<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>

<head>

</head>

<body>

<h1 class="level1-title" epub:type="title">ಭಾಷಣಗಳು</h1>

</section>

<h1 class="level1-title" epub:type="title">ಇಂದಿನ ಜನಜೀವನದಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ</h1>

ಕನ್ನಡಿಗರಾದ ನನ್ನ ಅಣ್ಣತಮ್ಮಂದಿರೇ, ಅಕ್ಕತಂಗಿಯರೇ,

ಈ ಅಖಿಲ ಕರ್ಣಾಟಕ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಮ್ಮೇಳನದ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿ ತಮ್ಮ ಅತಿಶಯವಾದ ಪ್ರೀತಿ ಗೌರವಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ತಮಗೆ ಕೃತಜ್ಞನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ತಾವು ತೋರಿಸಿರುವ ಗೌರವಕ್ಕಿಂತ ಪ್ರೀತಿ ದೊಡ್ಡದು. ಅದು ನನ್ನನ್ನು ಈಗ ಒಂದು ವರ್ಷದಿಂದ ಎಳೆಯುತ್ತಿದೆ. ಯಾರಾದರೂ ಆ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರ ಪಾಶಕ್ಕೆ ಸೋಲದೆ ವಿಧಿಯಿಲ್ಲ. ಕಳೆದ ವರ್ಷ ತಾವು ನನ್ನನ್ನು ಅಪೇಕ್ಷಿಸಿದಿರಿ: ನಾನು ತಮ್ಮ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿದೆ; ಈ ಭಾರವನ್ನು ಹೊರಲಾರೆನೆಂದೆ! ಈ ಗೌರವವನ್ನು ಬೇಡವೆಂದೆ; ತಮ್ಮ ದೊಡ್ಡ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ನನ್ನ ನಿರಾಕರಣೆಯನ್ನು ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸಿ ಮತ್ತೆ ನನ್ನನ್ನು ಕೋರಿದಿರಿ. ಇನ್ನು ಈ ಬೇಡತನವನ್ನು ಬೆಳಸಬಾರದೆಂದು ಇಂದು ತಮ್ಮ ಮುಂದೆ ಬಂದು ನಿಂತಿದ್ದೇನೆ. ಅಲ್ಲದೆ, ನನ್ನ ವಿದ್ಯಾಮಾತೆಯಾದ ಮಹಾರಾಜಾ ಕಾಲೇಜಿಗೂ ಪ್ರಾಣದಾತೆಯಾದ ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯಕ್ಕೂ ತಾವು ಈ ಮೂಲಕ ಆದರ ಗೌರವಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಲಿಷ್ಟಪಟ್ಟರೆ ನಾನೇಕೆ ಅಡ್ಡ ಬರಲಿ?

ಈಗ್ಗೆ ಇಪ್ಪತ್ತೈದು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ನನ್ನ ಪೂಜ್ಯ ಗುರುಗಳೂ ಹಿರಿಯರೂ ಮಿತ್ರರೂ ನಿಂತು ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಿಂದ ವಹಿಸಿದ ಈ ಅಖಿಲ ಕರ್ಣಾಟಕ ಕಾರ್ಯ ಭಾರವನ್ನು ಹೊರುವುದು ಹೇಗೆ ಎಂದು ನಾನು ಅಧೈರ್ಯಪಟ್ಟೆ; ಆದರೆ, ಅಂಥವರು ಸುಗಮವಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಗುವುದು ಏನು ಕಷ್ಟ? “ಮಣೌ ವಜ್ರ ಸಮುತ್ಕೀರ್ಣೇ ಸೂತ್ರಸ್ಯೇವಾಸ್ತಿ ಮೇ ಗತಿಃ” ಎಂದು ಧೈರ್ಯ ತಂದುಕೊಂಡೆ. ಒಂದು ಕಡೆ ಈ ಧೈರ್ಯದ ಮೇಲೂ ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ತಮ್ಮ ಸಹಕಾರಹಸ್ತದ ಮೇಲೂ ಭಾರಬಿಟ್ಟು ಈ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಡಸಿಕೊಂಡು ಹೋದೇನೆಂದು ಆಶೆಯುಳ್ಳವನಾಗಿದ್ದೇನೆ.

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ಭಾಗ್ಯನಗರದಲ್ಲಿ ಸಮ್ಮೇಳನದ ಭಾಗ್ಯ</h2>

ಹೈದರಾಬಾದು ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಮ್ಮೇಳನವು ಸೇರಿರುವುದು ಇದು ಮೂರನೆಯ ಸಾರಿ. ಹಿಂದೆ ೧೯೨೮ರಲ್ಲಿ ಗುಲ್ಬರ್ಗದಲ್ಲಿಯೂ, ೧೯೨೪ರಲ್ಲಿ ರಾಯಚೂರಿನಲ್ಲಿಯೂ ಸೇರಿತ್ತು. ಆದರೂ ಮತ್ತೆ ಮೂರನೆಯ ಸಾರಿ, ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ರಾಜಧಾನಿಯೊಳಗೆ ತಮ್ಮ ನೇರವಾದ ಕೃಪಾಶ್ರಯದಲ್ಲಿ, ಅದು ಸೇರಲು ಅವಕಾಶ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಮಹಾಘನತೆವೆತ್ತ ನಿಜಾಮರವರಿಗೂ ಅವರ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೂ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಅತ್ಯಂತ ಕೃತಜ್ಞರಾಗಿದ್ದೇವೆ. ಕಳೆದ ತಿಂಗಳು ತಾನೆ ಅವರು “ನಮ್ಮ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಹಿಂದುಗಳೂ ಮುಸ್ಲಿಮರೂ ಸಮಭಾಗಿಗಳು; ಶಾಂತಿ ಸಮಾಧಾನಗಳು ಲಭಿಸಲು ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕಾರ್ಯನಡೆಸಬೇಕು” ಎಂದು ಅಪ್ಪಣೆ ಕೊಡಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಆಧುನಿಕ ಹೈದರಾಬಾದಿನ ಪ್ರಗತಿಗೆ ಅವರು ಪ್ರಧಾನಕಾರಣವೆಂಬುದನ್ನು ಅವರ ಪ್ರಜೆಗಳೆಲ್ಲರೂ ಬಲ್ಲರು. ಅವರ ಪ್ರಜಾಕೋಟಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮುಖ್ಯಾಂಗವಾದ ಕನ್ನಡ ಜನ ತಮ್ಮ ಕೊರತೆಗಳು ನಿವಾರಣೆಯಾಗುವುವೆಂದೂ ಮಿಕ್ಕವರಂತೆ ತಾವೂ ಬೆಳೆದು ಬರಬಹುದೆಂದೂ ನಂಬಲು ಧಾರಾಳವಾಗಿ ಅವಕಾಶವಿದೆ. ಸರಕಾರದ ಸಹಾನುಭೂತಿ ಇಲ್ಲದ ಜನಸಮುದಾಯ ಸಾಸುವೆಯ ರಾಶಿ.

ಹೈದರಾಬಾದು ಪ್ರಾಂತ ಕನ್ನಡಿಗರಿಗೆ ಹೆಮ್ಮೆಯ ಪ್ರಾಂತ; ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಗಂಗೆಯ ಗಂಗೋತ್ರಿ; ತಿರುಳ್ಗನ್ನಡದ ಕನ್ನಡಿ; ಕಲಾರತ್ನಗಳ ಖನಿ; ಭಕ್ತಶಿರೋಮಣಿಗಳ ತವರ್ಮನೆ. ಈ ಪ್ರಾಂತದ ರಾಜಧಾನಿಯಾದ ಭಾಗ್ಯನಗರದಲ್ಲಿ ಸಮ್ಮೇಳನ ಸೇರಿರುವುದು ಕನ್ನಡಿಗರ ಅಪೂರ್ವಭಾಗ್ಯವೆಂದು ನಾನು ಎಣಿಸುತ್ತೇನೆ. ಈ ಭಾಗ್ಯವು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿ, ಹೈದರಾಬಾದಿನ ಕರ್ಣಾಟಕರೂ ಮೈಸೂರಿನ ಕರ್ಣಾಟಕರೂ ಅಣ್ಣತಮ್ಮಂದಿರು ಅಕ್ಕತಂಗಿಯರು ಎಂಬ ಭಾವನೆ ಬರುವುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು.

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ಪ್ರಾಂತಾಭಿಮಾನ</h2>

ಕನ್ನಡಿಗರಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಒಕ್ಕಟ್ಟು, ಒಂದೆಂಬ ಭಾವನೆ, ಇರಬೇಕೋ ಅಷ್ಟೂ ಇಂದು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಅದು ಇರುವಷ್ಟು ಮಟ್ಟಿಗಾದರೂ ಹುಟ್ಟಿ ಬೆಳೆದಿರುವುದು ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತಿನಿಂದ; ಅದನ್ನು ಕರೆದು ಹೀಗೆ ಸಮ್ಮೇಳನಗಳನ್ನು ಕೂಡಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿರುವುದು ಕನ್ನಡದ ಅಭಿಮಾನಿಗಳಿಂದ. ಮೈಸೂರಿನವರು, ಧಾರವಾಡದವರು, ಮಂಗಳೂರಿನವರು, ಹೈದರಾಬಾದಿನವರು, ಕೊಡಗಿನವರು ಎನ್ನುವುದಕ್ಕಿಂತ ‘ಕನ್ನಡಿಗರು’ ಎನ್ನುವುದು ಶ್ರೇಯಸ್ಸು. ಕನ್ನಡಿಗರು, ಮರಾಠಿಗರು, ತೆಲುಗರು, ತಮಿಳರು ಎನ್ನುವುದಕ್ಕಿಂತ ಭಾರತೀಯರು ಎನ್ನುವುದು ಮತ್ತೂ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು. ಭಾರತೀಯರು, ಇಂಗ್ಲಿಷರು, ಅಮೇರಿಕನರು, ಆಫ್ರಿಕನರು ಎನ್ನುವುದಕ್ಕಿಂತ ನಾವೆಲ್ಲ ಈ ಭೂಮಿ ತಾಯಿಯ ಮಕ್ಕಳು ಎನ್ನುವುದು - ವಿಶ್ವಭಾವನೆಯು - ಸರ್ವೋತ್ತಮ. ಹೀಗೆಂದು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯೂ ವಿಶ್ವಪ್ರಜೆಯಾಗಿ ಕೆಲಸಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗುತ್ತದೆಯೇ? ಪ್ರಪಂಚವನ್ನೇ ಉದ್ಧಾರಮಾಡುತ್ತೇನೆಂದು ಹೊರಡುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅವಿವೇಕ ಇನ್ನೊಂದಿಲ್ಲ. “ತಾನುಂಟೋ ಮೂರು ಲೋಕವುಂಟೋ!” ಎನ್ನುವುದು ಒಂದು ವಿಧದಲ್ಲಿ ನಿಜ. ತನ್ನನ್ನು ತಾನು ಉದ್ಧಾರಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು; ಆ ಮೇಲೆ ತನ್ನವರು, ತನ್ನನಾಡು, ತನ್ನಲೋಕ. ಉದ್ಧಾರಕಾರ್ಯವು ದಾನದಂತೆ ತನ್ನಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಬೇಕು; ಆದರೆ ತನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ನಿಲ್ಲಬಾರದು, ಮುಗಿಯಬಾರದು. ತಾನು ವಿದ್ಯಾವಂತನಾದರೆ, ಐಶ್ವರ್ಯವಂತನಾದರೆ, ಮತ್ತೊಬ್ಬನಿಗೆ ಹೇಳಿಕೊಡಬಹುದು, ಹಣಕೊಡಬಹುದು. ಅಂಥ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಒಂದು ಸಾವಿರ ಜನವಾದರೆ ದೇಶ ತಾನೇ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಏಳುತ್ತದೆ, ಮುಂದಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಹಾಗಲ್ಲದೆ ದೇಶವನ್ನು ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡುತ್ತೇನೆಂದು ಯಾರಾದರೂ ತನ್ನನ್ನೂ ತನ್ನ ತಾಯಿ ತಂದೆ ಹೆಂಡತಿ ಮಕ್ಕಳನ್ನೂ ಅಲಕ್ಷ್ಯ ಮಾಡಿದರೆ ಅದು ದೇಶೋದ್ಧಾರವಲ್ಲ; ದೇಶದ್ರೋಹ. ಆದ್ದರಿಂದ ಒಂದು ಊರಿನವರು ತಮ್ಮ ಊರಿನ ಅಭಿಮಾನದಿಂದ ಆ ಊರನ್ನು ಬೆಳಸಿಕೊಂಡು ಬಂದರೆ, ಅದರಿಂದ ಒಟ್ಟು ದೇಶಕ್ಕೆ ಹಾನಿಯಿಲ್ಲ; ಕ್ಷೇಮವೇ. ಹೀಗೆ ಕನ್ನಡಿಗರಾಗಲಿ, ಆಂಧ್ರರಾಗಲಿ, ತಮಿಳರಾಗಲಿ, ತಮ್ಮ ನಾಡಿನ ಅಭಿಮಾನದಿಂದ ಅದನ್ನು ಪುಷ್ಟಿಗೊಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕೆಂದು ಪ್ರಯತ್ನಪಟ್ಟರೆ ಅದು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವೂ ನ್ಯಾಯವೂ ಆಗಿರುವುದಲ್ಲದೆ, ಒಟ್ಟು ದೇಶಕ್ಕೂ ಕ್ಷೇಮವೆ.

ಭರತಖಂಡ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಭೂಖಂಡ. ರಷ್ಯವನ್ನು ಕಳೆದರೆ ಉಳಿಯುವ ಯೂರೋಪುಖಂಡಕ್ಕೆ ಸರಿಸಮಾನವಾಗುವ ಖಂಡ. ವ್ಯವಹಾರಕ್ಕಾದರೂ ಇದು ವಿಭಾಗವಾಗಿರಲೇಬೇಕು. ಈಗ ಇಲ್ಲಿ ರಾಜಕೀಯ ವಿಭಾಗಗಳಿವೆ. ಇವಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಚರಿತ್ರೆ. ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಮೇರೆಗಳಲ್ಲ, ನೈಸರ್ಗಿಕ ಕಾರಣಗಳಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅನಾನುಕೂಲಗಳಿವೆ, ಅಸಮಾಧಾನಗಳಿವೆ. ಜನದ ಏಳಿಗೆಗೂ ಆ ಮೂಲಕ ದೇಶದ ಏಳಿಗೆಗೂ ಅಡಚಣೆ ಬರುವುದಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶಗಳಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮುಂದೆ ಭರತಖಂಡವನ್ನು ಪ್ರಗತಿದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಸಂಘಟನಗೊಳಿಸುವಾಗ ವಿಭಾಗಗಳು ಹೇಗಿರಬೇಕೆಂದು ರಾಜ ತಂತ್ರಜ್ಞರು ಯೋಚಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಅದನ್ನು ಚರ್ಚಿಸುವುದು ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಮ್ಮೇಳನದ ಅಥವಾ ಅದರ ಅಧ್ಯಕ್ಷನ ಕೆಲಸವಲ್ಲ. ಆದರೆ ನಮಗೆಲ್ಲ ಪ್ರಕೃತವಾದ ಅಂಶವೇನೆಂದರೆ, ಈ ವಿಭಾಗಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಬಹುತರವಾದ ಒಪ್ಪಿಗೆಯನ್ನು ಪಡೆದಿರುವುದು ಭಾಷಾನುಸಾರಿಯಾದ ಪ್ರಾಂತವಿಭಾಗ. ಇದನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ದಕ್ಷಿಣ ದೇಶದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಸೋದರರಾದ ಆಂಧ್ರರು ಮುನ್ನುಗ್ಗಿದರು. ಅವರ ಕೂಗು ಕಡಲನ್ನೂ ದಾಟಿ ಹೋಗಿ ಇನ್ನೇನು ಕೈಗೂಡಿತೆನ್ನುವಂತಾಯಿತು. ಅವರ ನೆರೆಯಲ್ಲಿ ನಾವೂ ಅವರಂತೆ ಒಂದು ಕನ್ನಡ ನಾಡನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳಬಹುದೆಂದು ಯೋಚಿಸಿದೆವು. ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು ಈ ಕನಸನ್ನು ತನ್ನ ಧ್ವಜಚಿಹ್ನೆಯಾಗಿ ಮಾಡಿ ಎತ್ತಿ ಹಿಡಿಯಿತು. ಆದರೆ ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಗ್ರಾಸಿಯಾದ ಎರಡನೆಯ ಮಹಾಸಂಗ್ರಾಮವು ಆರಂಭವಾಗಿ ಎಲ್ಲಿಯದು ಅಲ್ಲಿಯೇ ಉಳಿಯಿತು. ಈ ಯುದ್ಧವು ಬೇಗ ಮುಗಿದು, ಬ್ರಿಟಿಷರಿಗೆ ಜಯವಾಗಿ, ನಮ್ಮ ನಾಡು ತನ್ನ ಆಶೆಯನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಕಾಲ ಬರಲಿ!

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ತಾಯಿನುಡಿಯ ಅಭಿಮಾನ</h2>

ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು ಈ ಭಾವನೆಯನ್ನು ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಉಂಟುಮಾಡಲು ಬಹುವಾಗಿ ಕೆಲಸಮಾಡಿದೆ ಎಂದು ಆಗಲೇ ಹೇಳಿದೆ. ಅದರ ಸ್ಥಾಪಕರ ಉದ್ದೇಶವೇ ಇದಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಕನ್ನಡಿಗರಲ್ಲಿ ಕಾವು ಏರದು; ಅವರು ಕದಳೀಗರ್ಭ - ಶ್ಯಾಮರೂ ಹೌದು, - ಶೀತರೂ ಹೌದು. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಪದೆ ಪದೇ ಒಂದು ಸಂಗತಿ ನೆನಪಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಅದೇನೆಂದರೆ: ಪರಿಷತ್ತು ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ವರ್ಷ, ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಮ್ಮೇಳನದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿದ್ದ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಎಚ್.ವಿ. ನಂಜುಂಡಯ್ಯನವರು ಸಮ್ಮೇಳನ ಮುಗಿದ ಮೇಲೆ ಅಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ್ದ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಕುರಿತು “ನಿಮಗೆ ಕನ್ನಡ ಬೇಕೆ? ಸಂಸ್ಕೃತ ಬೇಕೆ?” ಎಂದು ಕೇಳಿದರು. ಆಗ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ ಸಂಸ್ಕೃತ ಬೇಕೆಂದರು; ಇಲ್ಲವೆ, ಎರಡೂ ಬೇಕೆಂದರು; ಕನ್ನಡ ಬೇಕು ಎಂದು ಯಾರೂ ನಿಷ್ಕೃಷ್ಟವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಲಿಲ್ಲ. ಇದನ್ನೆಲ್ಲಾ ಶಾಂತವಾಗಿ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದು ಅಧ್ಯಕ್ಷರು ಕೊನೆಗೆ ಎದ್ದುನಿಂತು “ಇದು ಕರ್ಣಾಟಕ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು; ನೀವೆಲ್ಲಾ ಅದರ ಸದಸ್ಯರು; ಆದರೆ ಯಾರೊಬ್ಬರೂ ಕನ್ನಡ ಬೇಕೆಂದು ಧಾರಾಳವಾಗಿ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ಇದು ಆಶ್ಚರ್ಯ!” ಎಂದರು. ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅನೇಕರು ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿಕೊಂಡರು; ಆದರೂ ಅವರಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಕೃತದ ಅಭಿಮಾನ ಎಷ್ಟು ಮಟ್ಟಿಗಿತ್ತೆಂದರೆ, ತಗ್ಗಿದ ತಲೆ, “ಮುಟ್ಟಿದರೆ ಮುನಿಯ” ಗಿಡದಂತೆ, ಬಹುಬೇಗ ಎದ್ದಿತು; ಶೂಲದಂತೆ ಇರಿಯಬೇಕಾದ ಮಾತು ಮರೆತು ಹೋಯಿತು. ಇಂದು ಅದನ್ನು ಯಾರಾದರೂ ಜ್ಞಾಪಕದಲ್ಲಿಟ್ಟಿದ್ದಾರೆಯೋ ಏನೋ ತಿಳಿಯದು. ಆದರೆ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯು ಆಗಿಗಿಂತ ಈಗ ಅಷ್ಟೇನೂ ಹೆಚ್ಚು ಬದಲಾಯಿಸಿಲ್ಲ; ಆಗ ಒಂದು ಭಾಷೆಯ ಮೇಲೆ ಹಿಂದಿನಿಂದ ಬಂದ ಅಭಿಮಾನವಿದ್ದರೆ, ಈಗ ಮತ್ತೊಂದು ಭಾಷೆಯ ಮೇಲೆ ಇಂದು ತಾನೇ ಬಂದ ಅಭಿಮಾನವುಂಟಾಯಿತು. ಮೊದಲು ಹುಟ್ಟಿದ ಕಿವಿಗಿಂತ ಆಮೇಲೆ ಹುಟ್ಟಿದ ಕೋಡೇ ಮುಂದಾಯಿತು; ಅದು ತಿವಿಯುವುದಕ್ಕೂ ಮೊದಲಾಯಿತು. ಕನ್ನಡದ ಅಭಿಮಾನವೆಂಬ ಮಗು ತಪ್ಪು ಹೆಜ್ಜೆ ಹಾಕಿಕೊಂಡು ಮುಂದೆ ಮುಂದೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದದ್ದು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಸರಿಯಿತು.

</section>

ನಮ್ಮ ದೇಶದ ಭಾಷಾಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಕುರಿತು ವಿಚಾರಮಾಡುವಾಗ ಇಂಗ್ಲಿಷನ್ನು ಅನ್ಯಭಾಷೆಯೆಂದು ಅನಾದರ ಮಾಡುವುದು ರೂಢಿಯಾಗಿದೆ. ಈ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಇಂಗ್ಲಿಷಿನಿಂದ ನಮಗೆ ಅಪಕಾರವಾಗಿಲ್ಲ, ಉಪಕಾರವೇ ಆಗಿದೆ; ಅದರಿಂದ ಆಗಬೇಕಾದ ಉಪಕಾರ ಇನ್ನೂ ಬಹಳವಾಗಿದೆ. ಅದು ಅನ್ಯಭಾಷೆ ನಿಜ; ಆದರೇನು? ಸಂಸ್ಕೃತ ಅನ್ಯಭಾಷೆಯಲ್ಲವೆ? ಇಂಗ್ಲಿಷಿಗೂ ಸಂಸ್ಕೃತಕ್ಕೂ ಇರುವ ನಿಕಟಸಂಬಂಧ, ರಕ್ತಸಂಬಂಧ, ಕನ್ನಡಕ್ಕೂ ಸಂಸ್ಕೃತಕ್ಕೂ ಇದೆಯೆ? ಸಂಸ್ಕೃತ ಇಂದು ನಮ್ಮ ಮಾತಿನ ಮೂಲೆಮೂಲೆಗೂ ಸಂದುಗೊಂದಿಗೂ, ನಮ್ಮ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ವಿದೇಶೀಯ ವಸ್ತುಗಳಂತೆ, ತುಂಬಿಕೊಂಡು ಇದನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಗತಿ ಏನು ಎಂದು ಧೈರ್ಯಗೆಡುವಂತಿದ್ದರೂ ಅದು ನಮ್ಮದು ಹೇಗಾದೀತು? ಸಂಸ್ಕೃತಕ್ಕೆ ಕೊಟ್ಟ ಕಾಲಾವಕಾಶ, ಆಶ್ರಯಾವಕಾಶಗಳಲ್ಲಿ ನೂರರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪಾಲನ್ನು ಇಂಗ್ಲಿಷಿಗೆ ಕೊಟ್ಟರೆ ಆಗ ಕನ್ನಡವು ತನ್ನ ಗುರುತೇ ಸಿಕ್ಕದಷ್ಟು ಆಂಗ್ಲಮಯವಾಗಿಬಿಟ್ಟೀತು. ಇಷ್ಟು ಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ಇಂಗ್ಲಿಷು ನಮ್ಮದಾದೀತೇ? ಈ ಮಾತನ್ನು ಇನ್ನೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಬೇರೊಂದು ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದಾಗ ನನ್ನ ಪೂಜ್ಯ ಮಿತ್ರರಾದ ಪಂಡಿತರೊಬ್ಬರು ತಮ್ಮ ಅಸಮಾಧಾನವನ್ನು ತೋರಿಸಿದರು. ಅವರು ಸಂಸ್ಕೃತ ತೆಲುಗುಗಳಲ್ಲಿ ಗಣ್ಯರಾದ ಪಂಡಿತರು. ಇಂಗ್ಲಿಷನ್ನೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬಲ್ಲವರು. ತೆಲುಗು ಅವರ ಮಾತೃಭಾಷೆಯಾದರೂ ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ ಪಾಂಡಿತ್ಯ ಬಂದಿದ್ದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ಅದು ಅನ್ಯಭಾಷೆಯಲ್ಲವೆನ್ನುವುದು ಹೇಗೆ? ಇಂಗ್ಲಿಷಿನಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪಡೆದು ಕಾಲೇಜಿನ ದೊಡ್ಡ ತರಗತಿಗಳಿಗೆ ಅದನ್ನು ಪಾಠಹೇಳುವ ಕನ್ನಡಿಗ ಉಪಾಧ್ಯಾಯನು ಇಂಗ್ಲಿಷು ಅನ್ಯಭಾಷೆಯಲ್ಲ ಎನ್ನುವುದಕ್ಕಾದೀತೇ? ಇಂಗ್ಲಿಷಿನಲ್ಲಿ ಪಾಂಡಿತ್ಯವುಳ್ಳವನಿಗೆ ಫ್ರೆಂಚು ಕಲಿಯುವುದು ಸುಲಭ. ಏಕೆಂದರೆ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಧಕ್ಕರ್ಧ ಪದಗಳು ಒಂದೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಸಂಸ್ಕೃತ ಕನ್ನಡಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಹೀಗೆಯೇ ಇರಬಹುದು – ಇಷ್ಟು ಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ಸಂಸ್ಕೃತ ನಮ್ಮದಾಗುತ್ತದೆಯೇ? ಫ್ರೆಂಚ್ ಇಂಗ್ಲಿಷಿನವರದಾಗುತ್ತದೆಯೇ?

ಈಗ್ಗೆ ಎರಡು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಕೆಳಗೋ ಮೂರು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಕೆಳಗೋ ಆರ್ಯರಿಗೆ ಬದಲಾಗಿ ಇಂಗ್ಲಿಷರು ನಮ್ಮಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ನೆಲಸಿ ಸಂಸ್ಕೃತ ಈಗ ಎಷ್ಟು ಸೇರಿಹೋಗಿದೆಯೋ ಇಂಗ್ಲಿಷೂ ಅಷ್ಟು ಸೇರಿಹೋಗಿದ್ದರೆ ಆಗ ಇಂಗ್ಲಿಷನ್ನು ನಮ್ಮದೆನ್ನುತ್ತಿದ್ದೆವೇ? ಇದನ್ನು ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಪರಿಷ್ಕಾರಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ‘ಹಿಂದೆ ಏನಾದರೂ ಆಗಿದ್ದಿರಲಿ; ದೈವಘಟನೆಯಿಂದ ಸಂಸ್ಕೃತಕ್ಕೂ ಕನ್ನಡಕ್ಕೂ ಸಂಬಂಧವೊದಗಿತು; ಅದರಿಂದ ಬೇಕಾದಷ್ಟು ಉಪಕಾರವೂ ಆಯಿತು. ಇನ್ನೂ ಆಗತಕ್ಕದ್ದಿದೆ; ಈಗ ಅದನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡುವಹಾಗಿಲ್ಲ’ – ಎಂರೆ ಅದು ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತವಾಯಿತು, ಲೌಕಿಕ ನ್ಯಾಯವಾಯಿತು. ಈ ಯುಕ್ತಿನ್ಯಾಯಗಳು ಇಂಗ್ಲಿಷಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸಬಹುದು. ಇಂಗ್ಲಿಷು ಬರಿಯ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ಜನರ ಭಾಷೆಯಲ್ಲ, ಪ್ರಪಂಚದ ಬಹುಭಾಗದ ಭಾಷೆ; ಆ ಭಾಷೆಯ ಮೂಲಕ ಇತರ ಭಾಷೆಗಳ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನೂ ಇತರ ದೇಶಗಳ ವರ್ತಮಾನಗಳನ್ನೂ ಸುಲಭವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ವೇದ, ದರ್ಶನ, ಶಾಸ್ತ್ರ ಎಲ್ಲವುಗಳನ್ನೂ ಒಂದು ತಿಂಗಳಿನಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲಿಷಿನ ಮೂಲಕ ಓದಿ ಮುಗಿಸಬಹುದು; ಸಂಸ್ಕೃತ ಪಂಡಿತರಿಂದಲೂ ಇದನ್ನು ಇಷ್ಟುಬೇಗ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಓದಿಮುಗಿಸುವುದು ಸಾಧ್ಯವಲ್ಲ - ನಮ್ಮೂರಿನ ವರ್ತಮಾನವನ್ನು ಬೆಳೆಗೆದ್ದು ಪತ್ರಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಓದುವುದಕ್ಕಿಂತ ಮುಂಚೆ ಬಿ.ಬಿ.ಸಿ. ರೇಡಿಯೋ ಮಂದಿರದಿಂದ ಕೇಳಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವ ಹಾಗೆ. ಹೀಗೆ ಇಂಗ್ಲಿಷಿನ ಮೂಲಕ ಸಾಕ್ಷಾತ್ತಾಗಿಯೋ ಪರಂಪರೆಯಿಂದಲೋ ಗಳಿಸುವುದು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿರುವಾಗ, ಅದಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶವಿರುವಾಗ, ಗಳಿಸೋಣ. ಅಲ್ಲದೆ ನಮ್ಮನ್ನು ನಾವು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆ ಸಹಾಯಮಾಡಿದ್ದು ಇಂಗ್ಲಿಷು. ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ನವಚೈತನ್ಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡಿದ್ದು ಇಂಗ್ಲಿಷು. ಸ್ವಹಸ್ತ ಪರಹಸ್ತಗಳಿಂದ ನಮ್ಮ ಕಣಜವನ್ನು ತುಂಬುವ ಸಂಪತ್ತು ಉಳ್ಳದ್ದು ಇಂಗ್ಲಿಷು. ಅದರ ಸಹಾಯದಿಂದ ಇತರ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಭಾಷೆಗಳನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಕಲಿತುಕೊಳ್ಳಬಹುದು; ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಪ್ರಪಂಚದೊಡನೆ, ವಿಶ್ವದೊಡನೆ, ವ್ಯವಹಾರ ನಡಸಬಹುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಸದ್ಯಕ್ಕಾದರೂ ತಿರಸ್ಕರಿಸುವುದು ನನಗೆ ಒಪ್ಪಿಗೆಯಾದದ್ದಲ್ಲ.

ಹೀಗೆಂದರೆ, ಎಲ್ಲರೂ ಇಂಗ್ಲಿಷನ್ನು ಕಡ್ಡಾಯವಾಗಿ ಕಲಿಯಬೇಕೆಂಬುದಾಗಲಿ, ಎಲ್ಲರೂ ಇಂಗ್ಲಿಷಿನಲ್ಲಿ ವಿದ್ವಾಂಸರಾಗಬೇಕೆಂಬುದಾಗಲಿ ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಲ್ಲ. ಇಂಗ್ಲಿಷಿಗೆ ನಮ್ಮ ಶಿಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನವಿರಬೇಕೆಂಬುದಿಷ್ಟೇ ನನ್ನ ಆಶಯ. ಆ ಸ್ಥಾನವೇನು ಎಂಬುದನ್ನು ಮುಂದೆ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಅದಕ್ಕಿಂತ ಪ್ರಧಾನವಾದ ಸ್ಥಾನವಿರಬೇಕಾದದ್ದು ಮಾತೃಭಾಷೆಗೆ. ಮಾತೃಭಾಷೆಯ ಮೂಲಕ ಕಲಿತದ್ದೇ ಮೈಹತ್ತುವುದು; ಮಾತೃಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಬರೆದದ್ದೇ ನಿಲ್ಲುವುದು. ಪರಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಯಾರು ಎಷ್ಟು ಪಂಡಿತರಾಗಿ ಏನು ಬರೆಯಲಿ ಅದು ಆ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿ ಗಣ್ಯವಾದ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆಯುತ್ತದೆಯೇ ಎಂಬುದು ಸಂದೇಹ. ರೈಸ್, ಕಿಟ್ಟಲ್, ಫ್ಲೀಟ್ ಮುಂತಾದವರು ಕನ್ನಡವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕಲಿತರು; ಅವರು ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಬರೆದದ್ದೇನು? ಬರೆದ ಅಲ್ಪ ಸ್ವಲ್ಪಗಳು ಪ್ರಾಕ್ತನ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಇಡುವುದಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯವಾದವು. ರವೀಂದ್ರನಾಥ ಠಾಕೂರರು ಇಂಗ್ಲಿಷನ್ನು ಇಂಗ್ಲಿಷರಿಗಿಂತ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬರೆಯಬಲ್ಲ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಗಳಿಸಿದರು; ನೋಬೆಲ್ ಬಹುಮಾನ ಬಂತು; ಆದರೆ ಅವರ ಕಾವ್ಯಗಳು ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಸಾಹಿತ್ಯಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಯಿಯಾದ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆಯುತ್ತವೆಯೇ? ಸರ್ ಎಸ್. ರಾಧಾಕೃಷ್ಣನ್, ಸರ್ ಸಿ.ವಿ. ರಾಮನ್, ಮುಲ್ಲಾ, ಗಂಗಾನಾಥ ಝಾ ಮುಂತಾದ ಮಹನೀಯರ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಗ್ರಂಥಗಳು, ಅವುಗಳಲ್ಲಿನ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯವಿಷಯಕ್ಕಾಗಿ, ನಿಲ್ಲಬಹುದು. ಆದರೂ ಅಂಥವರು ಎಷ್ಟುಮಂದಿ ಇದ್ದಾರು? ಭರತಖಂಡಕ್ಕೆಲ್ಲಾ ಬೆರಳುಮಡಿಸುವಷ್ಟು ಜನ ಕೂಡ ದೊರೆಯಲಾರರು. ಅದೇ ಮಾತೃಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ? ಅದನ್ನು ಲೆಕ್ಕಮಾಡುವುದಕ್ಕಾದೀತೇ? ‘ತಂತಮ್ಮ ನುಡಿಯೊಳೆಲ್ಲರ್ ಜಾಣರ್!’ ಈಚೆಗೆ ಇಪ್ಪತ್ತೈದು ಮೂವತ್ತು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಸಂಸ್ಕೃತದ ಹಿಡಿತ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡು, ಇಂಗ್ಲಿಷಿಗೆ ಸೆರೆಯಾಗದೆ, ತನ್ನ ಜಾಡನ್ನು ತಾನು ಕಂಡುಕೊಂಡು ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ವಾಹಿನಿ ಹರಿಯುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ಯಾರಿಗಾದರೂ ಇದರ ನಿಜಾಂಶವು ಮನವರಿಕೆಯಾಗುವುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂಗ್ಲಿಷಿಗಿಂತ ಉತ್ತಮ ಸ್ಥಾನವು ಮಾತೃಭಾಷೆಗೆ ಸಲ್ಲಬೇಕು.

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ದೇಶಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಕನ್ನಡ</h2>

ನಮ್ಮ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಇವೆರಡಕ್ಕಿಂತ ಬೇರೆಯಾಗಿ ‘ದೇಶಭಾಷೆ’ ಅಥವಾ ‘ಪ್ರಾಂತಭಾಷೆ’ಯೆಂಬುದೊಂದನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಬೇಕು – ಇದು ಅನ್ಯಭಾಷೆಯವರ, ಅಥವಾ ಅನ್ಯಪ್ರಾಂತದವರ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ. ಹೀಗೆ ಬಂಗಾಳದಲ್ಲಿ ಹೋಗಿ ನೆಲಸಿರುವ ಕನ್ನಡಿಗರಿಗೆ ಬಂಗಾಳಿ ದೇಶಭಾಷೆ, ತಂಜಾವೂರಿನಲ್ಲಿ ಹೋಗಿ ನೆಲಸಿರುವ ಕನ್ನಡಿಗರಿಗೆ ತಮಿಳು ದೇಶಭಾಷೆ, ಪಂಜಾಬಿನಲ್ಲಿ ಹೋಗಿ ನೆಲಸಿರತಕ್ಕವರಿಗೆ ಪಂಜಾಬಿ ದೇಶಭಾಷೆ. ಕನ್ನಡಿಗನ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಇದರ ಸ್ಥಾನವೇನು? ಎಂದರೆ, ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಹೋಗಿ ನೆಲಸಿರತಕ್ಕ ಕನ್ನಡಿಗರಿಗೂ ಕನ್ನಡಕ್ಕೂ ಋಣಾನುಬಂಧ ಹರಿದುಹೋಯಿತೇ? ಅವನೂ ಅವನ ಮನೆಯ ಹೆಂಗಸರೂ ಆ ದೇಶಭಾಷೆಯನ್ನು ಕಲಿಯಬೇಡವೇ? ಅವನ ಮಕ್ಕಳು ಕನ್ನಡ ಕಲಿಯಬೇಕೆಂದರೆ ಸರಕಾರವು ಅದಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲ ಮಾಡಬೇಡವೇ? ವ್ಯವಹಾರಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಷ್ಟು ದೇಶಭಾಷೆ ಬಂದೇ ಬರುತ್ತದೆ; ಬರದಿದ್ದರೆ ಕಲಿಯಬೇಕು. ಈಗಿನ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ, ಇವೊತ್ತು ಒಂದು ಪ್ರಾಂತ, ಇನ್ನು ಆರುತಿಂಗಳಿಗೆ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಾಂತ, ಹೀಗೆ ತಿರುಗುವ ಸರ್ಕಾರಿ ಅಧಿಕಾರಿಯ ಮಾತಿರಲಿ, ಒಂದೇ ಪ್ರಾಂತದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಊರಿನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಉದ್ಯೋಗ ಜೀವನವನ್ನೆಲ್ಲಾ ಕಳೆದು, ಸಾವಿರಾರು ರೂಪಾಯಿ ಸಂಬಳಗಾರನಾಗಿದ್ದೂ, ಜನಜೀವನಕ್ಕೆ ನಿಕಟಸಂಬಂಧವಿದ್ದ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿದ್ದೂ, ದೇಶಭಾಷೆಯ ಒಂದು ಅಕ್ಷರವನ್ನೂ ಕಲಿಯದೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆದು ವಿದೇಶವನ್ನು ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುವವರ ಉದಾಹರಣೆಗಳು ಇವೆ. ಇಂಥವರ ಮಾತಿರಲಿ, ಸರ್ ವಿಲಿಯಂ ಜೋನ್ಸ್, ಮೆಕೆಂಜಿ, ಬರ್ಗೆಸ್ ಮುಂತಾದ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಪಂಡಿತರು ದೇಶಭಾಷೆಯನ್ನು ಕಲಿಯದಿದ್ದರೂ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು; ಆದರೂ ಅವರು ಕುತೂಹಲದಿಂದ, ಜ್ಞಾನಪಿಪಾಸೆಯಿಂದ, ಅಭಿಮಾನದಿಂದ, ಇಲ್ಲಿಯ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಕಲಿತರು; ಜನದಲ್ಲಿ ಬೆರೆತರು; ತಮ್ಮ ಭಾಷೆಯಲ್ಲೇ ಬರೆದರೂ ಎಷ್ಟೋ ಉಪಕಾರವಾಯಿತು; ಅವರ ಜೀವನವೂ ಫಲಮಯವಾಯಿತು. ಇದರಿಂದ ನಾವು ಪಾಠ ಕಲಿಯುವುದಾದರೆ, ದೇಶಭಾಷೆಯನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲ; ಎಷ್ಟೋ ವೇಳೆ, ಆಟಗಾರನಿಗಿಂತ ಆಟವನ್ನು ನೋಟಗಾರನು ಗ್ರಹಿಸುವಂತೆ ಮತ್ತೊಂದು ಭಾಷೆಯ ಕಷ್ಟಸುಖಗಳನ್ನು ಹೊರಗಿನವರು ಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅಲ್ಲದೆ ಸ್ನೇಹ ವಿಶ್ವಾಸಗಳು ಬೆಳೆಯಲು ಆಯಾ ಜನರ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿಯೇ ವ್ಯವಹರಿಸುವುದು ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಸಾಧನೆ. ಆಗ ಸ್ನೇಹ ವಿಶ್ವಾಸಗಳು ಬಾಂಧವ್ಯ ಮಮತೆಗಳಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತವೆ.

ಇದಕ್ಕೆ ಕನ್ನಡಿಗರು ತಾವು ಗರಿಗಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು, ಕರ್ಣಾಟಕದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕೆಲಸ ಮಾಡಬೇಕು. ಆದರ್ಶವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿರಬೇಕು; ಆದರೆ ಇರುವುದನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳಬಾರದು; ವಿಧಿನಿಯಮಗಳನ್ನು ಮೀರಬಾರದು; ಶಾಂತಿಯಿಂದಲೂ ವಿವೇಕದಿಂದಲೂ ವರ್ತಿಸಬೇಕು. ಎಂದರೆ ಪ್ರಕೃತ ರಾಜಕೀಯ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡಿಗರು, ತಾವು ಕನ್ನಡಿಗರು, ತಮ್ಮ ತಾಯಿನುಡಿ ಕನ್ನಡ, ಅದು ಉಳಿಯಬೇಕು, ಅದರಿಂದ ತಾವು ಬದುಕಬೇಕು, ಬೆಳೆಯಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ನಿರ್ಧಾರ ಮಾಡಿಕೊಂಡು, ಅದನ್ನು ಉಳಿಸಿ ತಾವೂ ಉಳಿದು ಶಕ್ತಿಗಳಿಸಬೇಕು, ವಿದ್ಯೆಗಳಿಸಬೇಕು, ಸಂಪತ್ತುಗಳಿಸಬೇಕು. ಕನ್ನಡಿಗರು ಒಕ್ಕಟ್ಟಾಗಲು ಇರುವ ಏಕಮಾತ್ರ ಸಾಧನ ಅವರ ನುಡಿ; ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ದೃಷ್ಟ ಪುಷ್ಟವಾಗಿ ಕಲ್ಪವೃಕ್ಷದಂತೆ ಬೆಳೆದು ಸಕಲ ಇಷ್ಟಾರ್ಥವನ್ನೂ ಕೊಡಬಲ್ಲ ಅವರ ನುಡಿ. ಅದನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಮಿಕ್ಕೆಲ್ಲವೂ ಭೇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೇ ಹೊರತು ಒಕ್ಕಟ್ಟಿಗೆ ಕಾರಣಗಳಲ್ಲ – ಜಾತಿ, ಮತ, ವೇಷ, ಭೂಷ, ಊಟ, ತಿಂಡಿ, ಸರ್ಕಾರ, ಮುಂತಾದವು. ಕನ್ನಡಿಗರು ತಮ್ಮ ಕನ್ನಡವನ್ನೂ ಕನ್ನಡತನವನ್ನೂ ಉಳಿಸಿಕೊಂಡರೆ ಅದೇ ಸಾಕಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ “ನಾವು ಮೊದಲು ಕನ್ನಡಿಗರು, ಅನಂತರ ಭಾರತೀಯರು” ಎಂದರೆ ಅದು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ, ಕಾರ್ಯಸಾಧ್ಯ, ಕ್ಷೇಮಕರ, ಅವಶ್ಯಕರ್ತವ್ಯ. ಇವಿಷ್ಟೂ ನೈಸರ್ಗಿಕದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ, ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ, ವಿವೇಕದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ, ಅವಶ್ಯಕವಾದವುಗಳು. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತೃಭಾಷೆಗೆ ಮೊದಲನೆಯ ಸ್ಥಾನ, ದೇಶಭಾಷೆ ಎರಡನೆಯದು, ಇಂಗ್ಲಿಷು ಮೂರನೆಯದು. ಎಲ್ಲಿ ಮಾತೃ ಭಾಷೆಯೇ ದೇಶಭಾಷೆಯಾಗುತ್ತದೆಯೋ ಅಲ್ಲಿ ದಾರಿ ಸುಗಮವಾಯಿತು; ಸೋದರಳಿಯನೇ ಸ್ವಂತ ಅಳಿಯನಾದಂತಾಯಿತು; ನೆಂಟೂ ಉಳಿಯಿತು, ಗಂಟೂ ಉಳಿಯಿತು; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಹೊರಗಿನಿಂದ ಒಬ್ಬ ಹುಡುಗನನ್ನು ಹಿಡಿತಂದು, ವರ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿ, ಮಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಬಳುವಳಿ ಕೊಟ್ಟು, ಉಪಚಾರ ಮಾಡಿ ಒಲಿಸಿಕೊಂಡಂತಾಯಿತು. ಮಗನ ಜೊತೆಗೆ ಅವನೂ ಒಬ್ಬ - ಮಗಳ ಗಂಡ. ಮಿಕ್ಕ ಭಾಷೆಗಳು ಮನೆಗೆ ಬರುವ ನೆಂಟರು ಇಷ್ಟರ ಹಾಗೆ; ಆದರೆ ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಮಗನಂತೆ ಅಳಿಯನಂತೆ, ಕಾಣುವುದಕ್ಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಕೆಲವರಿಗೆ ದೇಶಭಾಷೆಯೇ ಮಾತೃಭಾಷೆಗಿಂತ ಸುಗಮವಾದ ಉದಾಹರಣೆಗಳಿವೆ. ಶ್ರೀಮಾನ್ ಆರ್. ನರಸಿಂಹಾಚಾರ್ಯರು, ಮಾಸ್ತಿ ವೆಂಕಟೇಶ ಅಯ್ಯಂಗಾರ್ಯರು, ಡಿ.ವಿ. ಗುಂಡಪ್ಪನವರು, ಕೈಲಾಸಂ – ಇವರ ಮನೆ ಮಾತು ತಮಿಳು; ಕಸ್ತೂರಿಯವರ ಮನೆಮಾತು ಮಲೆಯಾಳ; ಚ. ವಾಸುದೇವಯ್ಯನವರು, ಟಿ.ಎಸ್. ವೆಂಕಣ್ಣಯ್ಯನವರು, ಬಿ.ಕೃಷ್ಣಪ್ಪನವರು ಇವರ ಮನೆಮಾತು ತೆಲುಗು. ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕನ್ನಡ ವಿದ್ವಾಂಸರೂ ಲೇಖಕರೂ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರವರ ಮಾತೃಭಾಷೆಗಿಂತ ದೇಶಭಾಷೆಯೇ ಅವರಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ಉಪಕಾರವನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ – ಅವರು ಬಹು ದಿವಸದಿಂದ ಕನ್ನಡನಾಡಿನಲ್ಲಿ ನೆಲಸಿರತಕ್ಕವರು; ಕನ್ನಡವನ್ನೇ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಸಂಗಮಾಡಿದವರು; ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಅಭಿಮಾನವುಳ್ಳವರು; ಕನ್ನಡಿಗರಲ್ಲಿ ಸ್ನೇಹಬಾಂಧವ್ಯಗಳನ್ನು ಬೆಳಸಿಕೊಂಡು ಬಂದವರು. ಇವೆಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ, ತೆಲುಗು ತಮಿಳು ಮಲೆಯಾಳಗಳಿಗೆ ಕನ್ನಡವು ಅಕ್ಕತಂಗಿಯ ಹಾಗೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದಂಥ ವಿದ್ವಾಂಸರು ತಮ್ಮ ಚಿಕ್ಕಮ್ಮ ದೊಡ್ಡಮ್ಮನ ಮುದ್ದಿನಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದವರು; ಅವರಿಗೆ ಕನ್ನಡದ ಕುರುಹು ಕಷ್ಟವಲ್ಲ; ತೆಲುಗಿನವರು ‘ಅಣ್ಣ’ ನನ್ನು ‘ಅನ್ನ’ ಎನ್ನಬಹುದು. ಅಣ್ಣನಿಗೂ ಅನ್ನನಿಗೂ ತುಂಬ ದೂರವಿಲ್ಲ; ಅದೇ ‘ಭಾಯಿ’ ಯು ಇಬ್ಬರಿಗೂ ದೂರ. ನನಗೆ ತೆಲುಗು ತಮಿಳುಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವ ಧೈರ್ಯ ಬಂಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ.

</section>

ಹೀಗೆ ನಮ್ಮ ದೇಶದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾವಂತನೆನಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದವನು, ತನ್ನ ಜನಕ್ಕೆ ತಿಳಿವಳಿಕೆ ಕೊಡಬಲ್ಲವನಾಗಬೇಕೆನ್ನುವವನು, ನೆಲಸಿದ ಕಡೆ ಬಾಳಿ ಬದುಕಬೇಕೆನ್ನುವವನು, ಈ ಎರಡು ಭಾಷೆಗಳನ್ನಾದರೂ ಕಲಿಯಬೇಕು. ಇದಾದ ಮೇಲೆ ಬರತಕ್ಕದ್ದು ಸಂಸ್ಕೃತ. ಇದು, ಬೇರೆ ವಂಶಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ್ದರೂ, ಎಷ್ಟೋ ವರ್ಷದಿಂದ ಸಂಸಾರದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಕೊಂಡು ಮನೆಯವರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುವ ವೈದಿಕ ಹಿರಿಯರಂತೆ ಇದೆ; ಹುಡುಗರೆಲ್ಲರೂ ಅವರನ್ನು ‘ತಾತ’, ‘ಅಜ್ಜ’ ಎಂದು ಕರೆದು ಗೌರವದಿಂದ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುವಂತೆ, ನಾವೂ ಅದನ್ನು ಆರ್ಯಭಾಷೆ, ವೇದಭಾಷೆ, ಶಾಸ್ತ್ರಭಾಷೆ ಎಂದು ಕರೆದು ಗೌರವಿಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ಇದರ ಪ್ರಾಬಲ್ಯ ಎಷ್ಟರ ಮಟ್ಟಿಗಾಗಿದೆಯೆಂದರೆ, ಇದು ಇಂಡಿಯಕ್ಕೆ ಬರದಿದ್ದರೆ ಇಂದು ನಾವು ಹೇಗಿರುತ್ತಿದ್ದೆವು, ನಮ್ಮ ಭಾಷಾಸಾಹಿತ್ಯಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳು ಹೇಗಿರುತ್ತಿದ್ದುವು, ಎಂದು ಯೋಚಿಸುವುದು ಕೂಡ ಕಷ್ಟವಾಗುವುದು. ಆರ್ಯರು ನಮ್ಮ ದೇಶಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ದ್ರಾವಿಡರು ಅನಾಗರಿಕರೇನಾಗಿರಲಿಲ್ಲ; ಆರ್ಯರಿಗಿಂತ ಅವರೇ ನಾಗರಿಕತೆಯಲ್ಲಿ ಮೇಲಾಗಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಆರ್ಯರು ತೇಜಶ್ಶಾಲಿಗಳು, ವೈಭವಶಾಲಿಗಳು, ವ್ಯಾಪನಶಾಲಿಗಳು; ಅವರು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಒಳಹಾಕಿಕೊಂಡರು. ಹೊಸದಕ್ಕೆ, ದರ್ಪಕ್ಕೆ, ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಸೋಲುವುದು ಸ್ವಭಾವ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಶ್ಯಕವಾದ ಎಡೆಯಲ್ಲಿ, ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಅನಾವಶ್ಯಕವಾದ ಎಡೆಯಲ್ಲಿ, ಸಂಸ್ಕೃತ ಉಪಯೋಗವಾಗುತ್ತ ಬಂತು – ಈಗ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ತಿಳಿದವರು ನಮ್ಮ ಫಾದರ್ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು, ನಮ್ಮ ಮದರ್ ಬಂದರು, ನನ್ನ ವೈಫ್ ಒಳ್ಳೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅಡಿಗೆ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ ಎಂದು ಮಾತನಾಡುವುದಿಲ್ಲವೇ, ಹಾಗೆ. ಕನ್ನಡ ಸಂಸ್ಕೃತಗಳ ಒಂದಕ್ಷರವನ್ನೂ ಕಲಿಯದ ಒಕ್ಕಲಿಗನು “ಇನ್ನೆಂಟು ದಿನಕ್ಕೆ ನಮ್ಮ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಲಗ್ನ’ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ; ‘ಮದುವೆ’ ಎಂದರೆ ಏನೋ ಕೀಳು, ‘ಲಗ್ನ’ವೆಂದರೆ ಮರ್ಯಾದೆ ಎಂಬುದು ಅವನ ಭಾವ: - ಪಂಚೆ ಉಟ್ಟುಕೊಂಡರೆ ಮರ್ಯಾದೆಗೆ ಕಡಮೆ, ಷರಾಯಿ ಬೂಟು ಹಾಕಿಕೊಂಡು ಬಂದರೆ ಮರ್ಯಾದೆ ಎನ್ನುವ ಹಾಗೆ. ಸಂಸ್ಕೃತದ ಸಹಾಯವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ನಮಗೆ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯೇ ಇರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ನಾನು ನಂಬಲಾರೆ; ದ್ರಾವಿಡರು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಬೆಳೆದುಕೊಂಡು ಬಂದಿದ್ದರೆ ಹೇಗಿರುತ್ತಿದ್ದರೋ ಬಲ್ಲವರಾರು? ಇಂದು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮವಾದ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯುಳ್ಳವರೆಂದು ಗಣ್ಯವಾಗಿರುವ ಜನಕ್ಕೆಲ್ಲಾ ಸಂಸ್ಕೃತದ ಸಹಾಯವೇ ಇತ್ತೇ? ಅನೇಕರು, ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ ಏನಿದೆ ಅದರ ಬೆಲೆ ಏನು ಇಂದಿನ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಅದರಿಂದ ಎಷ್ಟು ಉಪಯೋಗ ಎಂಬುದನ್ನು ಅರಿಯದೆಯೇ ಬರಿಯ ಒಂದು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾದ ಗೌರವಾಭಿಮಾನದಿಂದ ಅದನ್ನು ಎತ್ತಿ ಹಿಡಿಯುತ್ತಾರೆ. ನನಗೆ ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರವೇಶವಿದೆ; ಕನ್ನಡಕ್ಕಿಂತ ಅದರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಪ್ರವೇಶವಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಸಂಸ್ಕೃತದ ಮೇಲಿನ ನಿರಭಿಮಾನದಿಂದಾಗಲಿ, ಅದರ ಪರಿಚಯವಿಲ್ಲದೆಯಾಗಲಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ. ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ ಸಾರವತ್ತಾದದ್ದನ್ನು ಕೃತಜ್ಞತೆಯಿಂದ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳೋಣ; ಕನ್ನಡಿಸಿಕೊಳ್ಳೋಣ; ಬರಿಯ ಅದರ ‘ಗಾಂಭೀರ್ಯ’ಕ್ಕೆ ಮರುಳಾಗದಿರೋಣ; ಭಾಷೆಗಿಂತಲೂ ಭಾವ ಮುಖ್ಯ; ಭಾಷೆ ಗಾಡಿಯಿದ್ದ ಹಾಗೆ: ಗೊಬ್ಬರದ ಗಾಡಿಯಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನದ ಗಟ್ಟಿಗಳನ್ನು ಹೇರಿಕೊಂಡು ಬಂದರೆ ಅವಕ್ಕೆ ಬೆಲೆ ಕಡಮೆಯಾಗುತ್ತದೆಯೇ? ಚಿನ್ನದ ಗಾಡಿಯಲ್ಲಿ ಗೊಬ್ಬರವನ್ನು ಹೇರಿಕೊಂಡು ಬಂದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಬೆಲೆ ಬರುತ್ತದೆಯೇ? ‘ಗಂಭೀರ’ ಭಾಷೆ, ‘ಗಂಡು’ ಭಾಷೆಯೆಂದು ಅನ್ಯಭಾಷೆಗಳಿಗೆ ಸೋತುಬಿಡೋಣವೇ? ‘ಸಾನಂದಂ ನಂದಿಹಸ್ತಾಹತ ಮುರಜರವಾಹೂತ ಕೌಮಾರಬರ್ಹಿ ತ್ರಾಸಾನ್ನಾಸಾಗ್ರರಂಧ್ರಂ ವಿಶತಿ ಫಣಿಪತೌ ಭೋಗಸಂಕೋಚ ಭಾಜಿ” ಎಂದೋ “ನಿಸ್ತುಲೋರಸ್ತಲನ್ಯಸ್ತಂ ವಸ್ತು ಸ್ವಸ್ತಿಕೃದಸ್ತುವಃ” ಎಂದೋ ಯಾರಾದರೂ ಹೇಳಿದರೆ “ಆಹಾಹಾ ಏನು ಭಾಷೆ! ಏನು ಗಾಂಭೀರ್ಯ!” ಎಂದು ಬೆರಗುವಟ್ಟು ಭಕ್ತಿಪರವಶರಾಗುವವರೇ ಹೆಚ್ಚು ಜನ. ಇದು ಸಿಪ್ಪೆಯ ಬಣ್ಣಕ್ಕೆ ಮರುಳಾಗಿ ಹಣ್ಣನ್ನು ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸುವ ಕೆಲಸ. ಭಾಷಾಂತರ ಮಾಡಿದರೆ ಸಿಪ್ಪೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅದರ ಬಣ್ಣ ಹೋಗುತ್ತದೆ, ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಹಣ್ಣೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೋಗುತ್ತದೆ; ಹೋಗಲಿ; ಬಣ್ಣದ ಸಿಪ್ಪೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ‘ಆಹಾ ಆಹಾ’ ಎಂದು ಆಶ್ಚರ್ಯಪಡುತ್ತಿರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಅಷ್ಟೋ ಇಷ್ಟೋ ಹಣ್ಣನ್ನು ತಿನ್ನುವುದು ವಿವೇಕವಲ್ಲವೇ? ಸಂಸ್ಕೃತವು ಎಂದು ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ನಿಂತುಹೋಯಿತೋ ಅಂದೇ ಅದು ಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಜನಜೀವನಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯಿಸುವುದು ತಪ್ಪಿಹೋಯಿತು; ಎಂಥ ಸಮರ್ಥನಾದ ಉಪಾಧ್ಯಾಯನೇ ಆಗಲಿ ಪಾಠ ಹೇಳಿಕೊಟ್ಟರೆ ಶಿಷ್ಯನಿಗೆ ಅರ್ಧ ಮಾತ್ರ ಬರುವುದೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ತರ್ಕ ವೇದಾಂತ ಮೊದಲಾದ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು, ಕೆಲವು ಉದ್ಗ್ರಂಥಗಳು, ಭಾಷಾಂತರಕ್ಕೆ ನಿಲುಕುವುದಿಲ್ಲ, ನಿಜ; ಯಾವ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಾದರೂ ಉದ್ಗ್ರಂಥಗಳು, ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಗ್ರಂಥಗಳು, ಹೀಗೆಯೇ; ಅವುಗಳನ್ನು ತಿಳಿದು ಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದ ಅವಶ್ಯಕತೆ ಅಧಿಕಾರಗಳು ಬರುವ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಮೂಲವನ್ನೇ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಯೋಗ್ಯತೆಯೂ ಬರುತ್ತದೆ. ಕನ್ನಡ ಚಂಪೂ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ವ್ಯಾಸಂಗಮಾಡಿದವನಿಗೆ ಸಂಸ್ಕೃತ ಸಾಹಿತ್ಯವೇನೂ ಕಷ್ಟವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಭಾವಕ್ಕೆ ಬೆಲೆಯಿದ್ದರೆ, ಭಾಷಾಂತರದಿಂದ ಅದು ಹರಡುವ ಹಾಗೆ ಮೂಲದಿಂದ ಹರಡುವುದಿಲ್ಲ; ರಾಮಾಯಣ ಭಾರತ ಭಾಗವತಗಳೇ ಇದಕ್ಕೆ ಉದಾಹರಣೆ.

ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಸಂಸ್ಕೃತ ಹೇಗೋ ಇಂಗ್ಲಿಷಿಗೆ ಗ್ರೀಕ್, ಲ್ಯಾಟಿನ್, ಹೀಬ್ರೂ ಭಾಷೆಗಳೂ ಹಾಗೆ. ಆದರೆ ಇಂಗ್ಲಿಷರೆಲ್ಲಾ ಈಗ ಆ ಭಾಷೆಗಳನ್ನು ಕಲಿಯೋಣ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆಯೇ? ಅವುಗಳ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಭಾಷಾಂತರ ಮಾಡಿ ನಮ್ಮ ಭಂಡಾರವನ್ನು ತುಂಬಿಕೊಳ್ಳೋಣ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆಯೋ? ಗ್ರೀಕ್ ಲ್ಯಾಟಿನ್ಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸುಗಮವಲ್ಲದ ಎಷ್ಟೋ ಕಠಿಣವಾದ ಸಾಹಿತ್ಯವಿದೆ, ಶಾಸ್ತ್ರವಿದೆ.

ಹೀಗೆ ಸಂಸ್ಕೃತಕ್ಕೆ ನಾನು ಮೂರನೆಯ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತೇನೆ. ಮಾತೃ ಭಾಷೆಯೂ ದೇಶಭಾಷೆಯೂ ಒಂದೇ ಆಗಿರುವ ಅದೃಷ್ಟವಂತನು ಇದನ್ನು ಓದಬಹುದು – ಓದಬೇಕು. ಅದು ಫಲಕಾರಿಯಾಗಬೇಕಾದರೆ ಈಗಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಷ್ಟಪಟ್ಟು ಓದಬೇಕು; ಇಂಗ್ಲಿಷು ಎಷ್ಟು ಕಷ್ಟಸಾಧ್ಯವೋ, ಸಂಸ್ಕೃತವೂ ಅಷ್ಟೇ ಕಷ್ಟಸಾಧ್ಯ; ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚು ಎಂದು ಹೇಳಬಹುದು. ಹಿಂದೆ ಮನೆಯಲ್ಲೂ ಹೊರಗೂ ಸಂಸ್ಕೃತದ ಒಂದು ಪ್ರಭೆಯಿತ್ತು, ಪ್ರಭಾವವಿತ್ತು. ಶ್ಲೋಕ, ಸ್ತೋತ್ರ, ಅಮರ ಮುಂತಾದವುಗಳಿಂದ ಬಾಯಿ ನೆನೆದಿರುತ್ತಿತ್ತು; ಕಿವಿ ಪಳಗಿರುತ್ತಿತ್ತು. ಈಗ ಅದೆಲ್ಲಾ ಹೋಗಿದೆ. ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಆರಂಭಮಾಡುವ ಹುಡುಗರಿಗಾದರೂ ಅಷ್ಟು ಇಷ್ಟು ಅದರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಪರಿಚಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಸಂಸ್ಕೃತವನ್ನು ಅಷ್ಟೂ ಕೇಳಿರುವುದಿಲ್ಲ. ತಮ್ಮ ಕನ್ನಡ ಪುಸ್ತಕಗಳಲ್ಲಿ ಬರುವ ಸಂಸ್ಕೃತ ಮಾತುಗಳನ್ನಾದರೂ ಸರಿಯಾಗಿ ಉಚ್ಚಾರಮಾಡಿ ಕೇಳಿ ನೋಡಿ ಬರೆದರೆ ಎಷ್ಟೋ ಉಪಯೋಗವಾದೀತು. ಅದೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಈಚೆಗೆ ನಾನು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಊರುಗಳಲ್ಲಿರುವ ಆರು ಪ್ರೌಢವಿದ್ಯಾಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಅಲ್ಲಿ ಅವರ ಭಾಷಾಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಲು ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡಿದೆ. ಮುಂದೆ ಹೇಳುವಂತೆ ಹದಿನೈದು ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ ಬರೆಯಿಸಿದೆ: - ಅಂತಃಕರಣ, ಇಂಥ, ಬಹಿಷ್ಕಾರ, ದ್ವೇಷ, ಶಿಷ್ಯ, ಶ್ರೇಷ್ಠ, ಸ್ಥಿತಿ, ಆಶೀರ್ವಾದ, ಅದೃಷ್ಟ, ಗೃಹಿಣಿ, ಬೋಧನೆ, ಸ್ವತಃ, ದುಃಖ, ಬಂಧನ, ಪಂಕ್ತಿ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಹೊರತು ಮಿಕ್ಕೆಲ್ಲವೂ ಸಂಸ್ಕೃತ ಮಾತುಗಳು; ಆದರೆ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುವಾಗ, ಬರೆಯುವಾಗ, ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಬರುವ ಶಬ್ದಗಳು. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರರಿಂದ ಆರರ ವರೆಗೆ ತಪ್ಪು ಮಾಡಿದವರೇ ಹೆಚ್ಚು ಜನ. ಒಂದೊಂದು ಸಂಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು ಇಬ್ಬರು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸರಿಯಾಗಿ ಬರೆದರು; ಒಂದೇ ಒಂದು ಸಂಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ, ಮೂವರು ಹೊರತು ಮಿಕ್ಕವರೆಲ್ಲರೂ ಸರಿಯಾಗಿ ಬರೆದರು – ಅದು ಹೆಣ್ಣು ಮಕ್ಕಳು ಓದುವ ಸಂಸ್ಥೆ. ಇದಕ್ಕಿಂತ ಆಶ್ಚರ್ಯವೂ ಕೊರಗೂ ಆಗುವ ಸಂಗತಿಯೇನೆಂದರೆ, ಇದೇ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಸಂಸ್ಕೃತ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅನೇಕರು ತಪ್ಪಿಲ್ಲದೆ ಬರೆಯಲಾರರು. ಹೀಗಿರುವುದರಿಂದ ಅಭಿಮಾನಕ್ಕಾಗಿ, ಭಕ್ತಿಗಾಗಿ, ಬಂದಷ್ಟು ಸಂಸ್ಕೃತ ಬರಲಿ, ಆದಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚು ಜನ ಓದಲಿ, ಎಂದು ವಾದಿಸುವುದು ಇಂದಿನ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಜನಕಾರಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಇತರ ಭಾಷೆ ಬೇಡವೆಂದಾಗಲಿ, ನಿಷ್ಪ್ರಯೋಜನವೆಂದಾಗಲಿ ನಾನು ಹೇಳುವವನಲ್ಲ; ಭಾಷಾ ಸಾಹಿತ್ಯಗಳ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗೆ ಎಷ್ಟು ಭಾಷೆಗಳು ಬಂದರೂ ಬೇಕು. ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ಸಂಸ್ಕೃತದಂಥ ಭಾಷೆ ಅಗತ್ಯವಾಗಿ ಬೇಕು; ತುಂಬಾ ಬೇಕು; ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬರಬೇಕು. ಅದನ್ನು ಐಚ್ಛಿಕವಾಗಿಯೂ ಓದಲಿ, ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಓದಲಿ. ಮಿಕ್ಕ ಪ್ರಾಚ್ಯ ಮತ್ತು ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಭಾಷೆಗಳನ್ನೂ ಓದಲಿ, ಯಾರು? ಅದರಲ್ಲಿ ವಿದ್ವತ್ತು ಸಂಪಾದನೆ ಮಾಡಬಲ್ಲವರು, ಜನಸಾಮಾನ್ಯರಲ್ಲ; ಅವರಿಂದ ಅದು ಸಾಧ್ಯವೂ ಅಲ್ಲ. ಬಂಗಾರ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಬೇಕು; ಹೀಗೆಂದು ಎಲ್ಲರೂ ಖನಿಜಶಾಸ್ತ್ರ ಲೋಹ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೀಣರಾಗುವುದಕ್ಕಾಗುತ್ತದೆಯೇ? ಇದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಜನದ ದೃಷ್ಟಿಯೂ ಉಂಟು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಉಂಟು. ಇಂದು ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಕಲಿತು, ಅದರ ಮೂಲಕ ನಾನಾ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಓದಿ ವಿದ್ವಾಂಸರಾಗಿರತಕ್ಕವರು, ಅನೇಕರು ಸಂಸ್ಕೃತ ವಿದ್ವಾಂಸರ ಮಕ್ಕಳು; ವಂಶೀಯರು. ಸಂಸ್ಕೃತಕ್ಕೆ ಹಿಂದೆ ಇದ್ದ ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯ ಆ ಭಾಷೆಗೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟ ಧರ್ಮ ಕರ್ಮ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ; ಅವೆಲ್ಲವೂ ಈಗ ಹಿಂದೆ ಬಿದ್ದಿವೆ. ಪ್ರಪಂಚವು ಇಂದು ಧಾರ್ಮಿಕದಿಂದ ರಾಜಕೀಯ ಆರ್ಥಿಕ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ರೂಪಗಳಿಗೆ ತಿರುಗಿದೆ - ‘ಆರ್ಥಿಕ ರೂಪಕ್ಕೆ’ ಎಂದರೂ ತಪ್ಪಾಗಲಾರದು. ನಮ್ಮ ಪುಣ್ಯಕ್ಕೆ ಅದು ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯರ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬಿದ್ದು, ತಮ್ಮ ಭಾಷಾಸಾಹಿತ್ಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳಿಗೆ ಅದರ ಉಪಯೋಗವು ತಿಳಿದು, ಈಗ ಅದು ಪ್ರಪಂಚದ ಮುಖ್ಯ ಮುಖ್ಯ ವಿದ್ಯಾಪೀಠಗಳಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ. ಒಂದೊಂದು ಕಡೆಯಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕಾರು ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಒಬ್ಬಿಬ್ಬರು ಅದರ ವಿದ್ವತ್ತನ್ನು ಪಡೆಯಬಹುದು; ಆದರೆ ಅವರದು ಆಳವಾದ ವಿದ್ವತ್ತೂ ವಿಶಾಲವಾದ ವಿದ್ವತ್ತೂ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಅವರು ಪ್ರಕಟಿಸುವ ವೇದಶಾಸ್ತ್ರ ಸಾಹಿತ್ಯ ಇವುಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟ ಮೂಲಗ್ರಂಥಗಳನ್ನೂ ಭಾಷಾಂತರಗಳನ್ನೂ ನೋಡಿದರೆ, ಇನ್ನೂ ನೂರಾರು ವರ್ಷಗಳಾದರೂ ನಾವು ಈ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿಯೇವೇ ಎನ್ನಿಸುತ್ತದೆ. ಏನಾದರೂ ಒಂದು ದುರದೃಷ್ಟದಿಂದ-ಅಂಥ ದುರದೃಷ್ಟ ಬರದಿರಲಿ-ನಮ್ಮ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮ ಖಿಲವಾಗಿ ನಷ್ಟವಾಗಿ ಹೋದಂತೆ ಸಂಸ್ಕೃತವೂ ಆಗಿಹೋಗುವುದಾದರೆ, ಅದು ಹೊರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಬದುಕಿರುತ್ತದೆ. ಬಾಳುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕನ್ನಡ? ಕನ್ನಡಿಗರೇ, ನಿಮ್ಮ ಕನ್ನಡವನ್ನು ಇಂಡಿಯ ದೇಶದ ದಕ್ಷಿಣಭಾಗದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅಂಗೈ ಅಗಲ ಬಿಟ್ಟರೆ ಮತ್ತೆಲ್ಲಿಯೂ ನೋಡಲಾರಿರಿ. ನೀವು ಅದನ್ನು ಅಲಕ್ಷ್ಯಮಾಡಿದರೆ ಮಿಕ್ಕ ಯಾವ ದೇಶದ ಯಾವ ಜನರೂ ಅದನ್ನು ಎತ್ತಿ ಹಿಡಿಯಲಾರರು. ಅದು ಹೋದರೆ ಹೋಗಲಿ ಎನ್ನುವ ಹಾಗಿದ್ದರೆ, ಈಕಡೆ ಬಂಗಾಳಾಕೊಲ್ಲಿ ಇದೆ, ಆ ಕಡೆ ಅರಬ್ಬಿ ಸಮುದ್ರ ಇದೆ; ಗುಡಿಸಿ ಹಾಕಿಬಿಡಿ. ಇತರ ಭಾಷೆಗಳು ಒತ್ತಿಕೊಂಡು ಬರಲಿ, ಆಕ್ರಮಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಿ!

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ಹಿಂದಿ ಮತ್ತು ಕನ್ನಡ</h2>

ಈ ಮೂರು ಭಾಷೆಗಳು ಹೊರತು ಜನಸಾಮಾನ್ಯಕ್ಕೆ - ಪ್ರವೀಣರಿಗಲ್ಲ, ಪಂಡಿತರಿಗಲ್ಲ - ನಾಲ್ಕನೆಯ ಭಾಷೆ ಅನಾವಶ್ಯಕವೆಂದು ನಾನು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ಈಗ ಹತ್ತು ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ‘ರಾಷ್ಟ್ರಭಾಷೆ’ಯ ಚಳುವಳಿ ನಡೆಯದಿದ್ದರೆ ಈ ಪ್ರಸ್ತಾಪಕ್ಕೇ ಅವಕಾಶವಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅದು ದಿನದಿನಕ್ಕೆ ಹಬ್ಬುತ್ತಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರ ವಿಚಾರವಾಗಿ ಒಂದೆರಡು ಮಾತು ಹೇಳಬೇಕು. ‘ರಾಷ್ಟ್ರಭಾಷೆ’ಯೊಂದು ಅವಶ್ಯಕವೆಂಬುದೇ ನನಗೆ ಸಂದೇಹ. ಇಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಖಂಡಕ್ಕೆ ಅದು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆಯೇ ಎಂಬುದು ಇನ್ನೂ ಸಂದೇಹ. ಇದರ ಪ್ರಯೋಜನ ಆರ್ಥಿಕವೇ ರಾಜಕೀಯವೇ ಸಾಮಾಜಿಕವೇ? ಒಂದು ವಿಧದಲ್ಲಿ ಆರ್ಥಿಕ ನಿಜ. ಎಷ್ಟೋ ಜನ ಹಿಂದೀ ಉಪಾಧ್ಯಾಯರು ಬೇಕಾಗುತ್ತಾರೆ; ಅವರಿಗೆ ಅಷ್ಟೋ ಇಷ್ಟೋ ಸಂಬಳ ಸಿಕ್ಕುತ್ತದೆ. ರಾಜಕೀಯವೆಂದರೆ ನಾನು ನಂಬಲಾರೆ: ಏಕೆಂದರೆ ಇದುವರೆಗೆ ಯಾವ ದೊಡ್ಡ ರಾಜಕೀಯ ಸಭೆ ಸಮಿತಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಭಾಷಣಕಾರರು ಹಿಂದಿಯಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡಿದ್ದಿಲ್ಲ. ಸಾಮಾಜಿಕವೆಂದರೆ ಅದೂ ಸುಳ್ಳೇ; ಏಕೆಂದರೆ, ಈಚೆಗೆ ಹಿಂದೀ ಪ್ರಚಾರಕರು ಅಲ್ಲಲ್ಲೆ ಏರ್ಪಡಿಸುವ ಒಂದೆರಡು ಚರ್ಚೆಗಳು ಹೊರತು ಮತ್ತಾವ ಸಮಾರಂಭಗಳಾಗಲಿ ಉಪನ್ಯಾಸಗಳಾಗಲಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಹಿಂದಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆದದ್ದಿಲ್ಲ. ಪತ್ರಿಕೆಗಳಲ್ಲೇನೋ ವರದಿಗಳು ಬರುತ್ತಿರುತ್ತವೆ -ನಾನು ನೋಡುವ ಒಂದೆರಡು ಕನ್ನಡ ಪತ್ರಿಕೆಗಳಲ್ಲಂತೂ ಹಿಂದಿಯ ವಿಚಾರವಿಲ್ಲದ ದಿನವೇ ಇಲ್ಲ; ಒಂದೊಂದು ದಿನ, ಎರಡು ಕಡೆ ಮೂರು ಕಡೆ, ಎರಡು ಅಂಕಣ ಮೂರು ಅಂಕಣ ಕೂಡ ಇರುವುದುಂಟು. ಇದರ ಪ್ರಚಾರಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿಯ ಮಹತ್ವವೆಷ್ಟು ಕಾರಣವೋ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕನ್ನಡ ಪತ್ರಿಕೆಗಳ ಬೆಂಬಲ, ಅವರು ಪ್ರಕಟಿಸುವ ಸಭೆ ಸಮಾರಂಭ ಮುಂತಾದವುಗಳ ದೀರ್ಘವಾದ ವರದಿಗಳು ಇವೂ ಅಷ್ಟೇ ಕಾರಣ: ಉಪನ್ಯಾಸಾದಿಗಳು ಹಿಂದಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆದರೆ, ಎರಡು ಮೂರು ವರ್ಷ ಆ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಓದಿ ಎರಡು ಮೂರು ಪರೀಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರತಕ್ಕವರೂ ಅದನ್ನು ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಂಡರೆಂದು ನನಗೆ ತಿಳಿದುಬಂದಿಲ್ಲ. ಇನ್ನು ವ್ಯಾಪಾರ ಸಾಪಾರಗಳಿಗೆ ಬೇಕಾದ ಹರುಕುಮುರುಕು ಉರ್ದು ಅದರಲ್ಲಿ ಓಡಾಡುತ್ತಿರುವವರಿಗೆ ಬಂದೇ ಬರುತ್ತದೆ – ಜಟಕಾ ಗಾಡಿಯಲ್ಲಿ ಓಡಾಡುವವನಿಗೆ ಆ ಗಾಡಿ ಹೊಡೆಯುವವನೊಡನೆ ಆಡುವಷ್ಟು ಮಾತು ಬರುವಂತೆ; ಅವಶ್ಯಕತೆಯಿದ್ದರೆ ಇಂಥ ನಾಲ್ಕಾರು ಭಾಷೆಗಳು ವರ್ತಕರಿಗೆ ತಾವಾಗಿ ಬರುತ್ತವೆ. ಬೆಂಗಳೂರಿನ ದೊಡ್ಡಪೇಟೆಯಲ್ಲಿ ಈಗ್ಗೆ ಸುಮಾರು ೨೦ ವರ್ಷಗಳ ಕೆಳಗೆ ಪಾಪಯ್ಯಚೆಟ್ಟಿ ಎಂಬ ಬಟ್ಟೆಮಾರುವ ಒಬ್ಬ ವರ್ತಕನಿದ್ದ. ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿಯದೆ ಇದ್ದ ಭಾಷೆಯೇ ಇಲ್ಲವೆಂದರೆ ಅದು ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಅದರಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವೇನೆಂದರೆ, ಆತನು ಆ ಎಲ್ಲ ಭಾಷೆಗಳನ್ನೂ – ಇಂಗ್ಲಿಷನ್ನೂ ಸಹ - ಸ್ವಚ್ಛವಾಗಿ ಸ್ಫುಟವಾಗಿ ಲಕ್ಷಣವಾಗಿ ಆಡುತ್ತಿದ್ದ. ನನಗೆ ಇಂದಿಗೂ ಇದೊಂದು ಸಮಸ್ಯೆ ಬಗೆಹರಿಯದೆ ಇದೆ – ಅದು ಏನೆಂದರೆ, ಆತನ ಮಾತೃಭಾಷೆ ಯಾವುದು, ದೇಶಭಾಷೆ ಯಾವುದು, ಕಲಿತ ಭಾಷೆ ಯಾವುದು, ಅವುಗಳನ್ನು ಯಾರು ಹೇಳಿಕೊಟ್ಟರು, ಅವನು ಹೇಗೆ ಕಲಿತುಕೊಂಡ ಎಂಬುದು. ಇದನ್ನು ನಾವು ನಿಜವಾಗಿ ಇಷ್ಟು ದೊಡ್ಡದು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ; ಅದರ ಪ್ರಚಾರಕರು ಅದರ ಸೌಲಭ್ಯ ಉಪಯೋಗಗಳನ್ನು ಬಣ್ಣಬಣ್ಣವಾಗಿ ಬಣ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ - ಬೀಹಾರಿನಲ್ಲಿ ಭೂಕಂಪವಾದರೆ ಕನ್ನಡಿಗರು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಹೇಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತೀರಿ? ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಆಗಲೇ ಬೇಕಾದಷ್ಟು ಹಿಂದಿ ಮಾತುಗಳು ಸೇರಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಕಲಿಯುವುದು ಸುಲಭ; ಹಿಂದಿಯಲ್ಲಿ ತುಲಸೀದಾಸ ರಾಮಾಯಣವಿದೆ; ಇದನ್ನು ಕಲಿತರೆ ಹಿಂದೂ ಮುಸ್ಲಿಂ ಐಕ್ಯಸಾಧನೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ಇತ್ಯಾದಿ. ನಾವೂ ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ದಕ್ಷಿಣ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಕ್ಷಾಮ ಬಂದರೆ ಉತ್ತರ ದೇಶದವರು ಬಂದು ಹೇಗೆ ಸಹಾಯಮಾಡುತ್ತೀರಿ? ಆದ್ದರಿಂದ ತಮಿಳನ್ನೂ ಕನ್ನಡವನ್ನೂ ಕಲಿತುಕೊಳ್ಳಿ; ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರವೇ ಅಲ್ಲದೆ ನಮ್ಮೆಲ್ಲ ಭಾಷೆಗಳಿಗೂ ಆಗಲೇ ಬೇಕಾದಷ್ಟು ಸಂಸ್ಕೃತ ಇಂಗ್ಲಿಷು ಮಾತುಗಳು ಸೇರಿವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಸಂಸ್ಕೃತವನ್ನೂ ಇಂಗ್ಲಿಷನ್ನೂ ಕಲಿಯುವುದು ಸುಲಭ; ಅವುಗಳನ್ನು ಎಲ್ಲರೂ ಕಲಿಯೋಣ; ನಮ್ಮ ಪಂಪಭಾರತವೂ ಕಂಬರಾಮಾಯಣವೂ ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ಗ್ರಂಥಗಳು; ಇವುಗಳನ್ನು ಮೂಲದಲ್ಲಿಯೇ ಓದಲು ನೀವು ಕನ್ನಡ ತಮಿಳುಗಳನ್ನು ಕಲಿತುಕೊಳ್ಳಿ. ಮುಸಲ್ಮಾನರಾರೂ ಈ ಹಿಂದಿಯನ್ನಾಗಲಿ ಹಿಂದಿ - ಹಿಂದೂಸ್ಥಾನಿಯನ್ನಾಗಲಿ ಅಂಗೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ – ಎಂದು ಮುಂತಾಗಿ ಉತ್ತರ ಕೊಡಬಹುದು. ನಾನು ಬೊಂಬಾಯಿನಿಂದ ಆಚೆ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ದಕ್ಷಿಣ ದೇಶವನ್ನು ಧನುಷ್ಕೋಟಿಯವರೆಗೂ ನೋಡಿದ್ದೇನೆ: ತಮಿಳು ಒಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಯಾರೊಡನೆ ಬೇಕಾದರೂ ವ್ಯವಹರಿಸಬಹುದು; ಸಾಲದ್ದಕ್ಕೆ ಇಂಗ್ಲಿಷು ಇದೆ, ಅದು ಸದ್ಯಕ್ಕೆ ನಮ್ಮನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಹೋಗುವಂತಿಲ್ಲ, ನಾವು ಮರೆಯುವಂತೂ ಇಲ್ಲ.

ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಕೃತ ರಾಷ್ಟ್ರಭಾಷೆಯಾಗಬೇಕೆಂದು ಯಾರೂ ಹೇಳುತ್ತಿಲ್ಲವಲ್ಲ ಎಂದು ಅನ್ನಿಸುತ್ತದೆ. ಮೂಲ ಇಂಗ್ಲಿಷನ್ನು ಸುಮಾರು ೮೫೦ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯವಹಾರಕ್ಕೆ ಬೇಕಾದಷ್ಟು ಕಲಿಯಬಹುದಾದರೆ, ಹೆಚ್ಚು ಕಡಮೆ ಮೂರರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪಾಲು ಶಬ್ದಗಳೇ ಸಂಸ್ಕೃತವಾಗಿರುವ ಭಾರತೀಯರೆಲ್ಲರೂ ೫೦೦-೬೦೦ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಕೃತ ಕಲಿಯುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆಯೇ? ಅದು ವೈಯಾಕರಣರ ಸಂಸ್ಕೃತವಾಗದಿರಬಹುದು. ಆದರೆ ಪಂಡಿತರು, ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ ಮಾತಾಡಬಲ್ಲ ಪಂಡಿತರು, ಆಡುವ ಸಂಸ್ಕೃತಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ವ್ಯಾಕರಣಪಾಂಡಿತ್ಯವೇನೂ ಬೇಕಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ.

ಈಗ್ಗೆ ಹತ್ತು ಹದಿನೈದು ವರ್ಷಗಳ ಕೆಳಗೆ ನಮ್ಮ ಕಡೆ ಯಾರೋ ಒಬ್ಬಿಬ್ಬರು ಹಿಂದೀ ಪ್ರಚಾರಕರು ಇದ್ದು ಗೌರವಾರ್ಥವಾಗಿ ಪಾಠ ಹೇಳಿಕೊಡುತ್ತಿದ್ದರು; ಆಮೇಲೆ ತರಗತಿಗಳು ಆರಂಭವಾದುವು; ಅದಕ್ಕೆ ತೆರಗಳು ಬಂದುವು; ಪರೀಕ್ಷೆಗಳು ಹುಟ್ಟಿದುವು; ಅವಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯತಾಪತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ಮೊದಲಾದುವು; ಜನಕ್ಕೆ ಅದರ ಮೇಲೆ ಮೋಹ ಮಮತೆ ಹೆಚ್ಚಾಯಿತು. ಅದು ಸರ್ಕಾರಿ ಸ್ಕೂಲುಗಳಿಗೆ ಕಾಲಿಟ್ಟಿತು - ಮೊದಲು ಹೈಸ್ಕೂಲು, ಆಮೇಲೆ ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಶಾಲೆ, ಆಮೇಲೆ ಕಾಲೇಜು. ಈಗ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ತರಗತಿಗಳಿಗೂ ಇಡಬೇಕೆಂದು ಸೂಚನೆ ಬಂದಿದೆ! ಇದು ‘ಹುಟ್ಟಿದ ಮಕ್ಕಳಿಗೂ ಹಾಲಿನ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಹಿಂದಿ ಬೆರಸಿ ಕುಡಿಸಿ’ ಎಂದಹಾಗೆ! ಇಂದು ಜನ ಅದಕ್ಕೆ ಒಪ್ಪದಿರಬಹುದು; ಅದನ್ನು ಸೂಚಕರೂ ಬಲ್ಲರು. ಆದರೆ ಇಂದಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ನಾಳೆ ನಾವು ಗೆಲ್ಲುತ್ತೇವೆಂಬ ಆಶೆಯಿದೆ, ಭರವಸೆಯಿದೆ ಅವರಿಗೆ. ಇಂದು ಐಚ್ಛಿಕವಾಗಿರುವ ಕಡೆ ಅದು ನಿರ್ಬಂಧವಾಗಬೇಕೆಂದು ಪದೇ ಪದೇ ಸೂಚನೆ ಬರುತ್ತಿದೆ. ಗೌರವಾರ್ಥವಾಗಿ ಕೆಲಸಮಾಡುವವರಿಗೆ ಸಂಬಳವಾಯಿತು, ಬಡ್ತಿಯಾಯಿತು; ಅದು ಸಾಲದು, ಅವರ ಅಂತಸ್ತು ಹೆಚ್ಚ ಬೇಕೆಂಬ ಚಳುವಳಿಯಾಯಿತು, ಅದು ಸಫಲವಾಯಿತು. ನಾನು ಇದರ ಒಳ ಆಡಳಿತವನೆಲ್ಲಾ ಸ್ವಲ್ಪ ಮಟ್ಟಿಗೆ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿ ಕಣ್ಣಾರ ನೋಡಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ. ಇದನ್ನು ಬೆಳೆಯಗೊಡುವುದರಿಂದ ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲ, ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಕ್ಷೇಮವಿಲ್ಲ. ತಮಿಳರು ಇದನ್ನು ಬಾಯಿ ಬಿಟ್ಟು ಆಡಿ ಪ್ರತಿಭಟಿಸಿದರು; ಸತ್ಯಾಗ್ರಹ ಮಾಡಿದರು, ಸೆರೆಮನೆಗೆ ಹೋದರು. ಅವರು ಗಟ್ಟಿಗರು, ಕನ್ನಡಿಗರು ಮೆತ್ತಗರು. ಹಿಂದಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿರುವ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡವರೂ ಕೂಡ ಆ ಅಯ್ಯನವರು ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ಸಿನಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ, ಅವರೇನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೋ, ಈ ರಾಯರು ಹಿಂದಿ ಪಕ್ಷಪಾತಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಅವರೇನೆನ್ನುತ್ತಾರೋ, ಎಂದು ಉಸುರೆತ್ತಲಿಲ್ಲ. ತಮಿಳರು ಸತ್ಯಾಗ್ರಹ ಮಾಡಿದಮೇಲೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಧೈರ್ಯವಾಯಿತು. ಇದನ್ನು ನಾನು ಹೆಚ್ಚು ವಿವರಿಸುವ ಅವಶ್ಯಕತೆಯಿಲ್ಲ. ಹಿಂದಿಯವರು ದೇಶ ಕಂಡವರು, ಮಾತು ಬಲ್ಲವರು; ಅವರಿಗೆ ದೊಡ್ಡವರ ಅವಲಂಬನವಿದೆ, ಭಾವುಕತೆಯ ಬೆಂಬಲವಿದೆ, ಧನಸಹಾಯವಿದೆ. ಅಂಥವರು ಕೈಗೊಂಡ ಕೆಲಸ ಜಯವಾಗುವುದೇನು ಆಶ್ಚರ್ಯ? ಈ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಜಯ ಸತ್ಯಕ್ಕಲ್ಲ, ನ್ಯಾಯಕ್ಕಲ್ಲ, ಕೂಗಿಗೆ, ಪ್ರಕಟನೆಗೆ! ಹಿಂದಿಯಿಂದ ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲವೆಂದು ಈಗ್ಗೆ ಹತ್ತು ವರ್ಷಗಳ ಕೆಳಗೆ ನಾನು ಶಿವಮೊಗ್ಗೆಯ ಕರ್ಣಾಟಕ ಸಂಘದ ವಾರ್ಷಿಕೋತ್ಸವದಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಸ್ಥಾನದಿಂದ ಹೇಳಿದೆ. ಅಂದು ಕನ್ನಡಿಗರನೇಕರು ಅದನ್ನು ಗಮನಿಸಲಿಲ್ಲ; ಒಬ್ಬ ಹಿಂದೀ ಪ್ರಚಾರಕರಾದ ತಮಿಳರು ಮಾತ್ರ ಪ್ರತಿಭಟಿಸಿದರು. ಬೀದಿಯುದ್ದಕ್ಕೂ ನನ್ನೊಡನೆ ಚರ್ಚೆಮಾಡಿಕೊಂಡು ಬಂದರು. ಆದರೆ ಅದು ಅಷ್ಟಕ್ಕೆ ನಿಂತಿತು. ಈಚೆಗೆ ಪರಿಷತ್ಪತ್ರಿಕೆಯ ಸಂಪಾದಕನಾಗಿ ಹೊಸ ಅನುಭವದಿಂದ ಇನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಖಾರವಾಗಿ ಬರೆದಾಗ, ಪರಿಷತ್ಸದಸ್ಯರೇ ಒಬ್ಬರು, ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಅಭಿಮಾನದಿಂದ ನಾನಾ ಮುಖವಾಗಿ ಕೆಲಸಮಾಡಿರುವ, ನನ್ನ ಮಾನ್ಯಮಿತ್ರರೇ ಒಬ್ಬರು, ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಖಂಡನೆಯ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ತಂದರು. ಇಂದು ನಾನು ಈ ಮಾತನ್ನಾಡಿದ್ದರಿಂದ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಗುಂಪೇ ನನ್ನನ್ನು ಖಂಡಿಸಬಹುದು. ನಾನು ಈ ಸಮ್ಮೇಳನದ ಅಧ್ಯಕ್ಷನಾದದ್ದಕ್ಕೆ ಸಂತೋಷಿಸಿ ಅಭಿನಂದಿಸಿದವರೇ ಇದಕ್ಕಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಅಭಿನಿಂದಿಸಬಹುದು ಸಂತೋಷ. ಆದರೆ ವಿಷಯ ಚರ್ಚೆಯಾಗಲಿ; ನನ್ನಲ್ಲಿ ತಪ್ಪು ಇದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ತಿದ್ದಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆ ನಾನು ಸದಾ ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಕನ್ನಡಿಗರೇ, ನೀವು ಮಾತ್ರ ನಿಮ್ಮ ಕನ್ನಡದ ಅಭಿಮಾನವನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳಿ, ಮೋಹಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಬೇಡಿ, ವಿಚಾರಮಾಡಿ; ನಿಮ್ಮ ಕನ್ನಡದ ಅಭಿಮಾನವೆಂಬ ಕಾಮಧೇನು ಎಚ್ಚರವಾಗಿದ್ದರೆ, ಬ್ರಹ್ಮದಂಡ ಮುಂದೆ ಇದ್ದರೆ, ನಮ್ಮನ್ನು ಯಾವ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಹಿಂದೀ ಪಡೆಯೂ ಏನೂ ಮಾಡಲಾರದು.

ಕನ್ನಡಿಗರು ಮೊದಲು ನಮಗೆ ಕನ್ನಡ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬರಲಿ, ಹಿಂದಿ ಹಾಗಿರಲಿ, ಎಂದರೆ ಇದು ಸಂಕುಚಿತ ಪ್ರಾಂತೀಯಬುದ್ಧಿ, ಇವರು ಕೂಪ ಕೂರ್ಮಗಳು, ಕುಂಟೆಯ ಕಪ್ಪೆಗಳು, ವಟಗುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳಲಿ ಎನ್ನಬಹುದು; ಎಂದೂ ಇದ್ದಾರೆ; ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡವರೇ ಎಂದಿದ್ದಾರೆ; ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ನಾವು ಸಂಕಟಪಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದೇವೆ. ಆದರೆ ಅವರು ಹಾಗೆಂದರೆಂದು ನಾವೂ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ನೀವು ಸಮುದ್ರದ ತಿಮಿಂಗಿಲಗಳು; ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನುಂಗಬೇಕೆಂದು ನೋಡುತ್ತೀರಿ ಎನ್ನಬಹುದೇ? ಇದು ಕೀಳು ಮಾತು, ಸಣ್ಣತನ. ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ದೊಡ್ಡದೋ ಯಾವುದು ಚಿಕ್ಕದೋ, ಯಾವುದಕ್ಕೆ ಶಕ್ತಿ ಇದೆಯೋ ಯಾವುದಕ್ಕೆ ಇಲ್ಲವೋ, ಹೇಳಬಲ್ಲವರಾರು? ಪೆಡಂಭೂತಗಳು ಅಳಿದು ಹೋಗಿವೆ, ಹುಳು ಹುಪ್ಪಟೆಗಳು ಉಳಿದುಕೊಂಡಿವೆ.

ಹಿಂದಿಯ ಮೇಲೆ ನನಗೇನೂ ನಿಷ್ಕಾರಣ ದ್ವೇಷವಿಲ್ಲ. ಇಂಡಿಯ ದೇಶದಲ್ಲಿರುವ ೨೫೦ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ೨೪೯ರ ಮೇಲೆ ದ್ವೇಷವಿಲ್ಲ. ಅದರ ಮೇಲೇಕೆ? ಈಗ ಇಪ್ಪತ್ತೈದು ವರ್ಷಗಳ ಕೆಳಗೆ ಅದನ್ನು ಯಾರು ಮಾತನಾಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು? ಬೀದಿಯಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟೋ ಜನ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ; ಅವರ ತಳ್ಳಿಯೆಲ್ಲಾ ನಮಗೇಕೆ? ಆದರೆ ಮನೆಬಾಗಿಲನ್ನು ಕಿತ್ತುಕೊಳ್ಳಲು ಬಂದರೆ ಯಾರು ಸುಮ್ಮನಿರುವುದಕ್ಕಾದೀತು?

ನಾವು ಮನುಷ್ಯರು, ಮನುಷ್ಯತ್ವವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳೋಣ ಉತ್ತಮಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳೋಣ, ಎಂದರೆ ಮಿಕ್ಕ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮೇಲೆ ದ್ವೇಷವೆಂದಲ್ಲ. ಹಸುಗಳನ್ನು ಸಾಕಿಕೊಳ್ಳೋಣ, ಹಾಲು ಕರೆದುಕೊಳ್ಳೋಣ; ಕುರಿಗಳನ್ನು ಸಾಕೋಣ, ಕಂಬಳಿಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳೋಣ; ನಮ್ಮ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಉಪಯೋಗವಾಗುವುದಾದರೆ ಬೆಕ್ಕು ಮುಂತಾದ ಮಿಕ್ಕ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನೂ ಸಾಕಿಕೊಳ್ಳೋಣ. ಆದರೆ ಅವು ಎಲ್ಲಿರಬೇಕೋ ಅಲ್ಲಿರಲಿ; ಅವನ್ನು ಊಟದ ಮನೆಗೆ ಬಿಟ್ಟರೆ ನಾವು ತಿನ್ನುವ ಅನ್ನವೂ ನಮ್ಮ ಮಕ್ಕಳು ಕುಡಿಯುವ ಹಾಲೂ ಅವುಗಳ ಪಾಲಾಗುತ್ತವೆ.

ಸಂಸ್ಕೃತವಾಗಲಿ, ತೆಲುಗಾಗಲಿ, ತಮಿಳಾಗಲಿ, ಹಿಂದಿಯಾಗಲಿ, ಬಂಗಾಳಿಯಾಗಲಿ, ಇಂಗ್ಲಿಷಾಗಲಿ, ಗ್ರೀಕ್ ಜರ್ಮನ್ ಭಾಷೆಗಳಾಗಲಿ - ಇವುಗಳೆಲ್ಲ ಗಣಿಯ ಶೋಧಕರು ಪರೀಕ್ಷೆಗಾಗಿ ಹೊಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಕುಳಿಗಳ ಹಾಗೆ. ಅಲ್ಲಿ ರತ್ನಗಳು ಸಿಕ್ಕಿದರೆ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಅಗೆಯೋಣ; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಮೈ ನೋಯಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಬೇಡ. ಭಾವುಕತೆಗೋ ಭ್ರಾಂತಿಗೋ ಒಳಗಾಗಿ ಮಾಡುವ ಕೆಲಸ ನಿಷ್ಫಲ. ಅಂತರ ಗಂಗೆಯ ಅಂದಕ್ಕೆ ಮರುಳಾಗಿ ಅದನ್ನು ತಂದು ನೆಟ್ಟುಕೊಂಡರೆ ಅದು ಕೆರೆಯೆಲ್ಲಾ ಹರಡಿ ಗಂಗೆಯೇ ಬತ್ತಿಹೋಗುವ ಸಂಭವ; ಬಳ್ಳಿ ಬಲಿತು ಬಿಗಿಯುವುದಕ್ಕೆ ಮೊದಲಾದರೆ ಗಿಡವೇ ಒಣಗಿ ಹೋಗುವ ಹೆದರಿಕೆ. ಮುಂದೆ ನೂರಕ್ಕೆ ೯೦ ಜನವಾದರೂ ಅಕ್ಷರಸ್ಥರಾಗಿ ಅದರಲ್ಲಿ ಅರ್ಧಜನವಾದರೂ ವಿದ್ಯಾವಂತರೆಂದು ಹೇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಸ್ಥಿತಿ ಬಂದರೆ, ಅವರಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ಜನ ಹಿಂದಿ ಕಲಿಯಲಿ, ಹೀಬ್ರೂ ಕಲಿಯಲಿ, ಚೀನಿ ಕಲಿಯಲಿ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಪಂಡಿತರಾಗಲಿ; ಬೇಡವೆಂದವರಾರು? ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಪ್ರಬಲನಿಂದ ದುರ್ಬಲನಿಗೆ ಬಾಧೆಯೇ!

ಕನ್ನಡಿಗರು ಬಡವರು; ಭಾರತೀಯ ಜನದಲ್ಲಿ ಅಜ್ಞಾನ ತುಂಬಿಕೊಂಡಿದೆ; ಅದರ ನಿವಾರಣೆಗೇ ಎಷ್ಟು ಶ್ರಮಪಟ್ಟರೂ ಸಾಲದಾಗಿದೆ. ಎಷ್ಟು ವೆಚ್ಚ ಮಾಡಿದರೂ ಸಾಲದಾಗಿದೆ; ವಿದ್ಯೆ, ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ಮೊದಲ ಮೆಟ್ಟಲಲ್ಲಿ, ಮಾತೃಭಾಷೆಯ ಮೂಲಕವೇ ಆಗಬೇಕು. ಹೀಗಿರುವಾಗ, ಹಿಂದಿಗಾಗಿ ಹಣವನ್ನೂ ಜನವನ್ನೂ ಅಭಿಮಾನವನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟು ಅದನ್ನು ತುಂಬಿಕೊಳ್ಳುವುದು ನ್ಯಾಯವೇ ವಿಚಾರಮಾಡಿ; ಕನ್ನಡ ನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಪೌರಸಭೆಗಳು ಜಿಲ್ಲಾ ಬೋರ್ಡುಗಳು ತಮ್ಮಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾದ ಆರ್ಥಿಕ ಉಪಪತ್ತಿಯಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಇದಕ್ಕೆ ಧನಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತಿವೆ, ಎಷ್ಟು ಕೊಡುತ್ತಿವೆ, ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ಅದು ನಿಜವಾಗಿ ಆಶ್ಚರ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಸಹಾಯವನ್ನು ಕೇಳಿದರೆ ‘ನಿಮ್ಮ ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಏನಾಗಿದೆರೀ?’ ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ಹಿಂದಿಗೆ ಸಹಾಯವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಎಂದರೆ ಇದುವರೆಗೆ ಮಾಡಿರುವ ಕೆಲಸ ವ್ಯರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಅಂತು ಈಗ್ಗೆ ಇಪ್ಪತ್ತು ಅಥವಾ ಇಪ್ಪತ್ತೈದು ವರ್ಷಗಳ ಕೆಳಗೆ ಹುಟ್ಟಿ ಹರಿದ ಕನ್ನಡದ ಅಭಿಮಾನವು ಈ ಹಿಂದೀ ಚಳುವಳಿಯಿಂದ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಹೋಯಿತು. ‘ಪರಿಷತ್ಪತ್ರಿಕೆ’ಯಲ್ಲಿ ಇದರ ಚರ್ಚೆಯೆದ್ದಾಗ, ದೇಶದ ಎಲ್ಲಾ ಕನ್ನಡ ಪತ್ರಿಕೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅದನ್ನು ಖಂಡಿಸಿ ಲೇಖನಗಳು ಬಂದುವು. ಅವನ್ನು ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಖಂಡಿಸಿ, ಕನ್ನಡದ ಪಕ್ಷವನ್ನು ವಾದಿಸಿ, ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಬರೆದು ಕಳುಹಿಸಿದರೆ ಅವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಕನ್ನಡ ಪತ್ರಿಕೆಗಳೇ ಇರಲಿಲ್ಲ! ಈ ದುರವಸ್ಥೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಕೆಲವು ಜನ ಕನ್ನಡಿಗರು ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ‘ಕನ್ನಡದ ಸಂರಕ್ಷಕ’ ಎಂಬ ಹೊಸ ಪತ್ರಿಕೆಯನ್ನು ಹೊರಡಿಸೋಣವೆಂದು ಸಂಕಲ್ಪಿಸಿದರು; ಅದಕ್ಕೆ ಬೆಂಬಲ ದೊರೆಯಲಿಲ್ಲ; ಅಂದು ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಕೆಲವರಿಗೆ ತುಂಬ ನಿರಾಶೆಯಾಯಿತು; ಅದು ಇಂದೂ ಹಾಗೆಯೇ ಇದೆ. ಪರಿಷತ್ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಗದ್ದಲವೆಬ್ಬಿಸಿದುದರ ಫಲವೇನಾಯಿತೆಂದರೆ, ಇನ್ನು ಮೇಲೆ ಹಿಂದೀ ಪ್ರಚಾರಕರು ಕನ್ನಡವನ್ನೂ ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಒಂದೆರಡು ಕಡೆ ಆದ ನಿರ್ಣಯ. ಇದು ಕಣ್ಣೊರೆಸುವ ಕೆಲಸ ಮಾತ್ರವೆಂದು ಗೊತ್ತಾಗಲು ಹೆಚ್ಚುದಿನ ಬೇಕಾಗಲಿಲ್ಲ.

ಹೀಗೆಂದರೆ, ನನ್ನ ಕನ್ನಡದ ಅಭಿಮಾನವನ್ನು, ಕನ್ನಡಿಗರ ಮೇಲಿನ ಮಮತೆಯನ್ನು, ಹಿಂದಿಯ ದ್ವೇಷ, ಸಂಸ್ಕೃತದ ವೈರ, ಎನ್ನಬಹುದು. ನನಗೂ ಅಲ್ಪಸ್ವಲ್ಪ ಹಿಂದಿಯ ಪರಿಚಯವಿದೆ, ಅದರ ವಿಚಾರವಾಗಿ ಬರೆದಿರುವ ಲೇಖನ ಗ್ರಂಥಗಳ ಪರಿಚಯವಿದೆ; ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಸಂಸ್ಕೃತದ ಪರಿಚಯವಿದೆ; ನಾನು ಬರೆದಿರುವ ಲೇಖನಗಳೂ ಗ್ರಂಥಗಳೂ ಕನ್ನಡಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಸಂಸ್ಕೃತ ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟವಾಗಿವೆ; ಆದರೂ ಕನ್ನಡಿಗರ ಅಭ್ಯುದಯದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಪ್ರಥಮಸ್ಥಾನ ಬೇಕೆಂದು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ಪೋಷಣೆ ಬೇಕೆಂದು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ಶಿಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯ</h2>

ಹೀಗೆ ಮೂರು ಭಾಷೆಗಳನ್ನು ಕಲಿಯಬೇಕೆಂದರೆ, ಇದು ವ್ಯರ್ಥ ಕಾಲಹರಣ, ಅನಾವಶ್ಯಕ; ಇದು ಯಾವ ದೇಶದ ವಿದ್ಯಾಪದ್ಧತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಇಲ್ಲ ಎನ್ನುವವರಿದ್ದಾರೆ. ಇವರು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ವಿಜ್ಞಾನಪಕ್ಷಪಾತಿಗಳು. ಇದು ವಿಜ್ಞಾನ ಪ್ರಾಬಲ್ಯ ಯುಗ. ಎಲ್ಲಿ ನೋಡಿದರೂ ವಿಜ್ಞಾನಪಂಡಿತರ ಸಂಖ್ಯೆಯೇ ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೂ ಪ್ರಯೋಜನದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಅವರು ವಿಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯ ಬೇಕೆನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಆ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯ ಹೆಚ್ಚಿದಂತೆಲ್ಲಾ ಭಾಷಾಸಾಹಿತ್ಯಗಳು ಹಿಂದೆ ಬೀಳುತ್ತವೆ. ಮೇಲಿನ ತರಗತಿಗಳಲ್ಲಿ, ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ವಿಜ್ಞಾನವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ, ಭಾಷೆಯ ವ್ಯಾಸಂಗ ಬರವಣಿಗೆಗಳೇ ಬೇಡ ಎನ್ನುವ ಒಂದು ಪ್ರಬಲವಾದ ಪಕ್ಷವಿದೆ. ಹೀಗೆ, ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಬಿ.ಎ. ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಓದುತ್ತಿದ್ದಷ್ಟು ಕನ್ನಡವನ್ನೂ ಈಗ ಓದುತ್ತಿಲ್ಲ; ವಾರಕ್ಕೆ ಎರಡು ಘಂಟೆ ಮಾತ್ರ ಯಾವುದೋ ಒಂದು ಕಥೆಯೋ ನಾಟಕವೋ ಪುರಾಣ ನಡೆದಂತೆ ಪಾಠ ನಡೆಯುತ್ತದೆ; ಪುರಾಣ ಬರೆದಂತೆ ಅವರೂ ಉತ್ತರ ಬರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಯಾವಾಗ ನೋಡಿದರೂ, ಐಚ್ಛಿಕ ವಿಷಯಗಳ ಹೊರೆಯೇ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ ಎಂದು ಗೊಣಗುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ಈಗ ಐಚ್ಛಿಕ ವಿಷಯಗಳು ಮೂರಾಗಿವೆ. ವಿದ್ಯಾಧಿಕಾರಿಗಳನ್ನೂ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನೂ ಈ ಕ್ರಮದ ರಚಕರನ್ನೂ ಕೇಳಿದರೆ, ನಿಮ್ಮ ‘ರಾಯ ಕೇಳೆಂದ’ ದೊಡ್ಡದೋ, ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರ ರಸಾಯನಶಾಸ್ತ್ರ ಗಣಿತಶಾಸ್ತ್ರ ಮುಂತಾದವುಗಳು ದೊಡ್ಡವೋ? ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಮಟ್ಟಿನ ನಿಜವಿದ್ದರೂ, ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಹಿಂದುಮಾಡಿದ್ದಕ್ಕೆ ಸಮರ್ಥನೆಯೇನೋ ದೊರೆತಂತಾಗಲಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಐಚ್ಛಿಕವಿಷಯ ವ್ಯಾಸಂಗವನ್ನೇ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರೆ, ಮೂರೇ ವಿಷಯ ಸಾಕೇ? ಅಲ್ಲಿಗೆ ವ್ಯಾಸಂಗ ಮುಗಿದುಹೋಯಿತೇ? ಮುಂದೆ ಅದನ್ನೇ ಇನ್ನೂ ಪ್ರೌಢವಾದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಎಂ.ಎ., ಎಂ.ಎಸ್.ಸಿ., ಪಿ.ಎಚ್ಡಿ., ಡಿ.ಎಸ್.ಸಿ., ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಸಂಗ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲವೇ? ಓದಿದ್ದನ್ನು ಬರೆಯುವುದಕ್ಕಾದರೂ ಬೇಕಾದಷ್ಟು ಭಾಷಾಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಬೇಡವೇ? ಆದ್ದರಿಂದ ಐಚ್ಛಿಕ ವಿಷಯಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನಾಗಲಿ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನಾಗಲಿ ಏಕೆ ಇಳಿಸಬಾರದು? ಮೂರಿದ್ದದ್ದನ್ನು ಎರಡು ಮಾಡಬಾರದು? ಮೂರು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಸಂಗಮಾಡಿ ಪರೀಕ್ಷೆ ಕೊಟ್ಟವರು ಎರಡನ್ನೇ ಓದಿದವರಿಗಿಂತ ಉತ್ತಮರಾಗಿದ್ದಾರೆಂದು ಹೇಗೆ ನಿರ್ಧರವಾಗಿದೆ? ಓದು ಪರೀಕ್ಷೆ ಕೊಟ್ಟ ಘಳಿಗೆಗೇ ನಿಂತುಹೋಯಿತೇ? ಎಷ್ಟೋ ಜನ ಪರೀಕ್ಷೆಯೇ ಕೊಡದೆ ಸ್ವವ್ಯಾಸಂಗದಿಂದ ದೊಡ್ಡ ವಿದ್ವಾಂಸರಾಗಿಲ್ಲವೇ? ಇಂಗ್ಲಿಷಿಗೆ ತಾನೇ ಎರಡು ಪ್ರಶ್ನೆ ಪತ್ರಿಕೆಗಳು ಏಕೆ? ಒಂದೇ ಸಾಕು. ಇನ್ನೊಂದು ಪತ್ರಿಕೆಯನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ಮತ್ತೆರಡು ಪಠ್ಯಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನಿಟ್ಟರೂ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯ ಯೋಗ್ಯತೆ ಅಷ್ಟರಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿಹೋಗುವುದೆಂದು ನನಗೆ ನಂಬಿಕೆಯಿಲ್ಲ. ಇನ್ನು, ಇಷ್ಟು ಭಾಷೆಗಳೇಕೆ? ಎಂಬುದು ಆಕ್ಷೇಪಣೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ದೇಶದ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನೂ ಆಯಾ ದೇಶದ ಸನ್ನಿವೇಶ ಸಂದರ್ಭ ಸಂಬಂಧವಾಗಿ ತಾನೇ ವಿಚಾರಮಾಡಬೇಕು? ಇನ್ನಾವ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಭರತಖಂಡದ ವಿಚಿತ್ರ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಿದೆ? ಇನ್ನಾವ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಪರಭಾಷೆಯ ಮೂಲಕ ಪಾಠಪ್ರವಚನ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ? ಹಿಂದೆ ನಮ್ಮ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಭಾಷೆಯ ವ್ಯಾಸಂಗವಿತ್ತು – ಅದು ಸಂಸ್ಕೃತ; ಕನ್ನಡ ಇಂಗ್ಲಿಷುಗಳು ಬಂದದ್ದು ಈಚೆಗೆ. ಇಂದಿಗೂ ಯೂರೋಪ್ ಮುಂತಾದ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಆಯಾ ದೇಶಭಾಷೆ ಮಾತ್ರ ಇದೆ: ಅದೇ ಪಾಠಭಾಷೆ, ಅದೇ ಪ್ರವಚನ ಭಾಷೆ, ಅದೇ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ಭಾಷೆ, ಜಪಾನಿನಲ್ಲಿ ಕೊಂಚ ದಿನದ ಹಿಂದೆ ನಮ್ಮ ದೇಶದಂತೆಯೇ ಇತ್ತು; ಆದರೆ ಅದು ಈಗ ಮಿಕ್ಕೆಲ್ಲ ಗಂಡುರಾಜ್ಯಗಳಂತೆಯೇ ಆಗಿಬಿಟ್ಟಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಮ್ಮ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲಿಷಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯ ಕಡಿಮೆಮಾಡಿ, ಅವಶ್ಯಕವಿದ್ದರೆ ಐಚ್ಛಿಕ ವಿಷಯಗಳ ಹೊರೆಯನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಿ, ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಾಧಾನ್ಯವನ್ನು ಕೊಡಬೇಕೆಂಬುದೇ ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ.

ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಓದಬೇಕಾದದ್ದು ಬರಿಯ ‘ರಾಯ ಕೇಳೆಂದ’ ಎಂಬ ಎರಡು ಪದ್ಯ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ. ಕನ್ನಡಸಾಹಿತ್ಯ, ನಾಡು, ನುಡಿ, ಇವೆಲ್ಲವುಗಳ ಚರಿತ್ರಾತ್ಮಕವಾದ, ಸವಿಮರ್ಶವಾದ ವ್ಯಾಸಂಗ ನಡೆಯಬೇಕು; ತಾನು ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ, ಇಂಗ್ಲಿಷಿನಲ್ಲಿ, ಇತರ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಕಲಿತದ್ದನ್ನು ಸಾರ ತೆಗೆದು ಹಿಂಡಿ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಒದಗಿಸಿಕೊಡುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಬರಬೇಕು. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯವು ಕನ್ನಡದ ಆನರ್ಸ್ ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ಓದುವ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಕನ್ನಡದ ಜೊತೆಗೆ ಮತ್ತೆ ಒಂದು ದ್ರಾವಿಡ ಭಾಷೆಯನ್ನೂ ಸಂಸ್ಕೃತವನ್ನೂ ಓದಬೇಕೆಂದು ವಿಧಿಸಿದೆ. ಇಂಗ್ಲಿಷಂತೂ ಸರಿಯೇ ಸರಿ. ಹೀಗೆ ಅವರು ಮೂರಲ್ಲ ನಾಲ್ಕು ಭಾಷೆಗಳನ್ನು ಓದುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಇಂಥವರು ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಇಬ್ಬರೋ ಮೂವರೋ! ಸುಮಾರು ನಾಲ್ಕು ಅಥವಾ ಐದು ಸಾವಿರ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿರುವ ದೊಡ್ಡ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯಕ್ಕೆಲ್ಲಾ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ತಕ್ಕಮಟ್ಟಿನ ಯೋಗ್ಯತೆಯನ್ನು ಸಂಪಾದನೆ ಮಾಡುವವರೆಂದರೆ ಇವರಿಷ್ಟೇ ಜನ! ಅವರೂ ಮುಂದೆ ಎಲ್.ಎಲ್.ಬಿ. ಪರೀಕ್ಷೆ ಕೊಟ್ಟು ವಕೀಲರಾಗುವುದೂ ಉಂಟು, ಕೆಲಸವಿಲ್ಲದೆ ಕೊಳೆಯುವುದೂ ಉಂಟು. ಮಿಕ್ಕವರಿಗೆ, ತಾವು ಕನ್ನಡವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಓದಲಿಲ್ಲ ಬರೆಯಲಿಲ್ಲ, ತಮಗೆ ಮಾತನಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಬರದು, ಬರೆಯುವುದಕ್ಕೆ ಬರದು ಎಂಬ ಅಧೈರ್ಯವಿದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಇವರ ಬೆಂಬಲ ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ತಪ್ಪಿಹೋಗುತ್ತಿದೆ. ಆದರೆ ಈಚೆಗೆ ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯವು ಕೊಡುತ್ತಿರುವ ಆಶ್ರಯ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಗಳಿಂದ ಅಲ್ಲಿಯ ಅಧ್ಯಾಪಕ ವರ್ಗದವರು - ಬರಿಯ ಕನ್ನಡದ ಅಧ್ಯಾಪಕರು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ – ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಮುಂದೆ ಬಂದು ಪ್ರಚಾರೋಪನ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಅವುಗಳನ್ನು ಪುಸ್ತಕರೂಪವಾಗಿ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ‘ಕನ್ನಡ ಗ್ರಂಥಪ್ರಕಾಶನ ಸಮಿತಿ’ಯ ಮೂಲಕ ಪ್ರಾಚೀನ ಗ್ರಂಥಸಂಗ್ರಹಗಳೂ ನವೀನ ಮೂಲಗ್ರಂಥಗಳೂ ಬರುತ್ತಿವೆ. ಮದರಾಸ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ಸಂಶೋಧನ ಶಾಖೆಯು ಆರಂಭವಾಗಿ ಪ್ರಾಚೀನ ಗ್ರಂಥಗಳು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತಿವೆ. ಬೊಂಬಾಯಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದವರೂ ಈಚೆಗೆ ಧಾರವಾಡದಲ್ಲಿ ಸಂಶೋಧನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಏರ್ಪಡಿಸಿದ್ದಾರೆ; ಅವರಿಂದ ಆಗಲೇ ಶಾಸನಗಳೂ ಉಪನ್ಯಾಸಗಳೂ ಪ್ರಬಂಧಗಳೂ ಪ್ರಕಟವಾಗಿವೆ. ಹೈದರಾಬಾದಿನ ಶಾಸನ ಇಲಾಖೆಯ ಮೂಲಕವೂ ಪ್ರಕಟಣಕಾರ್ಯವು ನಡೆದಿದೆ. ಉರ್ದುವಿನಲ್ಲಂತೂ ಯಥೇಚ್ಛವಾಗಿ ನಡೆದಿದೆ.

ಈಗ ಯಾವ ವಿಷಯವನ್ನು ಕೊಡಲಿ, ಯಾವ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಕೇಳಲಿ, ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಬರೆಯುವ ಜನರಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ಅವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವವರಾರು? ಪ್ರಕಟವಾದ ಉತ್ತಮ ಗ್ರಂಥಕ್ಕೆ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಗಳನ್ನೂ ಬಹುಮಾನಗಳನ್ನೂ ಕೊಡುವುದಕ್ಕೆ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಏರ್ಪಾಡುಗಳಿವೆ. ಆದರೆ ಕೊಳ್ಳುವವರಾರು? ಓದುವವರಾರು? ಏಕೆ ಓದಬೇಕು? ಪಠ್ಯಪುಸ್ತಕವಾದರೆ ಒಂದೆರಡು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ನೂರಾರು ಪ್ರತಿಗಳು ಮಾರಬಹುದು; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಗೆದ್ದಲಪಾಲು; ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಹೊತ್ತುಕೊಂಡು ಮನೆಮನೆಗೆ ಊರೂರಿಗೆ ಅಲೆದರೆ, ದಾಕ್ಷಿಣ್ಯ ಖರ್ಚಾಗುತ್ತದೆ; ರೈಲುವೆಚ್ಚ ಗಾಡಿಬಾಡಿಗೆ ಕೂಡ ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ. ತಮಿಳು ತೆಲುಗರಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವಾಸಿ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವರಲ್ಲಿ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಹೆಚ್ಚು; ವಿದ್ಯಾವಂತರ ಪ್ರಮಾಣ ಎಲ್ಲೂ ಒಂದೇ ಆದರೂ, ಅವರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಾವಿರ ಪ್ರತಿ ಲೀಲಾಜಾಲವಾಗಿ ಮುಗಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅಷ್ಟಾದರೂ ಆದರೆ ಅಚ್ಚಿನ ವೆಚ್ಚವಾದರೂ ಎದ್ದೀತು. ಕನ್ನಡಿಗರ ಸಂಖ್ಯೆ ಇನ್ನೂ ಕಡಿಮೆ; ಅವರ ಔದಾಸೀನ್ಯ, ಅಲಕ್ಷ್ಯ, ಅಲಸತೆ, ವ್ಯಾಸಂಗವಿಮುಖತೆ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚು. ಶ್ರೀಮಾನ್ ಮಾಸ್ತಿ ವೆಂಕಟೇಶಯ್ಯಂಗಾರ್ಯರ ‘ಕೆಲವು ಸಣ್ಣಕತೆ’ಗಳಂಥ ನವೀನಜಾತಿಯ, ಹೊಸರೀತಿಯ, ರಸವತ್ತಾದ ಕಥೆಗಳ ಸಾವಿರ ಪ್ರತಿಗಳು ಮುಗಿಯಲು ಹತ್ತು ವರ್ಷಗಳಾದುವು: ಹತ್ತು ವರ್ಷದ ಮೇಲೆ ಅದು ಪಠ್ಯಪುಸ್ತಕವಾಯಿತು; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಪುನಃ ಮುದ್ರಣಮಾಡಿಸುವ ಸಂದರ್ಭವೇ ಬರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ.

ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಕೊಡುವ ‘ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ’ ಭಿಕ್ಷವು ಆರೋಗ್ಯ ಸೂಚಕವಲ್ಲ; ಅದು ಅಜೀರ್ಣವಿರುವ ರೋಗಿಗೆ ಉತ್ತೇಜಕವಾದ ಔಷಧಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಹಸಿವುಂಟು ಮಾಡಿದಹಾಗೆ. ಅದು ಕೃತಕ; ಸ್ಪರ್ಧೆಗಳನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸಿ ಪದಕಗಳನ್ನೂ ಪಾತ್ರೆಗಳನ್ನೂ ಕೊಡುವುದೂ ಹೀಗೆಯೇ. ಗಿಡ ಚೆನ್ನಾಗಿರಲೆಂದು ಅದರ ಒಂದೆರಡು ರೆಂಬೆಗೆ ಸುನೇರಿಯನ್ನು ಅಂಟಿಸಿ ದೀಪಗಳನ್ನು ತಗಲುಹಾಕಿದ ಹಾಗೆ. ಗಿಡವೇ ಹೂಬಿಡಬೇಕು; ಜೀವದಿಂದ ಕಳಕಳಿಸಬೇಕು. ಆಗ ಒಂದೊಂದು ಎಲೆಯೂ ಹೂವೂ ಸುನೇರಿಗಿಂತ, ದೀಪಗಳಿಗಿಂತ, ಸಾವಿರಪಾಲು ಸುಂದರವಾಗುತ್ತದೆ, ಸಜೀವವಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾದ ಆರೋಗ್ಯ, ದಾರ್ಢ್ಯ, ಸೌಂದರ್ಯ ಬರಬೇಕಾದರೆ, ಒಂದೂವರೆ ಕೋಟಿ ಕನ್ನಡಿಗರಲ್ಲಿ ಒಂದುಕೋಟಿ ಜನವಾದರೂ ಅಕ್ಷರಸ್ಥರಾಗಿ, ಐವತ್ತು ಲಕ್ಷ ಜನವಾದರೂ ವಿದ್ಯಾವಂತರಾಗಿ, ಐದು ಲಕ್ಷ ಜನವಾದರೂ ದುಡ್ಡು ಕೊಟ್ಟು ಕೊಂಡು ಓದುವಂತಾಗಬೇಕು.

</section>

ಇಂಡಿಯ ದೇಶಕ್ಕೆಲ್ಲ ಒಂದೇ ಒಂದು ಭಾಷೆ ಅಸಾಧ್ಯ: ಅಪ್ರಿಯ. ಒಂದು ಲಿಪಿ ಅಷ್ಟು ಕಷ್ಟವಲ್ಲ, ಅದರಿಂದ ಅಷ್ಟು ನಷ್ಟವೂ ಇಲ್ಲ – ಆದರೆ ದೇಶವಾದ್ಯಂತವೂ ಅದಕ್ಕೆ ಒಪ್ಪಬೇಕು. ಹಾಗಾದರೆ, ಎಲ್ಲರೂ ದೇವನಾಗರಿಯನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಬಹುದು; ರೋಮನ್ ಲಿಪಿಯನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸುವುದಕ್ಕೂ ನನ್ನ ಆಕ್ಷೇಪಣೆಯಿಲ್ಲ; ಆಗ ನಾವು ಇದೊಂದು ಅಂಶದಲ್ಲಾದರೂ ಪ್ರಬಲ ಜನಾಂಗಗಳೊಡನೆ ಸಹಪಂಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತೇವೆ; ಮಿಕ್ಕ ಭಾಷೆಗಳ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಬೇರೆ ಲಿಪಿಯ ಪರಿಚಯವಿಲ್ಲದೆಯೇ ತಕ್ಕಮಟ್ಟಿಗೆ ಓದಬಲ್ಲವರಾಗುತ್ತೇವೆ. ಒಂದು ಚಿಹ್ನೆಗೆ ಬದಲಾಗಿ ಮತ್ತೊಂದು ಚಿಹ್ನೆಯನ್ನು ಅಭ್ಯಾಸಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ, ಅಷ್ಟೇಯೆ. ಕನ್ನಡದ ಶ್ರೀಕಾರವು ಎಷ್ಟು ಸುಲಭವೋ ಕಷ್ಟವೋ ಸಂಸ್ಕೃತದ ಶ್ರೀಕಾರವೂ ಅಷ್ಟೇ ಸುಲಭ ಅಥವಾ ಕಷ್ಟ. ರೋಮನ್ ಲಿಪಿಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಸೌಕರ್ಯಗಳಿವೆ, ಲೋಪಗಳೂ ಇವೆ; ಅವುಗಳನ್ನು ಬೇಕಾದರೆ ಸರಿಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ಈಗ ಹಳಗನ್ನಡ ಲಿಪಿಯನ್ನು ಓದಬಲ್ಲ ನಿಪುಣರಂತೆ ಆಗಲೂ ಕೆಲವರು ಹಳೆಯ ಗ್ರಂಥಗಳ ಲಿಪಿಯನ್ನು ಓದಬಲ್ಲವರು ಇದ್ದರೆ ಸಾಕು. ಕ್ರಮಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೊಸ ಅಕ್ಷರಗಳು ರೀಢಿಗೆ ಬರಬಹುದು – ಆದರೆ ದೇಶವೆಲ್ಲಾ ಇದಕ್ಕೆ ಒಪ್ಪಿದರೆ ಸಾರ್ಥಕ; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ದೊಡ್ಡ ರಗಳೆಯನ್ನು ತಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಈಗ್ಗೆ ಎರಡು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಕೆಳಗೆ ಭರತಖಂಡದಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ಒಂದೇ ಲಿಪಿ ಇತ್ತು; ಒಂದು ಭಾಷೆಗೂ ಒಂದು ಲಿಪಿಗೂ ಅವಿನಾಭಾವ ಸಂಬಂಧವೇನೂ ಇಲ್ಲ. ಎಷ್ಟೋ ಜನ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯರು ಭಾರತೀಯ ಭಾಷೆಗಳನ್ನು ರೋಮನ್ ಲಿಪಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಕಲಿತು, ರೋಮನ್ ಲಿಪಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಓದುತ್ತಾರೆ. ಮೊನ್ನೆ ಮೊನ್ನೆಯವರೆಗೆ ಸಂಸ್ಕೃತ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಸಂಸ್ಕೃತವನ್ನು ತೆಲುಗು ಅಥವಾ ಕನ್ನಡ ಲಿಪಿಯ ಪುಸ್ತಕಗಳಲ್ಲಿ ಓದುತ್ತಿದ್ದರು; ವಿದ್ವಾಂಸರಿಗೂ ಕೆಲವರಿಗೆ ದೇವನಾಗರೀ ಲಿಪಿ ಗೊತ್ತಿರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಇಂದಿಗೂ ಕೆಲವು ಸಂಸ್ಕೃತ ವಿದ್ವಾಂಸರಿಗೆ ದೇವನಾಗರೀ ಲಿಪಿಯಲ್ಲಿ ಬರೆಯಬೇಕೆಂದರೆ ಮಹಾ ಕಷ್ಟ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕೆಲವು ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಲ್ಲಿ ದೇವನಾಗರೀ ಲಿಪಿಜ್ಞಾನದ ಅಲ್ಪಸ್ವಲ್ಪ ಪ್ರದರ್ಶನವಾದರೂ ಇರುವುದು ಅಗತ್ಯವೆಂದು ನಿಯಮವಿದೆ.

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ಆಕಾಶವಾಣಿ ಮತ್ತು ಕನ್ನಡ</h2>

ಈಗಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ರೇಡಿಯೋ ಅಥವಾ ಆಕಾಶವಾಣಿಯು ವಿದ್ಯೆಗೂ ವಿನೋದಕ್ಕೂ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಸಾಧನವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಯಾರೋ ಕೆಲವರು ಐಶ್ವರ್ಯವಂತರು ಮಾತ್ರ ಉಪಯೋಗಿಸುವ ಕಾಲ ಹಿಂದೆಬಿತ್ತು. ಒಂದು ಕಡೆ ಈ ಯಂತ್ರಗಳು ಅಗ್ಗವಾದುವು. ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಜನಸಾಮಾನ್ಯರು ಅದರ ರುಚಿಯನ್ನು ಕಂಡರು. ಸಾರ್ವಜನಿಕರ ಉಪಯೋಗಕ್ಕೆ ಅದನ್ನು, ನೀರು ದೀಪಗಳ ಹಾಗೆ, ಒದಗಿಸಿಕೊಡಬೇಕೆಂಬ ತತ್ವವನ್ನು ಸರ್ಕಾರವೂ ಅಂಗೀಕರಿಸಿತು. ಸಮುದ್ರದ ಕರೆ, ಆಟದ ಬಯಲು, ನಗರೋದ್ಯಾನ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಈಗ ಸಂಜೆಯ ಹೊತ್ತು ಜನರು ಹಿಂಡು ಹಿಂಡಾಗಿ ಕುಳಿತು ಅದರ ವಾಣಿಯನ್ನು ಕೇಳುವುದು ಸಾಮಾನ್ಯ ದೃಶ್ಯವಾಗಿದೆ. ವಿದ್ಯುಚ್ಛಕ್ತಿ ಒದಗಿರುವ ಗ್ರಾಮಾಂತರಗಳಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಪೌರಸಭೆಯವರಾಗಲಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಾಹುಕಾರರಾಗಲಿ ಇದರ ಉಪಯೋಗವನ್ನು ಜನಸಾಮಾನ್ಯಕ್ಕೆ ಒದಗಿಸಿರುತ್ತಾರೆ. ಪುರಾಣ, ಹರಿಕಥೆ, ಸಂಗೀತ, ಸಾಹಿತ್ಯ ಇವು ಅನಕ್ಷರಸ್ಥರಿಗೆ ಈ ಮೂಲಕ, ಸಿನಿಮಾಗಳಿಂದ ಆಗುವಂತೆ, ಆದರೆ ವೆಚ್ಚವಿಲ್ಲದೆ ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಅನಾರೋಗ್ಯವಿಲ್ಲದೆ ಒದಗಿ, ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನೂ ಸಂತೋಷವನ್ನೂ ತರುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಕಡೆಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಗಮನ ಕೊಡುವುದು ಅವಶ್ಯಕ. ಏಕೆಂದರೆ ಈಗ ರೇಡಿಯೋ ಮೂಲಕ ನಾವು ವರ್ತಮಾನವನ್ನಾಗಲಿ ವಿಚಾರವನ್ನಾಗಲಿ ಕೇಳುವುದು ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಅನ್ಯಭಾಷೆಗಳ ಮೂಲಕ. ಯೂರೋಪ್, ಜಪಾನ್, ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ ಮುಂತಾದ ದೇಶಗಳ ಮಾತಿರಲಿ, ಇಂಡಿಯ ದೇಶದ ಮುಖ್ಯ ಪಟ್ಟಣಗಳಿಂದ ಬರುವವೇ ಕನ್ನಡಿಗರಿಗೆ ಹಿತವಾಗದವು, ಅರ್ಥವಾಗದವು; ಇವಕ್ಕಾಗಿ ನಾವು ಆಯಾ ಪ್ರಾಂತದವರನ್ನು ದೂರುವುದರಿಂದ ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಜನಕ್ಕಾಗಿ ಅದನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಕನ್ನಡಿಗರಿಗೆ ಹೀಗೆ ನಮ್ಮದು ಎಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಒಂದು ಆಕಾಶವಾಣಿಯ ಕಾರ್ಯಸ್ಥಾನವಿನ್ನೂ ಏರ್ಪಟ್ಟಿಲ್ಲ. ಮೈಸೂರಿನಲ್ಲಿ ಈಗ ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ನನ್ನ ಮಿತ್ರರಾದ ಡಾಕ್ಟರ್ ಗೋಪಾಲ ಸ್ವಾಮಿಯವರ ಸಾಹಸಪರಿಶ್ರಮಗಳಿಂದ ಇಂಥ ಒಂದು ಸಂಸ್ಥೆ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ; ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿಯೂ ಕೆಲವು ಕಾಲ ನಡೆಯಿತು; ಆದರೆ ಇದರ ಶಕ್ತಿ ಸಾಲದು; ಖಾಸಗಿ ಪ್ರಯತ್ನ ಇಂಥ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಸಾರೋದ್ಧಾರವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆಂಬ ನಂಬಿಕೆಯೂ ಇಲ್ಲ. ಬೊಂಬಾಯಿ ಮದರಾಸಿನವರನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿಕೊಂಡು ಆಗಾಗ “ಕಾಲಚಕ್ರ”ವನ್ನು ಕೇಳುವುದಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಪುಣ್ಯವಿಲ್ಲ ಪುರುಷಾರ್ಥವಿಲ್ಲ. ಭಿಕ್ಷಹಾಕುವರು ಎಷ್ಟು ಹಾಕಿಯಾರು? ಅದರಿಂದ ಏನು ಹೊಟ್ಟೆತುಂಬೀತು? ಈಚೆಗೆ ಮೈಸೂರು ಸರಕಾರದವರು ಇದನ್ನು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ತಂದುಕೊಂಡು ಡಾ॥ ಗೋಪಾಲಸ್ವಾಮಿಯವರು ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದ “ಆಕಾಶವಾಣಿ”ಯನ್ನು ವಹಿಸಿಕೊಂಡರೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಅದು ಬಲಿಯಲಿ, ಬೆಳೆಯಲಿ; ಜೊತೆಗೆ ಹೈದರಾಬಾದಿನ ಮಂದಿರದಲ್ಲಿಯೂ ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಹಿರಿಯ ಸ್ಥಾನ ಸಿಕ್ಕಲಿ. ಸರ್ ಅಕ್ಬರ್ ಹೈದರಿಯವರು ದಯೆತೋರಿ ದೆಹಲಿಯಿಂದಲೂ ಕನ್ನಡವನ್ನು ಕೇಳೋಣ. ಆದರೆ ಕನ್ನಡಿಗರು ಅದನ್ನು ಕೋರಬೇಕು, ಕೇಳಬೇಕು, ಬಳಸಬೇಕು. ಹಾಗಾದರೆ ಹೈದರಾಬಾದಿನ ಭಾಗ್ಯ ಮೈಸೂರಿನ ಭಾಗ್ಯವೂ ಆಗುತ್ತದೆ: ಅಖಿಲ ಕರ್ಣಾಟಕದ ಭಾಗ್ಯವೂ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸಾಹಿತಿಗಳ ಪರವಾಗಿ ಒಂದು ಮಾತನ್ನಾಡಬೇಕಾಗಿದೆ. ಸಂಗೀತಗಾರರಿಗೆ ರೇಡಿಯೋ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪಕರು ಅಷ್ಟೋ ಇಷ್ಟೋ ಸಂಭಾವನೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾರೆ. ಸಾಹಿತಿಗಳಿಗೂ ಉಪನ್ಯಾಸಕರಿಗೂ ಅದು ಇಲ್ಲ. ಕೆಲವು ವೇಳೆ ಗಾಡಿ ಬಾಡಿಗೆ ದೊರೆಯುವುದೂ ದುರ್ಲಭ. ಸರಿಯಾದ ಸರಕು ಬೇಕಾದರೆ ಅದು ಬಿಟ್ಟಿ ಒದಗುವುದಿಲ್ಲ; ದಾಕ್ಷಿಣ್ಯಕ್ಕೆ ಒದಗುವುದಿಲ್ಲ. ಬಿಟ್ಟಿ ಬರುವುದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಉತ್ತಮವಸ್ತುವಲ್ಲ; ದಾಕ್ಷಿಣ್ಯಕ್ಕೆ ಬರುವುದು ಸಲಸಲಕ್ಕೂ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಮದರಾಸು ಪ್ರಾಂತದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಉಪನ್ಯಾಸಕರು ಯಾವುದಾದರೂ ಒಂದು ವಿದ್ಯಾಸಂಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಉಪನ್ಯಾಸ ಮಾಡಿದರೂ ನೂರಾರು ರೂಪಾಯಿಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ಹೊರದೇಶದಲ್ಲಂತೂ ಇದು ಒಂದು ಉದ್ಯೋಗವಾಗಿದೆ, ಸಂಪಾದನೆಗೆ ಮಾರ್ಗವಾಗಿದೆ. ಆಕಾಶವಾಣಿಯ ನಿಯೋಜಕರನ್ನು ಕೇಳಿದರೆ ದುಡ್ಡಿಲ್ಲವೆನ್ನುತ್ತಾರೆ: ಇದನ್ನೇನು ಸಂಗೀತದ ಮೇಲಣ ಅಭಿಮಾನ ಎನ್ನೋಣವೋ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಮೇಲಣ ನಿರಭಿಮಾನ ಎನ್ನೋಣವೋ?

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ಕನ್ನಡ</h2>

ಸಂಸ್ಕೃತದ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಹೇಗೋ ಸಂಗೀತದ ಸಂಬಂಧವಾಗಿಯೂ ಹಾಗೇ ಒಂದು ತೊಡರಿದೆ. ಅದರಲ್ಲಿರುವುದು ಒಂದು ಸ್ವರಭಾಗ, ಇನ್ನೊಂದು ಸಾಹಿತ್ಯ ಭಾಗ. ಸ್ವರಭಾಗ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಒಂದೇ. ಆರೋಹಣಾವರೋಹಣಗಳೂ ಸಂಚಾರಗಳೂ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರಿಗೆ ಒಂದೊಂದು ಬೇರೆಬೇರೆ ಏನಲ್ಲ; ಒಬ್ಬರು ‘ಸಾರಿಗಾಮಪಾ’ ಎಂದರೆ ಇನ್ನೊಬ್ಬರು ‘ಟಾಠಡಾಢಣಂ’ ಎಂದೇನೂ ಎನ್ನುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಸಾಹಿತ್ಯ ಮಾತ್ರ ಬೇರೆ; ಅದರ ಭಾಷೆಗಳು ಬೇರೆ ಬೇರೆ: ಆದ್ದರಿಂದ ಅವುಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವರಿಗೆ ಅದರದರ ಬೆಲೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ; ಅವುಗಳಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಸ್ಕಾರವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಕಡೆಗೆ ಗಮನ ಹೋದರೆ, ಹಾಡು ನಮ್ಮ ಮಾತಿನದಾಗಿರಲಿ ಎಂದು ಅಪೇಕ್ಷಿಸುವುದು ಅಸ್ವಾಭಾವಿಕವಲ್ಲ. ಈಗ್ಗೆ ಕೆಲವು ತಿಂಗಳ ಕೆಳಗೆ ಚಿದಂಬರದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಸಂಗೀತ ಸಮ್ಮೇಳನದಲ್ಲಿ ಇನ್ನು ಮೇಲೆ ತಮಿಳುನಾಡಿನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಸಂಗೀತಕಛೇರಿಗಳಲ್ಲಿ ತಮಿಳುಕೀರ್ತನೆಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯ ಕೊಡಬೇಕೆಂದು ಒಂದು ವಿಚಾರ ಬಂದು ನಿರ್ಣಯವಾಯಿತು. ಇದು ತಮಿಳರ ಭಾಷಾಭಿಮಾನದಿಂದ ನಿರೀಕ್ಷಿತವಾದದ್ದೆ. ಆದರೆ, ‘ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ’ ಪತ್ರಿಕೆಗಳು ಕೆಲವು ಇದನ್ನು ಹಳಿದು ‘ಪಾಕಿಸ್ತಾನದಂತೆ ಇವರೂ ಒಂದು ದ್ರಾವಿಡಸ್ತಾನವನ್ನು ಅಪೇಕ್ಷಿಸುವರೋ?’ ಎಂದು ಟೀಕಿಸಿವೆ. ಆ ವಿಧವಾದ ಸಂಕಲ್ಪವಿದ್ದರೂ ತಾನೇ ಏನು ತಪ್ಪು? ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ಸಿನವರೇ ಭಾಷಾನುಸಾರಿಯಾದ ಪ್ರಾಂತ ವಿಭಾಗಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸಿ ಅನುಮೋದಿಸಿಲ್ಲವೇ? ನಮ್ಮ ಭಾಷೆ ಉಳಿಯಬೇಕೆಂದರೆ, ಅದನ್ನು ಸರ್ವಪ್ರಯತ್ನದಿಂದಲೂ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಈಗ್ಗೆ ಹನ್ನೊಂದು ವರ್ಷಗಳ ಕೆಳಗೆ ಮೈಸೂರು ನಗರದಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಮ್ಮೇಳನ ನಡೆದಾಗ ಅಲ್ಲಿನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಂಗೀತಗಾರರಾಗಿದ್ದ ಗಾನವಿಶಾರದ ಬಿ. ಕೃಷ್ಣಪ್ಪನವರಿಂದ ಸಂಗೀತಕಛೇರಿ ನಡೆಯಿತು. ಕನ್ನಡದ ಕೀರ್ತನೆಗಳನ್ನೇ ಹಾಡಬೇಕೆಂದು ಅತಿಥಿಗಳು ಅಪೇಕ್ಷಿಸಿದರು; ಕೃಷ್ಣಪ್ಪನವರು ಒಪ್ಪಿದರು. “ಪುರಂದರದಾಸರ ಕೀರ್ತನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತಸತ್ವವಿಲ್ಲ; ಅವುಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗರಾಜರ ಕೀರ್ತನೆಗಳಿಗೆ ಸರಿಸಮನಾಗಿ ಹಾಡುವುದಕ್ಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ” ಎಂಬ ಅಪವಾದವು ತಿಳಿಯದವರಿಂದ ಬಂದದ್ದು ಎಂಬುದನ್ನು ಅಂದು ಕೃಷ್ಣಪ್ಪನವರು ತಮ್ಮ ಶಾಸ್ತ್ರ ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದರು; ತಮಿಳರು ಬರಿಯ ತಮಿಳು ಕೀರ್ತನೆಗಳೇ ಬೇಕೆಂದಿದ್ದರೂ, ತೆಲುಗರು ಬರಿಯ ತೆಲುಗು ಕೀರ್ತನೆಗಳೇ ಬೇಕೆಂದಿದ್ದರೂ, ಮುಸಲ್ಮಾನರು ಬರಿಯ ಹಿಂದೂಸ್ಥಾನಿ ಕೀರ್ತನೆಗಳೇ ಬೇಕೆಂದಿದ್ದರೂ ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಹೀಗೆಯೇ ಸಂತೃಪ್ತಿಪಡಿಸುವ ಅಮೋಘ ಪಾಂಡಿತ್ಯ, ರಸಿಕತೆ, ಶಾರೀರ ಮಾಧುರ್ಯಗಳು ಅವರಲ್ಲಿದ್ದುವು. ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಅವರಿಂದ ಮಿಶ್ರ ಕಛೇರಿಯನ್ನು ಅಪೇಕ್ಷಿಸದೆ ಕನ್ನಡದ ಕೀರ್ತನೆಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದು ಕನ್ನಡಿಗರ ತಪ್ಪೇ? ಇದರಿಂದ ತ್ಯಾಗರಾಜರಿಗಾಗಲಿ, ತೆಲುಗಿಗಾಗಲಿ ಅವಮಾನವೆಂದೆಣಿಸಬಹುದೇ? ರಾಗರಸ ಸಾಮಂಜಸ್ಯದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಭಕ್ತಿಭಾಗ್ಯಸುಧೆಯನ್ನು ಸವಿಯಲು ತ್ಯಾಗರಾಜರಲ್ಲಿಗೇ ಹೋಗಬೇಕು. ಅವರು ಸಂಗೀತರಾಜರೂ ಹೌದು, ಸಾಹಿತ್ಯರಾಜರೂ ಹೌದು. ಸಾಹಿತ್ಯದ ವಿಚಾರವನ್ನು ಹತ್ತಿಸಿಕೊಳ್ಳದಿದ್ದವರಿಗೆ ಮೋಹಕರವಾದ ಮಾಧುರ್ಯವಿದ್ದದ್ದೆಲ್ಲಾ ಒಂದು, ಸವಿ ಸೊಗಸು ತೋರಿದ್ದೆಲ್ಲಾ ಒಂದು – ಅದು ತಮಿಳು ಹಾಡಾಗಲಿ, ಹಿಂದಿಯಾಗಲಿ, ಇಂಗ್ಲಿಷಿನದಾಗಲಿ! ಚಲ್ ಚಲ್ ರೆ ನೌಜವಾನ್, ಎಂದಾಗಲಿ, ಅಪ ಮೈನೇ ಜಾನಾ ಹೈ – ಎಂದಾಗಲಿ ಈಗ ಗಾಡಿ ಹೊಡೆಯುವ, ದನಕಾಯುವ, ಹುಡುಗರೂ ಹೇಳಿಕೊಂಡು ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲವೇ? ಸಂಗೀತಕ್ಕೂ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೂ ಸಂಬಂಧವಿದ್ದರೂ, ಸಂಗೀತ ಬೇರೆ, ಸಾಹಿತ್ಯ ಬೇರೆ. ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಭಾಷೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆ ಎದ್ದೇ ಏಳುತ್ತದೆ. ‘ಶಬ್ದಾರ್ಥೌ ಸಹಿತೌ ಕಾವ್ಯಂ’ ಅಲ್ಲವೇ?

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ಚಲನಚಿತ್ರ ಮತ್ತು ಕನ್ನಡ</h2>

ಆಧುನಿಕ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಚಲನಚಿತ್ರವು ಬಹು ಪ್ರಮುಖವಾದ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸುತ್ತಿದೆ. ಅದನ್ನು ನೋಡಬೇಕೆಂದು ಅಪೇಕ್ಷೆ ಪಡದವರಿಲ್ಲ - ಪುಣ್ಯ ಕಥೆಗಾಗಿ, ಸೌಖ್ಯಕ್ಕಾಗಿ, ಸೌಂದರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ, ಹೊತ್ತು ಹೋಗದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನಾ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಜನರು ಅದಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ; ಬಡವರು ಭಾಗ್ಯವಂತರು, ಹೆಂಗಸರು ಗಂಡಸರು, ಮಕ್ಕಳು ಮುದುಕರು ಎಲ್ಲರೂ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಇರುವ ಕಡೆಯಲ್ಲಿ ಜನರಿಗೆ ಪುರಾಣ ಬೇಡ, ಕಾವ್ಯವಾಚನ ಬೇಡ, ನಾಟಕ ಬೇಡ. ಏಕೆಂದರೆ ಸಿನಿಮಾ ಮಂದಿರದಲ್ಲಿ ಸುಖಾಸನಾಸೀನರಾಗಿ, ಸ್ನೇಹ ಪ್ರೇಮ ಪಾನ ಧೂಮ ಮುಂತಾದವುಗಳೊಡಗೂಡಿ ಎರಡು ಮೂರು ಘಂಟೆಗಳೊಳಗೆ ದೇಶ ವಿದೇಶಗಳ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ತಾರೆಯರ ಅಭಿನಯವನ್ನು ನೋಡಬಹುದು, ಅವರ ಗಾನವನ್ನು ಕೇಳಬಹುದು. ಇದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚವೇ ಸ್ಪರ್ಧಿಸುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಹುರುಳಿರುವುದಕ್ಕೇ ಬೆಲೆ. ಬೆಲೆಯಿರುವುದು ಎರಡು ಮೂರು ತಿಂಗಳು ನಡೆದರೆ, ಹುರುಳಿಲ್ಲದ್ದು ಎರಡು ಮೂರು ದಿನಗಳೂ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ. ಇವುಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ನೋಡಿ ಜನರಿಗೆ ರಸಿಕತೆ ವಿಮರ್ಶ ಬುದ್ಧಿಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿವೆ. ಆದರೆ ನೋಡಲು ಒಳಕ್ಕೆ ಹೋಗಬೇಕಾದರೆ ಟಿಕೀಟು ಕೊಡಬೇಕು; ಅವನ್ನು ಕೊಳ್ಳಬೇಕು; ಸಾಲಹೇಳಿದರೆ ಯಾರೂ ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟಿ ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ನಿರ್ದಾಕ್ಷಿಣ್ಯವಾಗಿ ಹಣ ಕಕ್ಕಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ; ಇದರ ರುಚಿ ಹತ್ತಿದವರು ಉಪವಾಸವೋ ಸಾಲವೋ ಮಾಡಿ, ಹೋಗಿ ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಎಷ್ಟೋ ವೇಳೆ ಜೂಜಿಗಿಂತ ಅನರ್ಥಕಾರಕವಾಗಿದೆ. ಮಿತಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಒಳ್ಳೆಯದೇ; ಅತಿಯಿಂದ ಅಮೃತವೂ ವಿಷ. ಇದರ ಅತಿಗೆ, ಚಟಕ್ಕೆ, ನನ್ನ ಆಕ್ಷೇಪಣೆ.

ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಸಾಧಿಸಿರುವ ಕಲೆಗಾರ ಕನ್ನಡಿಗ ಸಾಹಸಿಗಳನ್ನು ನಾನು ಅಭಿನಂದಿಸುತ್ತೇನೆ. ಅವು ಇನ್ನೂ ಹೆಸರಾಗಲಿ, ಇತರ ಭಾಷೆಗಳ ಚಿತ್ರಗಳು ಕನ್ನಡ ಪ್ರಾಂತದಲ್ಲಿ ಧನಮನಗಳನ್ನು ಸೂರೆಮಾಡುತ್ತಿರುವಂತೆ ಅವೂ ಮಿಕ್ಕ ಭಾಷಾಪ್ರಾಂತಗಳಲ್ಲಿ ಸೂರೆಮಾಡಿ ಕೀರ್ತಿ ಸಂಪಾದಿಸಲಿ, ಜನದ ಪ್ರೇಯಸ್ಸು ಶ್ರೇಯಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಸಾಧಿಸಲಿ ಎಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತೇನೆ.

ಇಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ಪ್ರಸಕ್ತವಾದ ಸಂಗತಿಯೇನೆಂದರೆ, ಕನ್ನಡ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಓದುವವರು ಇದರಿಂದ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದ್ದಾರೆ; ಸಿನಿಮಾ ಕಥೆಯಷ್ಟು, ಚಿತ್ರದಷ್ಟು, ಹಾಡಿನಷ್ಟು ರಮಣೀಯವಾಗಿ ಪುಸ್ತಕ ಬರೆಯಬಲ್ಲವರಾರು? ಅಂಥ ಒಂದು ಪುಸ್ತಕವಿದೆಯೆಂದು ತಿಳಿದರೂ, ಅದು ಎಂದು ಬೇಕಾದರೆ ಅಂದು ಅಂಗಡಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಎಂದಾದರೂ ಕೊಂಡುಕೊಂಡರೆ ಸರಿ; ಕೊಂಡುಕೊಳ್ಳುವುದು ತಾನೇ ಏಕೆ? ಯಾರನ್ನಾದರೂ ಕೇಳಿ ತಂದರೆ ಸರಿ; ಯಾರನ್ನು ತಾನೇ ಏಕೆ ಕೇಳಬೇಕು? ಪುಸ್ತಕ ಭಂಡಾರಗಳಿರುತ್ತವೆಯಲ್ಲ! ಆದರೆ ಸಿನಿಮಾ ಚಿತ್ರ ಹೊರಟು ಹೋಗಿ ಬಿಡುತ್ತದೆ; ಅದು ನಮ್ಮನ್ನು ಕಾಯುವುದಿಲ್ಲ.

ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಮಾಧಾನ. ನಮ್ಮ ದೇಶದ ಚಿತ್ರಗಳು ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ದೇಶದವುಗಳಷ್ಟು ಅಶ್ಲೀಲವಲ್ಲ; ಎಷ್ಟೋ ಗಂಭೀರವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಅಶ್ಲೀಲವೆಂದರೆ ಯಾವುದು? ಮರ್ಯಾದೆವಂತರಿಗೆ ನಾಚಿಕೆಯುಂಟುಮಾಡುವುದೇ ಅಶ್ಲೀಲ. ನಾಚಿಕೆಯಾಗದಂತೆ ಮನಸ್ಸು ಮದಡಾಗಿಬಿಟ್ಟರೇನು ಅಶ್ಲೀಲವು ಶ್ಲೀಲವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ವಿಟಚರ್ಯೆಯು ಶೃಂಗಾರವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸಿನಿಮಾಕ್ಕಿಂತಲೂ ಅನ್ಯಸಾಹಿತ್ಯಗಳಿಂದ ಭಾಷಾಂತರವಾಗಿ ಬರುವ ಕೆಲವು ಕಥೆಗಳು, ಹೀಗೆ ಅಶ್ಲೀಲಗಳಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಮಾನವಂತರು ಇವುಗಳನ್ನು ಓದಲು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ನಾಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ನೈಸರ್ಗಿಕವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತೇವೆಂದು, ಬೀದಿಯಲ್ಲಿ ಮಂಚ ಹಾಕಿದ್ದರಿಂದ ಏನು ಪುಣ್ಯ, ಏನು ಪುರುಷಾರ್ಥ?

</section>

ಈ ಸೌಲಭ್ಯಾಕಾಂಕ್ಷೆ, ಭೋಗಪ್ರವೃತ್ತಿ, ವಿನೋದಾಸಕ್ತಿ, ಲಘುಚಿತ್ತವೃತ್ತಿ, ಇವು ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡವರಲ್ಲಿಯೂ ವಿದ್ಯಾವಂತರಲ್ಲಿಯೂ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಹಿಂದೆ ಇಷ್ಟು ವಿನೋದ ಸಾಧನಗಳಿರಲಿಲ್ಲ; ಇದ್ದವುಗಳಿಂದ ಇಷ್ಟು ಬಾಧಕವಿರಲಿಲ್ಲ. ಬೇಸರವಾಗಿ, ಏನೂ ತೋರದೆ ಹೋದರೆ, ಒಂದು ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಕೂರುವುದು ರೂಢಿಯಾಗಿತ್ತು. ಓದಿನಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಹುಟ್ಟುವ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯೇ ವಿದ್ಯಾವಂತನ ಮುಖ್ಯ ಲಕ್ಷಣ. ಈಗ ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಪಾಠಕ್ಕಿಂತ ಆಟ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿದೆ; ಆಟ ಆಡುವವರು ಹತ್ತು ಜನವಾದರೆ, ನೋಡುವವರು, ನೂರು ಜನ; ಅದರ ವಿಚಾರ ಪೊಳ್ಳುಮಾತನಾಡುತ್ತ ಕಾಲ ಕಳೆಯುವವರು, ಕಾಸು ಕಳೆಯುವವರು, ಸಾವಿರ ಜನ; ತಮ್ಮೂರಿನಲ್ಲಿರಲಿ, ಹೊರ ಊರಿನಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರೂ ದೊಡ್ಡ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಆಟ ನಡೆದರೆ ಅವರು ನೆರೆಹೊರೆಯ ರೇಡಿಯೋಗಳಿಗೆ ಅರ್ಧರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಮುತ್ತಿಗೆ ಹಾಕಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಬರಿಯ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಟೆನಿಸ್ಗಳಿಗಾಗಿಯೇ ಎಷ್ಟು ಸಾವಿರರೂಪಾಯಿಗಳು ವೆಚ್ಚವಾಗುತ್ತಿವೆಯೆಂಬುದು ಜನಸಾಮಾನ್ಯಕ್ಕೆ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಸತ್ವಶೌರ್ಯದಾಯಕಗಳಾದ ಧೈರ್ಯಕಾರ್ಯಗಳ ಮಾತಿರಲಿ, ಬಯಲಲ್ಲಾದರೂ ಓಡಾಡಿದರೆ ಮೈಗೆ ಒಳ್ಳೆಯದು. ಆದರೆ ಬಯಲಾಟಕ್ಕಿಂತ ಒಳಗೆ ಕುಳಿತು ಇಸ್ಪೀಟು, ಪಿಂಗ್ - ಪಾಂಗ್, ಬೆರಳುಬಿಲ್ಲೆ ಮುಂತಾದ ಆಟಗಳನ್ನು ಆಡುವವರು ಬಹುಜನ. ಓದಿ ಓದಿ ಮರುಳಾದ ಕೂಚಿಭಟ್ಟ – ಎಂದು ಹಿಂದೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು; ಈಗ ಅದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದ ಒಂದು ಹೇಳಿಕೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಬೇಕಾಗಿದೆ. ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಘನತ್ವವೂ ವಿಚಾರಪರತೆಯೂ ಹೆಚ್ಚಬೇಕು. ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅದು ಬೀಳಾಗುತ್ತದೆ; ಜೀವನ ಹೇಗಿದ್ದರೆ ಸಾಹಿತ್ಯ ಹಾಗೆ ಆಗುತ್ತದೆ; ಆ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಓದಿದವರೂ ಹಾಗೇ ಆಗುತ್ತಾರೆ. ವಿದ್ಯಾವಂತನಾದವನು ನಿತ್ಯವೂ ಏನಾದರೊಂದು ದೊಡ್ಡ ಗ್ರಂಥವನ್ನು, ಅಲ್ಪಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ, ಓದುತ್ತಿರಬೇಕು. ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಬುದ್ಧಿ ಬಲಿಯುವುದು ಹೇಗೆ? ಬೆಳೆಯುವುದು ಹೇಗೆ? ಸಜ್ಜನಸಂಗದಂತೆ ಸದ್ಗ್ರಂಥಸಂಗವೂ ಅವಶ್ಯಕ. ಹಿಂದಿನ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಪಾರಾಯಣ ಪುರಾಣಶ್ರವಣಾದಿಗಳು ಈ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದುವು. ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ನವರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ ರಾಮಾಯಣ ಪಾರಾಯಣ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು; ನಿತ್ಯವೂ ಭಗವದ್ಗೀತೆ, ವಿಷ್ಣು ಸಹಸ್ರ ನಾಮಾದಿಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು; ಸ್ತೋತ್ರಗಳನ್ನೋ ದೇವರ ನಾಮಗಳನ್ನೋ ಪಠಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಇವೆಲ್ಲಾ ಈಗ ಲುಪ್ತವಾಗಿವೆ; ಅವುಗಳ ಬದಲಿಗೆ ಯಾವುದೂ ಬಂದಿಲ್ಲ. ಇದರ ಪ್ರತಿಫಲನವನ್ನು ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ನೋಡುತ್ತೇವೆ: ಈಗ ಸಣ್ಣ ಕಥೆಗಳು, ಕವಿತೆಗಳು, ಹರಟೆಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿವೆ. ಚೆನ್ನಾಗಿರಬೇಕೆಂದರೆ ಇದಾವ ಬರವಣಿಗೆಯೂ ಸುಲಭವಲ್ಲ; ಆದರೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬರೆಯಬೇಕೆಂಬ ಇಚ್ಛೆಯಾಗಲಿ, ಅದಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಶ್ರಮವಾಗಲಿ ಜನಕ್ಕೆ ಬೇಕಾದಂತೆ ತೋರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರು ಸುಲಭ ಸಂತೃಪ್ತರು. ಈ ವಿಧವಾದ ಕಾವ್ಯಜಾತಿಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಓದಬೇಕಾದದ್ದಿಲ್ಲ, ಚಿಂತಿಸಬೇಕಾದದ್ದಿಲ್ಲ; ಅವು ಹೋದದ್ದೇ ದಾರಿ. ಈಗಿನ ಅನೇಕ ಲೇಖಕರಿಗೆ ನಿಯಮ ಪರಿಶ್ರಮಗಳು ಬೇಡ; ಅವು ಕೋಟಿನ ಗುಂಡಿಗಳ ಹಾಗೆ!

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ಕನ್ನಡದ ಓದುಬರಹ</h2>

ಪ್ರತಿಭಾಸಂಪನ್ನರಾದ ಕನ್ನಡಿಗರು, ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಬರೆಯಬೇಕಾದರೆ ಕಷ್ಟವಲ್ಲ, ಕಷ್ಟವಾಗಿರಬಾರದು. ಆದರೆ ಕೆಲವರು ತಮ್ಮ ವಿಚಾರವಾಗಿ ನೃಪತುಂಗನು ಒಂದು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಕೆಳಗೇ ಕೊಟ್ಟ “ಕುಱಿತೋದದೆಯುಂ ಕಾವ್ಯಪ್ರಯೋಗ ಪರಿಣತ ಮತಿಗಳ್” ಎಂಬ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯ ಸತ್ಯತೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕೆಂದು ಹಟತೊಟ್ಟಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಸದಾ ಓದುತ್ತಿರಬೇಕಾದದ್ದೇ ವೃತ್ತಿಯಾಗಿ ಉಳ್ಳವರೂ ಕೂಡ ಓದುವುದು ಕಡಮೆಯಾಗಿದೆ; ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ಎಷ್ಟು ಓದಿದ್ದರೋ ಪಾಠ ಹೇಳುವುದಕ್ಕೆ ಎಷ್ಟು ಬೇಕೋ ಅಷ್ಟು ಮಾತ್ರ ಓದುವುದಾಗಿ ಹೋಗಿದೆ. ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಓದುವುದಕ್ಕೆ ಬೇಕಾದ ಸೌಲಭ್ಯಗಳೂ ಕಡಿಮೆ; ಸೌಲಭ್ಯಗಳು ಇರುವ ಕಡೆ ಅವುಗಳನ್ನು ನಾವು ಉಪಯೋಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದನ್ನು ಅರಿಯೆವು; ಖಂಡನೀಯವಾದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ, ನಿಂದನೀಯವಾದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ, ಉಪಯೋಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವೆವು. ಪುಸ್ತಕಗಳೂ ಅವುಗಳ ಕಣ್ಣು, ಮೂಗುಗಳೂ ನಮ್ಮ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿರುತ್ತವೆಂಬ ನಂಬಿಕೆಯಿಲ್ಲ. ದೈವಭಕ್ತಿ ಧರ್ಮಶ್ರದ್ಧೆ, ಪಾಪಭೀತಿ, ಕರ್ತವ್ಯಪರಾಯಣತೆ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಉದಾಸೀನತೆ ಬಂದು, ‘ಶಿಸ್ತು’ ಇಲ್ಲದೆ, ಇಂದಿನ ಜೀವನವು ಕೆಲವು ವೇಳೆ ಲಂಗು ಲಗಾಮಿಲ್ಲದ ಕುದುರೆಯಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ; ಇಂದಿನ ಫ್ರಾನ್ಸ್ ಹಿಂದಿನ ರೋಮ್ ಇವುಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಗೆ ತರುತ್ತದೆ.

ಓದು ಕಡಮೆಯಾಗಿರುವುದಕ್ಕೆ ಮತ್ತೊಂದು ಕಾರಣ ಅದರ ಪ್ರಯೋಜನ ದೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ಇಂದಿನ ವಿಶೇಷ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ. ಕೆಲವರು ಎಷ್ಟು ಓದಿದರೂ ಅಷ್ಟೆ, ಕೆಲಸ ಸಿಕ್ಕುವುದಿಲ್ಲ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ಮಿಕ್ಕವರು ಎಷ್ಟು ಓದದಿದ್ದರೂ ಚಿಂತೆಯಿಲ್ಲ ಕೆಲಸ ಸಿಕ್ಕುತ್ತದೆ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ಅಂತೂ ಅನಾದರ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಇನ್ನೊಂದು ಕಾರಣ, ಬರವಣಿಗೆಯ ಸ್ವರೂಪ. ಅನೇಕ ಬರವಣಿಗೆ ಸಪ್ಪೆ: ಬಡಕಲಾದ ಅನುಕರಣ; ಮತ್ತೆ ಕೆಲವು ಅರ್ಥವೇ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ; ಹಿಂದೆ ಒಂದು ವಿಧವಾದ ಕ್ಲಿಷ್ಟನೈಷಧ ಪಾಂಡಿತ್ಯವಿದ್ದರೆ, ಇಂದು ಮತ್ತೊಂದು ವಿಧವಾದ ನಿರರ್ಥಕ ಪಾಂಡಿತ್ಯವಿರುತ್ತದೆ. ಎಷ್ಟೋ ಗದ್ಯಪದ್ಯಗಳು ನನಗೆ ಅರ್ಥವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಷ್ಟವಾಗಿದ್ದರೆ ಇರಲಿ; ಅದಕ್ಕೆ ನನ್ನ ಆಕ್ಷೇಪಣೆಯಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಅಸ್ಪಷ್ಟ. ಮತ್ತೆ ಕೆಲವು ಬರಿಯ ಡೌಲು, ಡೊಳ್ಳು. ಆದರೂ ಇವುಗಳ ಕರ್ತರೋ ಪ್ರಚಾರಕರೋ ಊರೂರು ತಿರುಗಿ, ಮನೆ ಮನೆಗೆ ಅಲೆದು, ಅವುಗಳನ್ನು ತಲೆಗೆ ಕಟ್ಟುತ್ತಾರೆ; ಅವುಗಳನ್ನು ಕೊಂಡವರು ಓದಿ ಬೇಜಾರುಪಡುತ್ತಾರೆ. ಅವುಗಳನ್ನು ಸರಸ, ಸುಂದರ, ಎನ್ನುವವರು ಇಲ್ಲವೆಂದಲ್ಲ - ಸೌಂದರ್ಯವಿಲ್ಲದ ಕಡೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಅದನ್ನು ಕಂಡು ಮೆಚ್ಚುವ ಅಸಾಧಾರಣ ಔದಾರ್ಯ ಕೆಲವರಿಗೆ ಇದೆ. ಕಳಪೆಯ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಕಳಪೆಯೆಂದರೆ, ಇವರಿಗೆ ಕ್ರೋಧ. ಯಾರ ಮಾತನ್ನು ಯಾರು ಒಪ್ಪಬೇಕು? ಪರಿಷತ್ ಪತ್ರಿಕೆಯೇ ಆಗಲಿ ಈ ಪುಸ್ತಕಗಳು ಚೆನ್ನಾಗಿವೆ, ಇವು ಚೆನ್ನಾಗಿಲ್ಲ, ಎಂದು ಧೈರ್ಯವಾಗಿ ಹೇಳಬಹುದೇ? ಗ್ರಂಥಗಳು ಪತ್ರಿಕೆಗಳಿಗೆ ಅನೇಕವೇಳೆ ಬರುವುದು ವಿಮರ್ಶೆಗಲ್ಲ, ಸ್ತೋತ್ರಕ್ಕೆ, ನಿರ್ವಂಚನೆಯಾಗಿ ದೋಷವನ್ನು ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟರೂ ಅದು ದ್ವೇಷಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪತ್ರಿಕಾ ಕರ್ತರಿಗೆ ತಕ್ಕ ವಿಮರ್ಶಕರನ್ನು ಹಿಡಿದು ಒಪ್ಪಿಸುವುದೇ ದುರ್ಘಟವಾಗುತ್ತಿದೆ.

ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸಾಹಿತ್ಯದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಇದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆಂದು ಹೇಳಬಹುದು; ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ಅಚ್ಚಿನ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಟನೆಯ ಸೌಕಾರ್ಯಗಳಿರುವಾಗ ಕೇಳಬೇಕೆ? ಆದರೆ ನಾವು ಬಡವರು; ಒಂದು ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಸ್ವಂತವಾಗಿ ಅಚ್ಚು ಹಾಕಿಸಿಬಿಟ್ಟರೆ ಕೂಡಿಹಾಕಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಹಣವೆಲ್ಲಾ ಕೈಬಿಟ್ಟುಹೋಗುತ್ತದೆ; ಸಾಲ ಹೇರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಕನ್ನಡಪುಸ್ತಕ ಬರೆದು, ಪ್ರಕಟಿಸಿ, ಯಾರೂ ಭಾಗ್ಯವಂತರಾಗಿಲ್ಲ. ಕೊಳ್ಳುವುದೂ ಹೀಗೆಯೇ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪುಸ್ತಕಗಳು ಸಣ್ಣದಾಗಿ ಸೀರಾಗಿ ಬರುತ್ತವೆ. ಪುಸ್ತಕ ಭಂಡಾರಗಳಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡವಿಭಾಗವನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ಮನಸ್ಸು ಸೊರಗಿಹೋಗುತ್ತದೆ; ‘ಮಾಧವ ಕರುಣಾವಿಲಾಸ’ ‘ನಾಡೋಜ ಪಂಪ’ ‘ಕಾನೂರು ಸುಬ್ಬಮ್ಮ’ ‘ಶ್ರೀಮನ್ನಾಲ್ವಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರ ಜೀವನಚರಿತ್ರೆ’ ‘ಸಂಭಾವನೆ’ ಇಂಥ ಮೈತುಂಬಿಕೊಂಡ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಕಂಡೇವೆ ಎನ್ನಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇವು ಭಾಗ್ಯವಂತರ ಪುಸ್ತಕಗಳು. ತೆಳುವಾದವುಗಳಿಗೆ ಬೆಲೆ ಕೊಡುವುದೇ ನಮಗೆ ಕಷ್ಟ; ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ನೋಡಿ! ಎಷ್ಟೋ ಜನ ರೈಲುಪ್ರಯಾಣದಲ್ಲಿ ಐದಾರು ಆಣೆಗಳಿಗೆ ಸೇಬಿನ ಹಣ್ಣಿನಂತೆ ಬಣ್ಣಬಣ್ಣವಾದ ಒಂದು ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಕೊಂಡು ಓದಿ ಗಾಡಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಬಿಸಾಟುಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಕೊಳ್ಳುವುದೂ ಓದುವುದೂ ಬಿಸಾಡುವುದೂ ಅವರಿಗೆ ಅಷ್ಟು ಸುಲಭ; ಇದಕ್ಕೆ ಅವರ ಐಶ್ವರ್ಯ, ಅಭ್ಯಾಸ, ಓದುಗರ ಸಂಖ್ಯೆ ಇವು ಕಾರಣ. ಐಶ್ವರ್ಯವೊಂದೇ ಕಾರಣ ಎಂದರೂ ತಪ್ಪಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ನಾವು ಐಶ್ವರ್ಯವಂತರಾಗುವುದು ಹೇಗೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನಾನು ಹೇಳಲರಿಯೆ; ಅದನ್ನು ನನಗಿಂತ ದೊಡ್ಡವರು ಯೋಚಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ, ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ, ಮಾಡಿ ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ; ಅದರ ಪ್ರಸ್ತಾಪ ಇಲ್ಲಿ ಬೇಕಿಲ್ಲ; ಇದು ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಮ್ಮೇಳನ; ಆರ್ಥಿಕ ಸಮ್ಮೇಳನವಲ್ಲ, ರಾಜಕೀಯ ಸಮ್ಮೇಳನವಲ್ಲ.

ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯೆ ಐಶ್ವರ್ಯಗಳು ಇಷ್ಟು ಕಡಮೆಯಾಗಿರುವಾಗ ಜನಸಾಮಾನ್ಯಕ್ಕೆ ಉಪಯೋಗವಾಗುವಂಥ ಸರಳವಾದ ಸುಲಭವಾದ ಸಾಹಿತ್ಯ ಹುಟ್ಟಬೇಕೆಂಬುದು ಜನರ ಆಕಾಂಕ್ಷೆ. ಸರ್ ಪುಟ್ಟಣ್ಣಶೆಟ್ಟರಂಥ ಲಕ್ಷಾಧಿಕಾರಿಗಳು ಪುದುವಟ್ಟು ಕೊಟ್ಟರೆ ಸುಲಭವಾಗಿ, ಉಚಿತವಾಗಿ ಗ್ರಂಥಗಳು ಬರಬಹುದು. ಆದರೆ ಸರಳವೆಂದರೆ ಯಾರಿಗೆ, ಯಾವ ಮಟ್ಟದವರಿಗೆ, ಸರಳ? ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನಕ್ಕೆ ಏನು ಬೇಕು? ಬರಿಯ ಕಥೆಯೆ? ನಮ್ಮ ತೋಟದಲ್ಲಿ ಬರಿಯ ಕೊತ್ತಂಬರಿ ಸೊಪ್ಪನ್ನು ಬೆಳೆಯೋಣವೇ? ಕುಂಬಳಕಾಯಿ ತೆಂಗಿನಕಾಯಿ ಬೇಡವೆ? ಹಣ್ಣಿನ ಮರ ಬೇಡವೆ? ಸಾಮಾನ್ಯರಿಗೆ ಬೇಕಾದ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸುಲಭವಾಗಿರಬೇಕೆಂಬ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ನಾನೂ ಒಪ್ಪುತ್ತೇನೆ. ತಿಳಿಯದವರನ್ನು ಪಾಂಡಿತ್ಯದಿಂದ ಬೆರಗುಮಾಡಿದರೆ, ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಕಷ್ಟ. ಯಾರಿಗೂ ಲಾಭವಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಕೆಳಗೆ ಇಳಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಸಾಮಾನ್ಯರನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಎತ್ತುವುದು ದೇಶದ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿರಬೇಕು; ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಎಷ್ಟು ವರ್ಷವಾದರೂ ಹಾಲಿನಮೇಲೆಯೇ ಬೆಳಸುವುದಕ್ಕಾದೀತೇ? ಈಗ ಸಾಮಾನ್ಯರ ಸಾಹಿತ್ಯ, ಶಿಶು ಸಾಹಿತ್ಯ, ಸ್ತ್ರೀ ಸಾಹಿತ್ಯಗಳು ಬರುತ್ತಿವೆ. ಆದರೆ ಎಲ್ಲರೂ ಎಲ್ಲ ವಿಧವಾದ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನೂ ಬರೆಯಲಾಪರೇ? ಮಾತು ಚಿಕ್ಕದಾಗಿದ್ದರೆ ಅರ್ಥ ಸುಲಭವಾದೀತೇ? ‘ಒಂದು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಋಷಿಯಿದ್ದನಂತೆ.....’ ಎಂದು ನಾನು ಒಂದು ಸಾರಿ ನನ್ನ ಮಗುವಿಗೆ ಕಥೆ ಹೇಳಲು ಮೊದಲು ಮಾಡಿದೆ. ಅದು ‘ಕಾಡು ಎಂದರೆ ಏನು?’ ಎಂದುಕೇಳಿಬಿಟ್ಟಿತು. ನನಗೆ ನಾಲಗೆ ಕಟ್ಟಿತು. ಅದಾದ ಒಂದು ತಿಂಗಳ ಮೇಲೆ ಬಾಬಾಬುಡನ್ ಬೆಟ್ಟವನ್ನು ನೋಡುವುದಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದ್ದಾಗ ಅಲ್ಲಿ ಕಾಡನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಅದರ ಅರ್ಥವನ್ನು ಹೇಳಿದೆ. ಋಷಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಲಿ, ಅರ್ಥ ಹೇಳುವುದಕ್ಕಾಗಲಿ ಇನ್ನೂ ಆಗಿಲ್ಲ. ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರದು ಒಂದೊಂದು ಶಕ್ತಿ; ಗುಬ್ಬಚ್ಚಿ ಗರ್ಜಿಸಲಾರದು. ಸಿಂಹ ಚಿಲಿಪಿಲಿಗುಟ್ಟಲಾರದು. ಎಲ್ಲ ಶಕ್ತಿಗಳೂ ಒಂದೆಡೆ ಇರುವುದು ಅಪರೂಪ. ಸರಸ್ವತಿಯು ಒಂದೊಂದು ಸಾರಿ ಮನಸ್ಸು ಬಂದರೆ, ತನ್ನ ವರಪುತ್ರರೊಬ್ಬೊಬ್ಬರನ್ನು ಸರ್ವ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳ ಅಂಗಡಿಯಮೇಲೆ ತಂದು ಕೂರಿಸುವುದುಂಟು. ಅಂಥ ಪ್ರಜ್ಞಾಶಾಲಿಗಳು ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಈಗ ಕೆಲವರು ಇದ್ದಾರೆ. ಇವರು ಭರತಖಂಡದ ಮಿಕ್ಕಕಡೆಯ ಸಾಹಿತಿಗಳಿಗೇನು ಕಡಿಮೆಯಲ್ಲ; ಇದು ಹೆಮ್ಮೆಯನ್ನೂ ಹಿರಿಯಾಶೆಯನ್ನೂ ತರತಕ್ಕ ಸಂಗತಿ. ದೊಡ್ಡವರಿರಲಿ, ಕಾಲೇಜಿನ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳೂ, ಸ್ಕೂಲು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳೂ ಒಳ್ಳೊಳ್ಳೆಯ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಬರೆಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಎಷ್ಟೋ ಹೈಸ್ಕೂಲು ಕಾಲೇಜುಗಳು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಅಚ್ಚಾದ ಅಥವಾ ಬರಹದ ಪತ್ರಿಕೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ಸಂತೋಷವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂಥ ಪ್ರಯತ್ನಗಳಿಗೆ ಉಪಾಧ್ಯಾಯರೂ ಅಧಿಕಾರಿಗಳೂ ತಾಯಿತಂದೆಗಳೂ ಮಹಾಜನರೂ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಕೊಡಬೇಕು.

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ಪತ್ರಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಕನ್ನಡ</h2>

ಕನ್ನಡ ಪುಸ್ತಕಗಳ ಸ್ಥಿತಿಯೇ ಪತ್ರಿಕೆಗಳಿಗೂ. ಪತ್ರಿಕಾಸಂಪಾದಕ ಪ್ರಕಾಶಕರಾಗಿ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಜನ ಐಶ್ವರ್ಯ ಗಳಿಸಿದ್ದಾರೆಯೋ ನಾನರಿಯೆ; ಅವರಿಗೆ ಸಾಲವಾಗಿರದಿದ್ದರೆ, ಅದು ಪ್ರಕಟನೆಗಳು ತರುವ ಹಣದಿಂದ; ಚಂದಾದಾರರು ಕೊಡುವ ಹಣದಿಂದಲ್ಲ. ಒಂದೆರಡು ಕನ್ನಡ ಪತ್ರಿಕೆಗಳಿಗೆ ಎಂಟು ಹತ್ತು ಸಾವಿರದವರೆಗೂ ಚಂದಾದಾರರಿದ್ದಾರೆಂದು ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ. ಅದರ ಸಂಪಾದಕರು ಲೇಖಕರು ಪ್ರಕಾಶಕರು ಅಭಿನಂದ್ಯರು; ಅವರ ಸಾಹಸ ಮೆಚ್ಚತಕ್ಕದ್ದು; ಅವರು ಕನ್ನಡಿಗರ ಹಸಿವನ್ನೂ ರುಚಿಯನ್ನೂ ಹಿಡಿದು ಅವನ್ನು ತೃಪ್ತಿಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಪಾಠಕರೂ ಪ್ರಕಾಶಕರೂ ಪರಸ್ಪರ ಭಾವನೆಯಿಂದ ಭಾಷೆಯ, ಆ ಮೂಲಕ ದೇಶದ, ಪರಮಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಸಾಧಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ. ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಪತ್ರಿಕೆಗಳ ಕೆಲಸ, ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ದಿನಪತ್ರಿಕೆಗಳ ಕೆಲಸ ಸುಲಭವಲ್ಲ; ತಂತಿಗಳು ಇಂಗ್ಲಿಷಿನಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತವೆ; ಅವುಗಳನ್ನು ಹಾಗೇ ಅಚ್ಚಿಗೆ ಕಳುಹಿಸುವಹಾಗಿಲ್ಲ; ಅವುಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಬೇಕು; ಕನ್ನಡಿಸಬೇಕು; ಮಾತುಗಳು ಸಿಕ್ಕುವುದಿಲ್ಲ; ಸರಸ್ವತಿಯ ಆತುರಾವೇಶವನ್ನು ನಂಬಿ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದುತಂದು ತುಂಬಬೇಕು. ಇದಿಷ್ಟೂ ಬಿಸಿಬಿಸಿಯಾಗಿದ್ದು, ಅಂಚೆಯಹೊತ್ತಿಗೆ ಮೂರುಮೊಳ ನೆಯ್ದು, ಅಚ್ಚಿಗೆ ಬಂದು ಹೊರಟು ಹೋಗಲೇಬೇಕು. ಬೆಳಗೆದ್ದರೆ ಮತ್ತೆ ಇದೇ ಕಥೆ. ಇದೇ ಆತುರ. ಈ ಆತುರದಲ್ಲಿ ಆಗುವ ಕೆಲಸ ಅದ್ಭುತವಾದದ್ದು; ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯು ನಾಲ್ಕೈದು ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಪುಟಗಳನ್ನು ಬರೆದುಹಾಕಿರುತ್ತಾನೆಂಬುದನ್ನು ನೆನಸಿಕೊಂಡರೆ ಅವನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಕ್ಕೆ ಅವನಿಗೇ ಆಶ್ಚರ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ; ಪ್ರಾಯಶಃ ಒಂದು ವರ್ಷದಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ಉಪಾಧ್ಯಾಯರ ಹಿಂಸೆಯಿಂದಲೂ ಅಷ್ಟು ಬರೆದಿರಲಾರ. ಹೀಗೆ ನಮ್ಮ ಇಂದಿನ ಭಾಷೆಯು, ಪತ್ರಿಕೆಗಳ ಮೂಲಕ ಅಂಚೆಯ ರೈಲಿನಂತೆ ನಿಲುವಿಲ್ಲದೆ ನುಗ್ಗುತ್ತಿದೆ; ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಓದುವವರು ನೂರಾರು ಜನರೂ ಇಲ್ಲದಿರುವಾಗ ಪತ್ರಿಕೆಗಳನ್ನು ಸಾವಿರಾರು ಜನ ಓದುವರು. ವಿದ್ಯೆ ಇನ್ನೂ ಹರಡಿದರೆ ಲಕ್ಷಾಂತರ ಜನ ಓದುವರು! ಆದರಿಂದ ಪತ್ರಿಕೆಗಳ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿರುವ ಭಾಷಾರೂಪಣ ಕಾರ್ಯದ ಜವಾಬುದಾರಿಯು ಬಹು ದೊಡ್ಡದು. ಒಂದು ಜನಪ್ರಿಯವಾದ ಪತ್ರಿಕೆ ಒಂದು ಹೊಸ ಮಾತನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿ ಅದು ಒಪ್ಪಿಗೆ ಪಡೆದರೆ, ಒಂದು ಹಗಲಿನಲ್ಲಿ ಅದು ನಾಣ್ಯವಾಗಿ ಸಾಹಿತ್ಯ ಭಂಡಾರವನ್ನು ಸೇರಿಬಿಡುತ್ತದೆ.

ಹೊಸ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುವಾಗ ಅನುಸರಿಸಬೇಕಾದ ನಿಯಮಗಳೇನು? ಅವು ಹೇಗಿರಬೇಕು? ಎಂಬುದನ್ನು ಚರ್ಚಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಇಲ್ಲಿ ಅವಕಾಶವಿಲ್ಲ; ಅವುಗಳನ್ನು ಸ್ಥೂಲವಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಹೇಳಬಹುದು; ಇವು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಗೊತ್ತೂ ಇದೆ. (ಈ ವಿಷಯದ ಮೇಲೆ ಈಚೆಗೆ ನನ್ನ ಪೂಜ್ಯ ಮಿತ್ರರಾದ ಶ್ರೀ ಡಿ.ವಿ. ಗುಂಡಪ್ಪನವರು ೧೯೪೧ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ತಿಂಗಳ ‘ಕರೆಂಟ್ ಸೈನ್ಸ್’ ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಬರೆದಿರುವ ಲೇಖನವನ್ನು ನೋಡಬಹುದು). ಆದರೆ ಬರಿಯ ನಿಯಮಾನುಸರಣೆಯಿಂದ ಎಂದು ಯಾವ ಕೆಲಸ ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಡೆಯಿತು? ‘ಉತ್ತಮವಾಗಿ ಜೀವಿಸುವುದು ಹೇಗೆ?’ ಎಂದು ಕೇಳಿದರೆ, ‘ಜೀವಿಸುತ್ತ ಹೋಗುವುದರಿಂದ!’ ಎಂಬುದು ಉತ್ತರ; ಇಲ್ಲಿಯೂ ಭಾಷೆಗಳ ಹೋರಾಟದ ಪ್ರಶ್ನೆ ಬರುತ್ತದೆ. ದ್ರಾವಿಡವೇ, ಸಂಸ್ಕೃತವೇ, ಇಂಗ್ಲಿಷೇ? ದ್ರಾವಿಡವಾದರೆ ದಾಕ್ಷಿಣಾತ್ಯವಾಯಿತು, ಸಂಸ್ಕೃತವಾದರೆ ಔತ್ತರೇಯವಾಯಿತು, ಪ್ರಾಯಶಃ ಭಾರತೀಯವಾಯಿತು. ಇಂಗ್ಲಿಷಾದರೆ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯವಾಯಿತು. ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಅನುಕೂಲವೋ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಅನುಸರಿಸೋಣ; ಇಂಡಿಯಾ ದೇಶವೆಲ್ಲಾ ಒಪ್ಪಿದರೆ, ಒಮ್ಮುಖವಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಸುವುದಾದರೆ, ಸಂಸ್ಕೃತ ಸಹಾಯವಾದೀತು; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ? ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಆಗಲಿ. ಇದು ಒಗ್ಗುವುದಿಲ್ಲ ಎನ್ನುತ್ತೀರೇನೋ! ಔಷಧಿ ಎಷ್ಟು ದಕ್ಕುತ್ತದೆಯೋ ಅಷ್ಟು ದಕ್ಕಲಿ, ಮಿಕ್ಕದ್ದು ಹೋಗಲಿ! ಹುಚ್ಚು ಮಳೆ ಬಂದು ಹಳ್ಳ ಕೊಳ್ಳ ತುಂಬಿ ಹರಿದರೆ, ನಿಲ್ಲುವಷ್ಟು ನಿಂತು, ನೀರು ಒದಗುತ್ತದೆಯೋ ಹಾಳುಭಾವಿಗೆ ಚೆಂಬಿನಲ್ಲಿ ನೀರು ತಂದು ಹುಯ್ದರೆ ಒದಗುತ್ತದೆಯೋ? ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಭಾಷೆಯನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ನಮ್ಮ ಭಾಷೆಯ ವಿಚಾರವಾಗಿ ಅನೇಕರಿಗೆ ಇರುವ ಮಡಿಭಾವನೆಯು ಹೋಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ; ಯಾವುದನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳೋಣ, ಯಾವುದನ್ನು ಬಿಡೋಣ ಎಂಬ ಸಂದೇಹ ನಿವಾರಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂಗ್ಲಿಷಿನವರು ಯಾವ ಯಾವ ದೇಶಕ್ಕೆ ಹೋದರೂ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಮಾತುಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡುಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಒಂದೇ ಒಂದು ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೈದು ಭಾಷೆಗಳಿಂದ ಬಂದ ಮಾತುಗಳಿರಬಹುದು (ಇಂಥ ವಾಕ್ಯದ ಒಂದು ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನು ೧೬-೯-೧೯೩೪ರ ‘ಟೈಮ್ಸ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ’ ಚಿತ್ರಪತ್ರಿಕೆಯು ಕೊಟ್ಟಿತ್ತು)೧ ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿಯೂ ಅನ್ಯಭಾಷಾಶಬ್ದಗಳು ಇರದೆ ಇಲ್ಲ. ಹೊಸಬರಿಗೆ, ಸಂಸ್ಕೃತವೂ ಹೊಸದೇ, ಇಂಗ್ಲಿಷೂ ಹೊಸದೇ. ಅದೂ ಕಷ್ಟವೇ, ಇದೂ ಕಷ್ಟವೇ. ‘ಕಶೇರುಕ’ ಎಂಬುದು ಎಷ್ಟು ಕಷ್ಟವೋ ‘ವರ್ಟೆಬ್ರೇಟ್’ ಎಂಬುದೂ ಅಷ್ಟೇ ಕಷ್ಟ. ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಜನರಲ್ಲಿಯೂ, ಎಲ್ಲ ಜನಕ್ಕೂ ಇಂಥ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಮಾತುಗಳೇನು ಉಚ್ಚರಿಸಲು ಸುಲಭವಲ್ಲ. ಪರಿಚಯವಾಗುತ್ತ ಆಗುತ್ತ ಅವು ಸುಲಭವಾಗುತ್ತವೆ – ಈಗ ವಿದ್ಯುಚ್ಛಕ್ತಿಯ ದೀಪಗಳು ಬಂದ ಮೇಲೆ ಅದರ ಸಂಬಂಧವಾದ ವಸ್ತುಗಳ ಹೆಸರುಗಳಂತೆ; ಅವು ಸುಲಭವಾಗಿದ್ದರೆ, ಹೆಚ್ಚು ರೂಢವಾದರೆ, ಹಳೆಯದೂ ಹೋಗುತ್ತದೆ - ಬುಕ್ಕು, ಸ್ಲೇಟು, ಕೋರ್ಟು ಎಂಬ ಹಾಗೆ. ರೂಪಶುದ್ಧಿಯನ್ನು ಯೋಚನೆ ಮಾಡುತ್ತ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವವನು ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ಬರೆಯಲಾರನೋ ಭಾಷಾಶುದ್ಧಿಯನ್ನು ಯೋಚನೆಮಾಡುತ್ತ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವವನೂ ಹಾಗೇ ಪತ್ರಿಕೆಯನ್ನು ನಡೆಸಲಾರನು. ಈಗ್ಗೆ ಸುಮಾರು ನಲವತ್ತು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಕನ್ನಡ ಬೆಳೆದು ದಾರಿಯಾಗಿರುವುದು ನಿಘಂಟುಗಳನ್ನೂ ಸೂತ್ರಗಳನ್ನೂ ಅನುಸರಿಸಿದವರಿಂದಲ್ಲ; ಮೀನ ಮೇಷ ನೋಡುತ್ತ ತತ್ವಾನ್ವೇಷದಲ್ಲಿ ಮಗ್ನರಾಗಿರುವವರಿಂದಲ್ಲ; ಮುನ್ನುಗ್ಗಿ ಕಲ್ಲುಮುಳ್ಳು ತುಳಿದು ಕಾಡುಕಡಿದು ಕಾರ್ಯಮಾಡಿದವರಿಂದ.

1 'The ugly thug fed at a Damask – covered table on the café balcony Wednesday eating goulash and drinking hot chocolate with a half – caste brunette in a Kimonosleeved lemon yellow gown and a crimson Angora wool shawl while he deciphered a code notation from a canny smuggler or silk cargoes on the back of the paper menu'

This contains words from 24 different languages – DAnish, Hindu, German, French, Italian, Syrian, Latin, Scandinavian, Sanskrit, Hungarian, Mexican, Portugese, Persian, Japanese, Anglo – Sexon, Arabic, Turkish, Greek, Scotch, Chinese, Spanish, Dutch and Egyptian.

ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಪತ್ರಿಕಾಕರ್ತರಿಗೆ ನನ್ನದೊಂದು ಸಣ್ಣ ವಿಜ್ಞಾಪನೆಯಿದೆ; ಈಗ ಪತ್ರಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಂದಂದಿನ ವರ್ತಮಾನಗಳು ಪ್ರಪಂಚದ ಮೂಲೆ ಮೂಲೆಯಿಂದೆಲ್ಲಾ ಬರುವಂತಾಯಿತು. ಯುದ್ಧದ ಅಥವಾ ಇತರ ಮುಖ್ಯವಾದ ವಿಷಯವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕೆಂಬ ಹಸಿವು ಬಾಯಾರಿಕೆಗಳು ಕನ್ನಡ ಪತ್ರಿಕೆಗಳನ್ನು ಓದುವುದರಿಂದಲೇ ಅಣಗುತ್ತಿವೆ; ಆದರೆ ಇನ್ನೂ ‘ಹಿಂದೂ’ ಮುಂತಾದ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಪತ್ರಿಕೆಯನ್ನು ಅಪೇಕ್ಷಿಸದಂತೆ ಆಗಿಲ್ಲ; ಅವುಗಳ ಅಗ್ರಲೇಖನ, ಪ್ರಕಟನೆ, ಪ್ರಾಂತ ವರ್ತಮಾನ, ಹಣಕಾಸಿನ ಸ್ಥಿತಿ ಇವುಗಳ ಮಾತಿರಲಿ; ಅವು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಅಷ್ಟು ಮುಖ್ಯವಲ್ಲ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ, ಸರ್ ಎಂ. ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ, ಸರ್ ಸಿ.ವಿ. ರಾಮನ್, ಸರ್ ಎಸ್. ರಾಧಾಕೃಷ್ಣನ್, ಸರ್ ತೇಜಬಹದ್ದೂರ್ ಸಪ್ರು, ರೈಟ್ ಆನರಬಲ್ ಸರ್ ಅಕ್ಬರ್ ಹೈದರಿ, ರೈಟ್ ಆನರಬಲ್ ಶ್ರೀನಿವಾಸ ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳು ಮುಂತಾದ ಮಹೋದಯರು ತಮ್ಮ ಪಕ್ವವಾದ ಪಾಂಡಿತ್ಯ, ವಿಶಾಲವದ ಅನುಭವ, ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಪ್ರತಿಭೆ ಇವುಗಳ ಕುಲುಮೆಯಲ್ಲಿ ಇಂದಿನ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಹಾಕಿ, ಪ್ರಯೋಗ ನಡೆಸಿ, ಬಂದ ಫಲವನ್ನು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಉಪನ್ಯಾಸಗಳ ಮೂಲಕ ತಿಳಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅಕ್ಟೋಬರ್ ತಿಂಗಳಿನ ಸುಮಾರಿನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಲ್ಲೂ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯಗಳ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪ್ರದಾನೋತ್ಸವದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವಿದ್ವಾಂಸರಿಂದ ಉಪದೇಶಭಾಷಣಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಾವವುಗಳ ಸಾರಾಂಶವೂ ಕನ್ನಡ ಪತ್ರಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಇವುಗಳನ್ನು ಕಂಡು, ಓದಿ, ತಿಳಿದು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ಬರೆಯಬಲ್ಲ ಜನರು ಸಿಕ್ಕುವುದು ಕಷ್ಟ; ಓದಬಲ್ಲ ಜನರೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಇದು ಮಾಡಬೇಕಾದ ಕೆಲಸ; ದೇಶದಲ್ಲಿ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯ ಮಟ್ಟವು ಏಳುವುದು ಇಂಥ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ವಾಣಿಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಮನನಮಾಡುವುದರಿಂದ.

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ಶಾಸ್ತ್ರಗ್ರಂಥಗಳು ಮತ್ತು ಕನ್ನಡ</h2>

ಆಧುನಿಕ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರಗ್ರಂಥಗಳು ಬಹಳ ಕಡಮೆ ಎಂಬುದು ಒಂದು ಲೋಪವಾಗಿ ಎಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಇದು ಲೋಪ, ನಿಜ; ಆದರೆ ಬರೆಯುವವರಿಲ್ಲವೆಂದಲ್ಲ; ಈಗ ಬೇಕಾದಷ್ಟು ಜನರಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ಬರೆದು ಏನು ಮಾಡಬೇಕು? ಅಚ್ಚುಮಾಡಿಸುವುದಕ್ಕೆ ದುಡ್ಡೆಲ್ಲಿ ಬರಬೇಕು? ಆ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ಉಪಯೋಗಿಸುವುದು? ಇದು ಸಮಸ್ಯೆ. ಮೈಸೂರು ದೇಶದ ಹೈಸ್ಕೂಲು ತರಗತಿಗಳಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡದ ಮೂಲಕ ಬೋಧನೆಯಾಗಬೇಕೆಂದು ನಿರ್ಧರವಾದಾಗ, ಆರು ತಿಂಗಳೊಳಗೆ ಎಲ್ಲ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ವಿಚಾರವಾಗಿಯೂ ಪಠ್ಯಗ್ರಂಥಗಳು ಆದುವು; ಅಚ್ಚಾದುವು; ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಕೈಗೆ ಬಂದುವು. ನಾಳೆ ಕಾಲೇಜಿಗೂ ಕನ್ನಡವೇ ಬೋಧಕ ಭಾಷೆಯಾಗಬೇಕೆಂದು ನಿರ್ಧರವಾಗಲಿ, ಆರು ತಿಂಗಳಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಬೇಕಾದ ಪಠ್ಯ ಪುಸ್ತಕಗಳೆಲ್ಲ ಬಂದಾವು. ಕನ್ನಡಿಗರಲ್ಲದವರು, ‘ಪಠ್ಯಪುಸ್ತಕಗಳೆಲ್ಲಿವೆ?’ ಎಂದು ಆಕ್ಷೇಪಣೆ ಹೂಡುವರೇ ಹೊರತು, ಕನ್ನಡಿಗರು ಎಂದಿಗೂ ಹೂಡುವಂತಿಲ್ಲ;

ಕೆಲವು ದಿನ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಗ್ರಂಥಗಳು ಸಹಾಯಕ್ಕಿರಲಿ; ಕನ್ನಡದ ಅಲಂಕಾರ ಛಂದಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಪಾಠ ಹೇಳುವಾಗ ಸಂಸ್ಕೃತ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ನಾವು ಉಪಯೋಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲವೆ? ಪುಸ್ತಕಗಳು ದೇಶಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಆಗುವುದು ಅಸಾಧ್ಯವಾದುದರಿಂದ, ಅದು ಬೋಧನ ಭಾಷೆಯಾಗುವುದು ಅಸಾಧ್ಯ ಎಂಬ ತರ್ಕದ ಪೊಳ್ಳುತನವನ್ನು, ಉಸ್ಮಾನಿಯಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯವು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಬೆಳ್ಳಂಬೆಳಕಾಗುವಂತೆ ತೋರಿಸಿಬಿಟ್ಟಿದೆ. ಕನ್ನಡವು ಸಾರ್ವತ್ರಿಕವಾದರೆ ಜನರಿಗೆ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಯೋಚಿಸುವ ಶಕ್ತಿ ತಾನೇ ಬರುತ್ತದೆ. ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಓದಬೇಕೆಂಬ ಬಯಕೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಓದುವವರು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತಾರೆ, ಓದು ರುಚಿಸುತ್ತದೆ.

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ಸಂಶೋಧನ ಕಾರ್ಯ ಮತ್ತು ಕನ್ನಡ</h2>

ಆಧುನಿಕ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಂಶೋಧನೆಯ ಕಾರ್ಯವಿಲ್ಲ, ಅಥವಾ ಸಾಲದು, ಎಂಬುದು ಇನ್ನೊಂದು ಲೋಪವಾಗಿ ಎಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಸಂಶೋಧನಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಹೊಸಸಂಗತಿ ತಿಳಿದುಬರಬೇಕು; ಅದು ಬೆಲೆಯುಳ್ಳದ್ದಾಗಿರಬೇಕು; ಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ಬರವಣಿಗೆ ಮಣ್ಣನ್ನು ಅಗೆಯುವುದು, ಕಲ್ಲುಬಂಡೆ ಒಡೆಯುವುದು, ಅವುಗಳಿಂದ ಗೋಡೆ ಹಾಕಿ ಕಟ್ಟಡ ಕಟ್ಟುವುದು – ಇವುಗಳಂತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಸಂಶೋಧನೆಯು ಭೂಮಿ ಅಗೆದು ಚಿನ್ನ ತೆಗೆಯುವ ಹಾಗೆ; ಅದಕ್ಕೆ ಬುದ್ಧಿಬೇಕು, ಆಯುಧ ಬೇಕು, ಯಂತ್ರ ಸಾಮಗ್ರಿ ಬೇಕು; ಹಲವು ಕೆಲಸಗಾರರ, ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರ ಸಹಕಾರ ಬೇಕು. ಅಗೆಯುತ್ತ ಅಗೆಯುತ್ತ ಶ್ರಮವು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ, ಹೊನ್ನು ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಇವೆಲ್ಲಕ್ಕೂ ಅಭಾವ. ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯರು, ನಮ್ಮ ಚಿನ್ನದ ಗಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿರುವಂತೆ ಈ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿಯೂ ಕೆಲಸಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಅವರೊಡನೆ ಈಗ ಪೈಪೋಟಿ ನಡಸಿ ಸೈಯೆನ್ನಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಕಷ್ಟ. ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಂಶೋಧನ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚವೇ ಒಂದು. ವಿಶ್ವಕಿರಣಗಳು ಒಬ್ಬರಿಗೆ ಒಂದು ಮತ್ತೊಬ್ಬರಿಗೆ ಇನ್ನೊಂದು ಅಲ್ಲ. ಅವರಿಗೆ ದೊರೆಯುವ ಅಕಾರಾದಿ ಅನುಕ್ರಮಣಿಕೆಗಳು ಕೂಡ ನಮಗಲೆ ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಕ್ಷೇತ್ರವೋ ವಿಸ್ತಾರವಾದದ್ದು; ನಾನಾ ದ್ರಾವಿಡ ಸಂಸ್ಕೃತ ಪ್ರಾಕೃತ ಭಾಷೆಗಳು, ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಭಾಷೆಗಳು, ಪ್ರಾಕ್ತನ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು, ಸಾಹಿತ್ಯ, ಚರಿತ್ರೆ ಇವುಗಳನ್ನು ಎಷ್ಟು ಓದಿದರೂ ಇದೆ; ಅವುಗಳ ಮೇಲೆ ಪತ್ರಿಕಾ ಲೇಖನಗಳಿಗೂ ಗ್ರಂಥಗಳಿಗೂ ಕೊನೆ ಮೊದಲಿಲ್ಲ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕೊಂದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧವಿರುತ್ತದೆ; ಯಾವುದೋ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಅಂಶವನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಹೋದರೂ ಅದು ಎಲ್ಲಿಗೋ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತದೆ; ಸಂದೇಹವು ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗುವುದೇ ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕೇ ಅಭಿರುಚಿ ಇರುವವರು ಕೆಲವರು; ಅವರಿಗೆ ತಕ್ಕ ಅನುಕೂಲಗಳನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಡಬೇಕು; ಹಾಗಾದರೆ ಈ ಕೆಲಸ ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಡೆದೀತು. ಈ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ಸಂಬಂಧಪಡುವಂತೆ ಏನು ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿಯಾದರೂ ಪರಿಚಯ ಮಾಡಿಕೊಡಬೇಕೆಂದು ‘ಪ್ರಾಚ್ಯ ಲೇಖನಾವಳಿ’ ಎಂಬ ಭಾಗವನ್ನು ‘ಪರಿಷತ್ ಪತ್ರಿಕೆ’ಯಲ್ಲಿಯೂ ‘ಪ್ರಬುದ್ಧ ಕರ್ಣಾಟಕ’ದಲ್ಲಿಯೂ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿರುವುದಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ನಮಗೆ ಇರುವ ಉಪಪತ್ತಿ, ಸಹಕಾರ, ಸೌಕರ್ಯ ಇವಕ್ಕೆ ಏನೇನೂ ಸಾಲದು. ಇವೊತ್ತು ಪಂಪನ ಅಥವಾ ಬಸವಣ್ಣನವರ ಮೇಲೆ ಏನೇನು ಲೇಖನಗಳು ಬಂದಿವೆ ಎಂದು ಒಂದು ಕಡೆ ನೋಡಬೇಕೆಂದರೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಆ ವಿಷಯ ಸಮಗ್ರವಾಗಿ ಸಿಕ್ಕುವುದಿಲ್ಲ. ಹೊಸ ಸಾಮಗ್ರಿಯಂತೂ ದೊರಕುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಪರಿಷತ್ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಈಗ ಇಪ್ಪತ್ತೈದು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಬಂದ ಲೇಖನಗಳಿಗೆ ಆಕಾರಾದಿ ಮಾಡಿಕೊಡಬೇಕೆಂದು ಪರಿಷತ್ತು ಯೋಚಿಸಿತು. ಅದೂ ನಡೆದಿಲ್ಲ; ಇಂಗ್ಲಿಷಿನಲ್ಲಿ ‘ರಾಯಲ್ ಏಷಿಯಾಟಿಕ್ ಸೊಸೈಟಿ’ಯ ಪತ್ರಿಕೆ ‘ಇಂಡಿಯನ್ ಆಂಟಿಕ್ವೆರಿ’ಯಂಥ ಪತ್ರಿಕೆಗಳಿಗೆ ಈ ಸೌಕರ್ಯವಿದೆ.

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು ಮತ್ತು ಕನ್ನಡ</h2>

ಪರಿಷತ್ತು ಅದು ಮಾಡಲಿಲ್ಲ, ಇದು ಮಾಡಲಿಲ್ಲ; ಅದು ಮಾಡಬೇಕಾಗಿತ್ತು, ಇದು ಮಾಡಬೇಕಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುವವರು ಅದು ಹುಟ್ಟಿದಂದಿನಿಂದ ಇದ್ದಾರೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಕೆಲಸಮಾಡುವವರೆಲ್ಲರೂ ಅಕ್ಷರಶಃ ತನು ಮನ ಧನಗಳನ್ನು ಅದಕ್ಕೆ ಸಮೆಸಿ ಕೆಲಸಮಾಡಿಯೂ ಇದ್ದಾರೆ. ಅದರಲ್ಲೇನೂ ಕಡಿಮೆಯಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಪರಿಷತ್ತೆಂದರೆ ಯಾರು? ಅದರ ನಾಲ್ಕಾರು ಜನ ಅಧಿಕಾರಿವರ್ಗದವರೇ? ಪರಿಷತ್ತು ಒಂದೂವರೆ ಕೋಟಿ ಪ್ರಜೆಯ ಪ್ರತಿನಿಧಿ ಎಂದರೆ, ಈ ನಾಲ್ಕಾರು ಜನ ಸಾಕೇ? ಅವರು ಗೌರವಾರ್ಥವಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವವರು; ಎಷ್ಟು ಕಾಲವನ್ನು, ಎಷ್ಟು ಶಕ್ತಿಯನ್ನು, ಎಷ್ಟು ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಎಷ್ಟು ಭುಕ್ತಿಯನ್ನು ಕೊಡಬಲ್ಲರು? ಅದಕ್ಕಿರುವ ಅಡ್ಡಿ ಅನುಪಪತ್ತಿಗಳನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ಈಗ ನಡೆದಿರುವ ಕೆಲಸ ಅಪಾರವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ತಕ್ಕಡಿಯಲ್ಲಿ ತೂಗಿ ಗಜಕಡ್ಡಿಯಲ್ಲಿ ಅಳೆದು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕನ್ನಡಿಗರು ತಮ್ಮ ಅಭಿಮಾನದ ಕಣ್ಣಿನಿಂದ ನೋಡಿದರೆ ಆಗ ಇದು ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಇನ್ನೂ ಉಳಿದಿರುವ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಇದು ಅತ್ಯಲ್ಪ, ನಿಜ. ಆದರೆ ಯಾವ ಕೆಲಸಕ್ಕೂ ಬೇಕಾದದ್ದು ಧನ, ಜನ, ಅಭಿಮಾನ; ಧನವಿದ್ದರೆ ಮಿಕ್ಕೆರಡೂ ಒದಗುತ್ತವೆ. ಪರಿಷತ್ತಿಗೆ ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಹತ್ತು ಹದಿನೈದು ಲಕ್ಷ ರೂಪಾಯಿನ ವರಮಾನವಿದ್ದರೆ ಒಂದು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಕೆಲಸವನ್ನೇ ಕೈಕೊಂಡು ಮಾಡಬಹುದು. ಆದರೆ ಅದರ ದಾರಿದ್ರ್ಯ ಲೋಕವಿದಿತವಾಗಿದೆ; ಅದರ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ದಿನಕ್ಕೆ ನಾಲ್ಕು ಸಲ ಕಚೇರಿಗೆ ಬಂದು ಹೋಗಿ ದುಡಿದರೆ, ಅವರಿಗೆ ಗಾಡಿಬಾಡಿಗೆಯೆಂದು ನಾಲ್ಕು ಆಣೆ ಕೊಡುವುದಕ್ಕೆ ಅದಕ್ಕೆ ಚೈತನ್ಯವಿಲ್ಲ. ಅವರು ಪುಣ್ಯವಂತರಾದರೆ, ತಾವೇ ಸಾವಿರಾರು ರೂಪಾಯಿ ದಾನಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಸಾಲ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕೇ? ಮಾಡಿದರೆ ತೀರಿಸುವವರು ಯಾರು? ಮಿಕ್ಕ ಭಾಷೆಗಳಿಗಾಗಿ ದುಡಿಯುತ್ತಿರುವವರಿಗೆ ಇರುವ ಸಂಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನಾದರೂ ಕೊಡಬಲ್ಲೆವಾದರೆ, ಅವರು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ದುಡಿದಾರು. ಆದರೆ ಕೊಡಲು ಪರಿಷತ್ತಿಗೆ ಹಣವೆಲ್ಲಿದೆ? ಅದರ ಸದಸ್ಯ ಸಂಪತ್ತು ಬಹುದಿನ ಸುಮಾರು ನೂರು ನೂರೈವತ್ತು ಇದ್ದು ಈಗ ವಿಶ್ವಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಸುಮಾರು ಏಳುನೂರಾಗಿದೆ. ಇವರಲ್ಲಿ ಅನೇಕರು ಆಜೀವ ಸದಸ್ಯರು; ಅವರ ಹಣವನ್ನು ನಿಧಿಯಾಗಿ ಬ್ಯಾಂಕಿನಲ್ಲಿಟ್ಟಿದೆ; ಅದಕ್ಕೆ ಬರುವುದು ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಒಂದು ಎರಡು ರೂಪಾಯಿ ಬಡ್ಡಿ; ಹಲವರು ಹೆಸರು ಮಾತ್ರದವರು; ಅವರಿಂದ ಹಣವೇ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಚಂದಾ ನಾಲ್ಕಾಣೆ ಮಾಡಿದರೆ ಬಹು ಜನ ಸೇರುವರೆಂದು ಒಂದು ಸಲಹೆ ಬಂತು; ಒಂದು ಲಕ್ಷ ಜನವಾದರೂ ಸದಸ್ಯರಾದರೆ ಈ ಸಲಹೆಯಿಂದ ಪ್ರಯೋಜನ; ಅಂಥ ಕನಸನ್ನು ಕಾಣುವುದು ಸಾಧ್ಯವೇ? ಸರ್ಕಾರದವರು, ಮಠಗಳು, ಮಾನ್ಯಮಹನೀಯರು ಈಚೆಗೆ ಉದಾರಹಸ್ತದಿಂದ ಸಾವಿರಾರು ರೂಪಾಯಿಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವುದರಿಂದ, ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಮೈಸೂರು ಸರ್ಕಾರವು ಪರಿಷತ್ತಿನ ಕೆಲಸ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತ ಬಂದಂತೆಲ್ಲ ಧನಸಹಾಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟು ಅದರ ಅಭ್ಯುದಯದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತವಾಗಿರುವುದರಿಂದ, ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜ ನಾಲ್ಮಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರವರು, ಕಂಠೀರವ ನರಸಿಂಹ ರಾಜ ಒಡೆಯರವರು, ಶ್ರೀ ಜಯಚಾಮರಾಜ ಒಡೆಯರವರು ಅದನ್ನು ಮಮತೆಯಿಂದ ತಮ್ಮ ಕೃಪಾಛತ್ರದ ನೆರಳಿನಲ್ಲಿ ಪೋಷಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂದದ್ದರಿಂದ, ಇದೊಂದು ಸಂಸ್ಥೆಯು ನಿಂತಿದೆ. ಅದು ಬೆಳೆಯಬೇಕಾದರೆ ಮಿಕ್ಕಾದ ಸಂಸ್ಥಾನಾಧಿಪತಿಗಳೂ, ಸಾಹುಕಾರರೂ ಅದಕ್ಕೆ ಸಾಂಪತ್ತಿಕ ಮತ್ತು ನೈತಿಕ ಬೆಂಬಲಗಳನ್ನು ಕೊಡಬೇಕು; ಜನರು ಅದರಲ್ಲಿ ಅಭಿಮಾನವಿಟ್ಟು ಸಹಕರಿಸಬೇಕು. ಕನ್ನಡದ ವಾತಾವರಣವನ್ನು ಹಬ್ಬಿಸಿ, ಕನ್ನಡವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಪರಿಷತ್ತು ಶಾರದೆಯ ದೇವಸ್ಥಾನ; ಅದಕ್ಕೆ ಗುಡಿ ಗೋಪುರಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿಸುವುದೂ ಸೇವಾಕಾರ್ಯಕ್ಕೆಂದು ದತ್ತಿಬಿಡುವುದೂ ಪೂಜೆ ನಡಸುವುದೂ ಪಣ್ಯವಾರಗಳನ್ನು ಹಂಚುವುದೂ ಅದರ ಭಕ್ತಾದಿಗಳ ಕೆಲಸ. ಏನೇ ಆದರೂ, ಇದು ಸರ್ಕಾರದ ಇಲಾಖೆಯಂತೆ ಅಧಿಕಾರಬಲದಿಂದ ಕೆಲಸ ನಡೆಸಲಾರದು. ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನ ರಾಯಲ್ ಏಷಿಯಾಟಿಕ್ ಸೊಸೈಟಿಯಂಥವುಗಳಿಗೂ ಇದು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದು ಸತ್ವಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಸ್ನೇಹ.

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ತಾಯ್ನುಡಿಯ ಉಪಾಸನೆ</h2>

ಹಿಂದೆ ಮಹಾನುಭಾವರಾದ ಗೌತಮಬುದ್ಧ ಮಹಾವೀರರು ಜನದ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಹಿತ್ಯ ಹುಟ್ಟುವುದಕ್ಕೆ ತಳಹದಿ ಹಾಕಿದರು; ವಚನಕಾರರೂ ದಾಸಭಕ್ತರೂ ಈ ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿ, ಜನಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಬೆಳಸಿದರು, ಕನ್ನಡವನ್ನು ಬೆಳಸಿದರು; ಹಿಂದೆ ಕನ್ನಡ ಸಂಸ್ಕೃತಗಳ ಬಲಾಬಲ ವಿಚಾರಗಳಲ್ಲಿ ಮೇಲಾಟ ಹೋರಾಟಗಳು ನಡೆದರೂ, ಕನ್ನಡವು ನಮ್ಮದೆಂಬ ಮಮತೆಯು, ಅಭಿಮಾನವು, ಈಚಿನದು; ಕನ್ನಡಿಗರಿಗೆ ಕನ್ನಡದಿಂದಲೇ ಭುಕ್ತಿ, ಕನ್ನಡದಿಂದಲೇ ಮುಕ್ತಿ – ಎಂಬ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ನಾವು ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸಿದ್ದು ಈಚೆಗೆ. ಈಗಲೂ, ಈ ವಿಚಾರವಾಗಿ ಸ್ವಲ್ಪ ವೀರೋಪಾಸನೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅದು ಬದುಕದು; ಏಕದೇವೋಪಾಸನೆಯಂತೆ ಏಕಾಭಾಷೋಪಾಸನೆ ಮಾಡಿದರೆ ತಾನೇ ವರ ಸಿಕ್ಕೀತು; ಕನ್ನಡ ಭಕ್ತನು, ‘ತೈಲಧಾರೆಯಂತೆ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಮನವ ಕೊಡು ಇಂಗ್ಲಿಷ್, ಸಂಸ್ಕೃತಾ!’ ಎಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಬೇಕು; ವೀರದೀಕ್ಷೆ ವಹಿಸಬೇಕು. ಕನ್ನಡದ ಭಕ್ತರಾಗಿ ಮಿಕ್ಕ ಭಾಷೆಗಳಿಗೆ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸುವುದನ್ನು ವಚನಕಾರರಾಗಿದ್ದರೆ ಬಹು ಕಠಿಣವಾದ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಖಂಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಈಗ ಅನೇಕ ಸಂಘ ಸಮಾಜಗಳಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಉಪನ್ಯಾಸಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಜನಕ್ಕೆ ನಿಜವಾದ ಆಸಕ್ತಿ ಇರುತ್ತದೆ ಎಂದು ನನಗೆ ಒಂದೊಂದು ಸಾರಿ ಸಂದೇಹ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ಸವಕ್ಕಾಗಿ ನಡಸಿದವೆಷ್ಟು, ವರದಿಗಾಗಿ ನಡಸಿದವೆಷ್ಟು, ಎಂಬ ಸಂದೇಹ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ.

ಕನ್ನಡಿಗರಲ್ಲಿ ಕಾವು ಸಾಲದು; ಕಾವಿನಿಂದ ಕಾವ್ಯ, ಕಾವಿನಿಂದ ಕಾರ್ಯ; ಕನ್ನಡದ ಕಣ್ಮಣಿಗಳಂತಿರುವ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ನಗರಗಳನ್ನು ನೋಡಿದರೆ, ಈಗ್ಗೆ ಇಪ್ಪತ್ತೈದು ವರ್ಷಗಳಿಗೂ ಈಗಿಗೂ ಏನು ಅಂತರ! ಕನ್ನಡ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಬಂತು, ಜನದ ಅಭಿಮಾನ ಹೆಚ್ಚಿತು, ಅದು ಬೋಧನ ಭಾಷೆಯಾಯಿತು ಎಂದು ಸಂತೋಷ ಪಡುವಷ್ಟರಲ್ಲಿ, ಕನ್ನಡೇತರರು ಅದಕ್ಕೆ ಅಡ್ಡಿ ಹಾಕಿದರು; ತಮ್ಮ ಭಾಷೆಯೂ ಬೋಧನಭಾಷೆಯಾಗಲಿ ಎಂದರು. ಅವರು ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಬಂದು ನಿಂತು ಬಲವಾದರು, ಭಾಗ್ಯವಂತರಾದರು. ನಾವು ದೌರ್ಬಲ್ಯವನ್ನೂ ದಾರಿದ್ರ್ಯವನ್ನೂ ವರಿಸಿದರೆ ಅವರೇನು ಮಾಡಿಯಾರು? ಅವರ ಧೈರ್ಯಸಾಹಸಗಳಿಗೆ ಪ್ರತಿಫಲವಿಲ್ಲವೇ?

ಕನ್ನಡಿಗರಿಗೆ ಕನ್ನಡದೇಶದಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯ ಆಸ್ತಿಯಾಗಿ ಉಳಿದಿರುವುದು ಅವರ ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆ; ಅದನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಿ ಎಂದು ಕನ್ನಡಿಗರಿಗೂ, ಉಳಿಸಿಕೊಡಿ ಎಂದು ಇತರರಿಗೂ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಮಾಡಬೇಕಾಗಿದೆ. ಈಗ ಇರುವ ಅಡ್ಡಿ ಅಡಚಣೆಗಳು ಶಾಶ್ವತವಾಗಿರಲಾರವು. ಆದರೆ ಅವು ಹೋಗುವಾಗ ತಮ್ಮಲ್ಲಿ ಒಳ್ಳೆಯದಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ಗಂಟುಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತವೆ; ಬಿಟ್ಟುಹೋದುದನ್ನು ಛತ್ರದವರು ಗುಡಿಸಿ ಸಾರಿಸುವುದೇ ದೊಡ್ಡ ಕೆಸಲವಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ದೇವಸ್ಥಾನದ ಗೋಪುರದ ಮೇಲೆ ಸಾಸವೆ ಕಾಳಿಗಿಂತ ಚಿಕ್ಕದಾದ ಒಂದು ಆಲದ ಬೀಜ ಬಿದ್ದು, ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣದಂತೆ ಬೇರೂರಿ ಗಿಡವಾದರೆ, ಅದರಿಂದ ಮುಂದೆ ಶಿಖರವು ಚೂರುಚೂರಾಗಿ, ದೇವಾಲಯವು ದೇಗುಲವಾಗಬಹುದು. ಹಳೆಯಬೀಡಿಯಲ್ಲಿ ಹೀಗಾಗಿದೆ. ಈ ಮಾತುಗಳು ಕನ್ನಡ ಒಂದಕ್ಕೇ ಅನ್ವಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಎಲ್ಲ ಮಾತೃಭಾಷೆಗಳಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಜನರೂ ಈ ಭಾಷಾ ಭಕ್ತಿ ಪರಾಯಣತೆಯನ್ನು ಅನುಮೋದಿಸುತ್ತಾರೆಂದು ನಂಬುತ್ತೇನೆ.

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಒಂದು ಮಾತು</h2>

ನನ್ನ ಅಕ್ಕತಂಗಿಯರೇ, ನೀವು ಮನಸ್ಸುಮಾಡಿದರೆ ಕಾವ್ಯ ಸಮ್ಮಿತಿಯಿಂದ ಕೋಮಲವಾಗಿ ಉಪದೇಶ ಮಾಡಬಲ್ಲಿರಿ. ಪ್ರಭುಸಮ್ಮಿತಿಯಿಂದ ಕಠೋರವಾಗಿ ಕಾರ್ಯಮಾಡಬಲ್ಲಿರಿ. ಕಾರ್ಯಮಾಡಿ ಗೆಲ್ಲಬಲ್ಲಿರಿ, ಕಟ್ಟಬಲ್ಲಿರಿ. ಶಿವಾಜಿಯನ್ನು ಸಾಕಿದವರು ನೀವು, ಪ್ರತಾಪವನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಿದವರು ನೀವು. ಕನ್ನಡವನ್ನು ಓದುವವರು ನೀವು, ಕನ್ನಡದ ಅಭಿಮಾನ ಬೆಳೆದಿರುವುದು ನಿಮ್ಮಿಂದ - ಹಿಂದಿ ಮುಂದಾಗಿರುವುದೂ ನಿಮ್ಮಿಂದಲೇ, ನಾನು ನೋಡಿರುವ ಮಟ್ಟಿಗೆ, ಈ ವಿಚಾರವಾಗಿ ಇರುವ ಅನುಕೂಲ ದಾಂಪತ್ಯ ಹೆಂಡತಿಯಿಂದಲೇ ಗಂಡನಿಗೆ ಬಂದಿರುತ್ತದೆ: ನೀವು ಕನ್ನಡವನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಂಡು ಬಂದರೆ ಅದು ತಾಯಿನುಡಿಯಾಗಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ, ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ, ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಬಾಯಿಮಾತಾಗಿ ಅಳಿಯುತ್ತದೆ.

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ಹೈದರಾಬಾದಿನಿಂದ ಕರ್ಣಾಟಕದ ಮುನ್ನಡೆಗೆ ಬೆಳಕು</h2>

ಮಾತಿಗೂ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೂ ಜಾತಿಕಸಬುಗಳಿಲ್ಲ; ಕುಲಕೋಮುಗಳಿಲ್ಲ. ಆಕಾಶ ಗಾಳಿ ಬೆಳಕುಗಳು ಹೇಗೋ ಜ್ಞಾನವೂ ಹಾಗೆಯೇ - ‘ಸರ್ವಶುಕ್ಲಾ ಸರಸ್ವತೀ’. ಹಿಂದಿನ ಸಂಸ್ಕೃತ ಪ್ರಾಕೃತ ಸಾಹಿತ್ಯಗಳಾಗಲಿ, ಇಂದಿನ ದೇಶಭಾಷಾ ಸಾಹಿತ್ಯಗಳಾಗಲಿ, ಯಾವ ಒಬ್ಬ ಜಾತಿ ಮತದವರಿಂದಲೂ ಸೃಷ್ಟವಾದವಲ್ಲ; ಒಂದು ಗ್ರಾಮದ ಬೆಳೆವಳಿಗೆ ಹೇಗೆ ಹಲವು ಜನದ ಸಹಕಾರದಿಂದ ಆಗಿ ನಿಂತು ಬೆಳೆದು ಬರುವುದೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇವೂ ಹಲವು ಜನರಿಂದ ಆಗಿ ಬೆಳೆದುಬಂದುವು. ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಹಲವರು? ಒಂದಾಗುವವರೆಗೆ! ಸಂಗಮದವರೆಗೆ ನದಿ ಉಪನದಿ; ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಸೇರಿದ ಮೇಲಂತೂ ಎಲ್ಲಾ ಸಾಗರವೇ! ಪ್ರಾಚೀನ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನ ಭಿನ್ನ ಮತವಿಷಯಗಳುಂಟು, ಭಿನ್ನ ಭಿನ್ನ ಧರ್ಮವಿಚಾರಗಳುಂಟು; ವೈಷಮ್ಯಗಳೂ ಉಂಟು. ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅವು ಇಲ್ಲದ್ದು ಎಲ್ಲಿ? ಇಂದು ಧರ್ಮಮತಗಳು ಹಿಂದೆ ಬೀಳುತ್ತಿವೆ; ಒಂದಾಗುತ್ತಿವೆ; ಸಾಹಿತ್ಯವು ಶುದ್ಧವಾಗುತ್ತಿದೆ, ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗುತ್ತಿದೆ; ಈಗ ವಿದ್ಯಾವಂತರು ವಿವೇಕಮತಿಗಳಾಗಿ, ಕೊಟ್ಟು, ಕೊಂಡು, ಸ್ನೇಹದಿಂದಲೂ ಶಾಂತಿಯಿಂದಲೂ ಸುಖವಾಗಿ ಬಾಳುವ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಹುಡುಕಬೇಕು. ನಮ್ಮ ಕಜ್ಜಾಯ ನಮ್ಮದು; ಅದನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡು ತಿನ್ನುವುದು ವಿವೇಕ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕಚ್ಚಾಡಿ ಮಂಗರಾಯನನ್ನು ಕರೆದರೆ ಆಗುವುದು ಗೊತ್ತೇ ಇದೆ - ‘ಕೊಟ್ಟೋನು ಕೋಡಂಗಿ ತಗೊಂಡೋನು ವೀರಭದ್ರ!’

ಈ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಇಂದಿನ ಬಂಗಾಳಾಪ್ರಾಂತವು ಅಭಿನಂದ್ಯವಾಗಿಯೂ ಅನುಕರಣೀಯವಾಗಿಯೂ ಇದೆ. ಆಧುನಿಕ ಭರತಖಂಡದಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಬೆಳಕು ಹರಿದದ್ದು ಅಲ್ಲಿ; ರಾಜಾ ರಾಮಮೋಹನರಾಯ್, ವಿವೇಕಾನಂದ, ಬಂಕಿಮಚಂದ್ರ, ರವೀಂದ್ರನಾಥ ಠಾಕೂರರು ಹುಟ್ಟಿ ಬಾಳಿ ಕೀರ್ತಿ ತಂದದ್ದು ಅಲ್ಲಿ. ಇಂದು ಅಲ್ಲಿ ದೇಶಮಾನ್ಯರಾದ ಫಜುಲುಲ್ ಹಕ್ರವರೂ ಶ್ಯಾಮಪ್ರಸಾದಮುಖರ್ಜಿಯವರೂ ಪರಸ್ಪರ ಸೌಹಾರ್ದದಿಂದ ಎರಡು ಚಕ್ರಗಳಾಗಿ ನಿಂತು ನಾಡದೇವಿಯ ತೇರನ್ನು ಹೊತ್ತು ನಡೆಸಲು ಮಾಡಿರುವ ಯೋಜನೆಯು ಮುಂದಿನ ಮಂಗಳದ ಶುಭಸೂಚನೆಯಾಗಿದೆ. ಬಂಗಾಳದಲ್ಲಿ ಹಿಂದೂ ಮುಸಲ್ಮಾನರಿಬ್ಬರೂ ದೊಡ್ಡ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ಭಾಷೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಹಿತ್ಯ, ಅವರಿಗೆ ಬೇರೆಬೇರೆಯಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವು ಅಷ್ಟು ಪುಷ್ಟವಾಗಿವೆ. ಇಂದು ನಾವು ಅದರಿಂದ ಪಾಠ ಕಲಿಯಬೇಕಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನ ಕೈವಾಡದಿಂದ ನಾವೆಲ್ಲ ಏಕೋ ಹೇಗೋ ಇಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿದ್ದೇವೆ. ಎಲ್ಲರೂ ಇಲ್ಲಿಯವರೇ, ಎಲ್ಲರೂ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಬಂದು ನೆಲಸಿದವರೇ. ಯಾರನ್ನು ಯಾರೂ ಬಿಡುವಹಾಗಿಲ್ಲ; ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುವ ಹಾಗಿಲ್ಲ. ಇದನ್ನು ಅರಿತು ಭ್ರಾತೃಭಾವವನ್ನು ಬೆಳಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗಬೇಕು.

ಬೊಂಬಾಯಿಯಂಥ ಮಹಾನಗರದ ಬೀದಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಯಾವ ಭೇದಭಾವಗಳು ಹೇಗೆ ಬಂದಾವು, ಬಂದರೆ ನಿಂತಾವು, ಎನ್ನಿಸುತ್ತದೆ. ಬೀದಿಯ ತುಂಬ ಕಾರುಗಳ, ಜನರ, ಟ್ರಾಮುಗಳ, ಗದ್ದಲವೋ ಗದ್ದಲ; ಬೆಳಗಿನ ಜಾವದಿಂದ ಅರ್ಧರಾತ್ರಿಯವರೆಗೆ ನಾನಾ ವಿಧವಾದ ಗದ್ದಲ; ನಾನಾ ಭಾಷೆಗಳನ್ನು ಆಡುವ ನಾನಾ ಜನದ ಗದ್ದಲ; ಅದರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ನಗಾರಿ ಹೊಡೆದರೂ ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲಲ್ಲೇ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳೂ ಇವೆ, ಮಸೀದಿಗಳೂ ಇವೆ, ಕಛೇರಿಗಳೂ ಇವೆ, ಸ್ಕೂಲುಗಳೂ ಇವೆ. ಅಲ್ಲಿ ಯಾರನ್ನು ಯಾರು ಆಕ್ಷೇಪಿಸಬಹುದು? ಬೊಂಬಾಯಿ ನಗರ ನಾಗರಿಕಪ್ರಪಂಚದ ಒಂದು ‘ಮಾದರಿ’ಯ ತುಂಡು, ‘ಮಚ್ಚ’ದ ಚೂರು. ಬಂಗಾಳದಿಂದಲೂ ಬೊಂಬಾಯಿ ಮಹಾನಗರದಿಂದಲೂ ನಾವು ಪಾಠ ಕಲಿತು ಕೊಳ್ಳುವುದಾದರೆ, ಕನ್ನಡಿಗರು ಒಕ್ಕಟ್ಟಿನಿಂದ, ಸ್ನೇಹದಿಂದ, ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಸಾಧಿಸುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗುವುದಿಲ್ಲ: ಹೈದರಾಬಾದು ಪ್ರಾಂತದಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡವಿದೆ, ಮರಾಠಿಯಿದೆ, ತೆಲುಗಿದೆ; ಇವೆಲ್ಲಕ್ಕೂ ಸಂಬಂಧಿಸಿ ಉರ್ದು ಭಾಷೆ ಇದೆ. ಮಹಾ ಘನತೆವೆತ್ತ ‘ಸುಲ್ತಾನ್-ಉಲ್-ಉಲೂಮ’ರವರೂ, ಸರ್ ಅಕ್ಬರ್ ಹೈದರಿಯವರೂ, ನವಾಬ್ ಮೆಹದಿ ಯಾರ್ ಜಂಗ್ ಬಹಾದ್ದೂರ್ ಅವರೂ ಆಧುನಿಕ ಹೈದರಾಬಾದಿನ ನಿರ್ಮಾಣದಲ್ಲಿ, ಭರತಖಂಡದ ನಿರ್ಮಾಣದಲ್ಲಿ, ಆಸಕ್ತಿ ವಹಿಸಿ ಜನದ ಅಭ್ಯುದಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡಿಗರ ಸಮಸ್ಯೆಯ ತೊಡಕು, ಭಾಷಾ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳ ತೊಡಕು ಹರಿದು, ಕರ್ಣಾಟಕವು ಬದುಕಿ ಬಾಳುವ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳಬಹುದೆಂದು ನನಗೆ ಪೂರ್ಣಭರವಸೆಯಿದೆ.*

* ಹೈದರಾಬಾದು ನಗರದಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ್ದ ೨೬ನೆಯ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಮ್ಮೇಳನದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಭಾಷಣ (೨೯-೧೨-೧೯೪೧).

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ಅನುಬಂಧ</h2>

(ಈ ಭಾಷಣದ ಮೇಲೆ (ಪುಟ ೩-೩೮) ಖಂಡನಗಳೂ ಮಂಡನಗಳೂ ಬಂದುವು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಖಂಡನಗಳು ತಪ್ಪು ತಿಳಿವಳಿಕೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿ, ತಪ್ಪು ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ಹರಡುವಂತಿದ್ದದ್ದರಿಂದ, ವಿವರಣಾತ್ಮಕವಾದ ಉತ್ತರಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಸಮಾಧಾನ ಹೇಳಬೇಕಾಯಿತು. ಅಂಥ ಉತ್ತರಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವನ್ನು ಮುಂದೆ ಕೊಟ್ಟಿದೆ. ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಹೆಸರನ್ನು ಈಗ ಮುದ್ರಿಸುವುದರಿಂದ ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲವೆಂದು ಬಿಟ್ಟಿದೆ)

</section>

........... ಸಂಸ್ಕೃತ ಭಾಷೆಯ ಮಹತ್ವದ ವಿಚಾರವಾಗಿ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯವಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ವಿಲ್ಸನ್ ಪಂಡಿತನ ವೇದಭಾಷಾಂತರವನ್ನೂ ಮ್ಯಾಕ್ಸ್ಮುಲರ್ ಪಂಡಿತನಿಂದ ಸಂಪಾದಿತವಾದ ಸ್ಮೃತಿಸೂತ್ರಾದಿಗಳ ಭಾಷಾಂತರಗಳನ್ನೂ ಒಂದು ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಓದುವುದಕ್ಕಾಗುವುದಿಲ್ಲವೇ? ಬಿ.ಎ., ಎಂ.ಎ., ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಪಡೆದವರಿಗೆ ಸಾಧ್ಯವೆಂದು ನಾನು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ಸಾಯಣಭಾಷ್ಯ ಸಹಾಯದಿಂದ ಋಗ್ವೇದವನ್ನೂ ಹರದತ್ತ ಮಸ್ಕರಿ ಮುಂತಾದವರ ವೃತ್ತಿಯ ಸಹಾಯದಿಂದ ಧರ್ಮಸೂತ್ರಗಳನ್ನೂ ಮಹಾ ಮಹೋಪಾಧ್ಯಾಯ ಡಾ. ಶಾಮಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳ ಭಾಷಾಂತರದ ಸಹಾಯವಿಲ್ಲದೆ ಕೌಟಿಲ್ಯನ ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನೂ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಅರಿಯದ ಸಂಸ್ಕೃತ ಪಂಡಿತರು ಓದಿ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆ ಎಷ್ಟು ಕಾಲ ಹಿಡಿಯುತ್ತದೆ? ಇದಕ್ಕೆ ಎಷ್ಟು ಮಟ್ಟಿನ ಸಂಸ್ಕೃತ ವಿದ್ವತ್ತು ಬೇಕು? ಅದು ಎಷ್ಟು ಜನಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯ? ಇದು ಪ್ರಕೃತವಾದ ಸಂಗತಿ. ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಸಂಸ್ಕೃತವನ್ನು ಅಭ್ಯಾಸಮಾಡಬಾರದೆಂದು ನಾವು ಎಲ್ಲಿಯೂ ಹೇಳಿಲ್ಲ. ಅದರ ಸಹಾಯವು ಭಾರತೀಯ ಭಾಷೆಗಳೆಲ್ಲಕ್ಕೂ ಬೇಕೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ. ನನ್ನ ಸೂಚನೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಈಗ ಬರಿಯ ಕನ್ನಡವನ್ನು ಓದುತ್ತಿರುವವರೆಲ್ಲರೂ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಸ್ಕೃತವನ್ನೂ ಓದಬೇಕು. ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ. ಸಂಸ್ಕೃತವೇ ರಾಷ್ಟ್ರಭಾಷೆ ಏಕಾಗಬಾರದೆಂದು ನಾನು ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ. ಅದಾದರೆ ನನಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಯಾರೂ ಸಂತೋಷಿಸಲಾರರು.

ಸಂಸ್ಕೃತಕ್ಕೂ ಇಂಗ್ಲಿಷಿಗೂ ಇರುವ ರಕ್ತಸಂಬಂಧ, ಜ್ಞಾತಿಸಂಬಂಧ, ಸಂಸ್ಕೃತಕ್ಕೂ ಕನ್ನಡಕ್ಕೂ ಇಲ್ಲವೆಂಬುದೇ ಭಾಷಾಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರ ಬಹುಮತ ಸಿದ್ಧಾಂತ.

ಸಂಸ್ಕೃತದ ದೇಹ ಸಂಸ್ಕೃತ ರೂಪವಾಗಿ ಉಳಿದರೂ ಅದರ ಜೀವ ದೇಶಭಾಷೆಗಳ ಮೂಲಕವೇ ಹರಿಯಬೇಕು; ದೇಹಕ್ಕಿಂತ ಜೀವ ದೊಡ್ಡದು. ನಾನು ‘ನವೀನ ಕನ್ನಡಿಗ’ನೂ ಹೌದು ಪ್ರಾಚೀನ ‘ಸಂಸ್ಕೃತ ಪ್ರೇಮಿ’ಯೂ ಹೌದು. ನಾನು ಈಗ್ಗೆ ಸುಮಾರು ನಲವತ್ತೈದು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಮಹಾರಾಜರವರ ಸಂಸ್ಕೃತ ಮಹಾ ಪಾಠಶಾಲೆಯ ಹಲವು ಸಂಸ್ಕೃತ ವಿದ್ವಾಂಸರ ಪದತಲದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಪ್ರಾಚೀನ ಸಂಪ್ರದಾಯ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಕೃತ ಶಾಸ್ತ್ರ ಸಾಹಿತ್ಯಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಸಂಗಮಾಡಿದವನು. (ಇದು ಆತ್ಮ ಸ್ತುತಿಯೆಂದು ತೋರುವುದಾದರೂ ಅದನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ಸೂಚಿಸದೆ ಇದ್ದರೆ ಜನಕ್ಕೆ ನಿಜವಾದ ಸಂಗತಿ ಗೊತ್ತಾಗದಿರಬಹುದೆಂದು ಈ ಮಾತು ಹೇಳಬೇಕಾಯಿತು. ಕ್ಷಮಿಸಬೇಕು) ನನಗೆ ಸಂಸ್ಕೃತ ಪಾಠ ಹೇಳಿದವರೆಲ್ಲರೂ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ, ಇಲ್ಲವೇ ತಮಿಳಿನಲ್ಲಿ, ಪಾಠ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ಇಂದಿಗೂ ಸಂಸ್ಕೃತ ಪಾಠಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವುದು ಹೀಗೇಯೇ......... ಯವರೂ ತಮ್ಮ ಚರ್ಚೆಯನ್ನು ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿಯೇ ನಡೆಸಿರಬೇಕೆಂದು ಊಹಿಸುತ್ತೇನೆ.

ಇಂದಿನ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಕೃತವನ್ನು ಭರತಖಂಡದ ಆದ್ಯಂತವೂ ವ್ಯಾಸಂಗದ ಪ್ರಥಮಭಾಷೆ ಅಥವಾ ಏಕಮಾತ್ರಭಾಷೆಯಾಗಿ ಮಾಡುವುದು ಕಾರ್ಯಸಾಧ್ಯವೇ? ಪ್ರಯೋಜನಕಾರಿಯೇ? ದೇಶಭಾಷೆಗಳಿಗೆ ಸಂಸ್ಕೃತ ಹೇಗೆ ಬೇಕೋ ಸಂಸ್ಕೃತಕ್ಕೂ ಹಾಗೇ ದೇಶಭಾಷೆಗಳು ಬೇಡವೇ? ಬರಿಯ ಶಪಥದಿಂದಲೇ ಯಾವುದಕ್ಕೂ ಸದವಸ್ಥೆಯಾಗಲಿ ದುರವಸ್ಥೆಯಾಗಲಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲ.

ನಾನು ಜೇನುಗೂಡಿಗೆ ಕೈ ಇಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ; ಜೇನು ಎದ್ದಿದೆ; ಅದು ನನ್ನನ್ನು ಕಡಿದರೆ ಚಿಂತೆಯಿಲ್ಲ. ನಮ್ಮ ಜನಕ್ಕೆ ಜೇನುತುಪ್ಪ ದೊರಕಿದರೆ ಸರಿ.

- ‘ತಾಯಿನಾಡು’, ೧೨-೧-೧೯೪೨.

</section>

......... ನನ್ನ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಭಾಷಣದಲ್ಲಿ ನಾನು “ಇಂದಿನ ಜನಜೀವನದಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ” ದ ಸ್ಥಾನ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ಕುರಿತು ನನ್ನ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬಂದ ಕೆಲವು ಅಂಶಗಳನ್ನು ಅರಿಕೆಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಷಾ ಸಮಸ್ಯೆಯು ಮುಖ್ಯವಾದದ್ದು. ವಿದ್ಯಾವಂತನಾಗಿ ತನ್ನ ನಾಡಿಗೆ ಪ್ರಯೋಜನವಾಗಬೇಕೆಂಬ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನೂ ಮೂರು ಭಾಷೆಗಳನ್ನಾದರೂ ಕಡ್ಡಾಯವಾಗಿ ಕಲಿಯಬೇಕು. ೧) ಮಾತೃಭಾಷೆ, ೨) ಪ್ರಾಂತಭಾಷೆ ಅಥವಾ (ಮಾತೃಭಾಷೆಯೂ ಪ್ರಾಂತಭಾಷೆಯೂ ಒಂದೇ ಆಗಿದ್ದರೆ) ಸಂಸ್ಕೃತ. ೩) ಇಂಗ್ಲಿಷ್, ಮಿಕ್ಕಭಾಷೆಗಳು, ವ್ಯವಹಾರಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಬೇಕಾಗಿದ್ದರೆ, ಅವು ಬೇಕಾಗಿದ್ದವರಿಗೆ ವ್ಯವಹಾರಮಾಡುತ್ತ ಬರುತ್ತವೆ; ಬರದೆ ಇದ್ದರೆ ಕಲಿತುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಇಷ್ಟಕ್ಕೋಸ್ಕರ ಅವಕ್ಕೆ ಶಿಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಕಡ್ಡಾಯವಾದ ಸ್ಥಾನ ಬೇಕಿಲ್ಲ. ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ವ್ಯಾಸಂಗಕ್ಕೆ ಬೇಕಾಗಿದ್ದರೆ ಅವುಗಳು ಐಚ್ಛಿಕವಾಗಿ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆಯಬೇಕು. ಇಂಗ್ಲಿಷಿಗೆ ಈಗ ಇರುವ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಇಳಿಸಿ, ಬೇಕಾದರೆ ಐಚ್ಛಿಕ ವಿಷಯಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನೋ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನೋ ತಗ್ಗಿಸಿ, ಇದನ್ನು ಸಾಧಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು; ಕನ್ನಡದ ವ್ಯಾಸಂಗ ಇನ್ನೂ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಬೇಕು – ಎಂಬುದು ಮುಖ್ಯ ಸಾರಾಂಶ.

ನನ್ನ ಆ ಭಾಷಣದಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಕೃತ ಹಿಂದಿಗಳ ವಿಚಾರವಾಗಿ ಸಂಕುಚಿತ ಭಾವನೆಯಿದೆ ಎಂಬುದು ಕೆಲವರ ಆಕ್ಷೇಪಣೆ. ಕನ್ನಡ ನಾಡಿನಲ್ಲಿದ್ದೂ ಅರೆಗನ್ನಡಿಗರಾಗಿ ಕನ್ನಡವನ್ನು ಆಗ್ರಾ ಅಲಹಾಬಾದುಗಳಿಂದ ನೋಡುವವರಿಗೆ ಹೀಗೆನ್ನಿಸುವುದು ಸಹಜ. ಇಂತಹವರಿಗೆ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಅಭಿಮಾನವಿದ್ದರೆ, ಇತರ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅಭಿಮಾನವಿರುತ್ತದೆ.

ಸಂಸ್ಕೃತದ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ನನಗಲೆ ಇರುವ ಗೌರವವು ಮಿಕ್ಕ ಯಾರದಕ್ಕಿಂತ ಏನೂ ಕಡಿಮೆಯದಲ್ಲ; ರಾಷ್ಟ್ರ ಭಾಷೆಯೊಂದು ಬೇಕಾದರೆ ಅದೇ ಏಕಾಗಬಾರದೆಂದು ನಾನು ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ. ಆದರೆ ಅದು ಸ್ವಭಾಷೆಯೇ ಅನ್ಯಭಾಷೆಯೇ? ಹೇಗೆ ಸ್ವಭಾಷೆಯಲ್ಲ, ಹೇಗೆ ಅನ್ಯಭಾಷೆಯೆಂಬುದನ್ನು ಚರ್ಚಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಅದರ ಉಪಕಾರವನ್ನು ನೆನೆಸಿದ್ದೇನೆ. ಕನಸುಮನಸಿನಲ್ಲಿಯೂ ಅದು ಹೋದರೆ ಹೋಗಲಿ ಎಂದುಕೊಂಡಿಲ್ಲ. ನನ್ನ ಸೂಚನೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಸಂಸ್ಕೃತವನ್ನು ಕಾಲೇಜುಗಳಲ್ಲಿ ಈಗಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಜನರು ಓದಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ, ಇನ್ನೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಓದಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಮೈಸೂರು ಬೆಂಗಳೂರುಗಳಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ಮಾತೃಭಾಷೆಯಾಗಿ ಉಳ್ಳ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳೆಲ್ಲಾ ಕನ್ನಡದ ಜೊತೆಗೆ ಅದನ್ನೂ ಓದಿ ಬೆಂಬಲ ಪಡೆಯುವಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂಸ್ಕೃತವನ್ನು ಓದುತ್ತಿರುವವರಲ್ಲಿ ಬಹುಜನ ಕನ್ನಡವನ್ನೂ ಓದುವಂತಾಗುತ್ತದೆ. (ಮಿಕ್ಕ ಭಾಷಾಪ್ರಾಂತಗಳವರೂ ಇದರ ತತ್ವವನ್ನು ಒಪ್ಪಿದರೆ, ಈಗಿಗಿಂತಲೂ ಸಾವಿರಾರು ಜನ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಸಂಸ್ಕೃತವನ್ನು ಓದುವಂತಾದೀತು). ಇವೆರಡರ ಸಹಾಯದಿಂದ ಇಂಡಿಯ ದೇಶದ ಯಾವ ಔತ್ತರೇಯ ಅಥವಾ ದಾಕ್ಷಿಣಾತ್ಯ ಭಾಷೆಯನ್ನಾದರೂ ಸ್ವಪ್ರಯತ್ನದಿಂದಲೇ ಕಲಿಯಬಹುದು.

ಇನ್ನು ಹಿಂದಿಯ ವಿಚಾರ. ಅದರ ಹೆದರಿಕೆ ನನಗೆ ಇದ್ದೇ ಇದೆ, ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಮುಚ್ಚುಮರೆಯಿಲ್ಲದೆ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಹಿಂದಿ ಭಾಷೆಯು ಸಾರ್ವತ್ರಿಕವಾದರೆ ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಈಗ ಹೈದರಾಬಾದಿನಲ್ಲಿರುವ ಶೋಚನೀಯ ಸ್ಥಿತಿಯು ಮಿಕ್ಕೆಡೆಗಳಲ್ಲೂ ಬರುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಅದರ ಗತಿಯೇನಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ಸಾರಿಯ ಸಮ್ಮೇಳನದ ಸ್ವಾಗತಾಧ್ಯಕ್ಷರ ಭಾಷಣದಿಂದಲೂ, ಶ್ರೀಮಾನ್ ಕಪಟರಾಳ ಕೃಷ್ಣರಾಯರ “ನಮ್ಮ ನಾಡನುಡಿಯ ಇತಿಹಾಸ” ದಿಂದಲೂ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಲಿಂಗಸುಗೂರ್ ವಿಠಲರಾವ್ ಮತ್ತು ಆರ್.ಜಿ. ಜಾಗಿರದಾರರ “ಹೈದರಾಬಾದ್ ಕರ್ಣಾಟಕ” ಎಂಬ ಗ್ರಂಥದಿಂದಲೂ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು.

- ‘ಪ್ರಬುದ್ಧ ಕರ್ಣಾಟಕ’, ಸಂಚಿಕೆ ೮೯, ೧೪-೧-೧೯೪೨

</section>

......... ತಾವು ನನ್ನ ಸಮ್ಮೇಳನಾಧ್ಯಕ್ಷ ಭಾಷಣವನ್ನು ಕುರಿತು............. ಬರೆದ ಅಗ್ರಲೇಖನವನ್ನು ನೋಡಿದೆ. ನನ್ನ ಭಾಷಣ ಉದ್ದವಾಗಿದ್ದದ್ದರಿಂದ ತಮಗೆ ಅದನ್ನು ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ ಓದಲು ಕಾಲ ಸಾಲದೆ ಆ ಲೇಖನವನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಆತುರದಲ್ಲಿ ಬರೆದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ.

ಅದರಲ್ಲಿರುವುದು “ಸಂಕುಚಿತ ದೃಷ್ಟಿ”ಯೇ ಅಲ್ಲವೇ ಎಂಬುದನ್ನು ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ಚರ್ಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅದು ನಮ್ಮ ನಮ್ಮ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದ ಮೇಲೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ.

ನಾನು ಹೇಳಿರುವ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಖಚಿತವಾಗಿಯೂ ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಆವೇಗವೂ ಇದೆ. (ಆದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ಇಲ್ಲ) ಆದ್ದರಿಂದ ಕೆಲವರು ನನ್ನ ಭಾವವನ್ನು ತಪ್ಪಾಗಿ ತಿಳಿಯಲು ಅವಕಾಶವಿದೆ. ಸಂಸ್ಕೃತದ ವಿಚಾರ ಅಂಥದು; ಈ ವಿಚಾರವಾಗಿ ೧೨-೧-೧೯೪೨ರ “ತಾಯಿನಾಡು”ವಿನಲ್ಲಿ ನಾನು ಬರೆದಿರುವ ಲೇಖನವನ್ನು ತಾವು ನೋಡಬೇಕು. ಆ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮತ್ತೊಂದು ಸಾರಿ ನನ್ನ ಭಾಷಣವನ್ನು ತಾಳ್ಮೆಯಿಟ್ಟು ಓದಿದರೆ ಈ ವಿಚಾರವಾಗಿ ತಾವು ಮಾಡಿರುವ ಖಂಡನೆಯು ಸರಿಯಲ್ಲವೆಂದು ತಮಗೇ ತೋರೀತು.

ಹಿಂದಿಯ ವಿಚಾರವಾಗಿ ತಮ್ಮಿಂದ ಹಿಡಿದು ದೇಶನಾಯಕರವರೆಗೆ ಅನೇಕರು ಭಯವಿಲ್ಲವೆಂದೇನೋ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ; ಆದರೆ ಅದು ಹಬ್ಬುತ್ತಿದೆ. ವ್ಯವಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಸಾವಿರಾರು ಜನ, ಲಕ್ಷಾಂತರ ಜನ ಅದನ್ನು ಕಲಿಯಲಿ; ಅದರಿಂದ ಬಾಧಕವಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅದು ಸರ್ಕಾರದ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ ವಿಷಯವಾಗಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಬೇರೂರಿ ಹಬ್ಬುತ್ತಿದೆ. ಇದು ಅಭಯವನ್ನೇನು ಕೊಡುವುದಲ್ಲ. “ಹಿಂದಿಯನ್ನು ಖಂಡಿಸುವುದರಿಂದ ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹವನ್ನು ದೊರಕಿಸಿಕೊಂಡಂತಾಗುವುದಿಲ್ಲ” ಎನ್ನುತ್ತೀರಿ. ಅದನ್ನು ಮಂಡಿಸುವುದರಿಂದ ಮೊದಲೇ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಈ ಸಂಬಂಧವಾಗಿ ಒಂದು ಆಚಾತುರ್ಯ ನಡೆದಂತಿದೆ. ನಾನು “ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ”ರೆಂಬೊಬ್ಬ ಹಿಂದಿ ಪ್ರಚಾರಕರಿದ್ದಾರೆಂದು ಅರಿಯೆ. ನನ್ನನ್ನು ಯಾರೋ ವಿಶ್ವಾಸದಲ್ಲಿ “ವಸಿಷ್ಠ”ರೆಂದರು. ವಸಿಷ್ಠರಿಗೆ ಬೆಂಬಲವಾಗಿದ್ದ ಕಾಮಧೇನು ಬ್ರಹ್ಮದಂಡಗಳೂ ಪ್ರತಿಕಕ್ಷಿಗಳಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರೂ ನನಗೆ ಜ್ಞಾಪಕಕ್ಕೆ ಬಂದರು. ಆ ಪೌರಾಣಿಕ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಪ್ರಕೃತಕ್ಕೆ ಉಪಯೋಗಿಸಿಕೊಂಡೆ. ಖಂಡಿಸಬೇಕಾಗಿ ಬಂದಾಗ ಯಾರೊಬ್ಬರ ಹೆಸರನ್ನೂ ನಾನು ಆ ಭಾಷಣದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿಲ್ಲ. ಅದನ್ನು ತಾವು ಗಮನಿಸಿರಬಹುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಶ್ರೀ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರಿಗೆ ಇದರಿಂದ ಮನನೊಂದಿದ್ದರೆ ಅವರನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಿಶಃ ತಿರಸ್ಕರಿಸುವುದು ನನ್ನ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿರಲಿಲ್ಲವೆಂದು ಭಿನ್ನವಿಸಲಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತೇನೆ.

ತಾವು ತಮ್ಮ ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಮತ್ತು ರಾಮಸ್ವಾಮಿ ಮೊದಲಿಯಾರರವರ ವಿಚಾರವನ್ನೆತ್ತಿ ನನ್ನನ್ನು ಗೌರವಿಸಿದ್ದೀರಿ. ಅದು ತಾವು ಕಾವಿನಲ್ಲಿ ಆಡಿದ ಮಾತೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ.

ತಾವು ನನ್ನ ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ‘ಭಾರಿ ದೋಷ’ಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದೀರಿ. “ಒಂದು ಕಡೆ ಆಡಲ್ಪಡುವ ಕನ್ನಡ ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆಯವರಿಗೆ ಕರ್ಣಕಠೋರ (?) ವಾಗಿರುತ್ತದೆ”; ಈ ಎಲ್ಲ ‘ಕನ್ನಡ’ಗಳ ಸಂಘಟನೆಗೆ ಸಲಹೆ ಕೊಡಬೇಕಾಗಿತ್ತೆಂದು ಸೂಚಿಸಿದ್ದೀರಿ. ತಮ್ಮ ಹಾಗೆ ಇತರರು, ನಾನು ಕನ್ನಡ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಉತ್ತಮವಾಗಿ ತಯಾರಿಸುವುದು ಹೇಗೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಬೇಕಾಗಿತ್ತು; ನಮ್ಮ ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಗಳಿಸುವುದು ಹೇಗೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಬೇಕಾಗಿತ್ತು – ಎಂದು ಮುಂತಾಗಿ “ಭಾರಿ ದೋಷ”ಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ನಾನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡ ಒಂದು ಅಂಶವನ್ನು ಬರೆದದ್ದೇ ಅಷ್ಟು ಉದ್ದವಾಯಿತು! ಮೇಲೆ ಕಂಡ ವಿಷಯಗಳೇನು ಸಣ್ಣವೇ ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸುವುದಕ್ಕೆ? ಅಲ್ಲದೆ, ನಾನೇನು ಸರ್ವಜ್ಞನಲ್ಲ. ಸಿನಿಮಾ ತಯಾರಿಕೆಯ ವಿಚಾರ ನನಗೇನು ಗೊತ್ತಿದೆ? ಇವುಗಳನ್ನೆಲ್ಲಾ ಆಯಾ ಸೂಚಕರು, ಅಥವಾ ಇತರರು, ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾದಾಗ ವಿವರಿಸಬಹುದು. ಭಾಷಾ ಸಾಹಿತ್ಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟ ಇತರ ಅಂಶಗಳನ್ನು ನಾನು ಬೇರೆಕಡೆ ಹೇಳುತ್ತಲೇ ಇದ್ದೇನೆ. ಅದೇ ಈಗ ಇಪ್ಪತ್ತೇಳು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ನನ್ನ ಉದ್ಯೋಗ.

ಇಲ್ಲಿ ತಾವು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿರುವ ನನ್ನ “ಗೊಡ್ಡಾಚಾರ”ದ ವಿಚಾರವಾಗಿ ಒಂದೆರಡು ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಬಯಸುತ್ತೇನೆ:

ನನ್ನ ಕಾವ್ಯಪಾಠಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ ತರುಣವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಾರೂ ನನ್ನನ್ನು ಗೊಡ್ಡಾಚಾರದವನೆಂದಿಲ್ಲ; ವಿಲಾಸಿಗಳ ಕಣ್ಣಿಗೆ ನಾನು ಗೊಡ್ಡಾಗಿ ಕಾಣಬಹುದು. ವೈದಿಕಗೊಡ್ಡಿನಿಂದ ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ಬಾಧಕವಿಲ್ಲ. ವಿಲಾಸಿಗಿಂತ ಕ್ಷೇಮ ಹೆಚ್ಚು. ವಿಷಯಾಭಿಲಾಷೆ ವಿಲಾಸಗಳು ತಾವಾಗಿ ಬರುತ್ತವೆ; ಅವನ್ನು ಕಾಲೇಜುಗಳಲ್ಲಿ ಕಲಿಸಿ ಕೊಡಬೆಕಾಗಿಲ್ಲ. ನಾನು ಆಕ್ಷೇಪಿಸುವುದು ನಮ್ಮ ದೇಶಕ್ಕೆ ನಮ್ಮ ಜನಕ್ಕೆ ಹೊಂದದ, ನಮ್ಮ ಆರ್ಥಿಕಸ್ಥಿತಿಗೆ ಮೀರಿದ, ಅತಿಯಾದ ಆಟಪಾಟವಿನೋದಗಳಿಗೆ. ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಮೊದಲು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು; ಅವರು ಓದಬೇಕಾದಷ್ಟು ಓದಲಿ. ಫುಟ್ಬಾಲ್, ವಾಲೀಬಾಲ್, ಬ್ಯಾಸ್ಕೆಟ್ಬಾಲ್ಗಳನ್ನು ಆಡಲಿ, ನೆಗೆಯಲಿ, ಹಾರಲಿ, ಓಡಲಿ - ನನಗೆ ಸಂತೋಷ. ಇದಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚು ಖರ್ಚಿಲ್ಲ; ಇವುಗಳಿಂದ ಆರೋಗ್ಯವುಂಟು, ಬಲವುಂಟು, ಧೈರ್ಯಬರುತ್ತದೆ, ಶಕ್ತಿಬರುತ್ತದೆ. ಒಳ್ಳೆಯ ಪದಾರ್ಥವನ್ನು ತಿನ್ನಿ ಎಂದರೆ ಉಪವಾಸವಿರಿ ಎಂದು ಅರ್ಥವಲ್ಲ. ಕಳೆದ ಮೈಸೂರು ಸಿವಿಲ್ ಸರ್ವಿಸ್ ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಅರ್ಧಕ್ಕರ್ಧ ಜನ ಬುದ್ಧಿವಂತರಾದ ತರುಣರು ದೃಢಕಾಯರಲ್ಲವೆಂದು ತಿರಸ್ಕೃತರಾದದ್ದು ತಮಗೆ ಗೊತ್ತಿರಬಹುದು. ಈ ಕಡೆಗೆ ನಾವು ನೀವೂ ಗಮನ ಕೊಡಬೇಡವೇ? ನಾನು ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಶ್ರೀಮದ್ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಪಾಠ ಹೇಳಿಕೊಡುವ ಉಪಾಧ್ಯಾಯ ಮಾತ್ರನೆಂದು ತಾವು ಭಾವಿಸಿಕೊಂಡಿರಬಹುದು; ಮಹಾರಾಜಾ ಕಾಲೇಜಿನ ವ್ಯಾಯಾಮ ಶಾಲೆಯ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯೆಂದೂ ಅಲ್ಲಿ ಯುವಕರ ಜೊತೆಗೂ ಕೈ ಊರಿ ಗರಡಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆಂದೂ ಅವರನ್ನು ವ್ಯಾಯಾಮದಲ್ಲಿ ತಿದ್ದಿ ಸ್ಪರ್ಧೆ ನಡೆಸಿ, ಪರೀಕ್ಷಕನಾಗಿ, ಬಹುಮಾನಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆಂದೂ ತಮಗೆ ತಿಳಿಯದಿರಬಹುದು. ನಮ್ಮ ನಾಡಿನ ಪ್ರಾಯದ ಹುಡುಗರು ವ್ಯಾಸಂಗವನ್ನು ಅಲಕ್ಷಿಸಿ ರಾತ್ರಿ ಎಂಟು ಗಂಟೆಯವರೆಗೂ ಕಟ್ಟಡದ ಒಳಗೆ ದೀಪ ಹಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಕುಳಿತು, ದಚ್ಚಿಬಾರ ಬೆರಳುಬಿಲ್ಲೆಗಳನ್ನು ಆಡಿ ಕ್ರೀಡಾಸಮರ್ಥರಾಗಬೇಕೇ, ಬಯಲಿನಲ್ಲಿ ಆಡಿ ಅಖಾಡದಲ್ಲಿ ಕುಸ್ತಿ ಮಾಡಿ ಪೌರುಷ ಗಳಿಸಬೇಕೇ? ನಮ್ಮ ಹುಡುಗರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರಿಗೆ ಈಗ ಸೈನಿಕ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಮಾಡುವ ಖರ್ಚು, ಕೊಡುವ ಹೊತ್ತು, ಹಿಡಿಯುವ ಶ್ರಮ ಇವು ದಂಡವಲ್ಲ. ಅವರನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ಸಂತೋಷವಾಗುತ್ತದೆ.

ಈ ನನ್ನ ಮನೋವೃತ್ತಿಯನ್ನು ತಾವು Puritanism ಎನ್ನುವುದಾದರೆ (ಅದು ‘ವ್ಯಂಗ್ಯ’ವಾಗಲಿ, ವಾಚ್ಯವಾಗಲಿ) ನನಗೆ ಸಂತೋಷವೇಯೆ.

- ‘ದೇಶಬಂಧು’, ೧೭-೧-೧೯೪೨

</section>

ಹೈದರಾಬಾದಿನ “ಮಹದೋತ್ಸವ”ದಲ್ಲಿ ನಾನು ಮಾಡಿದ ಭಾಷಣವನ್ನು ಕುರಿತು ತಾವು “ತ್ರಿಕರಣಪೂರ್ವಕವಾಗಿ” ಅಭಿನಂದಿಸಿಯೂ - ನಾನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಿದಂತೆ ಅಭಿನಿಂದಿಸಿಯೂ - ಬರೆದ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ನೋಡಿದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ತಾವು ಹೇಳುವಂತೆ “ಮತಭೇದಕ್ಕೆ ಎಷ್ಟೋ ಅವಕಾಶವಿದೆ” ಎಂಬುದನ್ನು ನಾನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬಲ್ಲೆ. ಇತರರು ಹೇಳುವುದನ್ನೆಲ್ಲಾ ನಾನು ಒಪ್ಪುತ್ತೇನೆಯೇ? ಹಾಗೆಯೇ ನಾನು ಹೇಳುವುದನ್ನೆಲ್ಲಾ ಇತರರೂ ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ. ದೊಡ್ಡ ವಿಚಾರಗಳಲ್ಲಿ ಯಾರೊಬ್ಬರು ಒಂದು ಸಾರಿ ಒಂದು ಒಂದು ಮಾತನಾಡಿ “ಇದೇ ಕೊನೆಯ ಸಿದ್ಧಾಂತ” ಎನ್ನಬಲ್ಲರು? ಆ ಭಾಷಣವನ್ನು ತಾವು ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ವಿಮರ್ಶಿಸಿ, ನನ್ನ ವಾದವನ್ನು ನನ್ನದೇ ಆದ “ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯತೆ”ಯಿಂದ ಮುಂದಿಟ್ಟಿದ್ದಾರೆಂದು ಹೇಳಿರುವುದು ಸಹಜವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಿಡದೆ ಮರುದಿನ ಮತ್ತೆ ನನ್ನ ಭಾಷಣದಿಂದ ಅಲ್ಲೊಂದು ಇಲ್ಲೊಂದು ವಾಕ್ಯಗಳನ್ನು ಅವುಗಳ ಪ್ರಕರಣದಿಂದ ತೆಗೆದು ಬೇರೆ ಮಾಡಿಟ್ಟು ಖಂಡಿಸಿರುವುದು, ಹಸುವಿನ ಕೊಂಬು ಗೊರಸುಗಳನ್ನು ತೆಗೆದು ಮುಂದಿಟ್ಟು “ಇಗೋ ನೋಡಿ, ಹಸು ಹಾಯುತ್ತದೆ, ತುಳಿಯುತ್ತದೆ; ಇದೇ ಅದರ ಉಪಯೋಗ” ಎಂದು ಹೇಳುವಂತಿದೆ. ‘ಹಿಂದಿ ದ್ವೇಷ, ಸಂಸ್ಕೃತ ವೈರ’ ಎಂದು ತಮ್ಮಂತಹವರು ಆಕ್ಷೇಪಿಸುವಿರೆಂದು ನನಗೆ ಮೊದಲೇ ತಿಳಿದಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅದನ್ನು ನಾನೇ ತಮಗೆ ಸಿದ್ಧಮಾಡಿಕೊಟ್ಟು ತಮ್ಮ ಕೆಲಸವನ್ನು ಸುಲಭಮಾಡಿದೆ. ಅಪ್ರಿಯವಾದ ಸತ್ಯ, ಸತ್ಯವಾದ ಪ್ರಿಯ, ವಕ್ತಾಶ್ರೋತಾ – “ಕೋಪವೆಂಬುದನರ್ಥಸಾಧನ” ಮುಂತಾದ ನೀತಿ ಪರಂಪರೆಗಳು ನನಗೂ ತಮಗೂ ಇತರರಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತವೆ.

ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ವಿಚಾರ ದೊಡ್ಡದು. ಅದರಲ್ಲಿ ಏಕಾಭಿಪ್ರಾಯವಿಲ್ಲ. ದ್ರಾವಿಡ ಸಂಪರ್ಕದಿಂದ ಆರ್ಯರ ಯಾಜ್ಞಿಕಸಂಸ್ಕೃತಿ ಬೇರೆ ಮುಖಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿತು ಎಂಬ ಒಂದು ವಾದವೂ ಇದೆ ಎಂದು ಮಾತ್ರ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸಿದರೆ ಸಾಕು. ಬೇಬಿಲೋನಿಯನ್ ಮುಂತಾದ ಇನ್ನೂ ಪ್ರಾಚೀನತರವಾದ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳಿಗೆಲ್ಲಾ ಸಂಸ್ಕೃತವೇ ಮೂಲವೆ? ಇದಕ್ಕೆ ತಮ್ಮ ಉತ್ತರವೇನು? ಹಿಂದಿ ಮುಂತಾದ ವಿಚಾರಗಳಿಗೆ ಶ್ರೀ ಜವಹರಲಾಲರ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸುವವರು “ರೋಮಕಲಿಪಿ ಭ್ರಾಂತಿ” ಯನ್ನೇಕೆ ಅವರ ಪ್ರಮಾಣದಿಂದ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ? ಸಂಸ್ಕೃತದ ವಿಚಾರವನ್ನು ನಾನು ಸ್ಪಲ್ಪಮಟ್ಟಿಗೆ ಸಂಪ್ರದಾಯಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಚರ್ಚಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಚಂದ್ರನಿಗೆ ನಾವು ನೋಡುತ್ತಿರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಬೇರೊಂದು ಮುಖವಿದೆ – ಎಂದರೇ ಕೋಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ? ನಾನು ಸಂಸ್ಕೃತವನ್ನು ಅಲಕ್ಷ್ಯಮಾಡಿಲ್ಲವೆಂಬುದು ೧೨-೧-೪೨ರ “ತಾಯಿನಾಡು”ವಿನಲ್ಲಿ ನಾನು ಬರೆದ ಲೇಖನದಿಂದ ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂಸ್ಕೃತದಿಂದ ತಕ್ಕಮಟ್ಟಿಗೆ ಉದರಪೋಷಣ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಕನ್ನಡಿಗರು ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ವಾದಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ ಕನ್ನಡದಿಂದಲೇ ಉದರಪೋಷಣೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವವರು ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ವಾದಿಸುವುದು ಹೆಚ್ಚು ಶೋಚನೀಯವಾಗಿದೆ.

ನಾನು ಹಿಂದೀವೈರಿಯೆಂದು “ಜಗತ್ತಿಗೆಲ್ಲಾ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಗೊತ್ತಿದೆ” ಎಂದು ತಾವು ಭರವಸೆ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೀರಿ. ಆದರೂ ಕನ್ನಡಿಗರು ಎರಡು ಸಾರಿ ನನ್ನನ್ನು ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಮ್ಮೇಳನದ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಆರಿಸಿದ್ದನ್ನು ನೋಡಿದರೆ, ಕನ್ನಡನಾಡು ಇನ್ನೂ ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ ಹಿಂದೀಮಯವಾಗಿಲ್ಲವೆಂಬ ಒಂದು ಸಮಾಧಾನದ ತಲೆದೋರುತ್ತದೆ. ನನ್ನಂಥ ನೂರು ಮಂದಿ ಪ್ರತಿಭಟಿಸಿದರೂ ಹಿಂದೀ ರಥವು ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ತಾವು ಅಪ್ಪಣೆ ಮಾಡಿದ್ದೀರಿ. ಕನ್ನಡ ಜನ ಸ್ವಲ್ಪ; ಇತರ ಭಾಷೆಯ ಅಭಿಮಾನಿಗಳು ಕನ್ನಡನಾಡಿನಲ್ಲೂ, ಭರತಖಂಡದ ಆದ್ಯಂತವೂ, ಬೇಕಾದಷ್ಟು ಜನ ಇದ್ದಾರೆಂಬುದು ತಮ್ಮ ಧೈರ್ಯ. ಕನ್ನಡಿಗರಿಗೆ ಇದರಿಂದ ಅಧೈರ್ಯವಾಗುವುದಾದರೆ ಕನ್ನಡನಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಿಷವು ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿ ಕೈಮೀರಿ ಹೋಗುವುದಕ್ಕಿಂತ ಮುಂಚೆ ತಕ್ಕ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಕೈಗೊಳ್ಳಬೇಕೆಂಬುದನ್ನು ಅವರು ಮನದಟ್ಟು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ನಾನು “ಗಾಂಭೀರ್ಯಕ್ಕೆ ಸಲಾಮು” ಹಾಕಿದ್ದರೆ, ಎಲ್ಲಿ ಮತ್ತೇನೂ ಪ್ರಯೋಜನಕ್ಕೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅಲ್ಲಿ! ಪ್ರತಿಪಕ್ಷದವರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಈಗ ಹತ್ತು ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಕೇಳುತ್ತಿರುವುದೇ ಆಗಿದೆ. ನನಗೆ “ವಿನಯ ಔದಾರ್ಯಗಳು ಸಹಜ”ವೆಂದು ತಾವು ಆಡಿರುವ ಮರ್ಯಾದೆಯ ಮಾತಿಗೆ ನಾನು ತಮ್ಮನ್ನು ವಂದಿಸುತ್ತೇನೆ. ಆದರೆ ನ್ಯಾಯವಲ್ಲದ್ದನ್ನು ಕಂಡರೆ ಅವು ಮಾಯವಾಗಿ ನಾನು “ತಾಮಸಪ್ರಭು”ವಾಗುವುದೂ ಉಂಟು ಎಂಬುದನ್ನು ನನ್ನನ್ನು ಬಲ್ಲವರು ಬಲ್ಲರು. ಸಾತ್ವಿಕಕ್ಕೆ ಸಾತ್ವಿಕ, ತಾಮಸಕ್ಕೆ ತಾಮಸ.

ಇನ್ನು “ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ವ್ಯಾಮೋಹದ” ವಿಚಾರವಾಗಿ ಕನ್ನಡಿಗರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅಂಶವನ್ನು ಅರಿಕೆಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ. ಶ್ರೀ ರವೀಂದ್ರನಾಥ ಠಾಕೂರರವರು ಬರೆದದ್ದು ಅವರ ಮಾತೃಭಾಷೆಯಾದ ಬಂಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ; ಭಾಷಾಂತರ ಮಾಡಿದ್ದು ಇಂಗ್ಲಿಷಿಗೆ, ಹಿಂದಿಯಲ್ಲಿ ಬರೆಯಲೂ ಇಲ್ಲ, ಹಿಂದಿಗೆ ಭಾಷಾಂತರ ಮಾಡಲೂ ಇಲ್ಲ; (ಇತರರು ಮಾಡಿರಬಹುದು. ಅದು ಬೇರೆ ಮಾತು) ಅವರು ಹಿಂದಿ ಕಲಿತಿದ್ದರೋ ಇಲ್ಲವೋ ನಾನರಿಯೆ. ಹಿಂದಿಯಲ್ಲಿ ಬರೆದು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಿಟ್ಟಿದ್ದರೆ, ಅವರಿಗೆ ಈಗ ಬಂದಿರುವ ಕೀರ್ತಿ ಬರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ವಿಶ್ವವಾದ್ಯಂತವೂ ಅವರ ಗ್ರಂಥಗಳು ಹರಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ; ಬಂಗಾಳಿ ಜನಕ್ಕೆ ಅಷ್ಟು ಉಪಯೋಗವೂ ಆಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವರ ಭಾವನೆಯು ಬಂಗಾಳದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಆಮೇಲೆ ಭರತಖಂಡವನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿಗೆ ನಿಲ್ಲಲಿಲ್ಲ. ವಿಶ್ವಕ್ಕೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿತು. ಕರ್ಣಾಟಕ ದೃಷ್ಟಿ ಬಂಗಾಳಾ ದೃಷ್ಟಿಗಳು ಸಂಕುಚಿತಗಳಾದರೆ, ಭಾರತೀಯ ದೃಷ್ಟಿಯೂ ಸಂಕುಚಿತವೇ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ವಿಶ್ವಭಾರತಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್, ಫ್ರಾನ್ಸ್, ಜರ್ಮನಿ, ಇಟಲಿ ಮುಂತಾದ ನಾನಾ ದೇಶಗಳಿಂದ ವಿಶ್ವವಿದಿತರಾದ ವಿದ್ವಾಂಸರನ್ನು ಕರೆಸಿ, ಆದರಿಸಿ, ಅವರಿಂದ ಆಗುವಷ್ಟು ಉಪಕಾರವನ್ನು ದೇಶಕ್ಕೆ ನೀಡಿದರು. ಜಪಾನ್ ಮುಂತಾದ ಪರದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ತಮ್ಮ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಬೀರಿದರು. ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಹಿಂದಿಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ, ಇಂಗ್ಲಿಷಿನಲ್ಲಿ. ಅವರದು ಪ್ರಾಂತೀಯ ಭಾವನೆಯೇ? ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಮೋಹವೇ? ಅಂಥ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಮೋಹದಿಂದ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷಕ್ಕೆ ಒಬ್ಬರು ಅವರ ಏಕಾಂಶವನ್ನು ಪಡೆಯಬಲ್ಲವರಾದರೂ ಸಾಕು, ದೇಶವು ಯಾವ ಚಳುವಳಿಯೂ ಇಲ್ಲದೆ ತಾನೇ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಬಂದೀತು.

ಏಕೋ ತಮ್ಮ ಮನೋಭಾವವನ್ನು ನೋಡಿ, ಜನರು “ವಿಶ್ವಕರ್ಣಾಟಕ”ಕ್ಕೆ “ವಿಶ್ವ”ಭಾವನೆಯೂ ಬೇಡ, “ಕರ್ಣಾಟಕ”ದ ಭಾವನೆಯೂ ಬೇಡ – ಎಂದು ಕೊಳ್ಳುವಂತಾಗಿದೆ.

ತಮ್ಮ ‘ಪೊಲಿಟಿಕಲ್ ಹರಟೆಮಲ್ಲ’ರಿಗೆ ಒಂದು ಮಾತು. (ಅಮರಸಿಂಹ ಯಾವ ಪೊಲಿಟಿಕಲ್ಲು? ಪೊಲಿಟಿಕಲ್ ಎಂಬುದು ಯಾವ ಭಾಷೆಯ ಮಾತು? ಇದರ ಮೇಲೆ “ವ್ಯಾಮೋಹ”ವೇಕೆ?) ಕಲಿಸುವವರೂ ಕಲಿಯುವವರೂ ಶ್ರದ್ಧೆವಹಿಸದಿದ್ದರೆ ಅಮರದ ಕಲಿವಿನಿಂದಲೇ – ಈ ಸಂಬಂಧವಾಗಿ ತಮ್ಮ ಹರಟೆಮಲ್ಲರು ಉಪಯೋಗಿಸಿರುವ ಮಾತನ್ನು ನಾನು ಉಪಯೋಗಿಸಲು ನಾಚಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ - ಶುದ್ಧವಾದ ಉಚ್ಚಾರಣೆಯೂ ಬರವಣಿಗೆಯೂ ಬಂದೀತೆಂಬ ಭರವಸೆಯಿಲ್ಲ. ಹಿಂದೆ ಬಾಲಕರ ಪಾಠಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಮರ ಹೇಳಿಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ “ಯಸ್ಯಗ್ನಾನ ದಯಾಶಿಂದೋ ರಗಾದಸ್ಯಾ ನಗಾಗುಣಾ” ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದದ್ದನ್ನು ನಾನು ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ. ಅದಿರಲಿ; ಓದುವುದನ್ನು – ಕನ್ನಡವಾಗಲಿ, ಇಂಗ್ಲಿಷಾಗಲಿ, ಸಂಸ್ಕೃತವಾಗಲಿ - ಗಮನವಿಟ್ಟು ಓದಬೇಕು, ಕಣ್ಣಿಟ್ಟು ನೋಡಬೇಕು, ಲಕ್ಷ್ಯವಿಟ್ಟು ಬರೆಯಬೇಕು, ಅದನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ, ಎಂದು ನಾನು ಹೇಳಿದರೆ ಅದು ತಮ್ಮ ಗಮನಕ್ಕೆ ಬರಲಿಲ್ಲ. ಶಾಕುಂತಲ, ದುರ್ಯೋಧನ, ರಾಮಾಶ್ವಮೇಧ ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಅಮರ ಓದಿ ಕಲಿಯಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ; ಅವು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಹೆಸರುಗಳು; ಪಠ್ಯ ಪುಸ್ತಕಗಳ ಮೇಲೆ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಅಕ್ಷರಗಳಲ್ಲಿ ಬರೆದಿದ್ದರೂ, ಒಳಗೆ ಹತ್ತಾರು ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದಿದ್ದರೂ, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಇವುಗಳನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಉಚ್ಚರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಬರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಅಲಕ್ಷ್ಯವು ವ್ಯಾಸಂಗದ ಆದ್ಯಂತಕ್ಕೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ; ಜೀವನಕ್ಕೇ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿನ ವೈದಿಕ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ನಿಯಮಪಾಲನೆಯು ಅವರ ಉಚ್ಚಾರಣೆ ಪಠನ ಲೇಖನಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿತ್ತು. ಒಂದು ವರ್ಣದಲ್ಲಾದರೂ ಸ್ವರದಲ್ಲಾದರೂ ತಪ್ಪಾಗಬಾರದೆಂಬ ಕಠಿಣ ನಿಯಮವನ್ನು ಅವರು ಅಂಗೀಕರಿಸಿ ಪಾಲಿಸಿದ್ದರಿಂದ ವೇದವು ಶುದ್ಧವಾಗಿ ಉಳಿದಿದೆ – ಅಮರವನ್ನು ಕಲಿತುಕೊಂಡದ್ದರಿಂದಲ್ಲ. ಘನಪಾಠಿಗಳೆಲ್ಲ ಅಮರವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಬಲ್ಲವರಲ್ಲ.

ಕೆಲವು ಪತ್ರಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಬರುವ ವಿಚಿತ್ರ ಶಬ್ದರೂಪಗಳೂ ಮೇಲೆ ಕಂಡ ಲೋಪಕ್ಕೆ ಒಂದು ಕಾರಣವೆಂದು ಇಲ್ಲಿ ವಿಷಾದದಿಂದ ಹೇಳಬೇಕಾಗಿದೆ. ೧೬-೧-೧೯೪೨ರ ....... ದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ವಾಂಜ್ಞಯ’ ಶಬ್ದವನ್ನೇ ನೋಡಿ! ಇದರ ಉಚ್ಚಾರಣೆ ಸಾಧುತ್ವಗಳು ಹೇಗೆ?

</section>

</section>

ಶ್ರೀಮಾನ್........ ಗಳು ಕನ್ನಡದ ಅಭಿಮಾನದ ವಿಷಯವಾಗಿ ಒಂದು ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಆಕಾರಗೊಳಿಸಿ ಅದರಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಕೃತದವರು ಹೇತ್ವಾಭಾಸವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂದಿದ್ದಾರೆ. ಹೇತ್ವಾಭಾಸವಿರುವುದು ಅವರು ರೂಪಗೊಟ್ಟಿರುವ ತರ್ಕದಲ್ಲಿ; ನನ್ನ ಹೇಳಿಕೆಯಲ್ಲಲ್ಲ. ಕನ್ನಡದವರು ಕನ್ನಡದ ಅಭಿಮಾನವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಪ್ರಮಾಣದಿಂದಲೇ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಅನುಮಾನವೇಕೆ? ಕುದುರೆಯನ್ನು ಎದುರಿಗೇ ನಿಲ್ಲಿಸಿಕೊಂಡು ಅದಕ್ಕೆ ಹಲ್ಲು ಇದೆಯೇ ಇಲ್ಲವೇ ಎಂದು ಯಾರೋ ತರ್ಕಿಸಿದರೆಂದು ಒಂದು ಕಥೆಯಿದೆ. ಇದು ಹಾಗಾಯಿತು.

ಸಂಸ್ಕೃತ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ನಾನು ಗ್ರಹಿಸಿದಮಟ್ಟಿಗೆ ನನ್ನ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಿದ್ದೇನೆ. (ಅದನ್ನು ನಾನು ವಿಕ್ಟರ್ ಕಸಿನ್, ಷೋಪನ್ಹಾರ್ ಮುಂತಾದವರಿಂದ ಅರಿಯಬೇಕಾಗಿರಲಿಲ್ಲ) ನನಗಿಂತ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸಿದವರು ಅವಕ್ಕಿಂತ ಉತ್ತಮವಾದ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಬರೆದು ಸಂಸ್ಕೃತ ಕನ್ನಡಗಳಿಗೆ ಉಪಕಾರ ಮಾಡಲಿ.

ಸಂಸ್ಕೃತವು ಇತರ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಬದುಕಬಲ್ಲದು, ಎಂದರೆ ನಮ್ಮ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಹೋಗಲಿ ಎಂದರ್ಥವೇ? ಇದು ಅಪಾರ್ಥ. ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ ಸಾರ್ವಕಾಲಿಕವಾಗಿ ಆಸಕ್ತಿ ಇರುವ ಜನ ಭರತಖಂಡದ ಹೊರಗೂ ಇದ್ದಾರೆ, ಇರುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದಿಷ್ಟೇ ನನ್ನ ವಿವಕ್ಷೆ. ಆ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ, ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಈಗ ಇರುವ ದುರ್ಬಲತೆಯನ್ನೂ ಅಲ್ಪವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನೂ ಕನ್ನಡಿಗರಿಗೆ ತೋರಿಸಿಕೊಡಬೇಕೆಂಬುದಿಷ್ಟೇ ನನ್ನ ಉದ್ದೇಶ. ಹೀಗೆಂದರೆ, ಸಂಸ್ಕೃತವನ್ನು ನಾವು ಓದಬಾರದೆಂದು ಅರ್ಥವೇ? ನಾವು ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ, ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಕೃತವನ್ನು ಓದಬೇಕೆಂಬುದು ನನ್ನ ಸೂಚನೆಯೆಂದು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ವಿವರಿಸಿ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ.

ರವೀಂದ್ರನಾಥ ಠಾಕೂರರು ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧರೆಂದು ಅವರ ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟೆ. ಅವರ ಭಾಷಾಪ್ರೇಮವನ್ನು ನೆನೆದವರೂ ಅವರಂತೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗುವುದಾದರೆ ಪ್ಲೇಟೋ, ಶಂಕರ, ಬುದ್ಧ, ಗಾಂಧಿ, ಪಂಪ, ರನ್ನ, ಲಕ್ಷ್ಮೀಶ ಇವರ ಉದಾಹರಣೆಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟವರೂ ಅವರೆಲ್ಲರಷ್ಟು ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಬೇಕಾಯಿತು. ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ ಎಷ್ಟು ಸುಲಭ! ಕ್ಷಿಪ್ರದಲ್ಲಿಯೇ ಉದ್ಯೋಗದಿಂದ ನಿವೃತ್ತನಾಗಲಿರುವವನಿಗೆ ಇಂಥ ಅಗ್ಗವಾದ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಿಂದ ಆಗಬೇಕಾದ್ದೇನೂ ಇಲ್ಲ.

ಪಂಪರನ್ನರು ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಕಾವ್ಯ ಬರೆಯಲು ಸಂಸ್ಕೃತ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಸ್ಫೂರ್ತಿ ಎಷ್ಟು ಕಾರಣವೋ ಕನ್ನಡಿಗರ ಮೇಲಣ ಪ್ರೇಮವು ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕಾರಣ. ಈ ಪ್ರೇಮದಿಂದ ಶ್ರೀಮಾನ್........ ಗಳು “ನಮ್ಮ ಮಾತೃಭಾಷೆಯಾದ ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಉತ್ತೇಜನವು ಅವಶ್ಯಕ. ಕನ್ನಡಕ್ಕೂ ಔನ್ನತ್ಯ ಸಂಪಾದನೆಯಾಗಬೇಕು” ಎಂದು ಹೇಳಿ ನನಗೆ ಅನುಮೋದನೆ ಕೊಟ್ಟಿರುವುದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ಕನ್ನಡಿಗರೊಡನೆ ಅವರನ್ನು ವಂದಿಸುತ್ತೇನೆ.

ಇನ್ನು ಮುದ್ರಣದ ತಪ್ಪುಗಳ ವಿಚಾರ. ಮುದ್ರಣಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ನನಗೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಅನುಭವವಿದೆ. ಈಗ ಹಲವು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಮುನ್ನೂರು ದಿನವಾದರೂ ನಾನು ಮುದ್ರಣದ ಕರಡುಹಾಳೆಗಳನ್ನು ತಿದ್ದುತ್ತೇನೆ. ಈ ವರ್ಷದಲ್ಲಿಯೇ ಸುಮಾರು ಆರು ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ೭೦೦ ಪುಟಗಳನ್ನು ಅಚ್ಚುಮಾಡಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾವುದು ಮುದ್ರಣದ ತಪ್ಪು, ಯಾವುದು ಅಲ್ಲ, ಎಂಬ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮಾನ್...........ಗಳ ಮಾತಿಗಿಂತ ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಜನ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ನಂಬಿಯಾರೆಂದು ನಾನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತೇನೆ. ‘ಪಶು, ಪಶ್ಯಾಂತಿ’ ‘ಭಾರತೇಶ ವೈಭವ’ ಇವು ಮುದ್ರಣದ ತಪ್ಪುಗಳು. (ಪ್ರಾಯಶಃ ಕರಡುತಿದ್ದುವವರಿಗೆ ಅರ್ಥವಾಗದಿರುವುದೂ ಕಾರಣ) ‘ವೈಶಿಷ್ಠ್ಯತೆ’ನನ್ನದಲ್ಲ. ಅದನ್ನು ಅನುವಾದಚಿಹ್ನೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಕಿದ್ದು ಶ್ರೀ........ ಗಳ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬೀಳಲಿಲ್ಲವೋ ಅರ್ಥವಾಗಲಿಲ್ಲವೋ? ‘ವೈಶಿಷ್ಠ್ಯತೆ’ಯೂ ನನ್ನದಲ್ಲ ‘ಮಹದೋತ್ಸವ’ವೂ ನನ್ನದಲ್ಲ. ಇವೂ ಮುದ್ರಣದ ತಪ್ಪುಗಳೋ? ಇವುಗಳ ಸಾಧುತ್ವ ಹೇಗೆ? ಇವೆರಡೂ........ ದ ಒಂದು ಅಗ್ರಲೇಖನದಲ್ಲಿಯೇ ಬಂದವು. ‘ವಾಂಜ್ಞಯ’ವು ಈಚೆಗೆ ಎರಡು ದಿನದ ಪತ್ರಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ‘ವಾಜ್ಮಯ’ ‘ವಾಗ್ಮಿಯ’ ‘ವಾಂಗ್ಮಯ’ ಎಂಬ ರೂಪಗಳನ್ನು ತಾಳಿದೆ. ಸರಿಯಾದ ರೂಪ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಬಂದಿಲ್ಲ. ಹೀಗಿರುವುದರಿಂದ ಕೆಲವು ಕನ್ನಡ ಪತ್ರಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಬರುವ ರೂಪಗಳೂ ಬರವಣಿಗೆಯ ತಪ್ಪಿಗೆ ಕಾರಣವೆಂದು ನಾನು ಹೇಳಿದ್ದು ಸುಳ್ಳೇ?

ನಾನು ಅಶಕ್ತನೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ. ವಾದಕ್ಕೆ ಇಳಿಯುವುದೇ ಒಂದು ಅಶಕ್ತಿಯ ಲಕ್ಷಣ. ಏನು ಮಾಡುವುದು? ಊಟ ಮಾಡಿದಮೇಲೆ ಕೈ ತೊಳೆದು ಕೊಳ್ಳಬೇಕಲ್ಲ!

ನನಗೆ “ಯಾರೂ ಪ್ರತಿಕಕ್ಷಿಗಳಾಗುವ ಧೈರ್ಯವಿಲ್ಲ” ಎಂಬ ಮಾತು ಸುಳ್ಳೆಂದು ಶ್ರೀಮಾನ್.......ಗಳ ಲೇಖನವೇ ಸಾರುತ್ತದೆ. ಈ ಮಾತನ್ನು ನಾನು ಒಪ್ಪುವುದೂ ಇಲ್ಲ, ಮೆಚ್ಚುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಅಸತ್ಯ ಅನ್ಯಾಯಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಭಟಿಸಲು, ಧೈರ್ಯ ಬೇಕೇಬೇಕು. ಈಚೆಗೆ ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಬೇಕಾದಷ್ಟು ಧೈರ್ಯ ಬಂದಿದೆ; ದೊಡ್ಡವರಿಗಿಂತ ಚಿಕ್ಕವರಿಗೆ ಬಂದಿದೆ. ಯಾರಿಗಾದರೂ ಅಧೈರ್ಯ ಬಂದಿದ್ದರೆ ಅದು ಕನ್ನಡದ ಪರವಾಗಿ ಎರಡು ಮಾತನ್ನಾಡಬೇಕಾದ ಕನ್ನಡಿಗರಿಗೆ!

ಈಗ ಇಪ್ಪತ್ತೇಳು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ನಾನು “ಒಳ್ಳೆಯ ದಾರಿ”ಯಲ್ಲಿಯೇ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ. ಅಡ್ಡದಾರಿಗೆ ಹೋದರೆ ನನ್ನನ್ನು ಎಳೆದು ಬುದ್ಧಿಹೇಳುವ ಹಿರಿಯರಿದ್ದಾರೆ. ಹಾಗೂ, ಅವಿವೇಕವಾದರೆ ಇದುವರೆಗೆ ನಾನು ಮಾಡಿರುವ ಅಲ್ಪ ಸ್ವಲ್ಪ ಸೇವೆಯನ್ನು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ತಂದುಕೊಂಡು ಕನ್ನಡಿಗರು ನನ್ನ ಲೋಪಗಳನ್ನು ಕಡೆಗಣಿಸುತ್ತಾರಾಗಿ ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ.

ಕನ್ನಡ ಪತ್ರಿಕೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅವು ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ನನಗೆ ಗೌರವವಿದೆ. ಅವುಗಳ ಬರವಣಿಗೆಯನ್ನು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಅಭ್ಯಾಸ ಲೇಖನದಂತೆ ಕಾಣುವುದು ನನಗೆ ಸುತರಾಂ ಅಪ್ರಿಯವಾದದ್ದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನು ನಾನು ಮುಂದುವರಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

- ‘ವಿಶ್ವ ಕರ್ಣಾಟಕ’, ೧೧-೨-೧೯೪೨

</section>

ಶ್ರೀಮಾನ್.......... ರೂ, ಅವರ ಮಿತ್ರರೂ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಬರೆದದ್ದರಿಂದ, ಅವರನ್ನು ಕನ್ನಡ ಮಹಾಜನದ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳೆಂದು ನಾನು ಸಮಾಧಾನವನ್ನೂ ವಿವರಣೆಯನ್ನೂ ಬರೆಯುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ನನ್ನನ್ನು ಸಮ್ಮೇಳನಾಧ್ಯಕ್ಷನನ್ನಾಗಿ ಆರಿಸಿ ಗೌರವಿಸಿದ ಕನ್ನಡ ಮಹಾಜನಕ್ಕೆ ಬರುವ ಸಂದೇಹವನ್ನೂ ತಪ್ಪು ತಿಳುವಳಿಕೆಯನ್ನೂ ಹೋಗಲಾಡಿಸುವುದು ನನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯ.

ಈಗ ಚರ್ಚೆಯು ಮುಖ್ಯ ವಿಷಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಅಮುಖ್ಯವಾದ ವಿವರಗಳಿಗೂ ಮರ್ಯಾದೆ ಮೀರಿದ ವೈಯಕ್ತಿಕ ದೂಷಣೆಗೂ ತಿರುಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಕನ್ನಡ ಜನಕ್ಕೇನೂ ಉಪಯೋಗವಿಲ್ಲ. ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಮ್ಮೇಳನದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರನ್ನು ಆಪಾದಿತನಂತೆ ಕಂಡು ಸಂಧಿ ಸಮಾಸಗಳ ಮೇಲೆ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಕೇಳುವುದು ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕೆ ಅವರು ಉತ್ತರ ಕೊಡುವುದು ಮರ್ಯಾದೆಯೆಂದೂ ಅವಶ್ಯಕವೆಂದೂ....... ಭಾವಿಸಿರಬಹುದು. ನಾನು ಹಾಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿಲ್ಲ. ನನಗೆ ಆ ಗೌರವಸ್ಥಾನವನ್ನು ಕೊಟ್ಟ ಕನ್ನಡಿಗ ಮಹಾಜನದ ಉದ್ದೇಶವಂತೂ ಅದಲ್ಲ. ಸಂಧಿ ಸಮಾಸಗಳನ್ನು ಕೇಳುವುದಕ್ಕೆ ಹೇಳುವುದಕ್ಕೆ ಬೇರೆ ಸ್ಥಳಗಳಿವೆ. ದಿನಪತ್ರಿಕೆ ಅದಕ್ಕೆ ಸ್ಥಳವಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೆ.......... ಯವರು ಈಗ “ಭೂತ” ಪ್ರೇತಗಳನ್ನು ಬೇರೆ ಎಬ್ಬಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅವನ್ನು ದಯವಿಟ್ಟು ಅವರೇ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಲಿ. ಅವು ನನಗೆ ಬೇಡ, ಕನ್ನಡಜನಕ್ಕೂ ಬೇಡ!

ಭಾಷಾಂತರ ಮೂಲಗಳ ವಿಚಾರವು ಚರ್ವಿತಚರ್ವಣ. ಅದರ ಓದಿನ ಪ್ರಯೋಜನವೂ ಅಧಿಕಾರ ಅವಶ್ಯಕತೆ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಮೇಲೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಹೈಸ್ಕೂಲಿನ ಹುಡುಗರೂ, ರಘುವಂಶದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳೂ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಕ್ತರಲ್ಲ. ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಭಾಷಾಂತರಗಳು ಸಂಸ್ಕೃತದಿಂದ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಮಿಕ್ಕ ಭಾಷೆಗಳಿಂದಲೂ ಬೇಕು. ಅಕ್ಷರಸ್ಥರೇ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿರುವಾಗ, ಎಲ್ಲರೂ ಎಲ್ಲ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಮೂಲವನ್ನೇ ಓದುವುದಕ್ಕಾಗುತ್ತದೆಯೇ? ಮೋಲಿಯರ್, ಇಬ್ಸನ್, ಗಯಟೆ ಮುಂತಾದವರ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯರು ಕೂಡ ಎಲ್ಲರೂ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಓದುತ್ತಾರೆಯೆ? ಅದು ಸಾಧ್ಯವೇ? ಭಾಷಾಂತರಗಳೆಂದರೆ ಆ ಹೆಸರಿಗೆ ಯೋಗ್ಯತೆ ಇರುವ ಗ್ರಂಥಗಳು.

ನಾನು ವಿಲ್ಸನ್ ಪಂಡಿತನ ಭಾಷಾಂತರವನ್ನು ಉದಾಹರಿಸಿದ್ದು ಆತನು, ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಸಾಯಣಭಾಷ್ಯವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿರುವುದರಿಂದ. ರಾಥ್, ಗ್ರಾಸ್ಮನ್ ಮುಂತಾದವರ ಸಹಾಯದಿಂದ ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕವಾದ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಪಡೆಯುವುದು ಸಾಯಣ ಭಾಷ್ಯವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಓದಬಲ್ಲ ಸಂಸ್ಕೃತ ಪಂಡಿತರಿಗೆ ಎಷ್ಟೇ ಕಾಲ ಕೊಡಲಿ, ಸಾಧ್ಯವಲ್ಲ. ಅಷ್ಟರಮಟ್ಟಿಗೆ ಅವರ ತಿಳಿವಳಿಕೆ ಅಸಮಗ್ರವೇ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಭಾಷಾಂತರಕ್ಕೆ ನಿಲುಕದ ಉದ್ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಭಾಷಾಂತರದಲ್ಲಿ ಓದುವುದು ಹೇಗೆ? ಅವು ಬೇಕಾದವರು ಅವನ್ನು ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಓದಬೇಕೆಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಇಂಥವರಿಗಾಗಲಿ, ಇತರರಿಗಾಗಲಿ, ಸಂಸ್ಕೃತವು ಬೇಡವೆಂದು ನಾನು ಹೇಳಿದ್ದೇನೆಯೋ? ಭಾಷಾಂತರಗಳ ಪ್ರಯೋಜನಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆಯೋ? ಸಾಮಾನ್ಯ ವಿದ್ಯಾವಂತರು ಒಂದು ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಓದಿ ಮುಗಿಸಬಹುದಾದಷ್ಟು ವೇದಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಭಾಷಾಂತರಗಳನ್ನು ಕನ್ನಡಿಗರು ಓದಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ಸಾಕು. ಒಂದೊಂದು ದೊಡ್ಡ ಭಾಷೆಗೂ ಇಷ್ಟಾದರೆ ಅವರ ತಿಳಿವಳಿಕೆ ಬೇಕಾದಷ್ಟು ವಿಸ್ತಾರವಾಯಿತು.

ಭಾಷಾಂತರರೂಪವಾದ ಪರಕಾಯ ಪ್ರವೇಶದಿಂದ ಜೀವವು ಭೂತವಾಗಬೇಕಿಲ್ಲ. ಅದು ಪ್ರವೇಶ ಮಾಡುವ ಕಾಯದ ಮೇಲೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ರವೀಂದ್ರನಾಥರ ಕೆಲವು ಗ್ರಂಥಗಳು ಬಂಗಾಳಿಗಿಂತ ಇಂಗ್ಲಿಷಿನ ಭಾಷಾಂತರದಲ್ಲಿಯೇ ಚೆನ್ನಾಗಿವೆ. ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರು ಪರಕಾಯಪ್ರವೇಶ ಮಾಡಿದಾಗ ಭೂತವಾದರೆಂದು ಎಲ್ಲಾದರೂ ಹೇಳಿದೆಯೇ?

ದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪಡೆದವರು ಪ್ಲೇಟೋ, ಡೇಕಾರ್ಟೆ, ನೀಚೆ, ಕ್ರೋಚೆ ಮುಂತಾದವರ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನೆಲ್ಲಾ ಮೂದಲ್ಲಿಯೇ ಓದುತ್ತಾರೆಯೇ? ಭಾರತೀಯ ದರ್ಶನಗಳನ್ನು ತಾನೇ ಅವರಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಜನ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಓದಿರುತ್ತಾರೆ? ಅವರ ಓದಿಗೆ ಬೆಲೆಯಿಲ್ಲವೇ? ಇದೆ ಎಂದು ನಾನು ತಿಳಿದಿದ್ದೇನೆ.

ಶ್ರೀಮಾನ್............ ರವರು ಭಾಷಾಂತರದ ಉಪಯೋಗವನ್ನು ಕುರಿತು ಷೆಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಡ್ಲೆಯವರ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸಿದ್ದಾರೆ. (ಅದು ಭಾವಗೀತೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ) ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ನಾನು ಮ್ಯಾಥ್ಯೂ ಆರ್ನಾಲ್ಡ್, ಕೀಟ್ಸ್ ಮುಂತಾದವರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಹೇಳಬಲ್ಲೆ. ಇತರರು ಯಾರು ಏನು ಬೇಕಾದರೂ ಹೇಳಲಿ, ನಮ್ಮ ಅನುಭವವೇನು? ಅದು ನಮ್ಮ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಎಷ್ಟರಮಟ್ಟಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ? ನಮ್ಮ ಎರಡು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ಬೆರಳುಗಳಿವೆ ಎಂದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನಲ್ಲಿ ನೂರಿನ್ನೂರು ವರ್ಷಗಳ ಕೆಳಗೆ ಜೀವಿಸಿದ್ದ ಪ್ರಾಣಿಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರ ಪ್ರಮಾಣವೇನು ಬೇಕಿಲ್ಲ.

ವಕ್ತೃತಾತ್ಪರ್ಯವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸದೆ, ಆಡಿಲ್ಲದ ಮಾತನ್ನು ಆರೋಪಿಸುತ್ತ ಹೋದರೆ, ಫಲಿತವಾಗುವುದು, “ವ್ಯಾಹತಿ ಸಮೂಹ” ಒಂದೇಯೇ? ಯಾವ ದೋಷಸಮೂಹ ಬೇಕಾದರೂ ಆಗಬಹುದು. ಶ್ರೀಮಾನ್......... ರವರ ಬರವಣಿಗೆಯು ನಿರ್ದುಷ್ಟವಾದ ಬರವಣಿಗೆಗೆ ಮೇಲ್ಪಂಕ್ತಿಯಾಗಲಿ ಎಂದು ನಾನು ಹಾರೈಸುತ್ತೇನೆ.

ತಾನಾಗಿ ಬರುವುದು ತಮ್ಮ ಭಾಷೆ, ಪ್ರಯತ್ನ ಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಕಲಿತು ಬರುವುದು ಅನ್ಯಭಾಷೆ. ಇಂಗ್ಲಿಷು ಸಂಸ್ಕೃತ ಎರಡೂ ಹೀಗೆ ಕಲಿತು ಬರುವವುಗಳೇಯೆ – ಕನ್ನಡಿಗರಿಗೆ, ತೆಲುಗರಿಗೆ, ತಮಿಳರಿಗೆ. ಸಂಸ್ಕೃತವು ರಾಷ್ಟ್ರಭಾಷೆ ಏಕಾಗಬಾರದೆಂಬ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಅವರು ನನ್ನ ಹಿಂದೀಭಾಷಾ ‘ಮಾತ್ಸರ್ಯ’ವನ್ನು ಪ್ರಸ್ಥಾಪಿಸಿರುವುದು ಅಪ್ರಕೃತ. ಆ ಮಾತಿಗೆ ನಾನು ಪ್ರತಿಯಾಗಿ “ನಿಮ್ಮಂತಹವರಿಗೆ ಸಂಸ್ಕೃತವೂ ಬೇಕಿಲ್ಲ, ಹಿಂದಿ ಒಂದಿದ್ದರೆ ಸಾಕಾಗಿದೆ! ನಾನು ಹಿಂದಿಯಿಂದ ಬಾಧಕವೆಂದು ಹೇಳಿರುವುದರಿಂದ ನಿಮಗೆಲ್ಲರಿಗೂ ಕೋಪ! ಅಲ್ಲವೇ?” ಎನ್ನಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಂಸ್ಕೃತ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ಗಳ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ “ಕರ್ನಾಟಕ ಮೂಲಾದರ್ಶ” ಕಾರರನ್ನೂ ಡಾ॥ ವೆಂಕಟಸುಬ್ಬಯ್ಯನವರನ್ನೂ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದರಿಂದಲೇ ನಾನು “ಬಹುಮತ”ವೆಂದು ಬರೆದದ್ದು. “ಬಹುಮತ”ವೆಂದರೆ “ಸರ್ವಸಮ್ಮತ”ವೆಂದರ್ಥವಲ್ಲ. ಬಹುವಿದ್ವಾಂಸರ ಮತವೂ ಪ್ರಮಾಣವಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಮತ್ತೆ ಯಾವುದು ಪ್ರಮಾಣ? ಯಾವ ವಿಷಯ ತಾನೇ ವಾದಗ್ರಸ್ತವಲ್ಲ? ವೇದಾಂತವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಇಂದಿಗೂ ಒಂದು ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗಿದೆಯೇ? ಹೀಗೆಂದು ಅದನ್ನು ಯಾರಾದರೂ ಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾರೆಯೇ?

ನನಗೆ ಸಂಸ್ಕೃತ ಪಾಠ ಹೇಳಿದ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ ಪಾಠ ಹೇಳಲು ಅಸಮರ್ಥರಾಗಿದ್ದರೆಂದು ನಾನು ಹೇಳಿಲ್ಲ. – “ಶಾಂತಂ ಪಾಪಂ!” ನಾನು ಮಂದಾಧಿಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದಿರಬಹುದು. ನನ್ನ ಹಾಗೆಯೇ ಪಾಠಶಾಲೆಯ ತರಗತಿಗಳಲ್ಲಿ ಇತರರೂ ಇರುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರೆಲ್ಲರೂ “ಗ್ರಹಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿರಲಿಲ್ಲ”ದವರೇ? ಸಾಹಿತ್ಯ, ವ್ಯಾಕರಣ, ತರ್ಕ, ಅಲಂಕಾರ ಈ ತರಗತಿಗಳಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ಹೀಗೇ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿಯೇ ಪಾಠ ನಡೆಯಿತು.

ಚರ್ಚೆ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿಯೇ ನಡೆದಿರಬಹುದೆಂಬುದು ಕುಚೋದ್ಯವಲ್ಲ – ಊಹೆ. ಅವರ ವರದಿ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಬಂದದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಹಾಗೆಂದು ಊಹಿಸಿದೆ. ಈಗ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿಯೇ ನಡೆಯಿತೆಂದೂ, ಅದಕ್ಕೆ ಇಂಗ್ಲಿಷು ಸಹಾಯವಾಯಿತೆಂದೂ ಖಚಿತವಾಗಿ ತಿಳಿಯಿತು. ಸಂತೋಷ.

ಕನ್ನಡವು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಹೆಸರುಗೊಂಡಿರುವ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳಿಗೆಲ್ಲಾ ಮೂಲವೆಂದು ನಾನೇನು ಹೇಳಿಲ್ಲ. ಅದು ತನ್ನ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ತಾನು ಗಳಿಸಿ ಉಳಿಸಿಕೊಂಡರೆ ಸಾಕಾಗಿದೆ. ಆರ್ಯ ದ್ರಾವಿಡ ನಾಗರಿಕತೆಗಳ ವಿಚಾರವಾಗಿ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯವಿದೆ. ಹೀಗೆಂದರೆ ಸಂಸ್ಕೃತಪಕ್ಷವೇ ಏನು ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು?

“ಆರ್ಯರು ದ್ರಾವಿಡರನ್ನು ನಿಶ್ಶೇಷವಾಗಿ ನಾಶಮಾಡಿದ್ದರೆ ಹೇಗಿರುತ್ತಿದ್ದರೊ!” ಎಂಬುದು ಬರಿಯ ಕೋಪಪೂರಿತವಾದ ಮಾತು. ಆ ಮಾತನ್ನು ನಾನು ತಿರುಗಿಸಿ ಆರ್ಯರ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಅಮಂಗಳವನ್ನಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಆರ್ಯರು ಹಿಂದೆ ದ್ರಾವಿಡರನ್ನು ದಯವಿಟ್ಟು ಉಳಿಸಿಕೊಟ್ಟರು. ದ್ರಾವಿಡರೂ ಅಲ್ಪ ಸ್ವಲ್ಪ ತ್ರಾಣವಿದ್ದದ್ದರಿಂದ ಉಳಿದುಕೊಂಡರು. ಈಗಲೂ ದಯಾಶೀಲರಾದ ಆರ್ಯಸಂತತಿಯವರು ದ್ರಾವಿಡಸಂತತಿಯವರನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಡಬೇಕೆಂಬುದು ನಮ್ಮ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ.

ವಸಿಷ್ಠರಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮದಂಡವಿದ್ದದ್ದು ಪ್ರತಿಪಕ್ಷದ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ನುಂಗುವುದಕ್ಕೆ; ಯಾವ ಚಕ್ರವನ್ನೂ ತಿರುಗಿಸುವುದಕ್ಕಲ್ಲ. ಕಾಲಚಕ್ರವು ಯಾರ ಮಾತನ್ನೂ ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ.

ಕನ್ನಡಿಗರ ವ್ಯಾಸಂಗದಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಕೃತಕ್ಕೆ ಕಡ್ಡಾಯವಾದ ದ್ವಿತೀಯ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಕೊಡಬೇಕೆಂದು ನಾನು ಸೂಚಿಸಿದ್ದೇನೆಯಷ್ಟೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಈ ಸ್ಥಾನವೂ ಬೇಡ ಪ್ರಥಮ ಸ್ಥಾನವೂ ಬೇಡ ಎನ್ನುವ ವೀರ ಸಂಸ್ಕೃತಾಭಿಮಾನಿಗಳ ಸೂಚನೆ ಏನು ಹಾಗಾದರೆ?

- ‘ತಾಯಿನಾಡು’, ೧೭-೨-೧೯೪೨</section>

</section>

<h1 class="level1-title" epub:type="title">ಸಾಹಿತ್ಯೋತ್ಸವದ ಆರಂಭ ಭಾಷಣ</h1>

ಮಹನೀಯರೇ,

ಇಂದಿನ ವಿಶೇಷ ಸಾಹಿತ್ಯೋತ್ಸವದಲ್ಲಿ ಆರಂಭ ಭಾಷಣ ಮಾಡಲು ನನ್ನನ್ನು ಕರೆದು ತಾವು ನನಗೆ ತುಂಬ ಗೌರವಮಾಡಿದ್ದೀರಿ. ಈ ಗೌರವ, ನ್ಯಾಯವಾಗಿ, ಈ ಸಾರಿಯ ಸಮ್ಮೇಳನಾಧ್ಯಕ್ಷರಾದ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯಮಿತ್ರ ಶ್ರೀ ಸಿ.ಕೆ. ವೆಂಕಟರಾಮಯ್ಯನವರಿಗೆ ಸಲ್ಲಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಅದು ಹೇಗೋ ನನ್ನ ಕಡೆಗೆ ಓಲಿತು. ಅವರಿಗೆ ಅನ್ಯಾಯವಾದರೂ, ಇಂದು ಅವರು ನನ್ನೊಡನೆ ಇದ್ದು ಭಾಷಣ ಮಾಡುವವರಾಗಿದ್ದಾರಲ್ಲಾ ಎಂದು ನನಗೆ ಸಂತೋಷವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ವಿಧವಾದ ಸಂತೋಷ ಅವರಿಗೂ ಇದೆಯೆಂದು ನಾನು ಬಲ್ಲೆ.

ಈಗ್ಗೆ ೩೨ ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ, ಈಗ ಕೋಟೆಯ ಹೈಸ್ಕೂಲಾಗಿರುವ ಕಟ್ಟಡದಲ್ಲಿ, ದಿವಂಗತ ರಾಜಮಂತ್ರ ಪ್ರವೀಣ ಎಚ್.ವಿ. ನಂಜುಂಡಯ್ಯನವರ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಅಂದು ಅಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ್ದವರಲ್ಲಿ, ನಮಗೆ ತಿಳಿದವರಿಗಿಂತಲೂ ತಿಳಿಯದೆ ಇದ್ದವರೇ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದ್ದರು – ಏಕೆಂದರೆ, ಕರ್ಣಾಟಕದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಂತಗಳಿಂದಲೂ ಪ್ರತಿನಿದಿಗಳು ಬಂದಿದ್ದರು. ಅವರಲ್ಲಿ ಬಹುಜನರ ಪರಸ್ಪರ ಪರಿಚಯ ಅದೇ ಮೊದಲು. ಆ ಸಮಾರಂಭವನ್ನು ಕಣ್ಣಾರ ಕಂಡವರು ಇಲ್ಲಿ ಅನೇಕರು ಇರಲಾರರು. ಅದು ನನ್ನ ಪಾಲಿಗೆ ಬಂದಿತ್ತು. ನಾನೂ ದಿವಂಗತ ವೆಂಕಣ್ಣಯ್ಯನವರೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಭಾಗಿಗಳಾಗಿ, ಅನೇಕ ಹೊಸಬರ ಪರಿಚಯ ಮಾಡಿಕೊಂಡೆವು. ಪರಿಷತ್ತಿನ ಮುಖ್ಯಸ್ಥಾಪಕ ಸದಸ್ಯರಲ್ಲೊಬ್ಬರಾದ ಮ. ಬೆಳ್ಳಾವೆ ವೆಂಕಟನಾರಣಪ್ಪನವರ ಪರಿಚಯವಾದದ್ದೂ ಆವಾಗಲೇ.

ಆಗಿನಿಂದ ದಿವಂಗತ ರಾಜಸೇವಾಸಕ್ತ ಬೆಳ್ಳಾವೆ ವೆಂಕಟನಾರಣಪ್ಪನವರು ಪರಿಷತ್ತಿನ ಏಳ್ಗೆಯಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತರಾಗಿ ಬಹುವರ್ಷ, ಇಲ್ಲ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಗಳು, ಇಲ್ಲ ಕೋಶಾಧ್ಯಕ್ಷರು - ಹೇಗೆಂದರೂ ಒಂದೇ; ಏಕೆಂದರೆ ಕಚೇರಿಯ ಬಹುಭಾಗದ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದವರು ಅವರೇಯೆ – ಆಗಿ, ಅದನ್ನು ಬೆಳಸಿಕೊಂಡು ಬಂದರು. ಮೊದಲು ಇದೇ ಚಾಮರಾಜಪೇಟೆಯ ನಾಲ್ಕನೆಯ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿಯೂ, ಆಮೇಲೆ ಶಂಕರಪುರದಲ್ಲಿಯೂ ಪರಿಷತ್ತು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬೀದಿಗೆ ಬರದೆ, ಕನ್ನಡನಾಡಿಗೆ ವಿದ್ವತ್ಸಂಸ್ಥೆ ಏನು ಮಾಡಬಹುದು ಅದನ್ನು ನಿರ್ವಂಚನೆಯಾಗಿ ಮಾಡಿತು; ಆ ಮೊದಲು ಹದಿನೆಂಟು ಇಪ್ಪತ್ತು ವರ್ಷಗಳು ಅದು ಮಾಡಿದ ಮಹೋಪಕಾರವೆಂದರೆ, ಕನ್ನಡನಾಡಿನ ಪರಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ಕನ್ನಡಿಗರಿಗೆ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟದ್ದು; ಅದರ ಜನರಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಸ್ನೇಹವುಂಟು ಮಾಡಿ ಅವರನ್ನು ಒಟ್ಟುಕೂಡಿಸಿದ್ದು. ಆಗಿನ ಸಮ್ಮೇಳನಗಳು ನಿಜವಾಗಿ ಸಂತೋಷಕೂಟಗಳಾಗಿದ್ದುವು; ಅಡಕವಾಗಿರುತ್ತಿದ್ದುವು. ಈಗಿನಷ್ಟು ಅಗಾಧವಾಗಿರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆ ಸನ್ನಿವೇಶದಲ್ಲಿ ಆದ ಪರಿಚಯ, ಉಂಟಾದ ಸ್ನೇಹ - ವಿದ್ಯುತ್ತಿನ ಬೆಸುಗೆಯಲ್ಲ - ವಿದ್ವತ್ತಿನ ಬೆಸುಗೆಯಾಗಿ, ಕನ್ನಡನಾಡು ನುಡಿ ಜನಗಳು ಒಂದಾಗಲು ಅವಕಾಶವಾಯಿತು.

ಮ. ವೆಂಕಟನಾರಣಪ್ಪನವರ ಉತ್ಸಾಹಾಸಕ್ತಿಗಳ ಫಲವೇ ಇಂದು ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಕುಳಿತಿರುವ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಪರಿಷನ್ಮಂದಿರ. ಇಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಡ ಕಟ್ಟಿಸಲು ಅಸ್ತಿಭಾರ ಹಾಕಿಸಿದಾಗ ಅವರ ಸಂಭ್ರಮವನ್ನು ನೋಡಬೇಕಾಗಿತ್ತು; ಅವರ ಮಗನ ಮದುವೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಅವರು ಅಷ್ಟು ಸಂಭ್ರಮಪಟ್ಟರೋ ಇಲ್ಲವೋ ಕಾಣೆ! ಅವರ ಸಂಭ್ರಮಕ್ಕಿಂತಲೂ ದಿವಂಗತ ರಾಜಸಭಾಭೂಷಣ ಕರ್ಪೂರ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾಯರ ಸಂಭ್ರಮ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿನದಾಗಿತ್ತು. ಪಾರ್ಶ್ವವಾಯು ಬಂದು ದೇಹ ಸ್ವಾಧೀನವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಮೋಟಾರ್ ಕಾರಿನಲ್ಲಿ ಬಂದು ಕುಳಿತು ಅವರು ಅಂದಿನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದರು. ಅಂದಿನ ಉತ್ಸವದಲ್ಲಿಯೂ ನಾನು ಭಾಗಿಯಾಗಿದ್ದು ಕೊಬ್ಬರಿ ಸಕ್ಕರೆಯ ಚರುಪನ್ನು ತಿಂದು ಬಾಯಿ ಸಿಹಿಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದು ಇಂದಿಗೂ ಜ್ಞಾಪಕವಿದೆ. ಅದು ವೆಂಕಟನಾರಣಪ್ಪನವರು ಸ್ವಂತವಾಗಿ ಮಾಡಿಸಿದ್ದರಿಂದ - ಬಹುಶಃ ಮಾಡಿದ್ದರಿಂದ – ಅವರ ಇತರ ಎಲ್ಲ ಕೆಲಸಗಳಂತೆ ಬಹು ಪರಿಷ್ಕಾರವಾಗಿತ್ತು.

ಕಟ್ಟಡವೆದ್ದಿತು; ಗೃಹಪ್ರವೇಶವಾಯಿತು; ಒಳ್ಳೆಯ ದಿವಸದಲ್ಲಿ ವೆಂಕಟನಾರಣಪ್ಪನವರೇ ಶ್ರೋತ್ರಿಯರಾದ ಪುರೋಹಿತರನ್ನು ಕರೆತಂದು ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತವಾದ ಪೂಜೆಪುರಸ್ಕಾರಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ ಇಲ್ಲಿ ಕೆಲಸವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಗೃಹಪ್ರವೇಶವಾದ ಮೇಲೆ ಸಂಸಾರ ಆರಂಭವಾಗಿ ಬೆಳೆದು ದೊಡ್ಡದಾಯಿತು. ಶಂಕರಪುರದ ಒಂದು ಅಭುಕ್ತ ಮೂಲೆಯಲ್ಲಿ ಬಡಮುತ್ತೈದೆಯಂತೆ ಇದ್ದದ್ದು ಈಗ ಹಾರ್ಡಿಂಗ್ ರಸ್ತೆಗೆ – ರಾಜಬೀದಿಗೆ - ಬಂತು. ಯೌವನವೂ ಬಂತು. ನಮಗೆಲ್ಲರಿಗೂ ಹಿರಿಯರೂ ಪೂಜ್ಯಮಿತ್ರರೂ ಆದ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಡಿ.ವಿ. ಗುಂಡಪ್ಪನವರು ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ಆ ಯೌವನಕ್ಕೆ ಹೊಸ ತೇಜಸ್ಸು ತುಂಬಿದರು. ಮಿಕ್ಕೆಲ್ಲ ಕೆಲಸಗಳನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟು ಅಕ್ಷರಶಃ ತನುಮನಧನಗಳನ್ನಿತ್ತು ಅವರ ಕಾಲು ಕಾರು ಎರಡನ್ನೂ ಸಮೆಸಿ, ಅಹೋರಾತ್ರಿ ಅದಕ್ಕೆ ದುಡಿದರು. ಅವರು ಆ ತಮ್ಮ ಅಧಿಕಾರಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ನೆಟ್ಟು ಬೆಳಸಿದ ಕಲ್ಪವೃಕ್ಷದ ಫಲಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು, ಪ್ರತಿವರ್ಷವೂ ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ವಿಶೇಷ ಸಾಹಿತ್ಯೋತ್ಸವ; ಮತ್ತೊಂದು ಗಮಕ ಕಲಾ ವ್ಯಾಸಂಗ.

ಅಂದಿನಿಂದ ನಾವು ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ (೧೯೩೪-೧೯೪೭) ಸುಮಾರು ಹದಿಮೂರು ವರ್ಷ, ಬಹುದೂರ ಬಂದಿದ್ದೇವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಒಂದೊಂದು ಸಲ ಹಿಂದೆ ನೋಡಿ ಅಂದಿನ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರ ಮೂಲೋದ್ದೇಶಗಳೇನಿದ್ದುವು, ಕಾರ್ಯನೀತಿ ಏನಿತ್ತು, ಅವು ಎಷ್ಟರಮಟ್ಟಿಗೆ ಈಡೇರಿದುವು, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಯಾವ ಬದಲಾವಣೆ ಇಂದಿನ ಕಾಲ ಸ್ಥಿತಿ ಸ್ವರೂಪಗಳಿಗೆ ಅವಶ್ಯಕ ಎಂದು ಯೋಚಿಸುವುದು ಅಗತ್ಯ - ಪ್ರಯೋಜನಕರ – ಎಂದು ನಾನು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ.

ಪರಿಷತ್ತು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ ೧೯೩೪ ರ ಹಸ್ತಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ, ಇವು ಆಗ ಉದ್ದೇಶಪಟ್ಟಿದ್ದ ಉಪನ್ಯಾಸ ವಿಷಯಗಳೆಂದು ಸೂಚಿಸಿತ್ತು:- ೧) ಕಾವ್ಯ ಸ್ವರೂಪ, (ಕರ್ಣಾಟಕ ಮತ್ತು ಆಂಗ್ಲೇಯ). ೨) ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಸಾಹಿತ್ಯದ ರೀತಿ. ೩) ಜೀವಶಾಸ್ತ್ರ. ೪) ಭೌತ ಮತ್ತು ಆಧ್ಯಾತ್ಮ ವಿಚಾರಗಳು. ೫) ಪರಿಣಾಮವಾದ. ೬) ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸೌಹಾರ್ದ. ೭) ಇಂಡಿಯ ದೇಶದ ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಜ್ಯ ರಚನೆ. ೮) ಪ್ರಪಂಚದ ಈಗಿನ ಬಡತನ. ೯) ಭಾಷಾಶಾಸ್ತ್ರ. ೧೦) ಮನಶ್ಶಾಸ್ತ್ರ. ೧೧) ಹಿಂದೂದರ್ಶನಗಳು. ೧೨) ಹೊಯ್ಸಳ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ. ೧೩) ಕಾಳಿದಾಸನ ಕವಿತ್ವ. ೧೪) ಹೊಸ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಕರ್ತವ್ಯ.

ಈ ಉಪನ್ಯಾಸಗಳು ಆಧುನಿಕ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಕುರಿತವುಗಳಾಗಿದ್ದು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಕನ್ನಡನಾಡಿನ ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಮತ್ತು ನಾರ್ಮಲ್ ಪಾಠಶಾಲೆಗಳ ಉಪಾಧ್ಯಾಯರನ್ನು ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದುವು. ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸದ ಇಲಾಖೆಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ತಮ್ಮ ಉಪಾಧ್ಯಾಯರಿಗೆ ಇವು ಒಂದು ವಿಧವಾದ ನವೀಕರಣೋಪನ್ಯಾಸಗಳಾಗುವುವೆಂದು ಕಂಡುಕೊಂಡು ಪರಿಷತ್ತಿನೊಡನೆ ಸಹಕರಿಸಿದರು. ನೂರಾರು ಉಪಾಧ್ಯಾಯರು ಬಂದಿದ್ದು ಉಂಡು ತಿಂದು ನೋಡಿ ಕೇಳಿ ಸಂತೋಷಗೊಂಡು ಹೋದರು. ಇಂದಿಗೂ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸದ ಇಲಾಖೆಯ ಮೂಲಕ ಪರಿಷತ್ತಿಗೆ ಬರುತ್ತಿರುವ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ - ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಧನಸಹಾಯ – ದೊಡ್ಡದು. ಅದರಿಂದಲೇ ಪರಿಷತ್ತು ಇಷ್ಟು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಬಂದು ಕಾರ್ಯಕಲಾಪಗಳನ್ನು ಸಂತತವಾಗಿ ನಡಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿರುವುದು. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಪರವಾಗಿ ಮೈಸೂರು ಶ್ರೀಮನ್ ಮಹಾರಾಜರ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ನಮ್ಮ ಕೃತಜ್ಞತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತೇನೆ.

ಮೇಲೆ ಕಾಣಿಸಿದ ಉಪನ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ‘ಆಧುನಿಕ ವಿಚಾರೋಪನ್ಯಾಸ’ಗಳೆಂದು ಕರೆದಿತ್ತು. ಆಯಾ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಣಾತರಾದವರು ಬಂದು ಮಾತನಾಡಿದರು. ಇವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಕಾವ್ಯವಾಚನವಿತ್ತು. ಸಂಗೀತವೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಇದ್ದ ಹಾಗೆ ಜ್ಞಾಪಕ. ನಾಟಕವಿತ್ತೋ ಇಲ್ಲವೋ ಜ್ಞಾಪಕವಿಲ್ಲ. ನರ್ತನವಂತೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಕಾವ್ಯವಾಚನ ಸಂಗೀತಗಳು ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ಅಂಗವಾಗಿ ನಾಟಕದ ನಾಂದಿ ಭರತವಾಕ್ಯಗಳಂತಿದ್ದುವು. ಅವೇ ಕಾವ್ಯನಾಟಕಗಳಂತೆ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಈಚೆಗೆ ಇವು, ಜೊತೆಗೆ ನರ್ತನ, ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿಯೂ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತಿವೆ. ಸಂಗೀತಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ, ನಾಟಕಮಂದಿರದಲ್ಲಿ, ಸಿನಿಮಾಗಳಲ್ಲಿ ಇವು ಬೇಡವೆನ್ನುವುದಿಲ್ಲ; ಇವುಗಳ ಸ್ಥಾನವೇ ಅವು. ಸಾಹಿತ್ಯ ಮಂದಿರದಲ್ಲಿ, ಸಾಹಿತ್ಯವೇ ಹಸು, ಸಂಗೀತಾದಿಗಳು ಅದರ ಬಾಲ. ಹಸು ಬಾಲವನ್ನು ಅಲ್ಲಾಡಿಸಬೇಕೇ ಹೊರತು, ಬಾಲ ಹಸುವನ್ನು ಅಲ್ಲಾಡಿಸಬಾರದು. ಈಚೆಗೆ ಕಾಲೇಜಿನ ಕೆಲವು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಸಂಘಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಷಾರಂಭಭಾಷಣ ಉಪನ್ಯಾಸ ಮುಂತಾದ ಕಾರ್ಯ ನಡೆಯುವಾಗಲೂ ಅರ್ಥವಾಗದ ಸಿನಿಮಾ ಹಾಡುಗಳು ಹುಡುಗಿಯರ ನರ್ತನ ಇವುಗಳನ್ನು ನಡೆಸುವುದು ರೂಢಿಯಾಗುತ್ತಿದೆ. ಇವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಜನ ಬರುವುದಿಲ್ಲ, ಇದ್ದರೆ ಹೆಚ್ಚು ಜನ ಬರುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಕಾರಣ ಕೊಡಬಹುದು, ಸಮರ್ಥನೆ ಮಾಡಬಹುದು. ಆದರೆ, ಸ್ಕೂಲಿಗೆ ಹೋಗದಿರುವ ಹುಡುಗರಿಗೆ ಎಷ್ಟು ದಿನ ಪೆಪ್ಪರುಮೆಂಟು ಆಸೆ ತೋರಿಸಿ ಸ್ಕೂಲಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಬಹುದು? ಪೆಪ್ಪರ್ಮೆಂಟ್ ಮುಗಿದ ಗಳಿಗೆಗೇ ಮನೆಗೆ ಹಿಂತಿರುಗಿ ಬಂದುಬಿಟ್ಟರೆ ನಮ್ಮ ಉಪಾಯ ಉದ್ದೇಶಗಳೇನಾದುವು? ಹಾಲು ಬೇಕೆನ್ನುವವರು ಹಸುವನ್ನು ಹಿಡಿಯಬೇಕು, ಬಾಲವನ್ನಲ್ಲ. ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಮುತ್ತೈದೆಯರ ಹಾಡು ಹಸೆಗಳಿಲ್ಲದೆ ಯಾವ ಮಂಗಳಕಾರ್ಯವೂ ಪೂರ್ಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಗಂಟೆಗಟ್ಟಲೆ ಪುರೋಹಿತರು ವೇದಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಘೋಷಿಸಿದರೂ ‘ಯಾರಾದರೂ ಹೆಂಗಸರು ಎರಡು ಹಾಡು ಹೇಳಿ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಆರತಿ ಎತ್ತುವಾಗಂತೂ ಮುತ್ತೈದೆಯರ ಹಾಡೂ ಆಶೀರ್ವಾದವೂ ಬೇಕೇಬೇಕು. ಹೆಂಗಸೇ ಮುಂದು; ‘ಮಾತಾಪಿತೃ’ಗಳೆಂದು ತಾಯಿಯ ಹೆಸರನ್ನು ಮೊದಲು ಹೇಳುವುದೇ ಸಾಧು. ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನಾನು ಬಲ್ಲೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮೇಲೆ ನಾನು ಆಡಿದ ಮಾತಿನಿಂದ ಯಾರೂ ತಪ್ಪು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬಾರದು. ರಸವು ಒಂದು ಮೆಟ್ಟಲು ಇಳಿದರೆ ಅದರ ಘನತೆ ಕುಗ್ಗಿ ರಸಾಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆಂದು ಹಿರಿಯರು ಹೇಳಿರುವುದುನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಬೇಕೆಂದು ಬೇಡುತ್ತೇನೆ.

ನರ್ತನವೂ ಅಷ್ಟೆ; ಅದಕ್ಕೆ ಭರತಖಂಡದಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯ ಸ್ಥಾನವಿದೆ. ಕಾವ್ಯಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹಳೆಯದು ನಾಟ್ಯ; ಅದರ ಪ್ರವರ್ತಕ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪರಮೇಶ್ವರ; ಆಚಾರ್ಯ ಭರತಮುನಿ. ಆದ ಮಾತ್ರದಿಂದ ಅದನ್ನು ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿಯೂ ತರುವುದಕ್ಕಾಗುತ್ತದೆಯೇ? ಅದಕ್ಕೂ ಮಿತಿ ಬೇಡವೇ? ಸಕ್ಕರೆ ಸಿಹಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆಯೆಂದು ಅದನ್ನು ಅಡಿಗೆಗೆಲ್ಲಾ ಸೆರೆಸೆರೆಯಲ್ಲಿ ತೆಗೆದು ಹುಯ್ಯಬಹುದೇ? ವಿಲಾಸವೂ ವಿದ್ವತ್ತೂ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರದೂರದಲ್ಲಿರುವುದು ಒಳ್ಳೆಯದೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ.

ನಾನು ಕೆಲವು ಕರ್ಣಾಟಕ ಸಂಘಗಳ ವಾರ್ಷಿಕೋತ್ಸವಗಳಿಗೆ ಅಧ್ಯಕ್ಷನಾಗಿ ಹೋಗಿದ್ದಾಗ ಇನ್ನೊಂದು ಅನುಭವವುಂಟಾಗಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಅಂಥ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಕ್ಷಭಾಷಣಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಸಂಗೀತ, ಭಾಷಣದ ಅನಂತರ ನಾಟಕ ಇರುತ್ತದೆ. ನಾಟಕ, ಬಿಟ್ಟಿ ನೋಡಬಹುದಾದ ನಾಟಕ – ಅದು ಎಂಥ ನಾಟಕವಾದರೂ ಆಗಿರಲಿ - ಇದೆ ಎಂದುಬಿಟ್ಟರೆ ಆ ಸಮಾರಂಭಕ್ಕೆ ನಾಟಕ ನೋಡಲು ಬರುವ ಜನರೇ ಹೆಚ್ಚು; ಹೆಂಗಸರು ಹುಡುಗರೇ ಹೆಚ್ಚು. ಹೆಂಗಸರೂ ಹೆಣ್ಣು ಹುಡುಗರೂ ಗಂಭೀರವಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಗಂಡುಹುಡುಗರು ಗಲಾಟೆಗೆ ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮೊದಲು ಸಂಗೀತವನ್ನೂ ಆಗಗೊಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆಮೇಲೆ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಭಾಷಣವನ್ನೂ ಆಗಗೊಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂಥ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ನಾಟಕ ಬೇಡವೆಂದು ನಾನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಕಲೇಬೇಕೆಂದರೆ ಅದನ್ನು ಎರಡನೆಯ ದಿನ ಹಾಕಬಹುದು. ಮೊದಲನೆಯ ದಿನದ ಕಾರ್ಯ ಕಲಾಪಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚು ಜನ ಬರುವುದಿಲ್ಲವೆಂದರೆ - ಬಂದಷ್ಟೇ ಸಾಕು, ಅವರಿಂದಲೇ ಉಪನ್ಯಾಸಕ್ಕೆ ಸಾಫಲ್ಯ ಎನ್ನಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಗೌರವ, ಸಭಾಮರ್ಯಾದೆ ಇವೆರಡನ್ನೂ ಪಾಲಿಸಿಕೊಂಡು ಬರುವುದು ನಮ್ಮ ಅವಶ್ಯ ಕರ್ತವ್ಯ.

ನಾವು ಇನ್ನು ಮುಂದೆ, ಪರಿಷತ್ತು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಮುಂತಾದ ವಿದ್ವತ್ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ವಿನೋದಾವಳಿಗಿಂತಲೂ ವಸ್ತುಸ್ಥಿತಿ ಪರಿಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚು ಗಮನಕೊಡಬೇಕು. ಕನ್ನಡ ಕನ್ನಡ ಎಂದು ಕೂಗುವುದನ್ನೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಡಮೆ ಮಾಡಬಹುದು: ಈಗ ಜನ ತಕ್ಕಮಟ್ಟಿಗೆ ಎಚ್ಚತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಮುಂದೆ ದೇಶಭಾಷೆಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯ ಬಂದೇ ಬರುತ್ತದೆ. ನಾವು ಸುಮ್ಮನಿದ್ದರೂ ನಮ್ಮ ಸುತ್ತಲೂ ಇರುವ ತೆಲುಗರು ತಮಿಳರು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರರು ಸುಮ್ಮನಿರುವುದಿಲ್ಲ. “ಅಳುವವಳ ಗಂಡ ಮನೆಗೆ ಬಂದರೆ ಸುಮ್ಮನಿರುವವಳ ಗಂಡನೂ ಬರುತ್ತಾನೆ”. ಹೀಗೆಂದರೆ ಕನ್ನಡಿಗರೂ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತೂ ಸುಮ್ಮನೆ ಕೈಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ಕುಳಿತು ಕೊಂಡುಬಿಡಬೇಕೆಂಬುದು ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಲ್ಲ. ಮಾತಿಗಿಂತ ಕಾರ್ಯ ಹೆಚ್ಚಾಗಬೇಕು; ಜಳ್ಳಿನ ಕಡೆಗೆ ಗಮನಕೊಡದೆ ಕಾಳಿನ ಕಡೆಗೆ ಗಮನ ಕೊಡಬೇಕು.

ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಈ ಸಾರಿಯ ಸಾಹಿತ್ಯೋತ್ಸವದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವು ತುಂಬ ತೃಪ್ತಿಕರವಾಗಿದೆ. ಅದನ್ನು ತಾವೆಲ್ಲರೂ ನಿನ್ನೆಯ ದಿನದ ‘ಕನ್ನಡ ನುಡಿ’ಯಲ್ಲಿ ನೋಡಿರುವಿರೆಂದು ನಂಬಿದ್ದೇನೆ. ಇಷ್ಟು ಚೆನ್ನಾದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ರಚಿಸಿರುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಹಿತ್ಯೋತ್ಸವ ಸಮಿತಿಯ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ನಾನು ಅಭಿನಂದಿಸುತ್ತೇನೆ.

ಇಂದು ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್, ಮಾಸ್ಕೋ, ಲಂಡನ್, ಪ್ಯಾರಿಸ್ ಮುಂತಾದ ಮಹಾನಗರಗಳಲ್ಲಿ, ದೇಶವಿದೇಶಗಳ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳು ಸೇರಿ ಯೂರೋಪಿಗೆ ಏಷಿಯಕ್ಕೆ ಅಥವಾ ಅಖಂಡ ವಿಶ್ವಕ್ಕೇ ಅನ್ವಯಿಸುವಂಥ ರಾಜಕೀಯ ಆರ್ಥಿಕ ಸಾಮಾಜಿಕ ಆಹಾರಾದಿ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿ, ಮುರಿದುಬಿದ್ದ ಜಗಜ್ಜೀವನವನ್ನು ಸಂಘಟಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇಂಡಿಯ, ಇಂಡೋನೀಷಿಯ, ಸಿಲೋನ್, ಬರ್ಮ, ಚೀಣಾ, ಪ್ಯಾಲೆಸ್ಟೈನ್ ಮುಂತಾದ ಪ್ರಾಚ್ಯ ದೇಶಗಳು ದಾಸ್ಯದಿಂದ ಕೊಡವಿ ಕೊಂಡೆದ್ದು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಪಡೆಯುವ ಪ್ರಯತ್ನದಲ್ಲಿ ಕುದಿಯುತ್ತಿವೆ. ಹೀಗಿರುವಾಗ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಕಟ್ಡದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಜನ ಸೇರಿ ಒಂದು ಉತ್ಸವ ನಡಸುವುದು ಕೆಲವರಿಗೆ ಅಲ್ಪವಾಗಿ ಕಾಣಬಹುದು. ಆದರೆ ಹನಿಗೂಡಿದರೆ ಹಳ್ಳವೆಂಬುದನ್ನು ನಾವು ಮರೆಯಬಾರದು. ಇಂಥ ಹತ್ತಾರು ಬೆಂಗಳೂರು ಸೇರಿದರೆ ಒಂದು ಇಂಡಿಯ. ಅಂಥ ಹತ್ತಾರು ದೇಶಗಳಿದ್ದರೆ ಒಂದು ಪ್ರಪಂಚ. ವಿಶಾಲಜಗತ್ತಿನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕಿನಂಥ ಪಟ್ಟಣವೂ ಒಂದು ಕೂಪವೇ, ಅಲ್ಲಿಯ ಜನಗಳೂ ಕೂರ್ಮಗಳೇ! ಆದ್ದರಿಂದ ದೊಡ್ಡ ಕೂಪಗಳನ್ನು ಕಂಡ ದಪ್ಪ ಕೂರ್ಮಗಳು, ಸಣ್ಣ ಕೂರ್ಮಗಳನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸದಿರಲಿ. ಸಣ್ಣ ಕೂರ್ಮಗಳೂ ತಮ್ಮ ದಪ್ಪ ದಪ್ಪ ಸೋದರರನ್ನು ನೋಡಿ ತಾವು ಹೀನಾಯಗೊಳ್ಳದಿರಲಿ. ಇದರಮೇಲೆ, ಕನ್ನಡ ಜನರು ತಮ್ಮ ನಾಡು ನುಡಿ ಸಂಪತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಸಂಕೋಚಪಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದಂಥಾದ್ದು ತಾನೇ ಏನು? ಅವುಗಳ ಮೇಲ್ಮೆಯನ್ನು ಕನ್ನಡಪ್ರೇಮಿಗಳು ಅವಿಶ್ರಾಂತವಾಗಿ ಕೀರ್ತಿಸುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತಾರೆ.

ಈಗ ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳ ಕೆಳಗೆ ಮೈಸೂರು ಸರ್ಕಾರದ ಮಂತ್ರಿಗಳಲ್ಲೊಬ್ಬರಾಗಿದ್ದ ಶ್ರೀ ಎಂ.ಎ. ಶ್ರೀನಿವಾಸನ್ ಅವರು ಮೇಲುಕೋಟೆಯ ವಿದ್ವತ್ ಸಮ್ಮೇಳನದಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತ, ನಮ್ಮ ಸಂಸ್ಕೃತ ವಿದ್ವಾಂಸರು ‘ಪೆನಿಸಿಲಿನ್’ ಮುಂತಾದ ಮಹೌಷಧಗಳನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿಯುವುದು ಹೇಗೆ, ಆಹಾರಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಗೆ ಬೆಳೆಯುವುದು ಹೇಗೆ, ಮುಂತಾದ ಆಧುನಿಕ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಬಗೆಹರಿಸಲು ಸಾಧಕವಾದ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿದು ಬೋಧಿಸುವಂತಾದರೆ, ಮೇಲುಕೋಟೆ ಮೈಸೂರು ಪಾಠ ಶಾಲೆಗಳು ಆಕ್ಸ್ಫರ್ಡ್ ಕೇಂಬ್ರಿಡ್ಜ್ಗಳು ಆಗುವುವೆಂದೂ ಆಗ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ಅಮೆರಿಕಾಗಳಿಂದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಬಂದು ನಮ್ಮ ಪಂಡಿತರ ಪದತಲದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ವ್ಯಾಸಂಗಮಾಡುವರೆಂದೂ ಹೇಳಿದರು. ಅದಿರಲಿ; ಕನ್ನಡದ ಮಟ್ಟಿಗಾದರೂ ಮೈಸೂರು ಬೆಂಗಳೂರುಗಳು ಆ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿವೆ ಎಂದು, ಈಗ ಶ್ರೀಮತಿ ಇವ್ಯಾನ್ ಅವರು ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಕನ್ನಡದ ಪರಿಶ್ರಮ ಮಾಡುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ, ಯಾರಾದರೂ ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳಹುದು. ಶ್ರೀಮತಿಯವರ ವ್ಯಾಸಂಗವು ಪೂರ್ಣವಾಗಲೆಂದೂ, ಹಿಂದೆ ರೈಸ್, ಕಿಟ್ಟಲ್, ಬಾರ್ನೆಟ್, ಮುಂತಾದ ಯೂರೋಪೀಯ ವಿದ್ವಾಂಸರಿಂದ ಆದ ಹಾಗೆ ಅವರಿಂದಲೂ ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಸಹಾಯವಾಗಲೆಂದೂ ನಾನು ಹಾರೈಸುತ್ತೇನೆ.

ಈಗ ಅನೇಕರ ದೃಷ್ಟಿ ಇಂಡಿಯದ ಕಡೆ ತಿರುಗಿದೆ. ಅವರು ನಮ್ಮ ದೇಶ ಅಹಿಂಸೆಯಿಂದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಗಳಿಸಿದ ಪಾಠವನ್ನು ಕಲಿಯುತ್ತಿರುವುದಿರಲಿ, ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಸುಖಶಾಂತಿಗಳು ನೆಲಸಬೇಕಾದರೆ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯರ ಸಮರ ನೀತಿಯಿಂದಲ್ಲ, ಭಾರತೀಯ ಧರ್ಮನೀತಿಯಿಂದ, ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತ ಅವರು ಅದರ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಸಂದೇಶವನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಾವು ಚಂದ್ರದ್ರೋಣಪರ್ವತದ ಮಹಾರಣ್ಯದಂತೆ ಬೆಳೆದುಹೋಗಿರುವ ನಮ್ಮ ಪ್ರಾಚೀನ ಶಾಸ್ತ್ರ ಸಾಹಿತ್ಯ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಶೋಧಿಸಿ ಸಂಜೀವಿನೀ ಮೂಲಿಕೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಬೇಕಾಗಿದೆ. ಪರ್ವತವನ್ನೇ ಹೊತ್ತುಕೊಂಡು ಹೋದರೆ, ಅಥವಾ ಪರ್ವತ ನಮ್ಮದು ತಾನೇ ಎಂದು ಹೆಮ್ಮೆ ಪಟ್ಟುಕೊಂಡು ಕುಳಿತರೆ ಅದರಿಂದ ಯಾರಿಗೂ ಏನೂ ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲ. ಒಂದು ಗಾಡಿ ಮೂಲಿಕೆಯಿಂದ ಒಂದು ಶೀಷೆ ಕಷಾಯವನ್ನೋ ಒಂದು ಡಬ್ಬಿ ಮಾತ್ರೆಗಳನ್ನೋ ಮಾಡಿಡುವ ಕಾಲ ಇದು. ಹಾಗೆಯೇ ನಾವೂ ನಮ್ಮ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಲೆಯುಳ್ಳ ಅಂಶಗಳಾವುವೆಂದು ನೋಡಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಮೇಲೆ ಕಂಡ ವಿಚಾರೋಪನ್ಯಾಸಗಳ ಉದ್ದೇಶವೂ ಇದೇಯೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ಪ್ರಚಾರೋಪನ್ಯಾಸಗಳನ್ನೂ ಗ್ರಂಥಮಾಲೆಯನ್ನೂ ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯವು ಕೈಗೊಂಡಿತು. ದಿವಂಗತ ರಾಜಕಾರ್ಯಪ್ರವೀಣ ಎನ್. ಎಸ್. ಸುಬ್ಬರಾಯರೂ, ರಾಜಸೇವಾಸಕ್ತ ಬಿ.ಎಂ. ಶ್ರೀಕಂಠಯ್ಯನವರೂ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ತುಂಬ ಆಸಕ್ತಿವಹಿಸಿದರು. ಎಷ್ಟೋ ಗ್ರಂಥಗಳು ಬಂದುವು. ಆದರೆ ಯುದ್ಧ ಆರಂಭವಾದ ಮೇಲೆ ಕಾಲಸ್ಥಿತಿ ಬದಲಾಗಿ, ಬರೆದ ಗ್ರಂಥಗಳಿದ್ದರೂ, ಅವು ಅಚ್ಚಾಗದೆ ಕೊಳೆಯುತ್ತ ಬಿದ್ದಿವೆ. ಸರ್ಕಾರದ ಸಹಾಯ ಸಂಪತ್ತಿಗಳಿಲ್ಲದ ಖಾಸಗಿ ಜನರು ಇದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬಗೆಬಗೆಯಾದ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಬರೆದು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇದು ಅಭಿನಂದನೀಯವೇ ಸರಿ. ಆದರೂ ಆಧುನಿಕ ಸಾಹಿತ್ಯದಿಂದ ಅಪೇಕ್ಷಿಸುವುದೆಲ್ಲವೂ ಇವುಗಳಿಂದ ದೊರೆಯುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುವುದಕ್ಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಗ್ರಂಥರಾಶಿ ದೊಡ್ಡದಾದಂತೆಲ್ಲ ಅದರ ಶೋಧನೆ ಸಂಗ್ರಹಗಳು ನಡೆಯಬೇಕು. ಹಿಂದೆ ನಡೆದಿದೆ.೧ ಹೀಗೆ ವೇದದ ಸಾರ ಉಪನಿಷತ್ತು. ಉಪನಿಷತ್ತಿನ ಸಾರ ಭಗವದ್ಗೀತೆ. ಭಗವದ್ಗೀತೆಯ ಸಾರ ಅದರ ಮಹಾ ವಾಕ್ಯಗಳು – ಯೋಗಃ ಕರ್ಮಸು ಕೌಶಲಂ, ಪ್ರಕೃತಿಂ ಯಾಂತಿ ಭೂತಾನಿ ನಿಗ್ರಹಃ ಕಿಂ ಕರಿಷ್ಯತಿ, ಉದ್ಧರೇದಾತ್ಮ ನಾತ್ಮಾನಂ ನಾತ್ಯಾನಮವಸಾದಯೇತ್ – ಇತ್ಯಾದಿ. “ಅಹಿಂಸಾ ಪರಮೋ ಧರ್ಮಃ”, “ಕಳಬೇಡ ಕೊಲಬೇಡ ಹುಸಿಯ ನುಡಿಯಲುಬೇಡ, ಮುನಿಯಬೇಡ, ಅನ್ಯರಿಗೆ ಅಸಹ್ಯಪಡಬೇಡ, ತನ್ನ ಬಣ್ಣಿಸಬೇಡ, ಇದಿರ ಹಳಿಯಲುಬೇಡ. ಇದೇ ಅಂತರಂಗಶುದ್ಧಿ, ಇದೇ ಬಹಿರಂಗಶುದ್ಧಿ”. ಇವೂ ಹೀಗೇ ಧರ್ಮದ ಸಾರವನ್ನು ಬಟ್ಟಿ ಇಳಿಸಿ ತೆಗೆದ ಮಹಾವಾಕ್ಯಗಳು. ಆಧುನಿಕ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಇಂಥ ಒಂದು ಮಹಾವಾಕ್ಯಗಳ ರತ್ನಾವಳಿ “ಮಂಕುತಿಮ್ಮನ ಕಗ್ಗ”. ಅದು ನಿಜವಾಗಿ ಕಗ್ಗವೂ ಅಲ್ಲ, ಹಗ್ಗವೂ ಅಲ್ಲ - ಸಗ್ಗ; ವೇದಾಂತ ಸಾರಸಂಗ್ರಹ; ವಿದ್ವತ್ ಸಾಧಕರೊಬ್ಬರ ಅನುಭವಾಮೃತ.

೧ ಅದ್ವೈತ ವೇದಾಂತಪರಿಭಾಷಾ, ಮೀಮಾಂಸಾ ಪರಿಭಾಷಾ, ತರ್ಕಸಂಗ್ರಹ, ಅರ್ಥಸಂಗ್ರಹ, ಲಘುಕೌಮುದೀ, ಲಘುಯೋಗವಾಸಿಷ್ಠ ಮುಂತಾದ ಪರಿಭಾಷೆಗಳೂ ಸಂಗ್ರಹಗಳೂ ಲಘುಗ್ರಂಥಗಳೂ ಹೀಗೆ ಹಿಡಿತದಲ್ಲಿರಲೆಂದು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದವುಗಳು. ಸೂತ್ರ ಸಾಹಿತ್ಯವೆಲ್ಲಾ ಒಂದು ವಿಧದಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಗಳೇಯೆ.

ಉಪನಿಷತ್ತಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ತತ್ವದರ್ಶಿಗಳಾದ ಜ್ಞಾನಿಗಳು ವಾಕ್ಯವನ್ನೂ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ, ಒಂದೊಂದು ಮಾತಿನಿಂದ, ಒಂದೊಂದು ಅಕ್ಷರದಿಂದ, ಕೊನೆಗೆ ಮೌನದಿಂದ, ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಉಪದೇಶಮಾಡಿದಂತೆ ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಆಗಿನ ಕಾಲದ ಗುರುಗಳೂ ಹಾಗೇ ಇದ್ದರು, ಶಿಷ್ಟರೂ ಹಾಗೇ ಇದ್ದರು – “ಆಶ್ಚರ್ಯೋ ವಕ್ತಾ ಕುಶಲೋಽಸ್ಯ ಲಬ್ಧಾ, ಆಶ್ಚರ್ಯೋ ಜ್ಞಾತಾ ಕುಶಲಾನುಶಿಷ್ಟಃ”, ಇಬ್ಬರೂ ಆಶ್ಚರ್ಯ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳೇ! ಇಂದಿನ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಉಪಯುಕ್ತವಾದ, ಇಂಥ ಒಂದು ಏಕಾಕ್ಷರ ಸಂದೇಶವನ್ನೊಳಗೊಂಡ, ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಇದು ಸುಮಾರು ಎರಡು ಮೂರು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದಿನದು. ಅದೇನೆಂದರೆ

–

ದೇವತೆಗಳು, ಮನುಷ್ಯರು, ಅಸುರರು ಈ ಮೂವರೂ ತಮ್ಮ ತಂದೆಯಾದ ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಹತ್ತಿರ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯವ್ರತದಿಂದ ಶುಶ್ರೂಷೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಅದರ ಅವಧಿ ಮುಗಿದ ಅನಂತರ ಮೊದಲು ದೇವತೆಗಳು ಬಂದು ‘ನಮಗೆ ದಯೆಯಿಟ್ಟು ಉಪದೇಶಮಾಡಬೇಕು’ ಎಂದು ಕೇಳಿದರು. ತಂದೆ ಅವರಿಗೆ ‘ದ’ ಎಂಬ ಒಂದು ಅಕ್ಷರವನ್ನು ನುಡಿದು, ‘ತಿಳಿಯಿತೇ?’ ಎಂದು ಕೇಳಿದನು. ಅವರು ‘ತಿಳಿಯಿತು. ದಮನಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಿ ಎಂದು ಅಪ್ಪಣೆಕೊಟ್ಟಿರಿ’ ಎಂದರು. ತಂದೆ ‘ಸರಿ! ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿದ್ದೀರಿ’ ಎಂದನು. ಅನಂತರ ಮನುಷ್ಯರು ಬಂದರು. ಅವರಿಗೂ ‘ದ’ ಎಂದೇ ಉಪದೇಶಮಾಡಿ, ತಂದೆ ‘ತಿಳಿಯಿತೇ?’ ಎಂದು ಕೇಳಿದನು. ‘ತಿಳಿಯಿತು; ದಾನಮಾಡಿ ಎಂದು ಹೇಳಿದಿರಿ’ ಎಂದರು. ತಂದೆ ‘ಸರಿ! ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿದ್ದೀರಿ’ ಎಂದನು. ಹೀಗೆಯೇ ಅಸುರರು ಬಂದರು. ಅವರಿಗೂ ‘ದ’ ಎಂದೇ ಉಪದೇಶಮಾಡಿ, ತಂದೆ ‘ತಿಳಿಯಿತೇ?’ ಎಂದು ಕೇಳಿದನು. ‘ತಿಳಿಯಿತು; ದಯೆ ತೋರಿಸಿ ಎಂದಿರಿ’ ಎಂದರು. ತಂದೆ ‘ಸರಿ! ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿದ್ದೀರಿ’ ಎಂದನು. ಇದು ಸಿದ್ಧಾಂತ: ‘ತದೇತತ್ತ್ರಯಂ ಶಿಕ್ಷೇತ್ – ದಮಂ ದಾನಂ ದಯಾಮಿತಿ".*

ಮಹಾತ್ಮರ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಸಿದ ತಪಶ್ಚರ್ಯೆಯ ಫಲವಾಗಿ ಒಂದಕ್ಷರವನ್ನು ಕೇಳಿದರೂ ಅದೇ ಸಾಕಷ್ಟು ಉಪದೇಶವಾಯಿತು. ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಲೋಪ ದೋಷಗಳೂ ಅವುಗಳನ್ನು ತಿದ್ದಿಕೊಳ್ಳಲು ತಾವು ಕೈಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದ ಕಾರ್ಯವೂ ಅವರಿಗೇ ಹೊಳೆಯಿತು. ದೇವತೆಗಳು ಕಲ್ಪವೃಕ್ಷ ಕಾಮಧೇನು ಚಿಂತಾಮಣಿಗಳುಳ್ಳವರು; ಅವರಿಗೆ ಮೀರಿದ್ದು ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಹೀಗೆಂದು ಅವರು ಸ್ವಾಚ್ಛಂದ್ಯದಿಂದ ಕಟ್ಟುಹರಿದ ಪಂಜಾಗಬಾರದು. ಮನುಷ್ಯರು ಅಷ್ಟು ಪುಣ್ಯವಂತರಲ್ಲ; ಅವರಿಗೆ ಎಷ್ಟು ಬಂದರೂ ಸಾಲದು. ಹೀಗೆಂದು ಅವರು ಕಾರ್ಪಣ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಳಲಬಾರದು; ಪರಸ್ಪರ ಸಹಕಾರದಿಂದ ಕೊಟ್ಟು, ಬಿಟ್ಟು, ವರ್ತಿಸಬೇಕು. ಅಸುರರು ಕಂಡಕಂಡವರ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದು ಅವರನ್ನು ಬಾಯಿಗೆ ಹಾಕಿಕೊಳ್ಳದಿದ್ದರೆ ಸಾಕಾಗಿದೆ. ದಯೆ ತೋರಿ ಬಿಟ್ಟುಬಿಟ್ಟರೆ ಅದೇ ಒಂದು ಕೋಟಿ, ಹಿಂದೆ ಯಾವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಯಾವ ಲೋಕದಲ್ಲಿ, ಶುದ್ಧ ದೇವತೆಗಳೂ ಶುದ್ಧ ಮಾನವರೂ ಶುದ್ಧ ಅಸುರರೂ ಇದ್ದರೋ, ಈಗಂತೂ ಎಲ್ಲ ಬೆರಕೆಯಾಗಿ ಹೋಗಿದೆ. ಎಂದರೆ, ನಾವೆಲ್ಲರೂ ದೇವತೆಗಳೂ ಹೌದು, ಮನುಷ್ಯರೂ ಹೌದು, ಅಸುರರೂ ಹೌದು. ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಈ ಮೂರು ಅಂಶಗಳೂ ಸೇರಿರುತ್ತವೆ. ಸಿಟ್ಟುಬಂದಾಗ ನಾವೆಲ್ಲ ಅಸುರರೇ. ಅಯ್ಯೋ ಪಾಪ ಎನ್ನಿಸಿದಾಗ ಮನುಷ್ಯರು. ಮದದಿಂದ ಸೊಕ್ಕಿದಾಗ ದೇವತೆಗಳು. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ತದೇತತ್ ತ್ರಯಂ ಶಿಕ್ಷೇತ್ – ದಮಂ ದಾನಂ ದಯಾಮಿತಿ’. ದಮ ದಾನ ದಯೆ ಈ ಮೂರನ್ನೂ ಕಲಿಯಬೇಕು ಎಂದು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ ಹೇಳಿದ್ದು ನಮ್ಮೆಲ್ಲರಿಗೂ. ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರೂ ಇದನ್ನು ಮನನ ಮಾಡಿ ಆಚರಣೆಗೆ ತರುವುದಾದರೆ, ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಾಗಲಿ, ದೇಶದಲ್ಲಾಗಲಿ, ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಾಗಲಿ ಶಾಂತಿಸಮಾಧಾನಗಳು ನೆಲಸಿಯಾವು. ಹಾಗಲ್ಲದೆ, ತಮ್ಮ ಕೈಯಲ್ಲಿ ನಿಗ್ರಹಾನುಗ್ರಹ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿದೆ ಎಂದು ದೇವತೆಗಳು ಉಚ್ಛೃಂಖಲವಾಗಿ ನಡೆದರೆ, ಎಷ್ಟು ಬಂದರೂಸಾಲದು ಎಂದು ಮನುಷ್ಯರು ಸ್ವಾರ್ಥಪರರಾಗಿ ದೀನಾನಾಥರಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಪಣ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸಿದರೆ, ತಮ್ಮ ತೋಳಲ್ಲಿ ಬಲವಿದೆ, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಆಯುಧವಿದೆ, ಇರಿ, ತಿವಿ, ಕೊಲ್ಲು, ಸುಡು ಎಂದು ಅಸುರರರು ದಾಳಿ ಮಾಡಿದರೆ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಶಾಂತಿ ಸೌಮನಸ್ಯಗಳು ಹೇಗೆ ಬರಬೇಕು?

* ಬೃಹದಾರಣ್ಯಕೋಪನಿಷತ್ತು (ಅಧ್ಯಾಯ ೫, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ೨)

ಈಗಾಗಲೇ ನನ್ನ ಭಾಷಣ ದೊಡ್ಡದಾಯಿತು. ಇದನ್ನು ಇನ್ನೂ ಬೆಳಸಿ ಇಂದಿನ ಪ್ರಧಾನೋಪನ್ಯಾಸವಾಗಿಸಲು ನನಗೆ ಇಷ್ಟವಿಲ್ಲ. ಹಾಗೆ ಮಾಡಿದರೆ ನನ್ನ ಮಿತ್ರರ ಬಾಯಿಂದ ಅವರ ತುತ್ತನ್ನು ಕಿತ್ತುಕೊಂಡು ಅವರಿಗೆ ಎರಡನೆಯ ಸಾರಿ ಅನ್ಯಾಯ ಮಾಡಿದಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂದು ತೆರೆಯಲಿಯರುವ ಬೆಳ್ಳಾವೆ ವೆಂಕಟನಾರಣಪ್ಪನವರ ಪುಸ್ತಕ ಭಂಡಾರದ ವಿಚಾರವಾಗಿ ಎರಡು ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ ನನ್ನ ಈ ಭಾಷಣವನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತೇನೆ.

ನಮ್ಮ ಮಿತ್ರರಾದ ಮ. ಬೆಳ್ಳಾವೆ ಶಂಕರಯ್ಯನವರೂ ವೆಂಕಟರಾಮಯ್ಯನವರೂ ಅಭಿನಂದ್ಯರು. ಅವರ ತೀರ್ಥರೂಪರವರು ಗಳಿಸಿಟ್ಟಿದ್ದ ಈ ಸಾರಸ್ವತ ಭಂಡಾರವನ್ನು, ಅವರು ದೇಹತೆಯ್ದ ಈ ಪರಿಷತ್ತಿಗೆ ದಾನಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಸಂಕಲ್ಪಿಸಿದ್ದು ಶ್ರೀ ಶಂಕರಯ್ಯನವರಿಗೂ ವೆಂಕಟರಾಮಯ್ಯನವರಿಗೂ ಪರಿಷತ್ತಿನಲ್ಲೂ ಕನ್ನಡದಲ್ಲೂ ತಮ್ಮ ತಂದೆಯವರಿಗೆ ಇದ್ದ ಅಭಿಮಾನವೇ ಇರುವುದೆಂದು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಪರಿಷತ್ತು ಇರುವವರೆಗೂ, ಅದನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದವರು, ಕಟ್ಟಿದವರು, ಅದರ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಗಳು, ಕೋಶಾಧ್ಯಕ್ಷರು, ಪತ್ರಿಕೆಯ ಸಂಪಾದಕರು, ಪ್ರಕಟನೆಗಳ ಕರ್ತರು, ಬಹುಕಾಲ ಅದರ ಪ್ರಾಣ ಸ್ವರೂಪರಾಗಿದ್ದವರು ಎಂದು ವೆಂಕಟನಾರಣಪ್ಪನವರ ನೆನಪು ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಇದು ಇನ್ನೂ ದೃಢಪಡುವಂತೆ ಈ ಭಂಡಾರವನ್ನು ದಾನಮಾಡಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಶ್ರೀ ಶಂಕರಯ್ಯನವರಿಗೂ ಅವರ ಸೋದರರಿಗೂ ತಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಪರವಾಗಿ ಕೃತಜ್ಞತೆಯನ್ನೂ ಅಭಿನಂದನೆಯನ್ನೂ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತೇನೆ.

ಈ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ನನ್ನದೊಂದು ಸೂಚನೆಯಿದೆ. ಪರಿಷತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಾರ್ಥವಾದ ವಾಚನಾಲಯ ಒಂದು ಇದೆಯಷ್ಟೆ. ಇಲ್ಲಿ ಈಗ ವೃತ್ತಪತ್ರಿಕೆಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ಓದಬಹುದು. ಇದರಲ್ಲಿ ಪುಸ್ತಕ ಶಾಖೆಯೂ ಒಂದು ಏರ್ಪಟ್ಟು ಅಲ್ಲಿ ಯಾರುಬೇಕಾದರೂ ಹೊಸದಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ಕನ್ನಡ ಗ್ರಂಥಗಳು, ಅರಮನೆಯಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾಗಿ ಬಂದಿರುವ ರಾಮಾಯಣ ಭಾರತ ಪುರಾಣಾದಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರು ಅಗತ್ಯವಾಗಿ ಓದಲೇಬೆಕೆಂದು ಪರಿಷತ್ತು ಭಾವಿಸುವ ಇತರ ಕೆಲವು ಗ್ರಂಥಗಳು – ಇವುಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಅಲ್ಲಿಯೇ ಕುಳಿತು ಓದಿ ಇಟ್ಟು ಹೋಗುವಂತಿರಬೇಕು. ಇದರಿಂದ ಜನರಲ್ಲಿ ಓದುವ ಅಭ್ಯಾಸ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ; ನನ್ನಂಥ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆದ ಜನರು ಪುರಾಣ ಪುಣ್ಯಕಥೆಗಳನ್ನು ಓದಿಕೊಂಡು ಕಾಲಕ್ಷೇಪಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲ ಒದಗುತ್ತದೆ. ಜನರ ಅಭಿರುಚಿಯೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಮಟ್ಟಿಗೆ ತಿದ್ದಿ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಮಹತ್ವದ ಗ್ರಂಥಗಳೆನ್ನಿಸಿಕೊಂಡಿರುವವನ್ನು ಭಾಷಾಂತರದಲ್ಲಾದರೂ ಓದಿ ಅವುಗಳ ನಿಜವಾದ ಬೆಲೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯುವಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಬರುವ ಅಡ್ಡಿ ಸ್ಥಳವಿಲ್ಲ, ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಸಾಲದು, ಹಣ ಬೇಕು ಎಂಬುದು. ಇದು ಯಾವಾಗಲೂ ಎಲ್ಲಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲೂ ಇರುವ ಕಷ್ಟವೇ. ಮಹಾಜನರು ಮನಸ್ಸು ಮಾಡಿ ಸಹಕರಿಸಿದರೆ ಇದು ನಿವಾರಣೆಯಾಗಲಾರದ್ದೇನೂ ಅಲ್ಲ. ಎರಡನೆಯ ಅಡ್ಡಿ ಅಥವಾ ಆಕ್ಷೇಪಣೆ, ಪುಸ್ತಕಗಳು ಬಲುಬೇಗ ಮಾಸಿ, ಹರಿದುಹೋಗಿಬಿಡುತ್ತವೆ, ಕಳೆದು ಹೋಗಿಬಿಡುತ್ತವೆ ಎಂಬುದು. ಓದಿ ಓದಿ ಹರಿದರೆ, ಕಳೆದು ಹೋದರೂ ಸರಿ, ಅದು ಪುಸ್ತಕಕ್ಕೆ ಒಂದು ಭೂಷಣ. ಅವುಗಳನ್ನು ರಟ್ಟುಕಟ್ಟಿಸಲು ಅಥವಾ ಹೊಸದಾಗಿ ಕೊಂಡು ಇಡಲು ಖರ್ಚುಮಾಡಿದ ಹಣ ವ್ಯರ್ಥವಲ್ಲ.

ಈ ಸಂಬಂಧವಾಗಿ ನನಗೆ ಎರಡು ಸಂಗತಿಗಳು ಜ್ಞಾಪಕಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತವೆ. ಮೊದಲನೆಯದು ನಿತ್ಯ ನಮ್ಮ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ನೋಡುತ್ತಿರುವುದು – ಈಚೆಗೆ ಬರೆದು ಪ್ರಕಟವಾದ ಒಂದು ಪುಸ್ತಕದ ಅವಸ್ಥೆ. ಅದರ ಬೆಲೆ ಆರು ರೂಪಾಯಿಯೋ ಎಂಟು ರೂಪಾಯಿಯೋ ತಿಳಿಯದು. ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ನನಗೆ ಬಿಟ್ಟಿ ಬಂದದ್ದು: ನನ್ನ ಮಿತ್ರರಾದ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಸಿ.ಕೆ. ವೆಂಕಟರಾಮಯ್ಯನವರು ವಿಶ್ವಾಸದಿಂದ ಕೊಟ್ಟದ್ದು – ಆಳಿದ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಾದ ಶ್ರೀಮಾನ್ ನಾಲ್ವಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರವರ ಚರಿತ್ರೆ. (ಈ ಮನೋಹರವಾದ ದೊಡ್ಡ ಗ್ರಂಥ ಇನ್ನೂ ನಾಲ್ಕುದಿನ ಮುಂಚೆ ಬಂದಿದ್ದು ಅದನ್ನು ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರವರು ಪರಾಂಬರಿಸಿ ಸಂತೋಷಪಟ್ಟು ಅದರ ಯೋಗ್ಯತೆಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಗ್ರಂಥಕರ್ತರಿಗೆ ಸನ್ಮಾನಮಾಡಲಿಲ್ಲವಲ್ಲಾ ಎಂಬುದೊಂದು ದೊಡ್ಡ ಕೊರತೆ; ಅದಿರಲಿ) ಆ ಪುಸ್ತಕ ನನ್ನ ಬೀರುವಿನಲ್ಲಿ ಜೂಲು ಜೂಲಾಗಿ ಬಿದ್ದಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ, ಮುದುಕರಿಂದ ಮಕ್ಕಳವರೆಗೆ ಎಲ್ಲರೂ ಆ ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಕೇಳುವವರೇ. ಅದರ ತುಂಬ ಚಿತ್ರಪಟಗಳನ್ನು ಬೇರೆ ತುಂಬಿಸಿರುವುದರಿಂದ ನನ್ನ ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳು ಬಂದು ‘ಮಹಾರಾಜರ ಪುಸ್ತಕ ಕೊಡು’ ಎಂದು ಪೀಡಿಸುತ್ತಾರೆ; ನನ್ನ ಒಪ್ಪಿಗೆಯ ನಿರೀಕ್ಷಣೆಯ ಮೇಲೆ ತಾವೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡೂ ಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಎಲ್ಲರೂ ಗುಂಪಾಗಿ ಕುಳಿತು ಸ್ವಲ್ಪ ಓದು ಬರುವ ಹುಡುಗರು ಚಿತ್ರಗಳ ಹೆಸರನ್ನು ಓದುತ್ತಾರೆ. ಮಿಕ್ಕವರು ಅದನ್ನು ಪಿಳಪಿಳನೆ ಕಣ್ಣು ಬಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ಗೊತ್ತಾಗದ ಕಡೆ, ವಿವರಣೆಯಿಲ್ಲದೆ ಮೂಕಚಿತ್ರವಾಗಿರುವ ಕಡೆ, ಅದನ್ನು ನನ್ನ ಹತ್ತಿರ ಹೊತ್ತು ತಂದು ಅದೇನು ಇದೇನು ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಮಧ್ಯೆ ಆ ಪುಸ್ತಕ ನಿರ್ದಯವಾದ ಎಳೆದಾಟಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕಿ ಅದರ ಅಂಗಾಂಗಗಳೆಲ್ಲ ಶಿಥಿಲವಾಗಿ ಕಿತ್ತುಬರುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆಂದು ಅದನ್ನು ಬೀಗ ಹಾಕಿಟ್ಟರೆ ಯಾರಿಗೆ ಏನು ಬಂದ ಹಾಗಾಯಿತು? ಅದರ ಹರುಕು ಮುರುಕು ಅವಸ್ಥೆಯು ಅದಕ್ಕೆ ಒಂದು ಭೂಷಣವೆಂದು ನಾನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ. ದಾರಿಯುದ್ದಕ್ಕೂ ಕಾಲುವೆಗಳಿಂದ ಹೊಲಗದ್ದೆಗಳಿಗೆ ಜೀವನವನ್ನೆರೆದು ಸಮುದ್ರ ಸೇರುವ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಬಡವಾಗುವ ಸೀಳು ಸೀಳು ಕಾವೇರಿಯಂತೆ ಆಗಿದೆ ಅದರ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ.

ಎರಡನೆಯ ಸಂಗತಿ ಒಂದು ಪಬ್ಲಿಕ್ ಲೈಬ್ರರಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆದದ್ದು. ಅಲ್ಲಿ ನಾನು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಒಂದು ಕನ್ನಡ ಪತ್ರಿಕೆಯನ್ನು ನೋಡಬೇಕೆಂದು ಹೋದೆ. ಅದನ್ನು ಅಲ್ಲಿಗೆ ತರಿಸುತ್ತಾರೆಂಬುದು ನನಗೆ ಗೊತ್ತು. ಹೋಗಿ ನೋಡಿದರೆ ಅದು ಮೇಜುಗಳ ಮೇಲೆ ಎಲ್ಲೂ ಇಲ್ಲ. ಭಂಡಾರಿಗಳನ್ನೇ ಕೇಳಿದೆ. ಅವರು ‘ಅದನ್ನು ಮೇಜಿನ ಮೇಲೆ ಹಾಕುವುದಿಲ್ಲ; ಬಹುಜನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು ಹಿಡಿದು ಓದಿ ಹರಿದುಹಾಕಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ’ ಎಂದರು. ನನಗೆ ನಗು ಬಂತು. ‘ಹರಿದುಹಾಕಲಿ! ಏನು ನಷ್ಟ?’ ಎಂದೆ. ‘ಅದನ್ನು ಆಮೇಲೆಯೂ ಎಲ್ಲರೂ ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಂಪುಟವಾಗಿ ರಟ್ಟು ಕಟ್ಟಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಅಧ್ಯಕ್ಷರು ಆಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಮೇಜಿನ ಮೇಲೆ ಹಾಕಿದರೆ, ರಟ್ಟು ಕಟ್ಟಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಆಮೇಲೆ ಅಲ್ಲಿ ಏನೂ ಇರುವುದೇ ಇಲ್ಲ’ ಎಂದರು. ನಾನು ‘ಹೀಗೆ ಮಾಡಬೇಡಿ; ಎರಡು ಸಂಚಿಕೆಗಳಿಗೆ ಚಂದಾಕೊಟ್ಟು ತರಿಸಿ ಒಂದನ್ನು ಮೇಜಿನ ಮೇಲೆ ಹರಿಯುವುದಕ್ಕೆಂದೇ ಹಾಕಿ; ಇನ್ನೊಂದನ್ನು ಹೊಸದಾಗಿಟ್ಟು ರಟ್ಟು ಕಟ್ಟಿಸಿ; ಕನ್ನಡ ಪತ್ರಿಕೆಗಳಿಗೆ ಚಂದಾ ನಾಲ್ಕಾರು ಪೌಂಡುಗಳೇನೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಅವರು ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಡುತ್ತೇನೆಂದರು.

ಈಗ ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಪಬ್ಲಿಕ್ ಲೈಬ್ರರಿ ಈ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿಲ್ಲವೇ ಎಂದು ನೀವು ಕೇಳಬಹುದು. ನಿಜ, ಮಾಡುತ್ತಿದೆ. ಆದರೆ, ಅದು ಇರುವುದು ಸುಂದರವಾದ ಉದ್ಯಾನದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಾದರೂ, ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಫಲಾಹಾರ ಮಂದಿರದ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಾದರೂ, ಎಲ್ಲೋ ಒಂದು ಅಭುಕ್ತ ಮೂಲೆಯಲ್ಲಿ. ಸ್ವಲ್ಪ ಅಲಸಸ್ವಭಾವದವರು, ಅಥವಾ ಅಶಕ್ತರು ‘ಅಷ್ಟು ದೂರ ಯಾರಪ್ಪಾ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ’ ಎಂದು ಹಿಂತೆಗೆಯುವುದು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ. ಅಲ್ಲದೆ ಇಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಊರಿಗೆ ಕನ್ನಡ ವಿಭಾಗಕ್ಕಾದರೂ ಎರಡು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಪುಸ್ತಕ ಭಂಡಾರಗಳು ಬೇಡವೇ?

ಪರಿಷತ್ತು ಹುಟ್ಟಿದಂದಿನಿಂದ ಅದರ ಪುಸ್ತಕ ಭಂಡಾರ ಬೆಳೆಯುತ್ತ ಬಂದಿದೆ. ಈಗ ಅದರಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ಪುಸ್ತಕಗಳ ತನಕ ಶೇಖರವಾಗಿದೆ ಎಂದು ನನಗೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಭಾಗ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸದ ಇಲಾಖೆಯಿಂದ ಬಂದದ್ದು. ಇವುಗಳನ್ನು ಪರಿಷತ್ತು ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚು ವಿತರಣೆಯಿಂದ ಮಹಾಜನರಿಗೆ ಒದಗಿಸುತ್ತದೆಂದೂ, ಅವರೂ ಅದನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಉಪಯೋಗಿಸಿಕೊಂಡು ಫಲ ಪಡೆಯುವರೆಂದೂ ಆಶಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ.

ಮಹಾಶಯರೆ, ಇಷ್ಟು ತಾಳ್ಮೆಯಿಂದ ನನ್ನ ಭಾಷಣವನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ತಮ್ಮೆಲ್ಲರನ್ನೂ ವಂದಿಸಿ, ಇಂದಿನಿಂದ ಮೂರುದಿನ ನಡೆಯುವ ಈ ಉತ್ಸವದಲ್ಲಿ ತಾವೂ ತಮ್ಮ ಇಷ್ಟಮಿತ್ರರೂ ಭಾಗಿಗಳಾಗಿ ಅದನ್ನು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗುವಂತೆ ನಡಸಿಕೊಡಬೇಕೆಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತೇನೆ.

೧೯-೭-೧೯೪೭.

ಲೇಖನಗಳು

–

೧</section>

<h1 class="level1-title" epub:type="title">ರನ್ನನ ರಸಪ್ರತಿಪಾದನೆ</h1>

ಪ್ರಾಚೀನ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯವು ಸಂಸ್ಕೃತ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಪಡಿಯಚ್ಚೆಂದು ಹೇಳುವುದುಂಟು. ಈ ಮಾತು ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ನಿಜವೆಂಬುದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಬಿಂಬವು ಹೇಗಿದ್ದರೆ ಪ್ರತಿಬಿಂಬವೂ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುವುದು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ; ಆದರೂ ಬಿಂಬ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಗಳಿಗೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ನೂತನ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುವ ಕವಿಪ್ರತಿಭೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಫಲಿತವಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ಜೀವಂತವಾದ ಪ್ರತಿಬಿಂಬದಲ್ಲಿ ಅತಿಶಯ ಇರುವುದರಲ್ಲಿ ಆಶ್ಚರ್ಯವೇನು? ಆದ್ದರಿಂದ ಉದ್ದಾಮ ಕನ್ನಡಕವಿಗಳ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ನೋಡಿದರೆ ಅವು ಸಂಸ್ಕೃತ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಅನುಕರಣ ಮಾತ್ರವಲ್ಲವೆಂದೂ, ಪೂರ್ವಾಚಾರ್ಯರ ಸಂಪ್ರದಾಯವು ಪೂರ್ವಜನ್ಮ ಸಂಸ್ಕಾರದಂತೆ ಮೆಟ್ಟಿಕೊಂಡಿದ್ದರೂ, ಅವು ಜೀವರಸದಿಂದ ತುಂಬಿ ತಲೆಯೆತ್ತಿಕೊಂಡು ನಿಲ್ಲಬಲ್ಲವೆಂದೂ ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತದೆ.

ರನ್ನನು ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಪ್ರಾಚೀನ ಕವಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನು; ಆದರೂ ‘ಆದಿ ಕವಿ’ಯಲ್ಲ. ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಆ ಹೆಸರು ಯಾರಿಗಾದರೂ ಸಲ್ಲಬಹುದಾಗಿದ್ದರೆ ಅದು ಆದಿಪಂಪನಿಗೆ ಸಲ್ಲಬೇಕು. ಕಾಳಿದಾಸನಿಗೆ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಹೇಗೋ, ಕಾಳಿದಾಸಾದಿಗಳು ಪಂಪನಿಗೆ ಹೇಗೋ, ರನ್ನ ಮುಂತಾದವರಿಗೆ ಪಂಪನು ಹಾಗೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ರನ್ನನಲ್ಲಿ ಪಂಪನ ಅನುಕರಣದ ಮೂಲಕ ಸಂಸ್ಕೃತದ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು; ಸಾಲದ್ದಕ್ಕೆ ರನ್ನನಿಗೆ ಬಾಣಕಾಳಿದಾಸಾದಿಗಳ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಪರಿಚಯ ಬೇರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಂಸ್ಕೃತ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪರಂಪರಾ ಸಂಸ್ಕಾರವೆಲ್ಲವೂ ಅವನ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ.

ಸಂಸ್ಕೃತ ವಾಙ್ಮಯ ಪ್ರಪಂಚವು ಮೊದಲು ಹಸುರಾಗಿ ಹುಲುಸಾಗಿ ನಗುತ್ತ ನಲಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಸಸಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ ಉದ್ಯಾನವನದಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಆದರೆ ಅದೇ ಬೆಳೆಯುತ್ತ ಹೋಗಿ, ಕಾಲಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಅಗಾಧವಾದ ಮರಗಳಿಂದೊಡಗೂಡಿ ದಿಕ್ಕು ತೋರದಂತಹ ಕಾಡಾಗಿ ಹೋಯಿತು. ಈ ಮಾತನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರ ಸಾಹಿತ್ಯಗಳೆರಡಕ್ಕೂ ಅನ್ವಯಿಸಬಹುದು. ಈಗ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ವಾರ್ತಿಕ ಭಾಷ್ಯಗಳೆ ತರ್ಕಪರಿಷ್ಕಾರ ಕ್ರೋಡಪತ್ರಾದಿಗಳು ತುಂಬಿಹೋಗಿ ಅವು ದುರವಗಾಹವಾಗಿವೆ. ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಅದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಚಮತ್ಕಾರ ಅಲಂಕಾರ ಕವಿಸಮಯ ಇವು ತುಂಬಿಹೋಗಿ ಕಾವ್ಯ ಓದುವುದೇ ಕಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಪರಭಾಷೆಯನ್ನಾದರೂ ಕಲಿತು ಓದಿಯೇವು, ಸಂಸ್ಕೃತ ಬೇಡ, ಕನ್ನಡ ಬೇಡ ಎನ್ನುವ ಹಾಗಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅನೇಕವೇಳೆ ಕವಿಯಲ್ಲಿ ಪಾಂಡಿತ್ಯ ಕಡಿಮೆಯಾದಷ್ಟೂ ಕಾವ್ಯವು ಮೇಲಾಗುವುದೆನ್ನಿಸುತ್ತದೆ. (ಇದು ಕ್ಲಿಷ್ಟಕಾವ್ಯವನ್ನು ಓದಿ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಾರದೆ, ಆ ವಿದ್ವಜ್ಜಾಲದಿಂದ ಬಿಡಿಸಿಕೊಂಡು ಬರಲಾರದೆ, ಆ ಪಾಂಡಿತ್ಯ ಸೈಕತದಲ್ಲಿ ತೈಲವನ್ನು ತೆಗೆಯಲಾರದೆ ಹೇಳುವ ಮಾತಲ್ಲ) ಕವಿಯಾಗಲಿ ಕಾವ್ಯಪಾಠಕನಾಗಲಿ ಪಾಂಡಿತ್ಯಕ್ಕೆ ಮರುಳಾದನೋ ಹುಚ್ಚು ಹೊಳೆಗೆ ಸಿಕ್ಕಿದ ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿಯ ಹಾಗೂ, ಪಲ್ಲವಿಯ ಸಂಕೀರ್ಣ ತಾಳಸ್ವರಗಳಿಗೆ ಸಿಕ್ಕಿದ ಸಂಗೀತಗಾರನ ಹಾಗೂ, ಅದರ ಕೈಯಿಂದ ಬಿಡಿಸಿಕೊಂಡು ಬರುವುದೇ ಕಷ್ಟ. ಅದಕ್ಕೆ, ಆ ಪಾಂಡಿತ್ಯ ಪ್ರವಾಹವನ್ನು ತಡೆದಿಡಬಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಆನಂದವನ್ನು ಕೊಡಬಲ್ಲ ರಸಿಕತೆ ಬೇಕು. ಅಂಥ ರಸಿಕತೆಯೊಂದಿದ್ದರೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಭೇದಿಸಿಕೊಂಡು ಉಕ್ಕಿ ಹಾರುವ ಅದಮ್ಯವಾದ ಬುಗ್ಗೆಯಂತೆ ಅದು ಸಕಲ ಬಂಧನಗಳನ್ನೂ ಕಿತ್ತು ಒಗೆದು ತಾನೇ ತಾನಾಗಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತ ನಿಂತು ಸುಖಗೊಳಿಸುವುದು.

ರನ್ನನು ಇದಕ್ಕೆ ಒಳ್ಳೆಯ ಉದಾಹರಣೆ. ಅವನು ಸಂಸ್ಕೃತ ವಿದ್ವಾಂಸ. ಆದರೂ ರಸಿಕನಾದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಜಗನ್ನಾಥ ವಿಜಯ, ರಾಜಶೇಖರ ವಿಲಾಸ ಮುಂತಾದ ಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಬರುವ ಅಲಂಕಾರಭಾರವೂ ಕವಿಸಮಯ ಚರ್ವಣವೂ ಚಮತ್ಕಾರ ಪ್ರದರ್ಶನವೂ ಇಲ್ಲ. ಅವನ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ‘ಕಿಂ ಕೇನ ಸಂಗತಂ’, ‘ಬಹುರತ್ನಾ ವಸುಂಧರಾ’, ‘ತನ್ನಷ್ಟಂ ಯನ್ನದೀಯತೇ’, ‘ಗಿರೌ ವರ್ಷತಿ ವಾಸವಃ’, ‘ಇಷ್ಟಂ ಧರ್ಮೇಣ ಯೋಜಯೇತ್’, ಎಂದು ಮುಂತಾದ ಸಂಸ್ಕೃತ ವಾಕ್ಯಗಳೇ ಮಧ್ಯೇ ಮಧ್ಯೇ ಬರುತ್ತವೆ. ಅವನು ಪಂಪನನ್ನನುಸರಿಸಿ “ನಾನಾಚ್ಛಂದೋ ಬಂಧ”ದಲ್ಲಿರುವ ಸಂಸ್ಕೃತ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೇ ದೇವತಾಸ್ತುತಿ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಕನ್ನಡವೆಂದು ಬರೆಯುವುದಕ್ಕೆ ಹೊರಟಾಗಲೂ “ಸಂಸ್ಕೃತಾರಣ್ಯ ಸಂಚಾರಿ ವಿದ್ವನ್ಮತ್ತೇಭ”ದಂತೆ “ಕುರುರಾಜ ರತ್ನ ಮಕುಟೋತ್ಕೂಟಾಂಘ್ರೀ ಸಂಘಟ್ಟ ಸಂಗರಂ” “ಕುರುರಾಜಾನುಜಾಭೀಕರ ಕರ ವಿಲುಳಿತ ನೀಲ ಕಬರಿಭರಮಂ” “ಪ್ರತಿದಿನ ಪ್ರವರ್ತಿತಾಷ್ಟಾದಶಕೋಟಿ ಸುವರ್ಣದಾನ ಸಂತರ್ಪಿತ ಸಕಲ ಭೂಸುರ ಲೋಕನುಂ” ಎಂದು ಬರೆಯುವನು. ಆದರೆ ಘನಗಂಭೀರವಾದ ಆ ಸಂಸ್ಕೃತ ವಾಗ್ಧೋರಣೆಯು ರಸೋಚಿತವಾಗಿ ಗುಣವೆನ್ನಿಸುತ್ತದೆ. ವಾಗಾಡಂಬರವಿದ್ದರೂ ಆ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಅರ್ವಾಚೀನ ಪಂಡಿತಕವಿ ಪ್ರಿಯಗಳಾದ, ಔಚಿತ್ಯವಿಲ್ಲದ ಸಾದೃಶ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಗರ್ಭಿತವಾದ, ಶ್ಲೇಷ ವಿರೋಧಾಭಾಸ ಯಮಕ ಪರಿಸಂಖ್ಯೆ ಮೊದಲಾದ ಅಲಂಕಾರದ ಗಂಟುಕೊಂಟುಗಳು ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಪಂಡಿತ ಕವಿಗಳು ಇಂದ್ರನೊಡನೆ ಅರ್ಧಾಸನವನ್ನಾದರೂ ಬಿಟ್ಟಾರು, ಈ ಶ್ಲೇಷವನ್ನೂ ಅದರ ಜ್ಞಾತಿಗಳಾದ ವಿರೋಧಾಭಾಸ ಪರಿಸಂಖ್ಯೆಗಳನ್ನೂ ಬಿಡಲಾರರು. ಬಹುಶಃ ಶಬ್ದಾಲಂಕಾರಕ್ಕೆ ಮರುಳಾಗದ ಲೇಖಕನೇ ಇರಲಾರನು. ಆದರೆ ಆ ಮರುಳತನದಲ್ಲಿ ಅಲಂಕಾರಕ್ಕೋಸ್ಕರ ಜೀವವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆಯೇ? ಪಾಠಕರು ಕಾವ್ಯಗಳನ್ನು ಓದುವುದು ರಸಕ್ಕೋಸ್ಕರ-ಶಬ್ದಾಲಂಕಾರದ ಸದ್ದಿಗಲ್ಲ. ಹೆಣ್ಣು ನೋಡುವುದಕ್ಕೆ ಹೋಗುವವರು ಹುಡುಗಿಯ ರೂಪು ಗುಣ ಕುಲ ಮುಂತಾದವುಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಮೆಚ್ಚುತ್ತಾರೆಯೇ, ಅವಳ ಕಾಲಿನ ಗೆಜ್ಜೆ ಕಡಗ ಕಾಲುಂಗುರ ಇವುಗಳ ಸದ್ದನ್ನು ಕೇಳಿ ಮೆಚ್ಚುತ್ತಾರೆಯೇ? ಅದರಂತೆಯೇ ಹಸುವಿನ ಬೆಲೆ ಅದು ಕೊಡುವ ಹಾಲಿನ ಮೇಲೆ ಹೋಗುತ್ತದೆಯೇ ಹೊರತು, ಅದರ ಕತ್ತಿಗೆ ಗಂಟೆ ಕಟ್ಟಿದೆಯೇ ಇಲ್ಲವೇ, ಅದರ ಸದ್ದು ಚೆನ್ನಾಗಿದೆಯೇ ಇಲ್ಲವೇ, ಅದರಲ್ಲಿ ಓಂಕಾರವನ್ನು ಕೇಳಬಹುದೇ ಇಲ್ಲವೇ ಎಂಬ ಅಂಶಗಳ ಮೇಲೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ.

ರನ್ನನು ಈ ದೂರಿಗೆ ಈಡಾಗಿಲ್ಲ. ಅವನು – “ಅಲ್ಲಿ ಕಂಟಕವೃತ್ತಿಯುಂ ವಯಃಪರಿಣತಿಯುಂ ಫಲತುರಗಳೊಳೆ ............. ಗೋಸಾಸಮಲ್ಲದೆ ಕನ್ನೆ ಗೋಸಾಸಮಿಲ್ಲ”

–

"ಅಜಿತಂ ವಿಷಯ ವಿಷಂಗ

ಳ್ಗಜಿತನನಂಗಂಗೆ ಖಳಕಷಾಯಭಟರ್ಕ

ಳ್ಗಜಿತನೆನಿಪ ಜಿತ ಜಿನನಪ

ವೃಜಿನನಪಾಕೃತಕೃತಾಂತ ಕೋಪಾಟೋಪಂ"

“ಅಧಿಕಾರಿಗಳೆನೆ ಸೈರಿಸೆವಧಿಕಾರಿಗಳಾಗಿ ಬಾಱೆ ಬಡವುಗಳ್” ಎಂದು ಬರೆದರೆ ಅದು ಅಪರೂಪ, ಅಪವಾದ, ಸುಲಭಗ್ರಾಹ್ಯ. ಹೀಗೆ ಬರೆಯುವುದು ಪದ್ಧತಿಯಾಗಿ ಬಂದಿದೆಯಲ್ಲಾ, ತಾನೂ ಎಲ್ಲಿಯಾದರೂ ಹೀಗೆ ಬರೆದೇ ಬರೆಯಬೇಕಲ್ಲಾ, ಬರೆಯದೇ ಹೋದರೆ ತನ್ನ ಗ್ರಂಥವು ಮಾನ್ಯವಾಗದೇ ಹೋದೀತಲ್ಲಾ ಎಂದು ಅವುಗಳನ್ನು ಬರೆದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ.

"ಪಾತಾಳತಳಮನೆಯ್ದಿದ

ಖಾತಂ ಸುರಪುರಮನೆಯ್ದಿದಟ್ಟಳೆ ಪೆಂಪು

ದ್ಯೋತಿಸೆ ಪುರವಿಱಿಪುದು ಭೋ

ಗಾತಿಶಯದ ಭೋಗವತಿಯನಮರಾವತಿಯಂ"

ಮುಂತಾದ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಗಳಿಗೂ ಈ ಸಂಪ್ರದಾಯ ರಕ್ಷಣೆಯೇ ಕಾರಣವಾಗಿರಬೇಕು; ಅಜಿತ ಪುರಾಣವು ಧಾರ್ಮಿಕಗ್ರಂಥ; ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಆಚಾರ ಪಾಲನೆ ಮುಖ್ಯ; ಅದಕ್ಕೆ ಅರ್ಥವಿಲ್ಲವೆಂದಾಗಲಿ ಅದನ್ನು ನಡೆಸುವುದಕ್ಕೆ ಮನಸ್ಸಿಲ್ಲವೆಂದಾಗಲಿ ನುಡಿದರೆ ಬಹಿಷ್ಕಾರ! ಆದರೆ ಇಂಥ ಅಂಶಗಳು ಅಜಿತ ಪುರಾಣದಲ್ಲಿಯೂ ಅಲ್ಪ; ಗದಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಂತೂ ರನ್ನನು ಈ ವಿಧವಾದ ರಚನೆಗೆ ಮನಸ್ಸನ್ನೇ ಕೊಡನು. ಆದರೂ ಅವನಿಗೆ ಒಂದು ವಿಧವಾದ ಯಮಕದ ಮೇಲೆ ತುಂಬ ಆಶೆ ಇರುವಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ

–

<ol>

<li>

ಶ್ರೀ ಕಾಂತಂ ಸಮರಜಯ ಶ್ರೀ ಕಾಂತಂ,

</li>

<li>

ಕೃತಿಯಂ ವಿರಚಿಸಿದನಲಂಕೃತಿಯಂ,

</li>

<li>

ನಾಯಕಮಿಲ್ಲದ ತೊಡವಿನನಾಯಕನಿಲ್ಲದ ದಿನಾವಸಾನಂ,

</li>

<li>

ಕಾಂತೆಯರೊಳ್ ರಾಜ್ಯಶ್ರೀಕಾಂತೆಯೊಳ್,

</li>

</ol>

ಎಂದು ಮುಂತಾದ ಪ್ರಯೋಗಗಳು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬರುವುವು. ಆದರೆ ಇವು ಯಾವುವುಗಳಿಂದಲೂ ರಸಸ್ಫೂರ್ತಿಗೂ ಪ್ರವಾಹಕ್ಕೂ ಅಡಚನೆ ಇಲ್ಲ; ಬುದ್ಧಿಗೆ ಕ್ಲೇಶವಿಲ್ಲ; ಅದು ಕೃತಕ ಚಮತ್ಕಾರ ಪ್ರದರ್ಶನವೆಂಬ ಭಾವನೆ ಇಲ್ಲ; ಅಲಂಕಾರವು ತೊಡರಲ್ಲ ತೊಡವು ಎನ್ನಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇಂಥವನೂ – “ಪಡೆಯೆಡೆಯ ಕಡೆಯ ಬಡವರ್ ಕುಡೆ ಪಡೆದನೋ!” ಎಂದು ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಅರಳು ಹುರಿಯುವುದನ್ನು ಮತ್ತು

"ನವಭೂತ ಭಾಷೆಯಿಂ ಕುಱು

ಪುವೇೞ್ದು ತಾಮಡ್ಡಗವಿತೆಯಂ ಮಾಡಿ ಮಹಾ

ವ್ಯವಸಾಯಂ ಗೆಯ್ವ ಮರು

ಳ್ಗವಿಗಳ್ ತಾವೇಂ ಗುಣಾಢ್ಯರಂ ಮಸುಳಿಸರೇ"

"ಗುರುವಂ ಲಘುಸಂಧಾನದೆ

ನರನಿಸೆ ಗುರು ಲಘು ವಿಮಿಶ್ರಿತಂ ದೊರೆಕೊಳೆ ತ

ದ್ಗುರು ತಚ್ಛಂದೋವೃತ್ತಿಗೆ

ದೊರೆಯೆನಿಸಿರ್ದುದು ಮನಕ್ಕೆ ದುರ್ಯೋಧನನಾ"

ಎಂಬ ಪದ್ಯಗಳಲ್ಲಿ, ರಣರಂಗವನ್ನು ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ, ಪೈಶಾಚೀ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಬೃಹತ್ಕಥೆಯನ್ನು ಬರೆದ ಗುಣಾಢ್ಯನನ್ನೂ ಗುರುಲಘುಗಳ ರಚನೆಯುಳ್ಳ ಛಂದಶ್ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನೂ ಶ್ಲೇಷೆಯಿಂದ ಎಳೆದು ತಂದುಹಾಕಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ಈ ಅಲಂಕಾರಾಪ್ಸರೆಯರು ಎಂಥಾ ವಿವೇಕಿಯನ್ನೂ ಅನೌಚಿತ್ಯಕ್ಕೆ ಮನಸ್ಸು ಕೊಡುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತವೆಂದು ಹೇಳಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.

ಇವೆಲ್ಲ ಕಾವ್ಯ ಶರೀರಕ್ಕೆ, ಬಾಹ್ಯಶರೀರಕ್ಕೆ, ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟ ಅಂಶಗಳು. ಆದರೂ ಈ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಮೊದಲು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು, ರನ್ನನು ಸಂಪ್ರದಾಯಸಿದ್ಧವಾಗಿ ಬೇರೂರಿ ನಿಂತ ಬಾಹ್ಯಾಡಂಬರಕ್ಕೆ ಮರುಳಾಗದೆ ಅದನ್ನು ತನ್ನ ರಸಿಕತೆಗೆ ವಶಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆಂದು ತೋರಿಸಿದ್ದಾಯಿತು. ಏಕೆಂದರೆ, ಈ ವಿಧವಾದ ರೀತಿ ಗುಣಾಲಂಕಾರ ಚಮತ್ಕಾರಾದಿ ಬಾಹ್ಯಾಂಶಗಳಿಗೇ ಅನೇಕ ಕವಿಗಳೂ ಲಕ್ಷಣಕಾರರೂ ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಕೆಲವು ಗ್ರಂಥಗಳು ಘನ ಕಾವ್ಯಗಳಾಗಿರುವುದೂ ಈ ಬಣ್ಣದ ಬೆಂಡಿನ ಅಲಂಕಾರ ಚಮತ್ಕಾರಗಳಿಂದಲೇ; ಪಂಡಿತರಲ್ಲದ ಪಾಠಕರು ಇವುಗಳನ್ನು ಓದಲು ಬೇಸರಪಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವುದೂ ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಈ ಹೊರಗಿನ ಹೆಪ್ಪನ್ನು ನೋಡಿ ಹೆದರಿಕೊಂಡೇಯೆ.

ರನ್ನನು ಈ ಬಾಹ್ಯಾಂಶಗಳನ್ನು ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಎಣಿಸದೆ ಕಾವ್ಯಕ್ಕೆ ಜೀವವಾದ ರಸಕ್ಕೆ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಆ ರಸಕ್ಕೆ ಗುಣಾಲಂಕಾರ ಶೈಲಿಗಳು ಎಷ್ಟೆಷ್ಟು ಪೋಷಕವಾದರೆ ಅವಕ್ಕೆ ಅಷ್ಟಷ್ಟು ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ.* ಇದನ್ನು ಅವನ ಮಾತಿನಿಂದಲೂ ಕೃತಿಯಿಂದಲೂ ನಿದರ್ಶಿಸಬಹುದು. ಅವನ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಲ್ಲಿ – “ರಸಮಿಲ್ಲದ ಕೃತಿ....... ಘೃತಮಿಲ್ಲದ ಊಟ”ಕ್ಕೆ ಸಮಾನ. “ನೆಗೞ್ದ ರಸಂ ಮನಂಗೊಳಿಸೆ ಮಾರ್ಗಮೊಡಂಬಡೆ ದೇಸೆ ಕಬ್ಬಮಂ ಬಗೆಗೊಳಲಿಂತು ಪೇೞ್ದುದು ಮಹೀಭುಜ ಸಾರ್ಥಕಂ” – ರಸವು ಎಲ್ಲಕ್ಕೂ ಮೊದಲು ಬರತಕ್ಕದ್ದು; ಆಮೇಲೆ ಮಿಕ್ಕವುಗಳು – ಇಲ್ಲಿ ಅಲಂಕಾರ ಚಮತ್ಕಾರ ಇವುಗಳ ಪ್ರಸ್ತಾಪವೇ ಇಲ್ಲ. ರಸವನ್ನೂ ಭಾವವನ್ನೂ ಚಿತ್ರಿಸುವ ವಿಚಾರ ಬಂದರೆ ರನ್ನನಿಗೆ “ಚತುರ್ಮುಖ”ವಾಗುತ್ತದೆ. “ಕವಿಮಾರ್ಗದೊಳೊಳಪೊಕ್ಕುಂ ನವರಸಮಂ ತೆಱಿಯೆ ನುಡಿದನೆನಿಸಿದ ಕವಿ ಸತ್ಕವಿ”; ಅವನು “ರಸಾಂತರಂಗಳಂ ಮುಟ್ಟೆ ನುಡಿದು” ರಂಜಿಸಬೇಕು. “ಕಾರಕ ಪೂರಕಾದಿ”ಗಳನ್ನು ಹಾಕಿ “ನಾಲ್ವರಿರ್ದು ವಿಚಾರಂ ಬೇೞ್ಪಂತೆ” ಆಗಲಿ, “ಸರಸತಿಯನಬಲೆಯಂ ಗೋಣ್ಮುರಿಗೊಂಡು ಅರ್ಥಕ್ಕೆ ಕುದಿದು” ನೋಯಿಸಿ ಸರಸ್ವತೀ ದ್ರೋಹನಾಗಿಯಾಗಲಿ ಆ ರಂಜನೆಯನ್ನು ಮಾಡಲೆಳಸಬಾರದು. ವಿಮರ್ಶಕನು ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ – “ಪೊಸದೇಸೆಯಂ ಬೆಡಂಗಂ ರಸಘಟ್ಟಿಯಂ ಅರ್ಥ ದೃಷ್ಟಿಯಂ” ನೋಡಬೇಕು.

* ರನ್ನನು ಅಲಂಕಾರಿಕರು ಹೇಳಿರುವ “ಸ್ಥಾಯಿಭಾವ”ಗಳನ್ನೂ “ರಸ”ಗಳನ್ನೂ ಒಂದುಮಾಡಿರುವಂತಿದೆ – “ಶೋಕರಸಮಂ ಕ್ರೋಧರಸದ ಮೇಲಿಕ್ಕಿ” (ಗದಾ.ಪು. ೬೨), “ಶೋಕ ರಸದಿಂ ಪೞಯಿಸಿದಳ್ ಕೊಂತಿ” (ಗದಾ.ಪು. ೧೨೨), “ವನಮೂಷಕ ಮಾರ್ಜಾಲಂ........ ಮುನಿಸಂ ಪರಿಹರಿಸಿರ್ದುವು ಮುನಿನಾಥಾಂತಿಕದೊಳುದಿತ ಶಾಂತರಸಂಗಳ್” (ಅಜಿತ.ಪು. ೧೧೬) ಮುಂತಾದ ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನು ನೋಡಿ.

ಈಗ ಸಿಕ್ಕಿರುವ ರನ್ನನ ಎರಡು ಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ “ಅಜಿತಪುರಾಣ” ವು ವೈದಿಕ ಭಟ್ಟನ ಹಾಗೆ. ಅಲ್ಲಿ ರಸಪುಷ್ಟಿ ಇದೆಯೇ ಇಲ್ಲವೇ ಎಂದು ವಿಚಾರಮಾಡುವುದು ಆಯುಕ್ತವಾದೀತು. ಆದರೂ ರನ್ನನು – “ಜಿತಮನೋಜಾತಾಜಿತ ಸ್ವಾಮಿಯ ಪುಣ್ಯಪುರಾಣಮಂ ಮಹಾಕಾವ್ಯಂಗಳೊಳ್ ಮೆಚ್ಚಿ ಬಣ್ಣಿಸುವೆಂ” ಎಂದು ಹೊರಟಿದ್ದಾನೆ. ಅವನ ಗುರುವಾದ ಪಂಪನು ಆದಿಪುರಾಣದಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ಪೂಜ್ಯತೆಯನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಿದ್ದಂತೆ ತಾನೂ ತನ್ನ ವಿಜಯಕ್ಕಿಂತ ಪುರಾಣದಿಂದ ನಿರೀಕ್ಷಿಸಿದ್ದಿರಬಹುದು. ಆ ಪೂಜ್ಯತೆಯು ಜೈನರಿಂದಲಾದರೂ ಬಂದಿದ್ದರೆ ಅದು ಅದರ ಕಾವ್ಯಗುಣದಿಂದಲೂ ರಸಪುಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಇರಲಾರದು; ಪುರಾಣಗುಣದಿಂದಲೂ ಮತತುಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಇರಬೇಕು. ಕಾವ್ಯರಸವೊಂದನ್ನೇ ಅಪೇಕ್ಷಿಸುವ ಆ ಮತಪ್ರವಿಷ್ಟರಲ್ಲದವರಿಗಂತೂ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ರುಚಿ ಹುಟ್ಟುವುದು ಕಷ್ಟ. ಮತವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಅಪಾರವಾದ ಶ್ರದ್ಧಾಭಕ್ತಿಗಳಿಂದ ವಿಚಾರಮಾಡಿ ಅನುಸರಿಸುವ ಕಾಲ ಹೋಗುತ್ತಿರುವಾಗ ಜೈನರಿಗಾದರೂ ಈ ಪುರಾಣಗಳು ಎಷ್ಟು ರುಚಿಸುವುವೋ ಸಂದೇಹ.

ಧರ್ಮತತ್ವವು ಅದರ ಮರ್ಮವನ್ನರಿತವರಿಗೆ ಸಂಜೀವನ ಮೂಲಿಕೆಯಂತೆ ಸುಲಭವಾಗಿ ಹಿಡಿತಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅದರ ಪರಿಚಯವು ತಪ್ಪಿ ಮೂಲಿಕೆಯ ಸುತ್ತ ಕಾಡು ಬೆಳೆದು ಅದರ ಆಶ್ರಯ ಮಾತ್ರ ಸ್ಥೂಲವಾಗಿ ಸಂಪ್ರದಾಯದಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತ ಬಂದರೆ ಧರ್ಮಬೋಧನೆಯೂ ಆಚರಣೆಯೂ ಆಂಜನೇಯನು ಚಂದ್ರ ದ್ರೋಣ ಪರ್ವತವನ್ನು ಹೊತ್ತು ತಂದಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಧರ್ಮದಲ್ಲಿಯೇ ಆಗಲಿ, ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿಯೇ ಆಗಲಿ, ಮತ್ತಾವ ಸಂಗತಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಆಗಲಿ, ಅತಿ ವಿಸ್ತಾರವು ಕ್ಷೀಣದೆಶೆಯ ಚಿಹ್ನೆ – ಕರವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಎಳೆ ಎಳೆಯಾಗಿ ಬಿಡಿಸಿ ಮನೆತುಂಬ ಹರಡಿದರೆ ಅದು ವಿಸ್ತಾರವೇನೋ ಆಯಿತು, ಆದರೆ ಅದರಿಂದ ಉಪಯೋಗವೇನು? ವಸ್ತ್ರವಂತೂ ಹೋಯಿತು. ಅಜಿತಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ಇಂಥ ನೀರಸವಾದ ಅತಿ ವಿಸ್ತೃತವಾದ ಧಾರ್ಮಿಕ ಭಾಗಗಳಿವೆ; ಆದರೆ ಅವಕ್ಕೆ ರನ್ನನನ್ನು ಉತ್ತರವಾದಿಯಾಗಿ ಎಳೆದು ಅವನ ಕವಿತಾಶಕ್ತಿಯನ್ನೂ ಅಭಿರುಚಿಯನ್ನೂ ಖಂಡಿಸುವುದು ಯುಕ್ತವಲ್ಲ; ಅಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೇ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವಿಲ್ಲ. ಸಂಪ್ರದಾಯವಾಗಿ ಬಂದ ಸಂಗತಿಗಳನ್ನು ಹೇಳಬೇಕು; ಅನೇಕ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಉದ್ದವಾದ ಪಟ್ಟಿಗಳನ್ನು ಕೊಡಬೇಕು; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅವನ ಪುರಾಣವು ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಈ ಗ್ರಂಥವನ್ನೂ ಇತರ ಪುರಾಣಗಳನ್ನೂ ನೋಡಿದರೆ ಮಿಕ್ಕ ಪುರಾಣ ಲೇಖಕರಿಗೆ ಆಯಾ ಪುರಾಣ ರಚನೆಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಉತ್ಸಾಹವು ರನ್ನನಿಗೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆ ತೋರುವುದಿಲ್ಲ. ದೇವರ ಪೂಜೆ ಮಾಡಬೇಕಲ್ಲಾ ಎಂದು ಮಂತ್ರಗಳನ್ನೆಲ್ಲಾ ದಡಬಡನೆ ಉಚ್ಚರಿಸಿ ಮುಗಿಸುವ ಅರ್ಚಕನ ಹಾಗೆ ಈ ಪುರಾಣವನ್ನೂ ಅವನು ಬರೆದು ಮುಗಿಸಿದ ಹಾಗೆ ಭಾವವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಪುರಾಣ ಲಕ್ಷಣಗಳೆಲ್ಲಾ ಇವೆ; ಧಾರ್ಮಿಕ ವಿಚಾರಗಳೆಲ್ಲಾ ಬಂದಿವೆ; ಅದು – “ಎನಿತುಂಟಾಗಮವರ್ಣನಮನಿತುಮನೊಳಕೊಂಡು” ಇದೆ; ಆದರೂ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಉಕ್ಕುತ್ತಿರುವ ಉತ್ಸಾಹವಿಲ್ಲ. “ಮೊನೆಯೊಳ್ ಮನೆಯೊಳ್” ನೆಗಳ್ದ “ಪೆಂಪಿನ ಕಣಿ”ಯಾದ ತೈಲ ಜನನಿಯ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ಬರೆದು ಆಕೆಯ “ಕೆಲದೊಳ್ ರಂಜಿಪರೆ ಮೀಸೆವೊತ್ತಣ್ಣಂಗಳ್” ಎಂದು ಹೇಳುವಾಗ ಅವನಿಗೆ ಇರುವ ಆವೇಶವನ್ನೂ ಭಕ್ತಿಯನ್ನೂ ಹೋಲಿಸಿ ನೋಡಿದರೆ ಇದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುವುದು. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಇದರಲ್ಲಿ ಜನ್ಮಾಂತರ ಕಥಾವನಾಂತರಗಳು ಬೆಳೆದಿಲ್ಲ; ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ಇದು ಬಹು ಚಿಕ್ಕ ಪುರಾಣ. ಇದೇ ಇತರರ ಕೈಗೆ ಸಿಕ್ಕಿದ್ದರೆ, ಅಥವಾ ರನ್ನನೇ ಮನಸ್ಸು ಮಾಡಿದ್ದರೆ, ಇನ್ನೂ ಎಷ್ಟೋ ದೊಡ್ಡದಾಗುತ್ತಿತ್ತೆಂಬುದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ.

ಇದರಲ್ಲಿ, ರಸವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಪ್ರಾಧಾನ್ಯ ವಿವೇಚನೆ ಮಾಡುವುದಾದರೆ, “ಜಿತಕಂದರ್ಪಮೆನಿಪ್ಪ ಶಾಂತರಸ”ವು ಪ್ರಧಾನವೆಂದು ಹೇಳಬೇಕು.೧ ಶೃಂಗಾರಾದಿ ಮತ್ತೆ ಕೆಲವು ರಸಗಳು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರೂ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದ ಬೆಂಕಿಯ ಕಿಡಿಗಳಂತೆ ಅವು ಆರಿಹೋಗುತ್ತವೆ. ಆ ಕಿಡಿಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಂಡವೆನ್ನಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದದ್ದು ಶೃಂಗಾರ. ಇದನ್ನು ಮುಂದುಮಾಡಬೇಕೆಂಬುದು ಕವಿಯ ಉದ್ದೇಶವಲ್ಲ. ಅದನ್ನು ದೊಡ್ಡದು ಮಾಡಿ “ಧರ್ಮಕಥೆ”ಯನ್ನು ಹೇಳಿದರೆ “ಜಿತಕಂದರ್ಪಮೆನಿಪ್ಪ ಶಾಂತರಸಮೆತ್ತ ಉದ್ದಾಮ ಶೃಂಗಾರಮೆತ್ತ?........... ಕಿಂ ಕೇನ ಸಂಗತಂ?” ಎಂಬ ಅಪವಾದಕ್ಕೆ ಗುರಿಯಾಗಿ “ಪಾಪಕ್ಕೆ ಪಕ್ಕು” ಆಗಬೇಕಾಗುತ್ತದೆಂಬುದನ್ನು ಅವನು ಬಲ್ಲನು. ಆದರೂ ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನನುಸರಿಸಿಯೂ ಜನಸಾಮಾನ್ಯದ ರುಚಿಯನ್ನು ಅನುವರ್ತಿಸಿಯೂ ಶೃಂಗಾರವನ್ನು – ಅದು ಬಂದ ಕಡೆ – ತಕ್ಕಮಟ್ಟಿಗೆ ದಪ್ಪವಾಗಿಯೇ ಬರೆದಿದ್ದಾನೆ. ಹುಡುಗರು ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರವಿದೆಯೇ ಎಂದು ನೋಡುವ ಹಾಗೆ ಲೇಖಕ ಪಾಠಕ ವರ್ಗವು ಕಾವ್ಯನಾಟಕಗಳಲ್ಲಿ ಶೃಂಗಾರವಿದೆಯೇ ಇಲ್ಲವೇ ಎಂದು ನೋಡಿ ಮನ ಸೋಲುವುದು ಒಂದು ಸಾಮಾನ್ಯ ದೌರ್ಬಲ್ಯ ವಿಶೇಷವೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಶೃಂಗಾರವು ಮುಂದೆ ಬರುವ ವೈರಾಗ್ಯದ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ತೀಕ್ಷ್ಣವಾಗಿ ಉಜ್ವಲವಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಶಾಂತರಸ ಪ್ರಧಾನವಾದ ಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಶೃಂಗಾರದ ಔಚಿತ್ಯವನ್ನೂ ಉಪಯೋಗವನ್ನೂ ಸಮರ್ಥಿಸಬಹುದು. ಅಂತೂ ಈ ಬೆರಕೆಯೇನೋ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ದೇವದಾಸಿಯರು ಇರುವ ಹಾಗೆ ಸಂಪ್ರದಾಯವಾಗಿ ಬಂದಿದೆ. ಆದರೂ ಶಾಂತ ಶೃಂಗಾರಗಳನ್ನು ಬೆರೆಸಿ ಆನಂದವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವುದು ಕಷ್ಟದ ಕೆಲಸ. ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ಜನ್ಮಾಂತರಗಳ ಕಥೆಗಳೂ ಪೌರಾಣಿಕ ವಿಚಾರಗಳ ಕೋಶಗಳೂ ಧಾರ್ಮಿಕ ವಿಷಯಗಳ ನಿಘಂಟುಗಳೂ ಬರುವ ಪುರಾಣತಿಲಕಗಳಲ್ಲಂತೂ ಈ ರಸಗಳನ್ನಿಟ್ಟು ಪರಿಪೋಷಿಸಿ, ಔಚಿತ್ಯ ಹಾನಿಯಾಗದಂತೆಯೂ ರಸಾಭಾಸವಾಗಲಿ ರಸಕ್ಷಯವಾಗಲಿ ಆಗದಂತೆಯೂ ಕಾವ್ಯರಚನೆ ಮಾಡುವುದು ಕವಿ ರನ್ನನಿಗೂ ಅಸಾಧಾರಣವಾದ ಸಾಹಸ. ಈ ರಿಕ್ತ ಕೋಶಗಳನ್ನೂ ಶುಷ್ಕ ನಿಘಂಟುಗಳನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟು ಭಾವ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಬಂದರೆ ರನ್ನನು ಮೃತಧರ್ಮವನ್ನು ಅಮೃತಮಯವಾಗಿ ಮಾಡಬಲ್ಲನು; ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ರಸಪ್ರವಾಹವನ್ನೇ ಎಬ್ಬಿಸಿ ಅದನ್ನು ಉಕ್ಕಿಸಿ ಹರಿಸುವ ಜಾಣ್ಮೆಯೂ ಬಲ್ಮೆಯೂ ಅವನಿಗೆ ಉಂಟು. ಇದನ್ನು ಅವನು ಅಜಿತಪುರಾಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ಗದಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.

೧ ಇದರಿಂದ ರನ್ನನ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಒಂಬತ್ತನೆಯದಾದ ಶಾಂತವು ಅಂಗೀಕೃತವಾಗಿತ್ತೆಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ; ಮೊದಲು ಇದ್ದ ರಸಗಳು ಎಂಟೇ.

ಗದಾಯುದ್ಧವು ಒಂದು “ರಸಘಟ್ಟಿ”. ಆದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಚರಿತ್ರೆ ಎಂಬ ಕಸವು ಸಿಕ್ಕಿಕೊಂಡಿದೆ; ಅದನ್ನು ಶೋಧಿಸಿ ತೆಗೆದುಹಾಕಿಬಿಟ್ಟರೆ ಉಳಿದ ಕಾವ್ಯವು ಎಂಥ ರಸಾಯನವಾಗುವುದೆಂಬುದನ್ನು “ಗದಾಯುದ್ಧ ನಾಟಕ”ದಲ್ಲಿ ನೋಡಬಹುದು. ಈ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ರನ್ನನು ಬರೆದು ರಾಜಾಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಓದಿದಾಗ ರಸಕ್ಕಿಂತ ಈ ಕಸವೇ ಮೇಲಾಗಿ ಗಣ್ಯವೆನಿಸಿದ್ದಿರಬಹುದು. ಸತ್ಯಾಶ್ರಯನನ್ನು ಸಾಹಸಭೀಮನೆಂದು ಕರೆದು ಅವನಲ್ಲಿ ಅತುಲ ಭುಜಬಲ ಪರಾಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಆರೋಪಿಸಿ ಅವನಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಿಸಿದಾಗ, ಆ ರಾಜಪೋಷಕನಿಗೆ ಚತುರ್ಭುಜವಾಗಿ ಮೈ ಉಬ್ಬಿ ಹೋಗಿರಬೇಕು. ಆದರೆ ಭೀಮನನ್ನು ‘ಅಮ್ಮನ ಗಂಧವಾರಣ’ ‘ಇಱುವ ಬೆಡಂಗ’ ಎಂದು ಕರೆದು, ಅವನು – “ ಆಹವಮಲ್ಲಂಗಂ ಜಾಕವ್ವೆದೇವಿಗಂ ಪುಟ್ಟಿದುದಂ” ವರ್ಣಿಸುವಾಗ ಭೀಮನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಹೇಗಾಗಿರಬೇಕು! ಪುಣ್ಯಕ್ಕೆ ಭೀಮನು ತನ್ನ ಅಣ್ಣನಾದ ಆಂಜನೇಯನಂತೆ ಚಿರಂಜೀವಿಯಾಗಿರದೆ ಹಿಂದೆಯೇ ಸತ್ತಿದ್ದುದರಿಂದ ಕವಿಯೂ ಅವನ ಪೋಷಕನೂ ಬದುಕಿಕೊಂಡರು. ಸತ್ಯಾಶ್ರಯನಿಗೂ – “ದುಶ್ಶಾಸನೋರಸ್ಥಳೋಲದುಷ್ಣಾಂಬು ನಿಮಗ್ನ ಪೂರ್ಣ ಜಠರಂ....... ಚಾಳುಕ್ಯ ಕಂಠೀರವಂ” ಎಂದು ಹೇಳಿದಾಗ, ಆ ಶಬ್ದಗಳು ಅರ್ಥವಾಗಿದ್ದರೆ, ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ಹೊಟ್ಟೆ ತೊಳಸಿಕೊಂಡು ಬರುವ ಹಾಗಾಗಿರಬೇಕು. ಇದು ಚತುರ್ಭುಜವಾದದ್ದಕ್ಕೆ ಶಿಕ್ಷೆ; ಚಿನ್ನದ ಮಾವಿನ ಹಣ್ಣಿಗೆ ಬಾಯಿಬಿಟ್ಟರೆ ಬೆನ್ನಿನ ಮೇಲೆ ಬರೆ ಹಾಕಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೂ ಸಿದ್ಧವಾಗಿರಬೇಕು.

ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಕವಿಯ ಕಾಲ ದೇಶ ವರ್ತಮಾನ ಸನ್ನಿವೇಶೋದ್ದೇಶಾದಿಗಳನ್ನು ಗಣನೆಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಅವನು ಆ ಸಂದರ್ಭ ವಿಶೇಷಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಎಷ್ಟು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೆರವೇರಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ವಿಚಾರ ಮಾಡಿಯೇ ಅವನ ಕೃತಿಯನ್ನು ವಿಮರ್ಶೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಆದರೂ ಯಾವ ದೇಶದಲ್ಲಿಯೇ ನೋಡಲಿ ತಾತ್ಕಾಲಿಕವಾದ ಆಸಕ್ತಿ ಇರತಕ್ಕ ಸಾಹಿತ್ಯವಿಶೇಷದ ಹಣೆಯಬರಹವೆಲ್ಲಾ ಇಷ್ಟೇಯೆ - ಸುನೇರಿ ಕಾಗದವನ್ನು ಅಂಟಿಸಿದರೆ ಎಷ್ಟು ದಿನ ಅದಕ್ಕೆ ಹೊಂಬಣ್ಣದ ಮಿರುಗು ಇದ್ದೀತು? ಅಂತು ಈ ಬೆರಕೆಯೇನೋ ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ, ಅಷ್ಟು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ - ನೀಗ್ರೋ ಜನಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ಬೂಕರ್ ಟಿ. ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್ನನು ತನ್ನ ಜೀವನಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ಬರೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ “ನಮ್ಮ ಪೂರ್ವಿಕರಾದ ಮನು ಮಾಂಧಾತ ಮುಂತಾದವರು ಉಪ್ಪಿಲ್ಲದೆ ಮುಗುಳು ಗಂಜಿಯನ್ನು ಕುಡಿದಿದ್ದರು” ಎಂದು ಹೇಳಿದಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು “ಎಂಟೆರ್ದೆ” ಇಲ್ಲದವರು ಆಡತಕ್ಕ ಮಾತಲ್ಲ. ಆದರೂ “ಕೃತಿ ಗುಣದೋಷ ಪರೀಕ್ಷೆ ಗಾರನಾರ್ ಬಾರಿಪರೋ!”

ಗದಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವೀರರಸವು ಪ್ರಧಾನ. ರೌದ್ರಕರುಣಗಳು ಅವುಗಳಿಗೆ ಉಪಷ್ಟಂಭಕ. ಶೃಂಗಾರಾದಿ ಮಿಕ್ಕ ರಸಗಳೂ ಬಂದಿವೆ. ಆದರೆ ಅವು ಯಾವಕ್ಕೂ ಪುಷ್ಟಿಯಿಲ್ಲ. “ಕುರುಕುಲ ಪ್ರಳಯಕಾಲೆ”ಯಂತೆ ತಲೆ ಕೆದರಿಕೊಂಡು ತಿರುಗುತ್ತಿರುವ “ಅಗ್ನಿಪುತ್ರಿ”ಯಲ್ಲಿ ಶೃಂಗಾರ ತೋರುವುದು ಹೇಗೆ? ಅವಳು ವೇಣೀ ಸಂಹಾರಮಾಡಿಕೊಂಡು “ಮಾಂಗಲ್ಯಮಾಲಾಲಂಕೃತ”ಳಾದಾಗಲೂ ಇನ್ನೂ ಆ “ಎರಡನೆಯ ಹಿಡಂಬಿಯ” ರೌದ್ರಾವತಾರವು ಇಳಿದಿರುವುದಿಲ್ಲ. “ವನಿತಾ ರೂಪಮಾಶ್ಚರ್ಯ ರೂಪಂ” ಎಂದು ಕವಿಯೊಡನೆ ನಾವೂ ಕೈಯೆತ್ತಿ ಕಣ್ಣರಳಿಸಿ ಕೂಗಬಹುದೇ ಹೊರತು “ಅಡಿ ಕಿಱುದೊಡೆ, ಪೆರ್ದೊಡೆ, ಕಟಿ, ನಡು” ಎಂದು ಮೊದಲಾಗಿ ಶರೀರದ ಅಂಗಾಂಗಗಳನ್ನೆಲ್ಲಾ ಸಾಲಾಗಿ ತಂದಿಟ್ಟು ಪಾದಾದಿ ಕೇಶಾಂತವಾಗುವಂತೆ ಪಟ್ಟಿ ಹಾಕಿ ವರ್ಣಿಸಿರುವುದು ಶೃಂಗಾರರಸವೆಂದು ಅಷ್ಟೇನೂ ಚಪಲಗೊಳಿಸುವಂತಿಲ್ಲ. ಅವಳ “ಕರತಳಸ್ಪರ್ಶನ”ವು “ಪಾರಿಜಾತ ಪಲ್ಲವೋಲ್ಲಸಿತ ನಿಕಾಮ ಕೋಮಲ”ವಾಗಿದ್ದರೂ ಆ “ಕಟಾಕ್ಷಚ್ಛಟಾಚ್ಛೋಟನ”ವು ಚಾಟಿಯಿಂದ ಹೊಡೆಯುವ ಹಾಗಾಗುತ್ತದೆ. ಅವಳ ಕೈಯನ್ನು “ನಿಕಾಮ ಕೋಮಲ”ವೆಂದು ವರ್ಣಿಸುವಾಗಲೂ ಕವಿಯು ಪಾರಿಜಾತ “ಪಲ್ಲವ”ದ ಸಾದೃಶವನ್ನು ಏಕೆ ಕೊಟ್ಟನೊ! ಪಾರಿಜಾತ “ಕುಸುಮ”ದಷ್ಟು ಪೇಲವವಲ್ಲವೆಂದು ಅವನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಿರಬಹುದು! ಭೀಮನಿಗೆ ತಕ್ಕ ಶೃಂಗಾರ!

ರಣರಂಗದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿಸಮಯಾನುಸಾರವಾದ ಬೀಭತ್ಸವೂ ಮರುಳುಗಳ ಭೀಕರ ಹಾಸ್ಯವೂ (ವೃದ್ಧಕಂಚುಕಿಯು ಚಾಲುಕ್ಯ ರಾಜಪರಂಪರೆಯನ್ನೂ ಬಿರುದಾವಳಿಯನ್ನೂ ಪಾಠ ಒಪ್ಪಿಸಿದ ಮೇಲೆ) ವಿದೂಷಕನ ಪರಿಹಾಸ್ಯವೂ ಬರುತ್ತವೆ. ಅಟ್ಟಲಾಟದಲ್ಲಿ ಬರುವ ಕೋಡಂಗಿಯಂತೆಯೂ ತಮಿಳು ನಾಟಕಗಳಲ್ಲಿ ಬರುವ ಅಧಿಕ ಪ್ರಸಂಗಿಯಾದ ವಿದೂಷಕನಂತೆಯೂ ಈ ನರ್ಮ ಸಚಿವನು ಇಲ್ಲಿ ಏಕೆ ಬಂದನೋ! ಹೊಟ್ಟೆಬಾಕತನದ ಹಾಸ್ಯವು ಇಲ್ಲಿ ಬರದಿದ್ದರೆ ಏನು ಉಳಿದುಹೋಗುತ್ತಿತ್ತೋ! ಈ ಹುಟ್ಟು ಹೇಡಿಗೆ ಆ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯೊಡನೆ ಹಾಸ್ಯಮಾಡುವ ಧೈರ್ಯವು ಹೇಗೆ ಬಂತೋ ತಿಳಿಯದು! ಇವಲ್ಲದೆ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ “ಸಂಜಯ ನರಸಂಗೆ ನವರಸಮನಭಿನವರಸಂ ಮಾಡಿ” ತೋರುತ್ತಾನೆ – ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಬರೆದಿರುವ ಚಿತ್ರಗಳೆಲ್ಲವೂ ರಕ್ತದಲ್ಲಿ ಬರೆದ ಚಿತ್ರಗಳು! ಸಾಯಂಕಾಲದ ಕೆಂಡಗೆಂಪಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ ಪಶ್ಚಿಮ ದಿಗಂತದಲ್ಲಿ ಒಂದೆರಡು ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಬೆಳ್ಳಗೆ ಮಿಣುಗುಟ್ಟಿದರೇನು? ಮೋಡಗಳ ತುಂಡು ಸುಳಿದಾಡಿದರೇನು? ಅಲ್ಲಿ ಮರುಳುಗಳ ಕರಾಳಚ್ಛಾಯೆಗಳು ಏಕಾದಶಾಕ್ಷೋಹಿಣೀಪತಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಕಾಲ ಒದಗಿ ಬಂದಿದ್ದ ಕುರುರಾಜನನ್ನು ಜೀವದಿಂದಿರುವಾಗಲೇ ಕಿತ್ತುಕೊಂಡು ತಿನ್ನಲು ಬರುತ್ತವೆ.

ಈ ರಸಗಳೆಲ್ಲವೂ ನಾಯಕರಸವಾದ ವೀರದ ಪರಿವಾರದಲ್ಲಿ ಬಂದು ಅದರ ಜಾಜ್ವಲ್ಯವನ್ನೂ ಔದ್ಧತ್ಯವನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿಸತಕ್ಕವುಗಳು. ಕರುಣ ರೌದ್ರಗಳು ಅದರ ಎರಡು ಕಾಲುಗಳಿದ್ದ ಹಾಗೆ. ಇವುಗಳ ನಡಗೆಯೇ ಬೇರೆ! ಆದ್ದರಿಂದ ಭಾವಾಭಿನಿವೇಶವಿಲ್ಲದ ಕಡೆಯಲ್ಲಿ ಒಡ್ಡರ ಬಂಡಿಯಂತೆ ಹೋಗುವ ಸಪ್ಪೆ ಶೈಲಿಯು ಇದು ಬಂದಾಗ ಒಳಗೆ ರಾಜನು ಕುಳಿತಿರುವ ಭವ್ಯರಥದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಾಳಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ. ಕರುಣವು, ಬಿಟ್ಟು ಬಿಟ್ಟು ಬರುವ ಸೋನೆ ಮಳೆಯಂತೆ ಗ್ರಂಥದ ಉದ್ದಕ್ಕೂ, ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗ್ರಂಥದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ, ಬರುತ್ತದೆ. “ಏಕೋ ರಸಃ ಕರುಣ ಏವ........” ಎಂದು ಮುಂತಾಗಿ ಭವಭೂತಿಯು ಕರುಣರಸವನ್ನು ಬಹು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿರುವಂತೆ ಅವನದೇ ಆದ ಒಂದು ಅಹಂಕಾರವಿಶೇಷದಿಂದ ಹೇಳಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ. ಇದನ್ನೇ ಪಂಡಿತರು ಸಮ್ಮತಿಸಿ “ಉತ್ತರೇ ರಾಮಚರಿತೇ ಭವಭೂತಿರ್ವಿಶಿಷ್ಯತೇ” ಎಂದು ಅವನಿಗೆ ಪ್ರಶಸ್ತಿಪತ್ರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟುಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಇದರ ಅರ್ಹತೆ ಔಚಿತ್ಯಾದಿಗಳು ಹೇಗಾದರೂ ಇರಲಿ, ರನ್ನನ ಕರುಣರಸ ಪ್ರತಿಪಾದನೆಯು ಮೇಲ್ಕಂಡಂತೆ ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿರುವ ಭವಭೂತಿಯ ಪ್ರತಿಪಾದನೆಗೆ ಯಾವ ವಿಧದಲ್ಲಿಯೂ ಕಡಮೆಯಲ್ಲ. ಇನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿರುವ ಗಂಭೀರತೆ ವೈಚಿತ್ರ್ಯ ವೈವಿದ್ಯಾದಿಗಳು ಅಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲವೆಂದು ಹೇಳಬಹುದು. ದ್ರೌಪದಿ ದುರ್ಯೋಧನ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ ಗಾಂಧಾರಿ ಭೀಷ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮೀ ಮುಂತಾಗಿ ಎಷ್ಟು ಜನ ಎಷ್ಟು ವಿಧವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಶೋಕವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವರು! ಕುರುಡರೂ ಮುದುಕರೂ ಆದ ತಾಯಿತಂದೆಗಳ ಗೋಳಾಟವೂ, ಕೈಲಾಸಶೈಲಸದೃಶರಾದ ವೀರಾಧಿವೀರರು ತನಗಾಗಿ ಕಾದಿ ಸತ್ತರೆಂಬ ಚಿಂತೆಯೂ, ಪ್ರಾಣಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾದ ದುಶ್ಶಾಸನ ಕರ್ಣರು ಅಳಿದ ವ್ಯಸನವೂ, ಹೃದಯವನ್ನು ಸೀಳುವ ಪುತ್ರಶೋಕವೂ, ದುರ್ಯೋಧನನನ್ನು ರೇಗಿಸಿ ಅವನ ಚಲವನ್ನು ಕಲ್ಲು ಮಾಡುವುವು. ನಿಸರ್ಗವಾಗಿ ಮಾನಧನನೂ ಆತ್ಮ ಸಂಯಮ ಶಾಲಿಯೂ ಆಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಕರ್ಣ ದುಶ್ಶಾಸನರ ಕಳೇಬರಗಳನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಮೈಮರೆತು ಅಳುತ್ತ ಕುಳಿತುಬಿಡುವನು. ಆಗ ಸಂಧಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳೆಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಿರುವ ಸಂಜಯನೇ ಈ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು

"ಪೆಂಡಿರ್ ಪೞಯಿಸುವಂದದೆ

ಗಂಡರ್ ಪೞಯಿಸುವುದಾಯಮೋ ಚಲಮಂ ಕೈ

ಕೊಂಡೆಸಪರಾರೊ! ಕುರುಕುಲ

ಮಂಡನ ನೀ ನೆತ್ತಿಕೊಂಡ ಚಲಮನೆ ಮೆಱಿಯಾ!"

ಎಂದು ಮೂದಲಿಸಿ ರೇಗಿಸಿ ಹೊರಡಿಸಬೇಕಾಗುವುದು. ಗದಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಸವತ್ತಾದ ಅನೇಕ ಭಾಗಗಳಿಗೆ ಪಂಪನು ಕಾರಣವಾಗಿರುವಂತೆ ಈ ಭಾಗಕ್ಕೂ ಕಾರಣವಾಗಿದ್ದರೂ ಇಲ್ಲಿ ರನ್ನನ ಕೈವಾಡವೇ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಮತ್ತೊಬ್ಬರು ಸಂಪಾದಿಸಿಟ್ಟ ವಸ್ತುವಿನ ಬೆಲೆಯನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಿ ಅದನ್ನು ಸದುಪಯೋಗಪಡಿಸಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೂ ಒಂದು ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಬೇಕು; ಹಾಗಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಪಂಪನನ್ನು ಓದಿದ ಕವಿಗಳೆಲ್ಲರೂ ರನ್ನರಾಗಬೇಕಾಗಿತ್ತು.

ಭೀಮನಲ್ಲಿ ವೀರರಸವನ್ನೂ ಅವನಿಗೆ ಪ್ರತಿನಾಯಕನಾದ ದುರ್ಯೋಧನನಲ್ಲಿ, ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನನುಸರಿಸಿ, ರೌದ್ರವನ್ನೂ ತೋರಿಸಬೇಕೆಂದು ರನ್ನನು ಸಂಕಲ್ಪಿಸಿರಬಹುದು. ಆದರೆ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಇದು ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿದೆ. ಇಬ್ಬರಲ್ಲಿಯೂ ಕ್ರೋಧ ದ್ವೇಷ ಮೂದಲಿಕೆಗಳು ಸಮವಾಗಿದ್ದರೂ, ದುರ್ಯೋಧನನಲ್ಲಿರುವ “ಮಹಾನುಭಾವ”ತ್ವವೂ ಗಾಂಭೀರ್ಯವೂ ಭೀಮನಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಅವನ ಮೂದಲಿಕೆಯಲ್ಲಿರುವ ತೀಕ್ಷ್ಣತೆಯು ಭೀಮನ ಮೂದಲಿಕೆಯಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಭೀಮನಲ್ಲಿ ಔದ್ಧತ್ಯವೂ ಆಡಂಬರವೂ ಹೆಚ್ಚು; ಅವನು ಮೀಸೆ ಕಡಿಯುವುದೇನು, “ದೋರ್ದಂಡ ಕಂಡೂತಿ”ಯನ್ನು ಹೊಗಳಿಕೊಳ್ಳುವುದೇನು, ಗದಾದಂಡವನ್ನು ರಕ್ತಮಾಂಸಾದಿ “ರೌದ್ರಾರ್ಚನಾದ್ರವ್ಯದಿಂ” ಪೂಜಿಸುವುದೇನು! ಅವನದು “ಅಂತಕನಂತೆ” ರಾಕ್ಷಸಕೃತ್ಯ. ಅವನನ್ನು ನೋಡಿದ ಕೂಡಲೇ, ಅವನು “ಕೌರವ್ಯರನ್ನು ತಿಂದ ರಕ್ಕಸನೋ!” ”ನುಂಗೆ ಬಂದಂ ಭರದಿಂ ಪನ್ನಗಕೇತನನುಮಂ“ ಎಂದು ಗಾಂಧಾರಿಯು, ಹಸಿಯ ಮಾಂಸವನ್ನು ತಿನ್ನುವವರನ್ನು ಕಂಡರೆ ಹೆದರುವಂತೆ, ಹೆದರುವಳು. ದುರ್ಯೋಧನನದು ಕೃಷ್ಣನೂ ಆಶ್ಚರ್ಯಪಡುವ ”ನಿರ್ವ್ಯಾಜಶೌರ್ಯ“. ಅವನಲ್ಲಿ ಅಂಥ ಶೌರ್ಯವಿರುವುದರಿಂದಲೇ ತನಗೆ ಚಿರಂಜೀವಿಯಾಗಿದ್ದ ಅಭಿಮನ್ಯುವಿನ ಶವವನ್ನು ಕಂಡು ಗುರುಭಾವನೆಯಿಂದ ”ನಿಜಸಾಹಸೈಕದೇಶಾನುಮರಣಮೆಮಗಕ್ಕೆ ಗಡಾ!" ಎಂದು ಕೈಮುಗಿದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುವನು.

ರನ್ನನು ರಸಪ್ರತಿಪಾದನಕ್ರಮವು “ಗೂಡಾರದ ಕವಿಯಂತಿರೆ ಮುಚ್ಚಿ” ಹೋಗುವುದಲ್ಲ. “ನವರಸಮಂ ತೆರೆಯೆ” ನುಡಿದು ಅವುಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತಾರಗೊಳಿಸಿ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಗೊಳಿಸುವುದು. ಒಂದೆರಡು ಗೀಟುಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುವವನಂತೆ, ಒಂದೆರಡು ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸಿ ಚಿತ್ರಿಸುವುದು ಗಟ್ಟಿಗತನವೇ! ಆದರೆ ಅತಿ ವಿಸ್ತಾರಮಾಡದೆ, ಎಲ್ಲೆಯರಿತು, ಮಿತಿಯರಿತು, ವಿಸ್ತಾರ ಪಡಿಸುವುದೂ ಕಷ್ಟವೇ! ಕೆಲವು ವೇಳೆ, ಅತಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದದ್ದನ್ನಾದರೂ ಒಪ್ಪಬಹುದು, ಅತಿ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ಸಹಿಸುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಂಸತೂಲಿಕೆಯಾದರೂ ಅದನ್ನು ದಿಂಬು ಹಾಸಿಗೆಗಳಿಗೆ ಗಿಡಿದು ಗಿಡಿದು ತುಂಬಿದರೆ ಹಂಸತೂಲಿಕಾತಲ್ಪ ಹೋಗಿ ಶಿಲಾಫಲಕತಲ್ಪವಾಗುತ್ತದೆ. ರನ್ನನಲ್ಲಿ, ಬರೆಯಬಲ್ಲೆನೆಂದು ಭರ್ತಿಹಾಕುವ ಈ ದೋಷವಿಲ್ಲ.

"ಕವಿಮಾರ್ಗದೊಳೊಖ್ಖಾಣಿಪ

ಠವಣಿಪ ಕಮ್ಮೈಸುವೆಡೆಯೊಳೊಖ್ಖಾಣಿಸಲುಂ

ಠವಣಿಸಲುಂ ಕಮ್ಮೈಸಲು

ಮಿವನಂತಾರ್ ಬಲ್ಲರೆನಿಸಿದಂ ಕವಿರತ್ನಂ"*

* ರನ್ನ ಕವಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ - ೧೯೨೮

</section>

ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಬರೆದ ಕವಿ ರಾಘವಾಂಕ. ಸಿದ್ಧರಾಮ ಪುರಾಣ, ಸೋಮನಾಥಚರಿತೆ, ವೀರೇಶಚರಿತೆ, ಶರಭಚಾರಿತ್ರ, ಹರಿಹರ ಮಹತ್ವ – ಇವು ಈತನ ಇತರ ಗ್ರಂಥಗಳು. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಈಗ ಮೊದಲಿನ ನಾಲ್ಕು ಸಿಕ್ಕಿ ಅಚ್ಚಾಗಿವೆ; ಮಿಕ್ಕ ಎರಡು ಇನ್ನೂ ದೊರೆತಿಲ್ಲ.

ಈತನ ಕಾಲವು ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶತಮಾನದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ (ಸು. ೧೧೬೫) ಎಂದು ರಾ. ನರಸಿಂಹಾಚಾರ್ಯರೂ, ಹದಿಮೂರನೆಯ ಶತಮಾನದ ಕೊನೆ (ಸು. ೧೨೯೦) ಎಂದು ರೆ॥ ಕಿಟ್ಟಲ್, ಡಾ॥ ವೆಂಕಟಸುಬ್ಬಯ್ಯನವರು ಮುಂತಾದವರೂ ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಡುತ್ತಾರೆ.

ರಾಘವಾಂಕನ ಕಾಲ ದೇಶ ವರ್ತಮಾನಗಳನ್ನು ಸುಮಾರಾಗಿ ಊಹಿಸಲು ಸಹಕಾರಿಗಳಾದ ಕೆಲವು ಸಂಗತಿಗಳು ಅವನ ಗ್ರಂಥಗಳಿಂದ ತಿಳಿದುಬರುತ್ತವೆ. ಅವು ಯಾವುವೆಂದರೆ:-

ಈತನು ಹಂಪೆಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿ ಬೆಳೆದು ವಿರೂಪಾಕ್ಷನ ಭಕ್ತನಾಗಿದ್ದನು. ಹಂಪೆಯ ಶಂಕರಪ್ರಭು, ಹಂಪೆಯ ಮಾದಿರಾಜ, ಹಂಪೆಯ ಮಹಾದೇವ, ಹಂಪೆಯ ಹರೀಶ್ವರ – ಇದು ಗುರುಪರಂಪೆ. ತಾನು ಹರೀಶ್ವರನ ‘ವರಸುತ’ ಎಂದರೆ ಶಿಷ್ಯ೧ ಉದ್ಭಟ, ಮಯೂರ, ಕಾಳಿದಾಸ, ಹಲಾಯುಧ, ಕೇಶಿರಾಜ, ಮಲುಹಣ, ಬಾಣ, ಭೋಜ, ಭಲ್ಲಟ, ಭಾರವಿ - ಇವರು ಸ್ತುತ್ಯರಾದ ಹಿಂದಿನ ಶೈವಕವಿಗಳು. (ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ ಕಾವ್ಯ)

ಸಿದ್ಧರಾಮನು ಸೊನ್ನಲಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಕೆರೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿಸಿ ಶಿವಪೂಜೆ ಪುರಸ್ಕಾರಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಬಿಜ್ಜಳನು ವೀರ ಜಗದೇವನಿಂದ ಹತನಾದನು. ಬಿಜ್ಜಳನ ತಮ್ಮನಾದ ಕರ್ಣದೇವನು ತನಗೆ ಕಲ್ಯಾಣದಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟ ಕಟ್ಟಬೇಕೆಂದು ಸಿದ್ಧರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿಕಳುಹಿಸಿದನು. ಆದರೆ ಸಿದ್ಧರಾಮನು ಅದಕ್ಕೆ ಒಪ್ಪಲಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲಮ (ಪ್ರಭುದೇವ)ನು - ಸಿದ್ಧರಾಮನನ್ನು ಕಂಡು ಅವನಿಗೆ ಸಿದ್ಧರ ಚರಿತ್ರೆಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ ಹೋದನು – (ಸಿದ್ಧರಾಮಪುರಾಣ)

೧ ‘ಹಂಪೆಯ ಮಹಾದೇವನಾತ್ಮಜ’ (ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರಕಾವ್ಯ, ೧, ೧೩) ಎಂದೂ ಹೇಳಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಆತ್ಮಜ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವನ್ನು ‘ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಮಗ’ ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗಿಸಿರುವಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ.

“ಯತಿಪತಿ ಹಂಪೆಯ ಹರಿದೇವರ ಕಾರುಣದ ಸುತ ಶಿವಕವಿಭೃತ್ಯಂ ಹಂಪೆಯ ರಾಘವ ಪಂಡಿತಂ” ಎಂದು ವೀರೇಶಚರಿತೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ. ಇದನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ಅವನ ಹೆಸರು ‘ರಾಘವ’ ಎಂದಿಷ್ಟೇ ಇದ್ದಿರುವಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ.

ಸೋಮನಾಥಚರಿತೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೆಚ್ಚು ಕಡಮೆ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ ಕಾವ್ಯದ ಪೀಠಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಬರುವ ಸಂಗತಿಗಳೇ ಇವೆ. ಕಥಾನಾಯಕನಾದ ಆದಯ್ಯನು ಹುಲಿಗೆರೆಗೆ ಹೋದಾಗ ಅಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರಾದಿತ್ಯನೆಂಬ ರಾಜನಿದ್ದಂತೆ ಹೇಳಿದೆ. ಆದರೆ ಈ ಚಂದ್ರಾದಿತ್ಯನಾರೆಂಬುದು ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ. ಕರ್ಣಾಟಕದ ಪ್ರಾಚೀನ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಇಬ್ಬರು ಚಂದ್ರಾದಿತ್ಯರು ತಿಳಿದುಬಂದಿದ್ದಾರೆ; ಒಬ್ಬನು ಇಮ್ಮಡಿ ಪುಲಿಕೇಶಿಯ ಹಿರಿಯ ಮಗ (೭ನೆಯ ಶತ) ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ಕರಹಾಡ ರಾಜನಾದ ಇಮ್ಮಡಿ ಜತಿಗನ ಮಗ (ಸು. ೧೦೫೦). ಆದಯ್ಯನು ಸುಮಾರು ೧೧೫೦ರಲ್ಲಿ ಜೀವಿಸಿದ್ದನೆಂಬುದನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರೆ (ಕವಿಚರಿತೆ, ೧ ಪುಟ ೨೦೩) ಮೇಲೆ ಕಂಡ ಚಂದ್ರಾದಿತ್ಯರಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಆಗ ಇರಲಿಲ್ಲವೆಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ.

ಮೇಲೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟರಾದ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಹರೀಶ್ವರನು ‘ಗಿರಿಜಾ ಕಲ್ಯಾಣ’ ಮುಂತಾದ ಕಾವ್ಯಗಳ ಕರ್ತೃ; ರಾಘವಾಂಕನ ಸೋದರಮಾವ ಮತ್ತು ಗುರು. ಆದರೆ ಹರೀಶ್ವರನ ಕಾಲವೂ ರಾಘವಾಂಕನ ಕಾಲದಷ್ಟೇ ಅನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿದೆ. ಪೂರ್ವ ಕವಿಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಶಿರಾಜ ಹೊರತು ಮಿಕ್ಕವರೆಲ್ಲರೂ ಸಂಸ್ಕೃತ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿಚಿತರಾದವರು. ಇಲ್ಲಿ ಉಕ್ತರಾಗಿರುವರೂ ಅವರೇ ಆಗಿರಬೇಕು.೧ ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶತಮಾನಕ್ಕಿಂತ ಹಿಂದೆ ಇದ್ದವರು. ಇನ್ನು ಸಿದ್ಧರಾಮನ ಕಾಲವೂ ಸರಿಯಾಗಿ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ. (ಸುಮಾರು ೧೧೬೦ ಎಂಬುದು ಕವಿಚರಿತಕಾರರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ – ಕವಿಚರಿತೆ, ೧ ಪುಟ ೧೮೩) ಕಲ್ಯಾಣದ ಬಿಜ್ಜಳನು ಸಿದ್ಧರಾಮನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಗತಿಸಿದನೆಂದು ಸಿದ್ಧರಾಮ ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ಉಕ್ತವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಬರೆದ ರಾಘವಾಂಕನು ಕ್ರಿ.ಶ. ೧೧೫೬ – ೧೧೬೭ ರಲ್ಲಿ ಆಳುತ್ತಿದ್ದ ಬಿಜ್ಜಳನಿಗಿಂತ ಒಂದೆರಡು ತಲೆಯಾದರೂ ಈಚೆ ಇದ್ದರಿಬೇಕು. ಏಕೆಂದರೆ, ಬಿಜ್ಜಳನು ಸತ್ತಮೇಲೆ ಸಿದ್ಧರಾಮನು ಬಯಲಾದದ್ದು. ಸಿದ್ಧರಾಮನು ಬಯಲಾದಮೇಲೆ ರಾಘವಾಂಕನು ಅವನ ಪುರಾಣವನ್ನು ಬರೆದದ್ದು. “ಸೋಮನಾಥಚರಿತೆ”ಯೂ ಹೀಗೆಯೇ ಆದಯ್ಯನ ಕಾಲಾನಂತರ ಬರೆದದ್ದು. ಆದಯ್ಯನ ವಚನಗಳನ್ನು ನೋಡಿದರೆ, (ಶಿವಾನುಭವ, ಸಂಪುಟ ೬, ಸಂಚಿಕೆ ೩; “ಆದಯ್ಯನ ವಚನಗಳು,”ಪುಟಗಳು ೧೬-೧೭ ಮತ್ತು ‘ಪ್ರಸ್ತಾವನೆ’ ಪುಟ ೫) ಅವನು ಬಸವಣ್ಣನವರ ಕಾಲಕ್ಕಿಂತ ಈಚೆಗೆ ಇದ್ದನೆಂದು ಊಹಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಘವಾಂಕನು ಸುಮಾರು ಕ್ರಿ.ಶ. ೧೨೦೦ ರ ಮೇಲೆ ಇದ್ದಿರಬೇಕೆಂದು ಸ್ಥೂಲವಾಗಿ ಹೇಳಬಹುದು.

೧ ಇವರುಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಳಿದಾಸ ಮಯೂರ ಬಾಣರು ಕಂಧಾರದ ನಂದಭೂಪನ ಸಭೆಯಲ್ಲಿದ್ದಂತೆಯೂ, ಕಾಳಿದಾಸನು ಶಿವನ ಚರಣಕ್ಕೆ ಕಣ್ಣನ್ನರ್ಪಿಸಿ ಮರಳಿ ಪಡೆದಂತೆಯೂ ಮಯೂರನು ಸೂರ್ಯನಿಂದ ಹೋಗದ ಕುಷ್ಠವನ್ನು ಶಿವನಿಂದ ನೀಗಿ ನಿರ್ಮಲ ತನುವನ್ನು ಪಡೆದಂತೆಯೂ, ಬಾಣನು ತನ್ನ ಕೈಕಾಲುಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿಕೊಂಡು ಶಿವನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿ ಮರಳಿ ಪಡೆದಂತೆಯೂ, ಭೋಜನು ಶಿವಕಾವ್ಯವನ್ನು ಬರೆಯಲು ಶಿವನು ಮೆಚ್ಚಿ ಕೈಲಾಸಕ್ಕೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋದಂತೆಯೂ ವೀರಶೈವಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದೆ.........’ (ಕವಿಚರಿತೆ, ೧ ೨೨೨-೨೩)

ಸುಮಾರು ೧೨೬೩ರಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾದ ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನನ “ಸೂಕ್ತಿ ಸುಧಾರ್ಣವ” ದಲ್ಲಿ ಹರೀಶ್ವರನ ‘ಗಿರಿಜಾಕಲ್ಯಾಣ’ ದಿಂದ ಪದ್ಯಗಳು ಉದ್ಧೃತವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಹರೀಶ್ವರನು ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹಿಂದೆ ಇದ್ದನೆಂದು ಹೇಳಬಹುದು. ರಾಘವಾಂಕನು ಅವನಿಗಿಂತ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಿರಿಯವನಾಗಿರಬೇಕು.

ಈತನ ವಿಷಯವಾಗಿ ರಾಘವಾಂಕ ಚಾರಿತ್ರ (ಕ್ರಿ.ಶ. ೧೬೫೦), ಚೆನ್ನಬಸವ ಪುರಾಣ (೧೫೮೪), ಭೈರವೇಶ್ವರ ಕಾವ್ಯದ ಕಥಾಸೂತ್ರ ರತ್ನಾಕರ (೧೬೭೨), ಗುರುರಾಜ ಚಾರಿತ್ರ (೧೬೫೦) ಇವುಗಳಿಂದ ಈ ವಿಷಯಗಳು ತಿಳಿಯುತ್ತವೆ* -

* ಕವಿಚರಿತೆ, ೧, ೨೩೫-೨೩೬.

ರಾಘವಾಂಕ ಚಾರಿತ್ರ: ‘ಈತನು ಕುಂತಳ ದೇಶದಲ್ಲಿ ತುಂಗಭದ್ರಾ ತೀರದಲ್ಲಿರುವ ಪಂಪಾಪುರದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದನು. ಇವನ ತಂದೆ ಮಹಾದೇವಭಟ್ಟ; ತಾಯಿ ರುದ್ರಾಣಿ; ಸೋದರ ಮಾವ ಮತ್ತು ಗುರು ಹಂಪೆಯ ಹರೀಶ್ವರ. ಈತನು ತನಗೆ ಕವಿತಾಶಕ್ತಿಯುಂಟಾದ ಮೇಲೆ ಪಂಪಾಪುರದ ರಾಜನಾದ ದೇವರಾಜನ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ವಿದ್ವಾಂಸರೆಲ್ಲರೂ ಮೆಚ್ಚುವಂತೆ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ರಚಿಸಿ ಓದಿದನು. ಹೀಗೆ ನರಸ್ತುತಿ ಮಾಡಿದ ತಪ್ಪಿತಕ್ಕೆ ಹರೀಶ್ವರನು ಹಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಮುರಿಯಲು ಹರೀಶ್ವರನ ಇಷ್ಟಾನುಸಾರ ಸೋಮನಾಥ ಚರಿತೆಯೇ ಮುಂತಾದ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಬರೆದು ಹಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆದನು. ತರುವಾಯ ನರಸಿಂಹ ಬಲ್ಲಾಳನ ಮಂತ್ರಿಯಾದ ಕೆರೆಯ ಪದ್ಮರಸನನ್ನು ನೋಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಹೊಯ್ಸಳ ನಗರಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಅಲ್ಲಿಂದ ಮರಳಿ ಹಂಪೆಗೆ ಬಂದು ಓರುಗಲ್ಲಿನ ರಾಜನಾದ ರುದ್ರಪ್ರತಾಪನ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಏಕ ದ್ವಿ ತ್ರಿ ಸಂಧಿಗ್ರಾಹಿಗಳೆಂಬ ಕುಕವಿಗಳಿದ್ದಾರೆಂದು ಕೇಳಿ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಷಟ್ಪದೀರೂಪವಾದ ವೀರೇಶ್ವರ ಚರಿತೆಯೆಂಬ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಬರೆದು ರಾಜನ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಓದಿ ಕುಕವಿಪರವಾದಿಗಳನ್ನು ಜಯಿಸಿ ಹಂಪೆಗೆ ಬಂದು ಹರೀಶ್ವರನ ಆಜ್ಞಾನುಸಾರವಾಗಿ ಬೇಲೂರಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಬಯಲಾದನು. ಈತನಿಗೆ ಹಿಂದೆ ಷಟ್ಪದಿಗಳಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಬರೆದಿರಲಿಲ್ಲ; ಈತನೇ ಅವುಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು’.

ಚೆನ್ನ ಬಸವಪುರಾಣ:-

‘ವರಹರೀಶ್ವರನ ಸೋದರದಳಿಯನುಭಯಕವಿ

ಶರಭ ಭೇರುಂಡನೆಂದೆಂಬ ನಾನಾಪರಿಯ

ಬಿರುದಾಂತ ಕವಿರಾಘವಾಂಕನಿರದೋರುಗಲ್ಲೆಂಬ ಪಟ್ಟಣಕೆ ಪೋಗಿ ।

ಪರವಾದಿಗಳನಲ್ಲಿ ಗೆಲಿದು ವೀರೇಶನಿಂ

ದರಿದೆನಿಪ ಪದಕಮಂ ಪಡೆದು ವೇಲಾಪುರಿಗೆ

ಮರಳಿ ಬಂದಲ್ಲಿ ದೇಹವನುೞಿದು ವರಸಮಾಧಿಯೊಳಿರದೆ ಬಯಲಪ್ಪನು ॥

ಭೈರವೇಶ್ವರ ಕಾವ್ಯದ ಕಥಾಸೂತ್ರರತ್ನಾಕರ:-

‘ಪ್ರತಾಪರುದ್ರನ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಏಕದಂಡಿ, ದ್ವಿದಂಡಿ, ತ್ರಿದಂಡಿ, ಎಂಬ ಮೂವರು ವೈಷ್ಣವ ಕವಿಗಳು ಸಕಲ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಮಾಡಿದ ಪದ್ಯಮಂ ಮೂರು ವೇಳೆ ಓದಿಸಿ ಆ ಪದ್ಯವ ಪಾಠಮಾಡಿ ನನ್ನ ಪದ್ಯವ ನೀನೆಲ್ಲಿ ಕಲಿತೆ ಎಂದು ಕವಿಗಳನ್ನು ರಾಜನ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮನ್ನಣೆಯಿಲ್ಲದಂತೆ ಸೋಲಿಸುತ್ತಿರಲು, ರಾಘವಾಂಕನು ಆ ವಾರ್ತೆಯಂ ಕೇಳಿ ಕವಿಮುಖಕವಾಟವೆಂಬ ಪದ್ಯಶಾಸ್ತ್ರವಂ ರಚಿಸಿ ಓರುಗಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಆ ಏಕದ್ವಿತ್ರಿದಂಡಿಗಳನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ರಾಜನಿಂದ ಮನ್ನಣೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದನು. ಉಭಯಕವಿಶರಭ ಭೇರುಂಡ ರಾಘವಾಂಕ ಪಂಡಿತ ಎಂಬ ಶಿವಕವೀಶ್ವರನ ಕವಿತ್ವದಲ್ಲಿ ತಪ್ಪಿಲ್ಲವೆಂದು ಸಮಸ್ತ ಸಮಯದ ಕವಿಗಳೆಲ್ಲಾ ಕೀರ್ತಿಸಿದರು’.

ಗುರುರಾಜ ಚಾರಿತ್ರ:-

‘ಕವಿಕಮಲಮಾರ್ತಂಡ ರಾಘವಾಂಕಂ ಪಂಪಾವಿರೂಪಾಕ್ಷನನು ಸ್ತುತಿಸಿ ಕಂಕಣ ಕಿರೀಟಾದಿಗಳನನುನಯದಿ ಪಡೆದು ಉಭಯ ಕವಿಶರಭ ಭೇರುಂಡನೆಂಬ ಪೆಂಡೆಯವ ಧರಿಸಿ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನ ಕಾವ್ಯವ ಮುೞಿದು ಸೋಮನಾಥನ ಕಾವ್ಯವ ಪೇೞಿ ಕುಮಾರವ್ಯಾಸನ ಗೆಲಿದು ಓರುಂಗಲ್ಲಿಗೈದುತ್ತ ಸುಮನಸನ ಲೀಲೆಯಿಂ ಗಂಧರ್ವಲೋಕಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿ ವೀರೇಶನಾಲಯಕೆ ಹೋಗಿ ದೇಗುಲದ ಹಿಂದೆ ಕುಳಿತು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಮೀಸಲುಗವಿತೆಯೆಂಬ ಪ್ರಬಂಧಮಂ ರಾಗದಿಂದೊರೆದು ದೇಗುಲವನಭಿಮುಖಗೈದು ವೀರಭದ್ರನಂ ರಂಗಸ್ಥಲಕೆ ಬರಿಸಿ ರುದ್ರಪ್ರತಾಪನಿಂ ಪೂಜೆ ವಡೆದನು’.

ಈ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ನಂಬುವುದಾದರೆ, ರಾಘವಾಂಕ, ಪಂಪಾಪುರದ ದೇವರಾಜ, ನರಸಿಂಹಬಲ್ಲಾಳ, ಓರುಗಲ್ಲಿನ ರುದ್ರಪ್ರತಾಪ ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಸಮಕಾಲಿಕರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಸಂಭವವಾಗಬೇಕಾದರೆ ರಾಘವಾಂಕನು ಕ್ರಿ.ಶ. ಸುಮಾರು ೧೨೮೦-೯೦ ರಲ್ಲಿ ಇದ್ದಿರಬೇಕೆಂದು ರೆ॥ ಕಿಟ್ಟಲ್ ಮತ್ತು ಡಾ॥ ವೆಂಕಟಸುಬ್ಬಯ್ಯನವರೂ, ಸುಮಾರು ೧೧೬೫ ರಲ್ಲಿ ಇದ್ದಿರಬೇಕೆಂದು ರಾ. ನರಸಿಂಹಾಚಾರ್ಯರೂ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಪಡುತ್ತಾರೆ.

ನರಸಿಂಹ ಬಲ್ಲಾಳನು ೧ನೆಯ ನರಸಿಂಹ ಹೊಯ್ಸಳ (೧೧೨೬-೧೧೭೧), ರುದ್ರಪ್ರತಾಪನು ೧೧೬೨ರಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ರುದ್ರದೇವ, ದೇವರಾಜನು ಯಾರೋ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ – ಎಂಬುದು ರಾ. ನರಸಿಂಹಾಚಾರ್ಯರ ಹೇಳಿಕೆ. ಆದರೆ ಈ ನರಸಿಂಹ ಬಲ್ಲಾಳನು (ಮೂರನೆಯ ನರಸಿಂಹ ಹೊಯ್ಸಳನ ಮಗನಾದ) ಮೂರನೆಯ ಬಲ್ಲಾಳ (೧೨೯೧-೧೩೪೨), ರುದ್ರಪ್ರತಾಪನು ಈ ಮೂರನೆಯ ಬಲ್ಲಾಳನ ಸಮಕಾಲಿಕನಾದ ಓರುಗಲ್ಲಿನ ಪ್ರತಾಪರುದ್ರ, ಪಂಪಾಪುರದಲ್ಲಿ ದೇವರಾಜನೆಂಬ ಒಬ್ಬ ಸಣ್ಣ ರಾಜನಿದ್ದಿರಬಹುದು – ಎಂಬುದು ಡಾ॥ ವೆಂಕಟಸುಬ್ಬಯ್ಯನವರ ಮತ.

ಮೇಲೆ, ಅಂತರಪ್ರಮಾಣ ಮುಂತಾದ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ರಾಘವಾಂಕನು ಕ್ರಿ.ಶ. ೧೨೦೦ ಮೇಲೆ ಇದ್ದಿರಬಹುದೆಂದು ಮಾಡಿರುವ ಊಹೆಗೆ ಡಾ॥ ವೆಂಕಟಸುಬ್ಬಯ್ಯನವರ ಮತವು ಉಪಷ್ಟಂಭಕವಾಗುತ್ತದೆ.

ವಸ್ತುತಃ ರಾಘವಾಂಕನ ಕಾಲವಾದ ೩೦೦-೪೦೦ ವರ್ಷಗಳ ಮೇಲೆ ಬರೆದ ‘ರಾಘವಾಂಕ ಚಾರಿತ್ರ’ ಮುಂತಾದ ಗ್ರಂಥಗಳ ಹೇಳಿಕೆಗೆ ಎಷ್ಟು ಬೆಲೆ ಕೊಡಬೇಕೆಂದು ನಿರ್ಧರಿಸುವುದು ಕಷ್ಟ. ಅವೇನು ಚರಿತ್ರೆಗಳೆಂದು ಬರೆದ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲ. ಜನಜನಿತವಾಗಿ ತಿಳಿಯಬಂದ ಸಂಗತಿಗಳು ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿತವಾದಾಗ ಒಂದು ಕಾಲದಿಂದ ಮತ್ತೊಂದು ಕಾಲಕ್ಕೆ ಬಣ್ಣವೇರಿ ಬದಲಾಯಿಸುತ್ತ ಹೋಗುವುದು ಸ್ವಭಾವ.

ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಈ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಚರಿತ್ರಕಾರರಿಗೆ ಸಮ್ಮತವಲ್ಲದ ಸಂಗತಿಗಳೂ ಪರಸ್ಪರ ವಿರೋಧಗಳೂ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. (‘ಕೆಲವು ಕನ್ನಡ ಕವಿಗಳ ಜೀವನಕಾಲ ವಿಚಾರ’, ಪುಟಗಳು ೨೭೧-೨೭೩ ನ್ನು ನೋಡಿ).

ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಘವಾಂಕನು ಸುಮಾರು ಕ್ರಿ.ಶ. ೧೨೮೦ರಲ್ಲಿ ಇದ್ದಿರಬಹುದೆಂದು ಸ್ಥೂಲವಾಗಿ ಹೇಳಬಹುದು.*

* ‘ಸೂಕ್ತಿ ಸುಧಾರ್ಣವ’ದಲ್ಲಿ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ ಕಾವ್ಯದಿಂದ ಪದ್ಯಗಳು ಉದ್ಧೃತವಾಗಿಲ್ಲವಾದ್ದರಿಂದ ಆಗಿನ ಕಾಲಕ್ಕೆ (ಕ್ರಿ.ಶ. ೧೨೬೩) ಹರಿಶ್ಚಂದಕಾವ್ಯವು ಇನ್ನೂ ರಚಿತವಾಗಿದ್ದಿರಲಾರದೆಂದು ಡಾ॥ ವೆಂಕಟಸುಬ್ಬಯ್ಯನವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಅಷ್ಟೇನೂ ತೃಪ್ತಿಕರವಾದ ಕಾರಣವಲ್ಲ. ಷಟ್ಪದಿ ಕಾವ್ಯಕ್ಕೆ ಆಗ ಇನ್ನೂ ಚಂಪೂ ಗ್ರಂಥಕ್ಕೆ ಇದ್ದ ಗೌರವವು ಇಲ್ಲದೆ ಅದನ್ನು ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನನು ಬಿಟ್ಟಿದ್ದರೂ ಬಿಟ್ಟಿರಬಹುದು. ಹರೀಶ್ವರನ ರಗಳೆಯಿಂದ ಉದ್ಧಾರಮಾಡದಿರುವುದಕ್ಕೂ ಇದೇ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಸೂಕ್ತಿ ಸುಧಾರ್ಣವದಲ್ಲಿ ಈಚೆಗೆ ಕೆಲವು ಪದ್ಯಗಳು ಸೇರಿವೆಯೆಂದು ಹೇಳಲು ಆಧಾರವಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಗ್ರಂಥದ ಸಹಾಯವೊಂದರಿಂದಲೇ ಕಾಲನಿರ್ಧಾರಮಾಡುವುದು ನಿರ್ವಿವಾದವಾಗಲಾರದು.

</section>

ಈತನು ಶಿವಭಕ್ತನಾದ ಕವಿ. ‘ಮಹಾಲಿಂಗಭಕ್ತರ ಭಕ್ತ’. ಇದು ಈತನು ಬರೆದಿರುವ ಗ್ರಂಥಗಳ ಸ್ವರೂಪ, ವಿಷಯಗಳು, ಶಿವಶೈವಪಕ್ಷಪಾತ ಇವುಗಳಿಂದಲೇ ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತದೆ. ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಬರೆದಾಗ ರಾಘವಾಂಕನು ನರಸ್ತುತಿ ಮಾಡಿದನೆಂದು ಅವನ ಮಾವನಾದ ಹರಿಹರನು ಅವನ ಹಲ್ಲುಮುರಿದು ‘ಸೋಮನಾಥ ಚರಿತೆ’ ಮುಂತಾದ ಶೈವ ಕಾವ್ಯಗಳನ್ನು ಬರೆದಮೇಲೆ ಅವುಗಳನ್ನು ಹಿಂತಿರುಗಿ ಕೊಟ್ಟನೆಂದು ಕಥೆಯಿದೆ. ಇದನ್ನು ನಂಬುವುದು ಕಷ್ಟ; ಏಕೆಂದರೆ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನು ಶಿವನ ಭಕ್ತನೆಂದೇ ವರ್ಣಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಶೈವ ಕವಿಗಳಿಗೆ ಶಿವನ ಚರಿತೆ ಎಷ್ಟು ಪೂಜ್ಯವೋ ಶಿವಶರಣರ ಚರಿತೆಯೂ ಅಷ್ಟೇ ಪೂಜ್ಯವಾದದ್ದು. ಅಲ್ಲದೆ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ ಕಾವ್ಯಕ್ಕೆ ‘ಒಡೆಯನಮಳ ಪಂಪಾ ವಿರೂಪಾಕ್ಷ’; ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನಲ್ಲ. ‘ರಾಘವಾಂಕನು ಶರಣರ ಚಾರಿತ್ರ ಪಂಚಕಾವ್ಯವಂ ಪೇೞಿದನು’ (ಕವಿಚರಿತೆ, ೧. ಪುಟ ೨೩೫) ಎಂದು ಪ್ರವಾದವಿದೆ. ಈ ಪಂಚ ‘ಚಾರಿತ್ರ’ಗಳಲ್ಲಿ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ ಕಾವ್ಯವೂ ಒಂದಾಗಿರಬಹುದು. ಏಕೆಂದರೆ ಕೆಲವುಕಡೆ ಇದಕ್ಕೆ ‘ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ ಚರಿತೆ’ ಎಂಬ ಹೆಸರೂ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಕವಿಯೂ ‘ಕೃತಿಗೆ ನಾಮಂ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ ಚಾರಿತ್ರ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ (ಹ.ಕಾ. ಸಂಗ್ರಹ ೧-೩).

ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ವೀರಶೈವ ಕವಿಗಳು ತಮ್ಮ ಗ್ರಂಥಾದಿಯಲ್ಲಿ ಬಸವ ಚೆನ್ನಬಸವಾದಿಗಳನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುವುದುಂಟು. ಹರಿಹರನಾಗಲಿ ರಾಘವಾಂಕನಾಗಲಿ ಇವರನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿಲ್ಲ. ಇದಕ್ಕೆ ಏನು ಕಾರಣವೋ ನಿರ್ಧರವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹರಿಹರಾದಿಗಳು ಬಸವ ಚೆನ್ನ ಬಸವರಿಗಿಂತ ಹಿಂದೆ ಇದ್ದರೂ ಇದ್ದಿರಬಹುದೆಂದು ಕಾವ್ಯ ಕಲಾನಿಧಿಯ ಸಂಪಾದಕರು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಡುತ್ತಾರೆ.೧ ಆದರೆ ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಒಂದು ವೇಳೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೆಚ್ಚು ಕಡಿಮೆ ಸಮಕಾಲಿಕರೆಂದಾದರೂ ಹೇಳಬಹುದಲ್ಲದೆ ಹರಿಹರಾದಿಗಳು ಮುಂಚೆ ಇದ್ದರು ಎಂದು ಹೇಳುವುದು ಕಷ್ಟ. ಹರಿಹರ ರಾಘವಾಂಕರು ವೀರಶೈವರೇ ಆದರೂ ಬಸವೇಶ್ವರನ ಮತಾನುಯಾಯಿಗಳಲ್ಲದಿರಬಹುದೆಂಬುದು ಮತ್ತೆ ಕೆಲವರ ಮತ. ಆದರೆ ಹರಿಹರನು ಬಸವೇಶ್ವರನನ್ನು ಶರಣನೆಂದು ಗಣಿಸಿ ‘ಶರಣರ ರಗಳೆ’ಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾನೆ.೨ ಇದರಿಂದ ಹರಿಹರ ರಾಘವಾಂಕರಿಗೆ ಬಸವೇಶ್ವರನಲ್ಲಿ ಪೂಜ್ಯಭಾವವಿತ್ತೆಂದು ಹೇಳಬಹುದು.೩

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ಗ್ರಂಥಗಳು</h2>

ರಾಘವಾಂಕನ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ‘ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರಕಾವ್ಯ’, ‘ವೀರೇಶ ಚರಿತೆ’, ‘ಸಿದ್ಧರಾಮ ಪುರಣ’, ‘ಸೋಮನಾಥ ಚರಿತೆ’ ಇವು ನಾಲ್ಕು ಮಾತ್ರ ಸಿಕ್ಕಿ ಅಚ್ಚಾಗಿವೆಯೆಂದೂ ‘ಶರಭ ಚಾರಿತ್ರ’, ‘ಹರಿಹರ ಮಹತ್ವ’ಗಳು ಸಿಕ್ಕಿಲ್ಲವೆಂದೂ ಹೇಳಿದೆಯಷ್ಟೆ. “ಸಿದ್ಧನಂಜೇಶನ ‘ರಾಘವಾಂಕ ಚಾರಿತ್ರ’ದಿಂದ, ‘ಶರಭ ಚಾರಿತ್ರ’ದಲ್ಲಿ ಹಿರಣ್ಯಕಶಿಪುವಿನ ರಕ್ತಪಾನದಿಂದ ಮತ್ತನಾದ ನರಸಿಂಹನನ್ನು ವೀರಭದ್ರನು ಶರಭಾಕಾರದಿಂದ ಶಿಕ್ಷಿಸಿದ ಕಥೆಯೂ, ‘ಹರಿಹರ ಮಹತ್ವ’ದಲ್ಲಿ ಹಂಪೆಯ ಹರೀಶ್ವರನ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವೂ ವರ್ಣಿತವಾಗಿರುವಂತೆ ತಿಳಿಯಬರುತ್ತದೆ.”೪

೧ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರಕಾವ್ಯದ (೧೯೦೯) ಭೂಮಿಕೆ, ಪುಟ ೪.

೨ ‘ಬಸವರಾಜದೇವರ ರಗಳೆ’ಯನ್ನು ನೋಡಿ.

೩ ಹರಿಹರ ರಾಘವಾಂಕರು ಹಿಂದಿನಿಂದ ಬಂದ ಜಾತಿ ಮತ ಕುಲಾಚಾರಗಳಿಗೆ ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಶೈವಾಗಮಾನುಸಾರವಾಗಿ ಕರ್ಮಾಚರಣೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಶೈವರೆಂದೂ, ಬಸವ ಸಿದ್ಧರಾಮ ಅಲ್ಲಮಾದಿಗಳು ಕರ್ಮಜಾತಿ ಮತಾಗಮಗಳ ಬಂಧನವನ್ನು ನೀಗಿಕೊಂಡು ಶಿವಾನುಭವ ಸತ್ವಶುದ್ಧಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದ ಸಿದ್ಧಪುರುಷರೆಂದೂ ಅವರ ಗ್ರಂಥಗಳಿಂದ ಊಹಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ.

೪ ಕವಿಚರಿತೆ, ೧ ಪು. ೨೪೪.

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ವೀರೇಶ ಚರಿತೆ</h2>

‘ವೀರೇಶ ಚರಿತೆ’ಯನ್ನು ಕೀರ್ತನ ಕೇಸರಿ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಬಿ. ಶಿವಮೂರ್ತಿ ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳವರು ಈಚೆಗೆ (೧೯೪೨) ಸಂಪಾದಿಸಿ ಅಚ್ಚುಹಾಕಿಸಿದ್ದಾರೆ. ವೀರಭದ್ರನು ದಕ್ಷಾಧ್ವರವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿದ ಕಥೆಯನ್ನು ರಾಘವಾಂಕ ಈ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಚಿಕ್ಕ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಇರವುದು ಎರಡೇ ಸಂಧಿಗಳು; ಒಟ್ಟು ೧೨೭ ಪದ್ಯಗಳು. ಇದು ರಾಘವಾಂಕನ ‘ಮೀಸಲುಗವಿತೆ’. ಈ ಕೃತಿಗೆ ಪತಿ ಓರುಂಗಲ್ಲಿನ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರನೆಂದು ಕವಿಯೇ ಹೇಳಿರುವುದರಿಂದ ಈಚಿನ ವೀರಶೈವ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ರಾಘವಾಂಕನು ಓರುಗಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಕುಕವಿಗಳನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದನೆಂದಿರುವ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಸತ್ಯಾಂಶವಿರುವಂತೆ ಊಹಿಸಬಹುದು. ಈ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ಷಟ್ಪದಿಯ ರಚನೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪದ್ಯವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದೆ:

ಪರಿಕಿಪೊಡೀ ಕೃತಿಗಾವುದು ಮೊದಲೆನೆ ಹಳಚುವ

ತೆರೆಯೊಳು ತಿರುಗುವ ಕರಿಮಕರಂಗಳ ಪುಚ್ಛೋ

ತ್ಕರ ಹತಿಯಿಂ ಚೆಲ್ಲಿದ ಮಣಿಗಳ ಬೆಳಗಿಂ ಶ್ವೇತದ್ವೀಪವನಣಕಿಸುತ ।

ಶರನಿಧಿಯೊಪ್ಪುವುದಂತಾ ಶರನಿಧಿಪರಿವೃತ

ಧರೆಯೊಪ್ಪುವುದಂತಾ ಧರೆಯ ಶಿರೋಮಣಿವೊಲ್

ಸುರಗಿರಿಯೊಪ್ಪುವುದಂತಾ ಸುರಗಿರಿಯುತ್ತರ ಭಾಗವನೇಂ ಬಣ್ಣಿಪೆನು ॥ ೧-೧೦

ವಾರ್ಧಕ ಷಟ್ಪದಿಯಂತೆಯೇ ಇದರ ಪ್ರತಿ ಪಾದದಲ್ಲಿಯೂ ಮಾತ್ರಾ ಸಂಖ್ಯೆಯಿದೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಐದು ಮಾತ್ರೆಗಳ ಗಣಗಳಿಗೆ ಬದಲಾಗಿ ನಾಲ್ಕು ಮಾತ್ರೆಗಳ ಗಣಗಳು ಉಪಯುಕ್ತವಾಗಿವೆ. ೧, ೨, ೪, ೫ನೆಯ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ೪ ಮಾತ್ರೆಗಳ ೫ ಗಣಗಳು ೩, ೬ ನೆಯ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ೪ ಮಾತ್ರೆಗಳ ೮ ಗಣಗಳೂ ಇವೆ. ಒಂದು ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ‘ಉದ್ದಂಡ ಷಟ್ಪದಿ’ ಎಂದು ಕರೆದಿದೆಯಂತೆ. (ವೀರೇಶ ಚರಿತೆಯ ಮುನ್ನುಡಿ, ಪು. ೩)

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ಸಿದ್ಧರಾಮಪುರಾಣ</h2>

ಸಿದ್ಧರಾಮಪುರಾಣದಲ್ಲಿರುವ ವಿಷಯವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದೆ:

ಸೊನ್ನಲಿಗೆಯಲ್ಲಿ೧ ನನ್ನಪ್ಪನೆಂಬ ಪ್ರಭುವು ಚಾಮಲದೇವಿಯೆಂಬ ಅರಸಿಯೊಡನೆ ಆಳುತ್ತಿದ್ದನು. (೩. ೩೧). ಆಗ ಆ ಊರಿನಲ್ಲಿದ್ದ ಮುದ್ದಯ್ಯ ಸುಗ್ಗವ್ವೆ ಎಂಬವರಿಗೆ ‘ದೇಹವಿಕಾರ ವಿಷಯಂಗಳಳಿದ ಬಳಿಕ’ ಮುಪ್ಪಿನಲ್ಲಿ ಶಿವಾಂಶಸಂಭೂತನಾದ ಸಿದ್ಧರಾಮನು ಹುಟ್ಟಿದನು. ಇವನಿಗೆ ತಾಯಿತಂದೆಗಳು ಧೂಳಿಮಾಕಾಳಯ್ಯನೆಂದು ತಮ್ಮ ಮನೆದೇವರ ಹೆಸರಿಟ್ಟಿದ್ದರು. ಜಡಭರತನಾಗಿದ್ದ ಈ ಮಗನನ್ನು ಮುದ್ದಯ್ಯನು ದನ ಕಾಯುವುದಕ್ಕೆ ಹಾಕಿದ್ದನು. ಅಲ್ಲಿ ಲಿಂಗಾರ್ಚನೆ ಮಾಡುತ್ತಿರಲು ಸಿದ್ಧರಾಮನಿಗೆ ಒಂದು ದಿನ ಶಿವದರ್ಶನವಾಯಿತು. ತನಗೆ ದರ್ಶನವಿತ್ತವನು ಶ್ರೀಶೈಲದಲ್ಲಿರುವ ಮಲ್ಲಿನಾಥನೆಂದು ಕೇಳಿ ಸಿದ್ಧರಾಮನು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಯಾತ್ರಿಕರೊಡನೆ ಹೊರಟುಹೋದನು. ಹುಡುಗನು ಎಂದಿನಂತೆ ಮನೆಗೆ ಬಾರದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಅಣ್ಣನಾದ ಬೊಮ್ಮಯ್ಯನು ಹುಡುಕಿಕೊಂಡು ಬಂದು, ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನನ ದರ್ಶನಮಾಡಿ ಶಿವಮಯನಾಗಿದ್ದ ತಮ್ಮನನ್ನು ಊರಿಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬಂದನು.

೧ ‘ಸುವರ್ಣವಲ್ಲಿ’ (೧, ೧೩): ಈಗಿನ ಸೋಲಾಪುರ

ಅನಂತರ ಸಿದ್ಧರಾಮನು ತಾಯಿತಂದೆಗಳಿಗೂ ಅಣ್ಣನಿಗೂ ಶಿವದೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು, ಶಿವಾಲಯಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿಸಿ ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನನನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮಾಡಿ ಕೆರೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿಸಿ ಅನೇಕ ಪವಾಡಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದನು.

ಈ ಮಧ್ಯೆ ವೀರನಾದ ಜಗದೇವನಿಂದ ಬಿಜ್ಜಳರಾಯನು ಅಳಿದುಹೋದನು. ಬಿಜ್ಜಳನ ತಮ್ಮನಾದ ಕರ್ಣದೇವನು ತನಗೆ ಸಿದ್ಧರಾಮನು ಪಟ್ಟ ಕಟ್ಟಬೇಕೆಂದು ಪದೇ ಪದೇ ಹೇಳಿ ಕಳುಹಿಸಿದನು೧. ಆದರೆ “ಹರ ಮುನ್ನ ಹರಸಿ ಕಟ್ಟಿದ ಲಿಖಿತ ಪಟ್ಟವಂ ಪರಿಹರಿಸಿ ಮತ್ತೊಂದು ಮಾಡುವೀ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ.............. ನರರಿಗಳವಲ್ಲ” (೯, ೨೦) ಎಂದು ಸಿದ್ಧರಾಮನು ಒಪ್ಪಲಿಲ್ಲ.

೧ ಸೃಷ್ಟಿಯೆಲ್ಲವನಾಳ್ವ ಸ್ಥಿರಪಟ್ಟವಂ ತನಗೆ । ಕಟ್ಟುವಡೆ ಸಿದ್ಧರಾಮನು ನಾಥನಾತನೆಂ । ದಟ್ಟಿದಂ ಕರ್ಣದೇವಂ ಸುಖಾಸನವನಾಳ್ಕುದುರೆಯಂ ಮಂತ್ರಿಯೊಡನೆ । ೯, ೧.

ದೇವ ನೀನೊಲಿದು ಬಂದಿಹೆಯೆಂದು ಪುಸಿವರೇ । ಜೀವಕ್ಕೆ ತಡೆಯಾಯ್ತು ಕರ್ನದೇವಂ ನಿಮ್ಮ । ನಾವಗಂ ಬಿಜಯಗೈಸಿಯೆ ತರಲಿಕಟ್ಟಿದನು ಬರಬೇಹುದೊಲ್ಲೆವೆನಲು । ಸಾವೆನೆಂದನುಗೈಯೆ ಬೇಡಬೇಡವೊ ಅಣ್ಣ । ನಾವೇನು ಬಲ್ಲೆವೈ ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ ತನ್ನ । ಠಾವಿಂದ ತೆರಳುವಡೆಯೆನ್ನಿಚ್ಛೆಯೇ................ ೯, ೧೧.

........... ಎಲ್ಲವನು ಬಿನ್ನೈಸಿ ಪಟ್ಟಾದೇಶ ನಿರ್ಧಾರವ ॥ ಸೋದಿಸಿಂದೇ ಪೋಗಿ ನಾಳೆ ಬಹುದೆನಲವರು । ಮೇದಿನಿಯ ನಾಣ್ಣುಡಿಯ ವಾರಣಾಸಿಯ ಬಿಟ್ಟಿ । ಪೋದರೆಂಬುವುದುಯೆಮಗಾಯ್ತೆಂದು ಹರುಷಮಿಗಿಲಾಪುರಕ್ಕೈ ತಂದರು । ೯, ೧೬.

ಸಿದ್ಧರಾಮನ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಕೇಳಿ ನಾನಾ ದೇಶಗಳಿಂದ ಜನರು ಬರುತ್ತ ತಮ್ಮ ರೋಗಾದಿ ಉಪದ್ರವಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಆಗ ಅಲ್ಲಮನೂ ಅವನ ಹತ್ತಿರಕ್ಕೆ ಬಂದು, ‘ನೆರೆಯವರಿಗತ್ತು ಕಣ್ಣು ಹೋಹಂದ ನಿಮಗೆ’ ಎಂದು ಆಕ್ಷೇಪಿಸಿದನು. ಸಿದ್ಧರಾಮನು ‘ಸಾಕಾರನಿಷ್ಠೆ ಭೂತಂಗಳೊಳಗನುಕಂಪೆ ತಾನೆ ಪರಬೊಮ್ಮ’ವೆಂದು ಸಮಾಧಾನಮಾಡಿ ತನ್ನ ಕೆಲಸದಲ್ಲೇ ನಿರತನಾಗಿದ್ದನು. ಅಲ್ಲಮನು ಸಂತೋಷಪಟ್ಟು ಕದಳಿಕಾವನದ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟುಹೋದನು.

ಇದಾದ ಕೆಲವು ದಿನಗಳ ಮೇಲೆ ಸಿದ್ಧರಾಮನು ಹಾವಿನಹಾಳ ಕಲ್ಲಯ್ಯ ಮುಂತಾದ ಗುಡ್ಡರನ್ನು ಕರೆದು ಉಪದೇಶಮಾಡಿ ಕೆರೆಯ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿಸಿದ್ದ ಮಂದಿರದಲ್ಲಿ ಸೇರಿ ಬಯಲಾದನು.

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ಸೋಮನಾಥ ಚರಿತೆ</h2>

ಸೋಮನಾಥ ಚರಿತೆಯ ಕಥೆ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೀಗಿದೆ:-

ಪುಲಿಗೆಱೆಯಲ್ಲಿ ಜೈನರು ಹೆಚ್ಚಿ ಅಲ್ಲಿಯ ಶಿವಾಲಯದ ಕದವನ್ನು ಹಾಕಿ, ‘ಭೋಗವ ಕೆಡಿಸಿ ಸದೆಸೊಪ್ಪನೊಟ್ಟಿ ತೀರ್ಥವ ಹೂಳಿ ದುರ್ನೀತಿಯಲಿ ನಡೆಯುತಿಹರು’ ಎಂದು ನಾರದನು ಶಿವಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲು, ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಶಿವನು ತನ್ನ ಹಿಂದೆ ನಿಂತಿದ್ದ ಆದಿಗಣನಾಥನನ್ನು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುವಂತೆ ಕಳುಹಿಸಿದನು. ಅವನು ಅದರಂತೆ ಪಶ್ಚಿಮ ಸಮುದ್ರತೀರದಲ್ಲಿದ್ದ ಸೌರಾಷ್ಟ್ರಪುರದಲ್ಲಿ ಹರದತ್ತ ಪುಣ್ಯವತಿಯೆಂಬವರ ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದನು. ಪ್ರಾಯಸಮರ್ಥನಾದ ಮೇಲೆ ಅವನು ಒಂದು ದಿನ ತೆಂಕನಾಡಿಗೆ ವ್ಯಾಪಾರಕ್ಕೆಂದು ಹೊರಟು ‘ಚಂದ್ರಾದಿತ್ಯ ಚಕ್ರೇಶ’ನಿದ್ದ ಹುಲಿ ಗೆರೆಗೆ ಬಂದನು. ಅಲ್ಲಿ ಇಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆ ಭಕ್ತರ (ಎಂದರೆ ಶೈವರ) ಮನೆಯೊಂದೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಬಸದಿಗಳ ಮಧ್ಯೆ ಒಂದು ಶಿವಾಲಯವಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದನು.

ಆ ಊರಿನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಾಯಂಕಾಲ ತಿರುಗಾಡುತ್ತ ಪದ್ಮಾವತಿ ಎಂಬಾಕೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಆಕೆಯಲ್ಲಿ ಅನುರಕ್ತನಾಗಿ ಆಕೆಯ ಮನೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಒಂದೆರಡು ತಿಂಗಳು ಇದ್ದುಬಿಟ್ಟನು. ಪ್ರಣಯಭರವು ಸ್ವಲ್ಪ ಕಡಿಮೆಯಾದ ಮೇಲೆ ಆಕೆ ಯಾರು, ಏನು, ಎಂದು ವಿಚಾರಿಸಲು ಆಕೆ ತಾನು ಪಾರಿಸಶೆಟ್ಟಿಯ ಒಬ್ಬಳೇ ಮಗಳು, ತನ್ನದು ಜೈನಮತ ಎಂದಳು. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ತಾನು ‘ಭವಿ’ಯನ್ನು ಕೂಡಿದ್ದು ತಪ್ಪೆಂದು ಕೊರಗಿ ಆದಯ್ಯನು ಊರಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆಂದು ನೆವಹಾಕಿಕೊಂಡು ಹೊರಟನು. ಆಕೆ ಬಿಡಲಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಗೆ ಆಕೆಯು ಹೋಜೇಶ್ವರದ ಹಿರಿಯ ಆಚಾರ್ಯರಿಂದ ಶಿವದೀಕ್ಷೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಳು. ಅವಳ ತಂದೆ ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಗಳ ಮೇಲೆ ಕೋಪಿಸಿಕೊಂಡನು. ಆಕೆಯು ‘ನೀನಾರು ನಾನಾರು? ಸರ್ವಸ್ವವೆನಗೆನ್ನಿನಿಯನಲ್ಲದಿಲ್ಲೆಂದು ನಿರ್ದಾಕ್ಷಿಣ್ಯದಿಂ ತಂದೆಯಂ ಜರಿದಳು’. ಕೊನೆಗೆ ತಂದೆಯು ಸಮಾಧಾನಮಾಡಿಕೊಂಡು, ಇದ್ದ ಒಬ್ಬ ಮಗಳು ಕೈಬಿಟ್ಟು ಹೋದಾಳೆಂದು, ಯಾವ ದೇವರನ್ನಾದರೂ ಪೂಜಿಸಿಕೊ, ಎಲ್ಲಿಯಾದರೂ ತಣ್ಣಗಿದ್ದರೆ ಸಾಕು ಎಂದು ಸುಮ್ಮನಾದನು.

ಒಂದು ದಿನ ಆದಯ್ಯನು ಉದ್ಯಾನವನದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿರಲು, ಅಲ್ಲಿ ಕೆರೆಯ ಮೇಲೆ ಐದು ಜನ ಶಿವಭಕ್ತರು ಬಂದರು. ಅವರು, ತಾವು ಸೇತುಯಾತ್ರೆಯಿಂದ ಬರುತ್ತ ಐದು ಉಪವಾಸ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಬಂದರೆಂದೂ, ತಮ್ಮನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಕೇಳದ್ದರಿಂದ ಈ ಹುಲಿಗೆರೆಯು ಹುಲಿಯೂರಾಯಿತೆಂದೂ ಹೇಳಿದರು. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಆದಯ್ಯನು ತನ್ನ ಸ್ನೇಹಿತರಿಬ್ಬರನ್ನು ಅವರ ಹತ್ತಿರ ಕೂರಿಸಿ ತಾನು ಮನೆಗೆ ಬಂದು ಹೆಂಡತಿಗೆ ಈ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಅಡಿಗೆ ಮಾಡುವಂತೆ ಹೇಳಿ, ತಾನು ಬಿಟ್ಟಿದ್ದ ಶಿವಭಕ್ತರನ್ನು ಕರೆತರುವುದಕ್ಕೆ ಹೋದನು.

ಇತ್ತ ಕೊಪ್ಪಣದ ಕಡೆಯಿಂದ ಕೆಲವು ಮಲಧಾರಿಗಳಾದ ಶ್ರಮಣರು ಬರಲು ಅವರನ್ನು ಪಾರಿಸಶೆಟ್ಟಿಯು ತಮ್ಮ ಮನೆಗೆ ಚರಿಗೆಗೆಂದು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬಂದನು. ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ್ದ ಅಡಿಗೆಯು ಮುಗಿದುಹೋಗಿದ್ದದ್ದರಿಂದ, ಅವನೂ ಅವನ ಹೆಂಡತಿಯೂ ತನ್ನ ಮಗಳು ಶಿವಭಕ್ತರಿಗೆಂದು ಮಾಡಿಟ್ಟಿದ್ದ ಅಡಿಗೆಯನ್ನು (ಅದಕ್ಕೆ ಬದಲಾಗಿ ಅಕ್ಕಿ ಕೊಡುತ್ತೇವೆಂದು ಹೇಳಿ) ಬಲವಂತವಾಗಿ ತಂದುಬಿಟ್ಟರು. ಶಿವಭಕ್ತರು ಬಂದಾಗ ಪದ್ಮಾವತಿಯು ತಿರುಗಿ ಅಡಿಗೆಯ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಬೇಕಾಯಿತು. ಆದರೆ ಆಗಲೆ ಕತ್ತಲೆಯಾಗುತ್ತ ಬಂದದ್ದರಿಂದ ಅವರು ರಾತ್ರಿಯೂಟಕ್ಕೆ ಒಪ್ಪಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆದಯ್ಯನು ಅವರಿಗೆ ಹಣ್ಣು ಹಂಪಲುಗಳನ್ನು ತಂದುಕೊಟ್ಟು ಫಲಾಹಾರ ಮಾಡಿಸಿದನು.

ಈ ಅವಾಂತರದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಅಸಮಾಧಾನವಾಗಿ ಊಟ ಬೇಕಾಗಲಿಲ್ಲ. ಹೆಂಡತಿ, ಅತ್ತೆ, ಮಾವ ಎಷ್ಟೆಷ್ಟೋ ಸಮಾಧಾನ ಹೇಳಿದರೂ ಅವನು ಊಟಕ್ಕೆ ಏಳಲಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಗೆ ಸೆಟ್ಟಿಗೆ ಸಿಟ್ಟುಬಂದು ‘ಇವನೇನು ತಮ್ಮ ದೇವರನ್ನು ತಂದು ನಮ್ಮ ದೊಡ್ಡ ಸುರಹೊನ್ನೆಯ ಬಸದಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿಸಿ ಜೈನಕುಲವನ್ನು ಹಾಳುಮಾಡಿದ ಹೊರತು ಊಟಮಾಡುವುದಿಲ್ಲವೇನೋ!’ – ಎಂದು ಮೂದಲಿಸಿದನು. ಈ ಮಾತು ಕೇಳಿ ಸಿಟ್ಟುಗೊಂಡು ಆದಯ್ಯನು ಒಂದು ತಿಂಗಳೊಳಗಾಗಿ ಸೋಮಯ್ಯನನ್ನು ತಂದಿಟ್ಟೇ ಊಟ ಮಾಡುತ್ತೇನೆಂದು ಹಟ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ತನ್ನ ಊರ ಕಡೆ ಹೊರಟನು. ಪದ್ಮಾವತಿಯು ತನ್ನ ಗಂಡನು ಹಿಂತಿರುಗಿ ಬರುವವರೆಗೆ ತನ್ನ ತಂದೆತಾಯಿಗಳನ್ನು ಮಾತಾಡಿಸುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ಹಟ ಹಿಡಿದಳು.

ಇತ್ತ ಆದಯ್ಯನು ಊರ ಕಡೆ ಹೊರಟು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ “ಉರಿವುರಿವ ಬಿಸಿಲೊಳಗೆ ಬಳಲಿ ಬೆಂಡಾಗಿ” ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟು ದಿನದ ಮೇಲೆ ಸೋಮನಾಥನನ್ನು ಕಂಡನು. ಅವನು ಭಕ್ತನ ಮೇಲೆ ಕರುಣೆತೋರಿ ಆದಯ್ಯನನ್ನು ಪುಲಿಗೆರೆಯಲ್ಲಿ ಕರೆತಂದು ಬಿಟ್ಟು ತಾನು ಬಸದಿಯಲ್ಲಿ ಸೇರಿ ಬಾಗಿಲು ಹಾಕಿಕೊಂಡನು. ಮರುದಿನ ಬೆಳಗ್ಗೆ ಶ್ರಮಣರು ಯಾರು ಬಂದು ತೆಗೆದರೂ ಬಾಗಿಲು ಬರದು; ಹಾರೆ ಮುಂಡಿಗೆಗಳೆಲ್ಲಾ ನಿರುಪಯೋಗವಾದುವು. ಪಟ್ಟದಾನೆಯಿಂದ ಕದವನ್ನು ತಳ್ಳಿಸಿದರೂ ಅದು ಅಲ್ಲಾಡಲಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಗೆ ಆದಯ್ಯನು ಬಂದು ಶಿವನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಲು, ಬಾಗಿಲು ತೆರೆಯಿತು. ಆದರೆ, ಒಳಗೆ ಅರುಹಮೂರ್ತಿಯೊಡೆದು ಶಿವಮೂರ್ತಿ ಮೂಡಿತ್ತು. ಇದನ್ನು ನೋಡಿ, ಪುಲಿಗೆರೆಯ ಜೈನರೆಲ್ಲರೂ ಚಂದ್ರಾದಿತ್ಯನನ್ನು ಮುಂದುಮಾಡಿಕೊಂಡು ಆದಯ್ಯನ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದರು. ಆದಯ್ಯನಿಗೆ ನಂದಿಯ ಸಹಾಯ ದೊರೆತು ಜೈನರೆಲ್ಲರೂ ಸೋತರು. ಚಂದ್ರಾದಿತ್ಯನು ಕಾಡಿಗೆ ಓಡಿಹೋದನು. ಅನಂತರ ಆದಯ್ಯನು ತನ್ನ ತಾಯಿ ತಂದೆ ಅತ್ತೆ ಮಾವಂದಿರನ್ನು ಊರಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿ ತಾನು ಪದ್ಮಾವತಿಯೊಡನೆ ಸೋಮನಾಥನ ಬಲದ ಕಂಬದಲ್ಲಿ ಐಕ್ಯನಾದನು.೧

ಈ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಸೋಮನಾಥ ಚರಿತೆಗಿಂತಲೂ ಸಿದ್ಧರಾಮ ಪುರಾಣದ ವಿಷಯವು ಹೆಚ್ಚು ಗಂಭೀರವಾಗಿದೆ; ಗುರುಭಕ್ತಿ ಗೌರವಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ; ಇದರಲ್ಲಿ ಕೀಳುಭಾವಗಳಿಗಾಗಲಿ ಸಡಿಲವಾದ ಸಂಗತಿಗಳಿಗಾಗಲಿ, ಮತ ವೈಷಮ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಲಿ ಅವಕಾಶವಿಲ್ಲ. ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿಲ್ಲ. ಇದರ ನಾಯಕನು ಘುಟಿಕೆ, ಮೂಲಿಕೆ, ಅಂಜನ, ವಾದ, ವಶ್ಯ, ಕಾಲವಂಚನ, ಮಾರಣ, ಪರಕಾಯ ಪ್ರವೇಶ ಮುಂತಾದವುಗಳನ್ನು ಬಯಸುವ ‘ವಿಕಾರಿಸಿದ್ಧ’ನಲ್ಲ. ಈ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧರು, ಸಾಧುಗಳು, ಅವತಾರಪುರುಷರು ಎಂದು ಗಣ್ಯರಾದವರ ಜೀವನಗಳಿಂದ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಜನರು ಮೆಚ್ಚಿ ಆರಿಸಿಕೊಂಡು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುವಂಥ ಸಂಗತಿಗಳೇ ಇವೆ. ಇಂಥ ಚರಿತ್ರೆಗಳು ಬರಬರುತ್ತ ಮಹತ್ವದಿಂದ ಕೂಡಿಕೊಂಡು ಅದ್ಭುತಗಳ ಬೀಡಾಗುವುವೆಂಬುದು ತಿಳಿದ ವಿಷಯ; ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪರಿಶೀಲಿಸಿದರೆ ಈ ಕಾವ್ಯವು ಇನ್ನೂ ಸಿದ್ಧರಾಮನು ಮುಕ್ತನಾದ ಹೊಸದರಲ್ಲಿಯೇ ಬರೆದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ.೨

೧ ಹರಿಹರನೂ ಆದಯ್ಯನ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ‘ರಗಳೆ’ಯ ರೂಪವಾಗಿ ಬರೆದಿರುವನು. (ಶಿವಾನುಭವ, ಸಂಪುಟ ೮, ಸಂಚಿಕೆ ೨) ಇದರ ಪ್ರಕಾರ, ಆದಯ್ಯನು ಹುಟ್ಟಿದ್ದು ಶಿವಪುರದಲ್ಲಿ; ಅವನ ತಾಯಿತಂದೆಗಳು ‘ಶಿವಭಕ್ತಿ’ ಮತ್ತು ‘ಶಿವಭಕ್ತ’ ಅವನ ಮಾವನು ಪಾರಿಷ ಪಂಡಿತ; ಆದಯ್ಯನು ಪುಲಿಗೆರೆಗೆ ಹೋದಾಗ ಅವನು ಸುರಹೊನ್ನೆಯ ಬಸದಿಯಲ್ಲಿ ಪೂಜಾರಿಯಾಗಿದ್ದನು. ಸೋಮನಾಥನನ್ನು ತಂದಿರಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಆದಯ್ಯನು ಪುಷ್ಪಕ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಕೈಲಾಸಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಒಟ್ಟಿನ ಮೇಲೆ ಈ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ಸೋಮನಾಥ ಚರಿತೆಗಿಂತ ಸ್ವಮತಾಭಿಮಾನವೂ ಪರಮತ ದೂಷಣವೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಕಾವ್ಯಗುಣಗಳೇನೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿಲ್ಲ.

೨ ಈ ಗ್ರಂಥದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧರಾಮನು ಮೃತನಾದನೆಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಿಲ್ಲ. ‘ಅರರೆ ತನುವೆರಸಿ....... ಎಲ್ಲ ಧರೆಯಯಲಿಂತು ಸೊನ್ನಲಿಗೆಯಲಿ ನಲಿವುತಿಹ ಸಿರಿಯಾಣ್ಮ. ........ (೧, ೭) ಎಂಬ ಪೀಠಿಕಾ ಭಾಗವನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ಸಿದ್ಧರಾಮನು ಬದುಕಿದ್ದಾಗಲೇ ಈ ಗ್ರಂಥವು ರಚಿತವಾಯಿತೋ ಎಂಬ ಸಂದೇಹ ಬರುತ್ತದೆ. ‘ಸಿದ್ಧರಾಮನು ಸತ್ತಿಲ್ಲ’ ಜೀವಂತನಾಗಿ ಸಮಾಧಿಯಲ್ಲಿ ನೆಲಸಿದ್ದಾನೆ’ – ಎಂದು ಜನರು ನಂಬಿದ್ದರೂ ಇದ್ದಿರಬಹುದು.

ಇದರ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ವಿರೂಪಾಕ್ಷಸ್ತುತಿಯಿಲ್ಲ; ಪೀಠಿಕೆಯು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿದೆ; ಗ್ರಂಥವು ಸರಳವಾಗಿದೆ; ಷಟ್ಪದಿಯ ರಚನೆಯಲ್ಲಿ ಅಷ್ಟೊಂದು ನಯವಿಲ್ಲ, ಓಟವಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದೇ ರಾಘವಾಂಕನ ಮೊದಲನೆಯ ಕಾವ್ಯವಾಗಿದ್ದರೂ ಇರಬಹುದು ಎನಿಸುತ್ತದೆ.

ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಕರ್ಣಾಟಕ ಸಂಘದಿಂದ ಪ್ರಕಟಿತವಾದ (೧೯೪೧) ಈ ಗ್ರಂಥದ ಪೀಠಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಅದರ ಸಂಪಾದಕರಾದ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಡಿ.ಎಲ್. ನರಸಿಂಹಾಚಾರ್ಯರು ಇದನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವಿಮರ್ಶೆಮಾಡಿದ್ದಾರೆ.

‘ಸೋಮನಾಥಚರಿತೆ’ಯು ನಿಜವಾಗಿ ನೋಡಲು ‘ಆದಯ್ಯನ ಚರಿತೆ’. ಇದರಲ್ಲಿ ಕವಿಸಮಯವನ್ನನುಸರಿಸಿ ಪುರವರ್ಣನೆ, ವನವರ್ಣನೆ, ಸ್ತ್ರೀವರ್ಣನೆ ಮುಂತಾದ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ವರ್ಣನೆಗಳಿವೆ. ಆದಯ್ಯನು ಅವತಾರಪುರುಷ, ಶಿವಭಕ್ತ ಎಂದು ವರ್ಣಿತನಾಗಿದ್ದರೂ, ಸೋಮಯ್ಯ ಸೋಮಯ್ಯನೆನ್ನುತ್ತ ಸೋಮನಾಥನ ಸ್ತುತಿ ಮಾಡಿದ್ದರೂ ಅವನಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧರಾಮನ ಘನತೆ ಗುರುತ್ವಗಳಿಲ್ಲ; ಸಿದ್ಧರಾಮನ ಸ್ವಾರ್ಥತ್ಯಾಗ, ಪರೋಪಕಾರ ಬುದ್ಧಿ, ಪಾರಲೌಕಿಕ ವಿಚಾರ, ನಿತ್ಯಾನಿತ್ಯ ವಿವೇಕ ಮುಂತಾದ ಮಹಾಪುರುಷಗುಣಗಳು ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನಲ್ಲಿ ಆ ಪೂಜ್ಯಭಾವವುಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

</section>

ಸಿದ್ಧರಾಮ ಪುರಾಣ, ಸೋಮನಾಥ ಚರಿತೆ ಇವೆರಡಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಮತಾಂಶಗಳು ವಿರಳವಾಗಿಯೂ, ಕಾವ್ಯಾಂಶಗಳು ನಿಬಿಡವಾಗಿಯೂ ಇವೆ. ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನು ಶಿವಭಕ್ತ, ಸತ್ಯವ್ರತಿ, ಎಂದು ವರ್ಣಿತನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವು ಸಿದ್ಧರಾಮ ಆದಯ್ಯರಂತೆ ಶೈವಧರ್ಮೋದ್ಧಾರಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಜನಿಸಿದವನು, ಜೀವಿಸಿದವನು – ಎಂಬ ಭಾವವುಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಶಿವಸಂಕಲ್ಪದಿಂದಲೋ ಪ್ರಸಾದದಿಂದಲೋ ಹುಟ್ಟಿದ ಗಣೇಶ್ವರನಲ್ಲ, ಪವಾಡ ಪುರುಷನಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವನು ನರಮನುಷ್ಯನೆಂದು ಗಣ್ಯನಾಗಿದ್ದಿರಬಹುದು. ಆದರೆ ಈ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ರಸಾಲಂಕಾರಾದಿ ಕಾವ್ಯಲಕ್ಷಣಗಳೂ ಪ್ರೌಢಿಮೆಯೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿವೆ.

ಗ್ರಂಥಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಬರುವ ಮಂಗಳಪದ್ಯವು ಬಹು ಸುಂದರವಾಗಿಯೂ, ಸುಲಭವಾಗಿಯೂ, ಗಂಭೀರವಾಗಿಯೂ ಅರ್ಥಪುಷ್ಟಿಯುಳ್ಳದ್ದಾಗಿಯೂ ಇದೆ. ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿರುವ ಸೊಬಗು ಶಾಂತಿ, ಚಾತುರ್ಯ, ಪ್ರತಾಪ, ಭೋಗ, ರೂಪ, ಗಾಂಭೀರ್ಯ, ತೇಜಸ್ಸು ಇವೆಲ್ಲಾ, ಗುರುವಿನಿಂದ ಶಿಷ್ಯನಿಗೆ ವಿದ್ಯೆ ಬಂದಂತೆ, ವಿರೂಪಾಕ್ಷನಿಂದ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಬಂದಿವೆಯೆಂದು ಬಹು ಉದಾತ್ತವೂ ಉದಾರವೂ ಮನೋಹರವೂ ಆದ ಸೂಚನೆ ಇದೆ. ಇದನ್ನು ಓದಿದಾಗ

ಯದ್ಯದ್ವಿಭೂತಿಮತ್ಸತ್ವಂ ಶ್ರೀಮದೂರ್ಜಿತಮೇವ ವಾ ।

ತತ್ತದೇವಾವಗಚ್ಛ ತ್ವಂ ಮಮ ತೇಜೋಂಶಸಂಭವಂ ॥

ಎಂಬ ಗೀತಾ ಶ್ಲೋಕವು ಜ್ಞಾಪಕಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ.

ವಿರೂಪಾಕ್ಷ ಸ್ತುತಿಯಾದ ಮೇಲೆ, ಕವಿಯು ಪಂಪಾಂಬಿಕೆಯನ್ನೂ, ಗುರು ಹಿರಿಯರನ್ನೂ, ಪೂರ್ವ ಕವಿಗಳನ್ನೂ ಸ್ಮರಿಸಿ ‘ಕಥಾಬೀಜ’ವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ:-

ವಸುಧಾಧಿಪತಿ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ ಘನಸತ್ಯನೆಂ

ದೊಸೆದು ವಾಸಿಷ್ಠನಿಂದ್ರಂಗೆನಲು ಕೌಶಿಕಂ

ಹುಸಿಮಾಳ್ಪೆನೆಂದು ಭಾಷೆಯನಿತ್ತು ಧರೆಗೆ ಬಂದವನಿಪನ ಸತಿಪುತ್ರರ

ಅಸುವಂತ್ಯವೆನೆ ನಿಗ್ರಹಂಮಾಡೆ ತಪ್ಪದಿರೆ

ಶಶಿಮೌಳಿ ಶ್ರೀವಿಶ್ವನಾಥ ಭೂಪಂಗೆ ಕರು

ಣಿಸಿ ಸಕಲಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವಿತ್ತಾತನಂ ಮೆಱದ ಕೃತಿ ಪುಣ್ಯದಾಕೃತಿಯಿದು

(ಸಂಗ್ರಹ, ೧-೪)

ಇದು ‘ಶಿವಭಕ್ತಿವಲ್ಲರಿಯ ಹೊಸಬಿತ್ತು’. ಜಡಮತಿಯೊಳೀಶನಂ ಬಣ್ಣಿಸಿದನಿವನೆಂದು’ ಯಾರಾದರೂ ನಿಂದಿಸಿಯಾರು! ಆದರೆ ‘ಗುಡ್ಡಿ ಪಶು ಕುಡೆ ಕಱೆದ ಹಾಲು ಕಹಿಯಪ್ಪುದೇ?’ ನಿಂದಿಸುವವರು ನಿಂದಿಸಲಿ; ಅವರ ಗೋಜಿಗೆ ಹೋಗುವುದು ಕೊಳಕುಬಟ್ಟೆಯನ್ನು ಒಗೆಯುವಂಥ ಕೆಲಸ; ಇಷ್ಟರಮೇಲೆ ದೋಷಗಳಿದ್ದರೆ ತಾನೇ ಏನು? ‘ನಡೆವರೆಡಹದೆ ಕುಳಿತರೆಡಹುವರೆ?’ ಆದ್ದರಿಂದ ತಪ್ಪಿದ್ದರೆ, ಶಿವಾರ್ಚಕರು ‘ಸಸಿನೆಮಾಡುವುದದ ತಿರ್ದುವುದು, ಕೊಂಡಾಡಿ ಲಾಲಿಸಿ ಕೇಳ್ವುದು’. ಮತ್ತು ಕವಿ ಗಮಕಿ ವಾದಿವಾಗ್ಮಿರಸಾವೇಶಿಗಳು ತಲೆದೂಗಿಬಿಟ್ಟರೆ ಸರಿ; ‘ವ್ಯಾಕರಣ ಪರಿಣತನಲಂಕಾರ ಪರಿಚಿತನನೇಕರಸ ನಿಪುಣನಭಿಧಾನ ಪ್ರವೀಣನೆಲ್ಲಾ ಕಳಾಕುಶಲನೆನಿಪ’ ಕವೀಶನಿದ್ದರೂ ಅವನ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಕೇಳುವವರಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ? ಅವರು ಹೊಗಳದೆ ದುರ್ಜನರು ಹೊಗಳಿದರೇನು? ತೆಗಳಿದರೇನು? ರೋಗಿ ಹಳಿದಡೆ ಹಾಲು ಹುಳಿಯಪ್ಪುದೇ? ಪರೋಕ್ತಿಗಳ ಅರ್ಥವನ್ನು ಕದಿಯುವುದು ಉಗುಳಿದ ತಂಬುಲಕ್ಕೂ ಉಟ್ಟುಕಳೆದ ಮೈಲಿಗೆಗೂ ಕೈನೀಡುವಂಥ ಕೆಲಸ (ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ ಕಾವ್ಯ, ೧, ೧೯-೨೮) – ಎಂದು ಕವಿಕಾವ್ಯ ವಿಚಾರವಾಗಿ ತನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಅನಂತರ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಸಂಪ್ರದಾಯದಂತೆ, ಮೊದಲು ಸಮುದ್ರದ ವರ್ಣನೆ ಬರುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಕವಿಯು ಅದನ್ನು ಲಂಬಿಸದೆ, ಇನ್ನೊಂದು ಪದ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೇರುವಿನ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ಲಾಳದೇಶವಿತ್ತೆಂದೂ ಅದಕ್ಕೆ ಅಯೋಧ್ಯೆ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿತ್ತೆಂದೂ ಹೇಳಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನು ಚಂದ್ರಮತಿ ಎಂಬ ಹೆಂಡತಿಯೊಡನೆಯೂ ರೋಹಿತಾಶ್ವನೆಂಬ ಮಗನಿಂದಲೂ ಕೂಡಿ ರಾಜ್ಯವಾಳುತ್ತಿದ್ದನು.

ಇತ್ತ, ದೇವೇಂದ್ರನ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ, ಭೂಲೋಕದೊಳಗೆ ಸತ್ಯವಂತರಾದ ರಾಜರು ಯಾರು ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನೆ ಹುಟ್ಟಿ ವಸಿಷ್ಠನು ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನ ಹೆಸರು ಹೇಳುವನು; ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ವಿರೋಧಿಸುವನು. ಅವರ ಸಂಭಾಷಣೆಯು ಸ್ವಾರಸ್ಯವಾಗಿದೆ. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಕ್ಷಾತ್ರವೂ ವಸಿಷ್ಠನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಥೈರ್ಯವೂ ಹೇಗೆ ಕಂಡು ಬರುವುವು ನೋಡಿ:-

ವಿಶ್ವಾ - ‘ಇನಿತು ಮುಳಿಸಾವುದು! ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ ಭೂಭುಜನ ಮನೆಗೀಗಳಿಂತು ನೀ ಹೋಗಿ ಕೌಶಿಕನು ನೆಟ್ಟನೆ ನಿನ್ನನಂತಿಂತು ಕೆಡಿಸಿದಪ; ನೀನಾವ ಪರಿಯಲೆಚ್ಚತ್ತಿರೆಂದು ನೆನಸಿಕೊಡು ಹೋಗು’.

ವಸಿ - ‘ಆನಾಡುವವನೆ ಹೇಳು!’

ವಿಶ್ವಾ - ‘ಎನ್ನ ಗಾಸಿಗಾಱದೆ ನೃಪಂ ಹುಸಿನುಡಿಯೆ ಮುನಿತನವ ನೀಡಾಡಿ ಹೋಹಂತಿರಾದಪುದು. ಹೋಗಿ ನೀಂ ಹೇಳು!’

ವಸಿ - ‘ತರಣಿ ತೇಜಂಗಿಡದಿರು, ಅಗ್ನಿ ಬಿಸುಪಾರದಿರು, ಸರಸಿರುಹ ವೈರಿ ತಂಪಂ ಬಿಡದಿರು, ಎಲೆ ಮಂದರವೆ ಚಲಿಸದಿರು ಎಂದು ಬೋಧಿಸಲದೇಕೆ? ನಿಜವಳಿವವೇ ಸುಮ್ಮನಿರಲು?’

ವಿಶ್ವಾ - ‘ಸಿಡಿಲು ಹೊಡೆವಡೆ ಹಿಡಿದ ಕೊಡೆ ಕಾವುದೇ?...... ಕವಿದು ಹೆಗ್ಗಡಲುಕ್ಕಿ ಜಗವ ಮೊಗೆವಡೆ ಮೆಳೆಗಳಡ್ಡಬಹವೇ? ಮುನಿಪ, ನಿನ್ನ ಬಡ ಬೋಧೆಗೀಧೆಗಳು ರಕ್ಷಿಸುವುವಲ್ಲ; ನೀ ಹೇಳದಿರ್ದಡೆ ಮದನಹರನಾಣೆ; ಹೋಗು!...........

ವಸಿ - ‘ಕುಲವ ನಾಲಗೆಯಱುಹಿತೆಂಬ ನಾಣ್ನುಡಿಗಿಂದು ನೆಲೆಯಾಯ್ತಲಾ! ಬ್ರಹ್ಮ ಋಷಿಯಾದಡೊಳಗು ನಿರ್ಮಳವಪ್ಪುದಯ್ಯ! ನೀಂ ರಾಜರ್ಷಿ; ಕೋಪಿಸದೆ ಧಟ್ಟಿಸದೆ ಕೆಡೆನುಡಿಯದೆ ನಿಲಲೆಂತು ಬಲ್ಲೆ!.......’

‘ಕೋಣಗಳ ಹೋರಾಟ, ಗಿಡಕ್ಕೆ ಮೃತ್ಯು’ ಎಂಬಂತೆ ವಸಿಷ್ಠ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಹೋರಾಟ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನನ್ನು ಕಷ್ಟಕ್ಕೆ ಗುರಿಮಾಡಿತು. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ‘ನಿಜವೈರದಂತಸ್ಥವನಱೆಯದ ಮುನಿಗಳ ಕರೆದು’ ಅವರ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನು ಸುವರ್ಣಯಾಗವನ್ನು ಮಾಡುವಂತೆ ಏರ್ಪಡಿಸಿ, ಯಾರು ಏನು ಕೇಳಿದರೂ ದಾನ ಮಾಡುತ್ತೇನೆಂಬ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಭಂಗಪಡಿಸುತ್ತೇನೆಂದು ಎಷ್ಟೋ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಬಂದು, ‘ಪಿರಿಯ ಕರಿಯಂ ಮೆಟ್ಟಿ ಕವಡೆಯಂ ಮಿಡಿದಡೆನಿತುದ್ದಕ್ಕೆ ಹೋಹುದದಱ ಸರಿಯೆನಿಸಿ ಸುರಿದ ಹೊಸ ಹೊನ್ನ ರಾಸಿಯನೀವುದರಸ!’ ಎಂದನು. ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನಿಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮೀಪ್ರಸಾದ ಚೆನ್ನಾಗಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ, ಹಿಂದುಮುಂದು ನೋಡದೆ ‘ಹಸಾದಂ, ಕೊಟ್ಟೆನು; ಅದನೀಗಲೆ ಇರದುಯ್ವುದು!’ ಎಂದನು. ಮುನಿಯ ಮುಖವು ಮಂಕಾಯಿತು. ‘ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಇರಲಿ; ಬೇಕಾದಾಗ ತರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಹೊರಟುಹೋದನು.

ಹೀಗೆ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಸೋಲಿಗೆ ಮೊದಲಾಯಿತು. ಆದರೆ ಸೋತಷ್ಟೂ ಕೋಪ ಹೆಚ್ಚಿತು; ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನಾ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನ ದೇಶದಮೇಲೆ ಬಿಟ್ಟನು. ಅವು ಬೆಳೆಗಳನ್ನು ಹಾಳುಮಾಡುತ್ತ ಬಂದುವು. ‘ಖಗಮೃಗದ ಕಾಟದಿಂದ ಧರೆಯೊಳಗೆ ಬಿತ್ತಿಲ್ಲ ಬೆಳೆಯಿಲ್ಲ ನೀರಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಪ್ರಜೆಗಳೆಲ್ಲರೂ ಹಾಹಾಕಾರ ಪಡುವಂತಾಯಿತು. ಅವುಗಳ ಕಾಟವನ್ನು ಪರಿಹರಿಸಲು ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನು ಬೇಟೆಗೆ ಹೊರಟು ಮೃಗಗಳನ್ನು ಅಟ್ಟಿಕೊಂಡುಬರುತ್ತ ವಸಿಷ್ಠನಿದ್ದೆಡೆಗೆ ಬಂದನು. (ವಸಿಷ್ಠಾಶ್ರಮವು ತನ್ನ ಹಂಪೆಯಲ್ಲಿತ್ತೆಂಬುದು ಕವಿಯ ಅಭಿಮಾನ ಪೂರ್ವಕವಾದ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆ!) ವಸಿಷ್ಠನಿಗೆ ತನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಶಿಷ್ಯನನ್ನು ಕಂಡು ಧರ್ಮಸಂಕಟ ಒದಗಿತು. ವಿಷಮ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರಮುನಿ ಮುನಿದು ತಪ್ಪ ಸಾಧಿಸುವ, ನೀನಱೆದಿರೆಂದಱುಪಬೇಕು; ಅಱುಪಿದಡೆ ಪಿಸುಣತ್ವ; ಅಱುಪದಿರ್ದಡೆ ನೃಪನ ಕೇಡ ನಾನೋತುಪೇಕ್ಷಿಸಿದಾತನು; ಗಸಣಿಯಾಯ್ತು; ಏಗೆಯ್ವೆನು ಎಂದು ಮನದೊಳಗೆ ಚಿಂತಿಸಿ’ ಕೊನೆಗೆ ‘ಪೇಳದಂತೆ ಪೇಳ್ದಪೆನೆಂದು’ ನೆನೆದು ‘ಎನ್ನನೊಲುವೊಡೆ ಕುಲಾಚಾರಮಂ ಬಿಡದಿರ್ಪಡೆ ಉನ್ನತಿಕೆ ಬೇಹಡೆ ಉತ್ತಮಕೀರ್ತಿ ಕೆಡದಿಹಡೆ, ನನ್ನಿಯುಳಿವಡೆ, ಮಗನೆ ಹೋಗದಿರು ಮರೆದು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಾಶ್ರಮಕ್ಕೆ; ಗನ್ನದಿಂ ಮಱಹಿಕ್ಕಿ ಕೊಂಡೊಯ್ದು ಬಳಿಕ ಮುನಿ ಬನ್ನಬಡಿಸಿಯೆ ಕಾಡಿದಪನಱೆದಿರು.......’ ಎಂದು ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಕೊಟ್ಟನು.

ಆದರೆ ವಿಧಿಯು ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನನ್ನು ಅಲ್ಲಿಗೇ ಎಳೆದುಕೊಂಡು ಹೋಯಿತು. ಅವನು ಒಂದು ಕಾಡುಹಂದಿಯನ್ನು ಬೆನ್ನಟ್ಟಿ ಅರಿಯದೆ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೇ ಹೋದನು. ಬೇಟೆಯ ಆಯಾಸವೊಂದು ಕಡೆ, ಗುರ್ವಾಜ್ಞೆಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನೆಡೆಗೆ ಬಂದನೆಂಬ ಅಂಜಿಕೆಯೊಂದು ಕಡೆ; ದುಸ್ಸ್ವಪ್ನ ದೌರ್ಮನಸ್ಯಗಳ ಕಳವಳ ಒಂದು ಕಡೆ; ಈ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ‘ಹೊಲೆ’ಯಾದ ‘ಕೋಪ ಬದ್ಧದ್ವೇಷ ಅನಿಮಿತ್ತವೈರ’ ಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಇಬ್ಬರು ಸ್ತ್ರೀಯರು ಬಂದು ಗಾನ ಮಾಡಿ ಅವನ ‘ದುಗುಡವನ್ನು ರಾಗರಸಲಹರಿಯಿಂದ ತೊಳೆದರು’. ಅವನು ಅದಕ್ಕೆ ಸಂತೋಷಪಟ್ಟು ತನ್ನ ಸರ್ವಾಭರಣವನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟನು. ಅವರು ಬಂದಿದ್ದದ್ದು ಸಂಪಾದನೆಗಲ್ಲ, ವ್ಯಾಜ್ಯಕ್ಕೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅಷ್ಟಕ್ಕೆ ಒಪ್ಪಲಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನ ಸೌಮ್ಯ ಗುಣವನ್ನೂ ಗಾಯಕಿಯರ ವಕ್ರಸ್ವಭಾವವನ್ನೂ ಕವಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಅವರ ಸಂಭಾಷಣೆಯು ರಸವತ್ತಾಗಿದೆ.

ಗಾಯಕಿಯರು - ‘ಬಡತನದ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಆನೆ ದೊರಕಿ ಫಲವೇನು? ನೀರಡಸಿರ್ದ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಆಜ್ಯ ದೊರಕಿ ಫಲವೇನು?.......... ಕಡುವಿಸಿಲು ಹೊಡೆದು ಬೆಂಡಾಗಿ ಬೀಳ್ವೆಮಗೆ ನೀನೊಲಿದು ಮಣಿದೊಡಿಗೆಗಳನಿತ್ತು ಫಲವೇನು ಭೂಪಾಲ!........ ಸುಡುಸುಡನೆ ಸುಡುವ ಬಿರುಬಿಸಿಲ ಸೆಕೆಯುಸುರು ಬಿಸಿಹೊಡೆದುದುರಿಹತ್ತಿ ಬಾಯ್ ಬತ್ತಿ ಡಗೆ ಸುತ್ತಿ ಸಾವಡಸುತಿದೆ! ನಿನ್ನ ಮುತ್ತಿನ ಸತ್ತಿಗೆಯನಿತ್ತು ಸಲಹು!’

ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ - ‘ರವಿಕುಲದ ಪೀಳಿಗೆಯೊಳೊಗೆದ ರಾಯರ್ಗೆ ಪಟ್ಟವ ಕಟ್ಟುವಂದಿದಿಲ್ಲದಡರಸುತನ ಸಲ್ಲದವನಿಯೊಳು; ಯುದ್ಧರಂಗದೊಳಿದಂ ಕಂಡ ಹಗೆಗಳು ನಿಲ್ಲರು. ಇದರ ಕೆಳಗೆ ಕವಿವ ನೆಳಲೊಳಗಾವನಿರ್ದನಾತಂಗೆ ತಾಂ ತವಿಲೆಡರು ಬಡತನಂ ರೋಗವಪಕೀರ್ತಿ ಪರಿಭವ ಭಯಂ ಹರೆವುದು; ಇದನಱೆದಱೆದು ಸತ್ತಿಗೆಯ ಕೊಡಬಹುದೆ?’

ಹೀಗೆಯೇ ಬಹುವಾಗಿ ವಾದವಿವಾದಗಳು ನಡೆದುವು. ಆದರೆ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನು ತನ್ನ ಶ್ವೇತಚ್ಛತ್ರವನ್ನು ಕೊಡಲೊಪ್ಪಲಿಲ್ಲ. ಅವಿವೇಕಕ್ಕೆ ಹೊರಟಿರುವವರಿಗೆ ಅಲ್ಲದ್ದಾವುದು ಸಲ್ಲದ್ದಾವುದು? ಅವರು ‘ಛತ್ರವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಹೋಗಲಿ, ನಮ್ಮನ್ನು ಮದುವೆಮಾಡಿಕೊ!’ ಎಂದು ‘ಅಳವಳಿದು ಬಾಯ್ಬಿಟ್ಟು ಕೈಮುಗಿದು’ ಕೇಳಿ ಕೊಂಡರು.

ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ - ‘ಸೂರ್ಯಕುಲದ ರಾಯರ್ಗೆ ವಂಶದೊಳು ಕೀರ್ತಿಯೊಳು ಭುಜ ಬಲದೊಳೆರೆದೊರೆಯೆನಿಸಿ ಕನ್ನಿಕೆಯರಂ ಕೊಡುವ ಭೂಪರಿಲ್ಲಿಂದುತನಕ; ಹೊಲತಿಯರು ಬಂದಾವು ಸತಿಯರಾದಪ್ಪೆವೆಂಬುಲಿಹವೆಂಬುದು ಬಂದ ಕಾಲ ಗುಣವೋ ನಿಂದ ನೆಲದ ಗುಣವೋ!’

ಗಾಯಕಿಯರು - ‘ಪಾವನ ಕ್ಷೀರಮಂ ಕೊಡುವ ಕೆಚ್ಚಲ ಮಾಂಸವಾವ ಲೇಸು? ಮಧುವನೊಸೆದೀವ ನೊಳವಾವ ಲೇಸು? ಅಧಿಕ ಕಸ್ತೂರಿಯಂ ಕೊಡುವ ಮೃಗನಾಭಿ ತಾನಾವ ಲೇಸು? ದೇವರಿಗೆ ಸಲ್ಲವೇ? ಉತ್ತಮಗುಣಂಗಳಿರ್ದಾವ ಕುಂದಂ ಕಳೆಯಲಾರವವನೀಶ? ಇಂದೆಮ್ಮ ರೂಪು ಜವ್ವನವಿರಲು ಕುಲದ ಮಾತೇಕೆ?’

ಹ. - ‘ಅಕ್ಕಕ್ಕು; ಬಚ್ಚಲುದಕಂ ತಿಳಿದಡಾರ ಮೀಹಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯಂ? ನಾಯ್ಗೆ ಹಾಲುಳ್ಳಡಾವನೂಟಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯಂ?...... ಮಿಕ್ಕ ಹೊಲತಿಯರು ನೀವೆನೆ ನಿಮ್ಮ ಜವ್ವನದ ಸೊಕ್ಕು ರೂಪಿನ ಗಾಡಿ ಜಾಣತನದೊಪ್ಪವೇತಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯಂ? ಶಿವಶಿವಾ! ಈ ಮಾತು ತಾ ಹೊಲೆ!!’೧

೧ ‘ಕುಲವಿಲ್ಲದ ರೂಪು ಎಲ್ಲಿದ್ದರೇನು? ಬಚ್ಚಲ ನೀರು ತಿಳಿದಲ್ಲಿ ಫಲವೇನು?’ - ಬಸವೇಶ್ವರ ವಚನ.

ಗಾ. - ‘ಹಾಡನೊಲಿದಾಲಿಸಿದ ಕಿವಿಗೆ ಹೊಲೆಯಿಲ್ಲ, ಮಾತಾಡಿ ನುಡಿಸಿದ ಬಾಯ್ಗೆ ಹೊಲೆಯಿಲ್ಲ, ರೂಪ ನೆಱಿ ನೋಡಿದ ವಿಲೋಚನಕೆ ಹೊಲೆಯಿಲ್ಲ, ಮೆಯ್ ಮುಡಿಗಳಿಂ ಸುಳಿವ ತಂಗಾಳಿಯಿಂ ತೀಡುವ ಸುಗಂಧಮಂ ವಾಸಿಸಿದ ನಾಸಿಕಕೆ ನಾಡೆ ಹೊಲೆಯಿಲ್ಲ, ಸೋಂಕಿಂಗೆ ಹೊಲೆಯುಂಟಾಯ್ತೆ! ಪಂಚೇಂದ್ರಿಯಂಗಳೊಳು ನಾಲ್ಕಧಮ, ಒಂದಧಿಕವೇ?’

ಹ. - ‘ಕೆಂಡವನು ಮುಟ್ಟಿದಡೆ ಬೇವಂತೆ, ಕೇಳ್ದಡಂ ಕಂಡು ವಾಸಿಸಿದಡಂ ಬೆಂದವೇ? ಕಾಳುಗೆಡೆಯದೆ ಹೋಗಿ!’

ಗಾ. - ‘ಶಾಪದಿಂದೆಮಗಾದ ದುಷ್ಕುಲಂ ನಿನ್ನಯ ಸಂಗದಿಂ ಶುದ್ಧಮಪ್ಪುದೆಂಬಾಪೇಕ್ಷೆಯಿಂ ಬಂದೆವು’.

ಹ. - ‘ನಿಮಗೋಸುಗೆನ್ನ ಕುಲಮಂ ಕೆಡಿಪೆನೆ?’

ಗಾ. - ‘ಪಾಪಿಗಳ ಪಾಪಮಂ ತೊಳೆವ ಗಂಗೆಗೆ ಪಾಪಲೇಪವುಂಟಾಯ್ತೆ?’

ಹ. – ಕೊಡವಾಲ ಕೆಡಿಸುವಡಾಮ್ಲವೆನಿತಾಗಬೇಕು?’

ಗಾ. - ‘ಮಾತಿಂಗೆ ಮಾತುಗೊಡಲರಿದು; ನಿನ್ನಯ ನುತಖ್ಯಾತಿಗದಂಟಿಗೆ ಸುರುಚಿರ ಗುಣವ್ರಾತಕ್ಕೆ ಹರೆಯಕ್ಕೆ ಗರುವಿಕೆಗೆ ಮನಸಂದು ಮತಿಗೆಟ್ಟು ಮರುಳಾದೆವು; ನಿನ್ನಯ ಬೆನ್ನಬಿಡೆವು’.

ಹ. - ‘ಬಳಿವಿಡಿದು ಬಂದು ಮಾಡುವುದೇನು?’

ಗಾ. - ‘ಎಳಸಿ ಮೆಚ್ಚಿಸಿ ಮರುಳ್ಗೊಳಿಸಿ ಮತ್ತೊಲ್ಲನವನಿಪನೆಂದು ಮೊಱೆಯಿಡುತ್ತ ಇಳೆಯೊಳಗೆ ಸಾಱುತ್ತ ದೂಱುತ್ತ ಬಪ್ಪೆವು’.

ಇನ್ನು ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನಿಗೆ ತಡೆಯಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ಅವನ ತಾಳ್ಮೆಯೂ ಹೋಯಿತು. ಹೆಂಗಸರೆಂದು ಹೇಸದೆ ಅವರನ್ನು ಚಮ್ಮಟಿಗೆಯಿಂದ ಹೊಯ್ದು ಓಡಿಸಿದನು.

ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಇದನ್ನು ತಿಳಿದು ತನ್ನ ಮನೋರಥವು ಕೈಗೂಡಿತೆಂದು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉತ್ಸಾಹಗೊಳ್ಳುತ್ತ, ಹೊರಗೆ ಕೋಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತ, ಬಂದು ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನು ತನ್ನ ತಪೋವನಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಮಾಡಿದ್ದು ಮೊದಲು ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಗಾಯಕಿಯರನ್ನು ಹೊಡೆದದ್ದರವರೆಗೆ ಅವನ ಮೇಲೆ ನಾನಾ ತಪ್ಪುಗಳನ್ನು ಹೊರಿಸಿ ಕೊನೆಗೆ ಅವರನ್ನು ಮದುವೆಯಾದರೆ ಎಲ್ಲಾ ನಿರೋಧವನ್ನೂ ಬಿಡುವೆನೆಂದನು. ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನು ಏನು ಹೇಳಿದರೂ ಅದಕ್ಕೆ ಒಪ್ಪದೆ ‘ಎಡೆಬಿಡದೆ ಬೇಡಿ ಕಾಡುವಿರಾದರೆ ಸರ್ವ ರಾಜ್ಯವನ್ನಾದರೂ ಕೊಟ್ಟೇನು, ಇದಕ್ಕೆ ಒಪ್ಪಲಾರೆ’ ಎಂದನು.

ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಆ ಮಾತನ್ನೇ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಅವನಿಂದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಂಡನು. ತೊಟ್ಟ ಆಭರಣಗಳನ್ನೂ ಉಟ್ಟ ಬಟ್ಟೆಯನ್ನೂ ಸಹ ಬಿಡಲಿಲ್ಲ. ಉಟ್ಟ ಬಟ್ಟೆಯನ್ನು ಕೊಡುವುದು ಹೇಗೆಂದು ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನು ತಲೆವಾಗಿ ನಿಂತಿರಲು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಅವನಿಪರು ಮರುಳರೆಂಬುದು ತಪ್ಪದು. ಇದಕ್ಕುಪಾಯವ ಕಾಣ್ಬುದರಿದೆ, ನಾ ತೋಱೆದಪೆ’ ಎಂದು ‘ತನ್ನವನೋರ್ವನುಟ್ಟ ಹಣ್ಣಱುವೆ ಸೀರೆಯನೀಸಿಕೊಂಡು ನಾಲ್ಕಾಗಿ ಸೀಳಿಕೊಟ್ಟನು’. ಆದರೆ ಸುಲಿಗೆ ಇಷ್ಟಕ್ಕೇ ನಿಲ್ಲಲಿಲ್ಲ; ಹೇರನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಿದರೂ ಸುಂಕ ಕೇಳುವವನಂತೆ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ತನಗೆ ಮೊದಲು ಕೊಟ್ಟ ದಕ್ಷಿಣೆಯೆಲ್ಲಿ ಎಂದನು. ಅದನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸಿ ಕೊಡುತ್ತೇನೆಂದು ಒಂದು ಗಡುವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನು ರಾಜಧಾನಿಗೆ ಬಂದು ತನ್ನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಸಿಕೊಟ್ಟು ಕಾಶಿಗೆ ಹೊರಡಲನುವಾದನು. ಅವನಲ್ಲಿ ಪಿತೃಪ್ರೀತಿಯಿದ್ದ ಪುರಜನರ ಪರಿಜನರ ಮತ್ತು ಪ್ರಜೆಗಳ ಗೋಳು ಹೇಳತೀರದು. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಆಗ ಮತ್ತೊಂದು ಸಾರಿ ‘ಈ ಕಟಕ ಈ ಕೋಟೆ ಈ ಕರಿಗಳೀ ತುರುಗವೀ ರಥಗಳೀ ಪರಿಜನ ಈ ಕೋಶವೀಕಾಂತೆ ಈ ಕುವರನೀ ಮಂತ್ರಿ ಈ ಕಾಮಿನೀಜನಂ ಮಱುಗದಂತರಸಾಗಬೇಕಾದಡೆನ್ನ ಮಕ್ಕಳ ಮದುವೆಯಾಗು’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಚಪಲಗೊಳಿಸಿ ನೋಡಿದನು. ಆದರೆ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನ ಮನಸ್ಸು ನಿರ್ಧರವಾಗಿ ಹೋಗಿತ್ತು. ಅದು ಈ ಯಾವ ಸುಖದುಃಖಕ್ಕೂ ಸಗ್ಗುವಂತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವನ ಈ ಧೈರ್ಯ ಸ್ಥೈರ್ಯ ನಿಷ್ಠೆ ಕ್ಷಮೆ ಶಾಂತಿ ದಾಂತಿಗಳನ್ನೂ, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಕುಹಕ ಕಾಠಿಣ್ಯ ಕಿರುಕುಳ ಕುಟಿಲತೆಗಳನ್ನೂ ಕವಿ ಮನಕರಗುವಂತೆ ಚಿತ್ರಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನ ವೈರಾಗ್ಯವು ಅವನ ಪ್ರಜೆಗಳಿಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವರು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನನ್ನು ‘ಪಾಪಿ, ನಿಷ್ಕರುಣ, ನಿರ್ದಯ, ಮೂರ್ಖ, ನೀಚ, ನೀರಸ, ನಿರ್ಗುಣ................ ಎಮ್ಮೊಡಲೊಳಳ್ಳಿಱೆವುತಿಪ್ಪಳಲ ಬೇಗೆಯ ಬೆಂಕಿಯುರಿ ನಿನ್ನನಿಱೆಯದೇ’ ಎಂದು ಮುಂತಾಗಿ ಬಯ್ಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನು ‘ನಿಮ್ಮನು ಜಱೆದು ಮಾಱುತ್ತರಂಗೊಟ್ಟು ಕೆಟ್ಟು ನುಡಿದು ನಿಂದೆಗೆಯ್ದನ್ಯಾಯ ಪಾಪಿ ಚಾಂಡಾಲ ನೆನ್ನಿಂದಧಮರಾರಯ್ಯ, ಸರ್ವಾಪರಾಧಿಯಾಂ, ತಂದೆ, ಕರುಣಂಗೆಡದಿರೆಂದು ಮುನಿಯಂ’ ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದನು.

ಇಲ್ಲಿಗೆ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನ ಗ್ರಹಚಾರದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಘಟ್ಟ ಮುಗಿಯಿತು. ಆದರೆ ಮುಂದೆ ದಾನಕ್ಕಿಂತ ದಕ್ಷಿಣೆಯೇ ಕಷ್ಟವಾಯಿತು. ಸಾಲಗಾರನಿಗಿಂತ ನಕ್ಷತ್ರಕನೇ ಬಲವಾದನು. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಕಣ್ಣೆದುರಿಗೆ ಇದ್ದಾಗ ಆದ ಹಿಂಸೆಗಿಂತ ಹಿಂದೆ ಇದ್ದಾಗ ಆದ ಹಿಂಸೆಯೇ ಘೋರವಾಯಿತು.

ನಕ್ಷತ್ರಕನು ಸ್ವಭಾವತಃ ‘ಹುಸಿಯಸೂಯಾನೀಚವೃತ್ತಿ ನಿರ್ದಾಕ್ಷಿಣ್ಯ ನಿಷ್ಕರುಣ ನೀತಿಗಳಲಿ ಹೆಸರುಳ್ಳ ಹಿರಿಯ’. ಸಾಲದುದಕ್ಕೆ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಅವನಿಗೆ ‘ಕೊಡುವೊಡವೆ ಬರಲಿ ಬಾರದೆ ಕೆಡಲಿ, ಕಾನನದ ನಡುವೆ ತಗಹಿನಲಿರಿಸಿ ಕೆಲವು ದಿನ ಉಪವಾಸಬಡಿಸಿರ್ದು ಕೆಲವು ದಿನ ದೇಹವನುವಲ್ಲೆಂದು ನೆವವೊಡ್ಡಿ ಕೆಲವು ದಿವಸ ನಡೆವಾಗ ದಾರಿತಪ್ಪಿಸಿ ತಿರಿಪಿ ಕೆಲವು ದಿನ ಪಡಿಯ ಬೀಯಕ್ಕಾಣೆಯಿಟ್ಟಿಂತು ಕೆಲವು ದಿನ ಕೆಡಿಸಿ ನುಡಿದವಧಿಯಾಯ್ತೆಂದು ಧರೆಯಱೆಯೆ ನೃಪನಂ ಹುಸಿಕನೆನಿಸು’ ಎಂದು ಹೇಳಿಕೊಟ್ಟನು. ಅವನ ಕಾಟದಲ್ಲಿ ಕುಸುಮ ಸುಕುಮಾರರಾದ ಹೆಂಡತಿ ಮಕ್ಕಳು ಕಾಡುದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯಲಾರದೆ ಪಟ್ಟ ಸಂಕಟವೂ ಎಲ್ಲಿಯೋ ಹೋಯಿತು; ಚಂದ್ರ ಸೂರ್ಯರೂ ಮರುಗಿದರು; ಆದರೆ ಕೌಶಿಕನು ಮರುಗಲಿಲ್ಲ. ಅವನ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಘೋರ ಕಾನನದಲ್ಲಿ ಕಾಳಗತ್ತಲೆ ಕವಿದು ಕಡಲಿಟ್ಟು ಮಡುಗಟ್ಟಿತು. ಹಾವು, ಚೇಳು, ಹುಲಿ, ಕರಡಿ, ಭೂತ, ಬೇತಾಳಗಳು ಸುತ್ತಿ ಮುತ್ತಿ ಬೊಬ್ಬಿಟ್ಟು ಝಂಕಿಸಿದುವು. ದಾವಾಗ್ನಿ ಮುತ್ತಿಕೊಂಡಿತು. ಆದರೆ ‘ಉತ್ತಮರ ಮುಂದಾವಠಕ್ಕಿರಲಾಪುದು?’ ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಕಳೆದು ಗಂಗಾದರ್ಶನ ಮಾಡಿ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನು ಕಾಶೀಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಸೇರಿದನು. ಕೈಕೊಂಡಿದ್ದ ಅವಧಿ ತೀರುತ್ತ ಬಂತು. ಆದರೆ ಸಂಪಾದನೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಯಾವ ಮಾರ್ಗವೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ‘ಭಿಕ್ಷ ಬೇಡುವುದು ಕ್ಷತ್ರಿಯಧರ್ಮಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ದ; ಒಂದು ಪಕ್ಷ ನಾಚಿಕೆ ಬಿಟ್ಟು ಬೇಡಿದರೂ ಕೊಡುವ ದಾತನಿಲ್ಲ; ಕೃಷಿಯಿಂದ ಸಂಪಾದಿಸೋಣವೆಂದರೆ ಭೂಮಿ ಇಲ್ಲ, ಕಾಲವಿಲ್ಲ. ಇನ್ನೇನು ನನ್ನ ಸತ್ಯ ಇವೊತ್ತು ಸೂಱೆಹೋಯ್ತು’ ಎಂದು ಸ್ವಲ್ಪ ದಿನದ ಕೆಳಗೆ ಚಕ್ರವರ್ತಿಯಾಗಿದ್ದವನು ದಿಕ್ಕು ತೋರದೆ ಮುಖವನ್ನು ಕೈಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಕುಳಿತುಬಿಟ್ಟನು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಪತಿಯು ‘ಚಿಂತಾಗ್ನಿ ಯುರಿಯ ಹೊಯ್ಲಿಂ ಕರಗಿ ಹೋಗದಿರನೆಂದು’ ಚಂದ್ರಮತಿಯೇ ಮುಂದೆ ಬಂದು, ಇರುವ ಎರಡು ಜಾವದಲ್ಲಿ ತಿದ್ದುವ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಕಾಣಬೇಕಲ್ಲದೆ ಮೂಗುವಟ್ಟಿರ್ದೊಡೇನಹುದೆಂದು ಉತ್ಸಾಹಗೊಳಿಸಿ, ಏನು ಮಾಡೋಣವೆಂದು ಕೇಳಿದ ಪತಿಯ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ತನ್ನನ್ನೂ ಮಗನನ್ನೂ ಮಾರಿ ಸಾಲದ ಹೊರೆಯನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ತೀರಿಸಿಕೊಂಡು ಮಿಕ್ಕುದಕ್ಕೆ ಮತ್ತೇನಾದರೂ ಉಪಾಯವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಸಲಹೆ ಕೊಟ್ಟಳು. ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನು ಇದಕ್ಕೆ ಸುಮ್ಮನೆ ಒಪ್ಪಿಯಾನೇ? ಆದರೆ ಚಂದ್ರಮತಿ ಬಿಡಲಿಲ್ಲ. ‘ಎಲೆ ಮರುಳೆ, ಸರ್ವಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಸತಿಸುತರು ತನ್ನ ಒಡಲು ಕಡೆ........’ ಎಂದು ವಾದಿಸಿದಳು. ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನು ವಿಧಿಯಿಲ್ಲದೆ ಒಪ್ಪಿ, ಹೆಂಡತಿ ಮಕ್ಕಳ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿಯನ್ನಿಟ್ಟು ಅವರನ್ನು ಮಾರುತ್ತೇನೆಂದು ಸಾರುತ್ತ ಬಂದನು. ಇವರನ್ನು ಕೊಳ್ಳುವವರು ಯಾರು ಬರಬೇಕು? ಪೀಡೆಯನ್ನು ತಂದೊಡ್ಡಿದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನೇ ಅದರ ನಿವಾರಣೆಗೂ ಬರಬೇಕಾಯಿತು. ಅವನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ಅಗ್ನಿಯು ವಿಪ್ರನಾಗಿ ಬಂದು ಅವರಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಕೊಂಡು ಕೊಂಡನು. ನೆಟ್ಟನೆ ಕೊಂಡು ಕೊಂಡುಬಿಟ್ಟನೇ? ‘ಹುಡುಗ ಚಿಕ್ಕವನು, ಈಕೆ ಮುದುಕಿ; ಇವರನ್ನೇನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಿ?’ ಎಂದು ಚೌಕಾಶಿ ಮಾಡಿದನು. ‘ಬೆಲೆ ಹೇಳು; ನನಗೆ ಸರಿಹೋದರೆ ಇನ್ನೆಂಟುದಿನಕ್ಕೆ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದನು. ಕೊನೆಗೆ ಅಂದೇ ಹಣಕೊಟ್ಟು ಕೊಂಡು ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನೆದುರಿಗೇ ಅವರನ್ನು ಕೆಡೆಯೊದೆದು ನೂಕಿ ನಿಜಗೇಹಕ್ಕೆ ಜಱೆವುತ್ತ ಕೊಂಡೊಯ್ದನು. ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಬಂದರೆ ‘ಲೋಕದರಸುಗಳ ಸಪ್ತಾಂಗಮಂ ಕೊಂಬ’ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನು ‘ಬಡಮುನಿಯ ನುಡಿಯ ತೊಡಕಿನ ಬೆಡಗಿನಿಂದ’ ಸೋತು ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ಹೆಂಡತಿ ಮಕ್ಕಳನ್ನೂ ಕಳೆದುಕೊಂಡನು. ಆದರೂ ಋಣ ಹರಿಯಲಿಲ್ಲ. ಅವರನ್ನು ಮಾರಿ ಸಂಪಾದಿಸಿದ್ದು ‘ಬತ್ತಾಯ’ಕ್ಕೆ ಸರಿಹೋಯಿತು. ಇನ್ನು ಉಳಿದವನು ತಾನೊಬ್ಬನು; ತನ್ನನ್ನೂ ಮಾರಿಕೊಳ್ಳಲನುವಾದನು. ತನ್ನ ಮಾತಿಗೆ ತಾನೇ ಕಟ್ಟುಬಿದ್ದು ‘ಕೌಶಿಕಮುನೀಶ್ವರ ಮೊದಲ ನಾಮಿಕರೆ ಕಡೆ ಸಮಸ್ತರ ಮನಕ್ಕೆ ಸತ್ಯನೆನಿಸುವೆನೆಂದು’ ವೀರಬಾಹುವಿಗೆ ತನ್ನನ್ನು ಮಾರಿಕೊಂಡು ಅವಧಿಗೆ ಇನ್ನೆರಡುಗಳಿಗೆ ಇರುವ ಹಾಗೇ ಋಣಮುಕ್ತನಾದನು. ‘ಹೇಳಿದ್ದನ್ನು ಮಾಡುತ್ತೇನೆಂದು’ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದುದರಿಂದ ವೀರಬಾಹುವಿನ ವಾದಸೇವೆ ಮಾಡಿ, ಅವನಿಂದ ಸಣ್ಣ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ರಾಜಬೀದಿಯಲ್ಲಿ ‘ಹೆಸರ ಹೇಳುತ್ತ ಮೆಯ್ಗುಱುಹ ತೋಱೆಸುತ ಪುರದೊಳಗೆಯ್ದೆ ಜನವಱೆಯೆ ಹಱೆಯ ಮೊಳಗಿಸುತ’ ಸುಡುಗಾಡಿಗೆ ಹೋದನು. ಅಲ್ಲಿ ‘ಹೆಣನ ತಲೆಯಕ್ಕಿ, ನೆಲದಱೆಯ ಹಾಗ, ಶವದುಡಿಗೆ’ ಇವುಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಇವನ ಘನ ಕಾರ್ಯ! ಆಡಿದ ಮಾತು ಹೋಗುವುದೆಂದು ಇದೊಂದಕ್ಕೂಅವನು ಹಿಂದೆಗೆಯಲಿಲ್ಲ; ಸಂಕೋಚಪಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನು ತನ್ನ ಕೈಮೀರಿದನೆಂದು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಯಮನನ್ನು ವೀರಬಾಹುವಾಗುವಂತೆ ಹೇಳಿಕಳುಹಿಸಿ ಅವನ ಜಾತ್ಯಭಿಮಾನ ಆತ್ಮಗೌರವಗಳನ್ನು ಅಲ್ಲಾಡಿಸಿ ನೋಡಿದನು. ಆದರೆ ಸತ್ಯವೇ ಪರಮಧರ್ಮವೆಂದಿದ್ದ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನು ಆ ಪರಮಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಇತರ ಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಶರಣುಗೊಳಿಸಿ ಜಯಶೀಲನಾಗಿ ‘ಸತ್ಯಸಂಪನ್ನ’ನೆನಿಸಿದನು.

ಇತ್ತಲಾಗಿ ಚಂದ್ರಮತಿಯ ಗ್ರಹಚಾರವು ಕ್ರೂರವಾಯಿತು.

ಒಡೆಯನತಿಕೋಪಿ ಹೆಂಡತಿ ಮಹಾಮೂರ್ಖೆ ಮಗ

ಕಡುಧೂರ್ತ ಸೊಸೆಯಾದಡಧಿಕನಿಷ್ಠುರೆ ಮನೆಯ

ನಡೆವವರು ದುರ್ಜನರು ನೆರೆಮನೆಯವರು ಮಿಥ್ಯವಾದಿಗಳೂ ಪಶುಗಳಗಡು ।

ಅಡಿಅಡಿಗೆ ಕೋಪಿಸುವ ಸಾಯೆ ಸದೆಬಡಿವ ಕಾ

ಳ್ಗೆಡೆವ ಕರಕರಿಪ ಸೆಣಸುವ ತಪ್ಪ ಸಾಧಿಸುವ

ಕೆಡೆಯೊದೆವ ಮಾರಿಗಾಱದೆ ಸತ್ತು ಹುಟ್ಟುತಿಹರವನಿಪನ ಸತಿಪುತ್ರರು ॥ ೮-೨

ಆಕೆಯು ಇಂಥವರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿದ್ದುಕೊಂಡು, ಭತ್ತ ಕುಟ್ಟಿ, ನೀರು ಹೊತ್ತು, ಹಾಕಿದ್ದನ್ನು ತಿಂದುಕೊಂಡಿರಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಇಷ್ಟು ಸಾಲದೆಂದು ಒಂದು ದಿನ ರೋಹಿತಾಶ್ವನು ಹುಲ್ಲು ಹಳ್ಳಿಗಳನ್ನು ತರಲು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಿದ್ದಾಗ, ಅಲ್ಲಿ ಒಂದು ಹುತ್ತದ ಮೇಲೆ ಹುಲುಸಾಗಿ ಬೆಳೆದಿದ್ದ ಹುಲ್ಲನ್ನು ನೋಡಿ ‘ಮನವುಬ್ಬಿ ನಾನಿದನೆಲ್ಲಮಂ ಗಳಗಳನೆ ಕೊಯ್ದುಕೊಂಡೊಯ್ದಿತ್ತಡೆಮ್ಮೊಡೆಯ ಮುಳಿಯದಿಹನೆಂಬಾಸೆಯಿಂ’ (ಪಾಪ! ಆ ಹುಡುಗನಿಗೂ ಒಡೆಯನ ಕಾಟ! ಅವನ ಕೋಪದಿಂದ ಪಾರಾಗಬೇಕೆಂಬ ಪ್ರಯತ್ನ!) ಹೋಗಿ, ಹಾವು ಕಚ್ಚಿ ಸತ್ತುಹೋದನು. ಪತಿಯ ಸತ್ಯವೇ ಕಾಪಾಡುವುದೆಂದು ಇದ್ದ ಸತಿಗೆ ಪುತ್ರಶೋಕ ಬೇರೆ ಒದಗಿತು. ‘ಅವಳ ರನ್ನಕನ್ನಡಿ’ ಸಿಡಿದುಹೋಯಿತು. ಆ ವರ್ತಮಾನ ತಿಳಿದಾಗ ಅರ್ಧರಾತ್ರಿಯ ಸಮಯ; ನೀನೇ ಎನ್ನುವರಿಲ್ಲ. ಆಗ ಅವಳು ಯಜಮಾನನ ಕಾಲ ಮೆಲೆ ಬಿದ್ದು ತನ್ನ ಮಗ ಹಾವು ಕಚ್ಚಿ ಸತ್ತನೆಂದು ಹೇಳಲು ಅವನು ‘ಲೇಸಾಯ್ತು. ಮಡಿದರೆ ಮಡಿದಂ’ ಎಂದು ಬಿಟ್ಟನು.

ಚಂದ್ರಮತಿ - ‘ಬಂಟರನು ಕೊಟ್ಟಱಸಿಸೈ ತಂದೆ!’

ಯಜಮಾನ - ‘ನಡುವಿರುಳು ಬಂಟರುಂಟೇ? ನಿದ್ದೆಗೈಯಬೇಕೇಳು ಕಾಡದಿರು’.

ಚಂದ್ರ. - ‘ನರಿಗಳೆಳೆಯದ ಮುನ್ನ ದಹಿಸಬೇಡವೆ ತಂದೆ? ಕರುಣಿಸು’.

ಯಜ. - ‘ದುರ್ಮರಣವಟ್ಟ ಶೂದ್ರನನು ಸಂಸ್ಕರಿಸುವವರಾವಲ್ಲ’.

ಚಂದ್ರ. - ‘ಆನಾದಡಂ ಹೋಗಿ ಕಂಡು ಮಗನ ಉರಿಗಿತ್ತು ಬಪ್ಪೆನೇ?’

ಯಜ. - ‘ಕೆಲಸಮಂ ಬಿಟ್ಟು ಹರಿಯದಿರ್ದುದನೈದೆ ಗೆಯ್ದು ಹೋಗು!’

ಚಕ್ರವರ್ತಿನಿಯಾಗಿದ್ದವಳಿಗೆ ಎಂಥ ಗತಿ! ತನ್ನ ಮಗನ ಶವವನ್ನು ಒಪ್ಪ ಮಾಡುವುದಕ್ಕೂ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವಿಲ್ಲ! ತನ್ನ ಕಷ್ಟಕಾಲದಲ್ಲಿ ಏಕಾವಲಂಬನವಾಗಿದ್ದ ಪ್ರಿಯಪುತ್ರನನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಇರುವುದು ಹೇಗೆ? ಆಗಲೂ, ತನ್ನ ಚಿಂತೆಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ, ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನ ಚಿಂತೆ.

‘ಅತಿಲಜ್ಜೆಗೆಟ್ಟನ್ಯರಾಳಾಗಿ ದುಡಿದು ಧಾ

ವತಿಗೊಂಡು ಧನವನಾರ್ಜಿಸಿ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ ಭೂ

ಪತಿ ನಮ್ಮ ಬಿಡಿಸುವಾರ್ತದ ಮೋಹದಿಂ ಹಸಿವು ನಿದ್ದೆಯಂ ತೊಱೆದು ಬಂದು

ಸಂತನ ಕರೆಯೆಂದಡೇನೆಂಬೆನಾವುದ ತೋಱೆ

ಪತಿಯ ಮಱುಕವನು ಮಱೆಯಿಸುವೆನು.........’

ಎಂಬ ಕೊರಗು. ಕೊನೆಗೆ ತಾನು ಎತ್ತಿ ಆಡಿಸಿದ ಭುಜದಮೇಲೆ ಹೆಣವನ್ನು ಹಾಕಿಕೊಂಡು, ಪುತ್ರಶೋಕಗ್ರಹಾವಿಷ್ಟಳಾಗಿ ದಾರಿಯ ಕಲ್ಲು ಮುಳ್ಳುಗಳ ಮೇಲೂ ಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲದೆ ಶ್ಮಶಾನಕ್ಕೆ ಬಂದಳು. ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನೂ ಸತ್ತ ಮಗನನ್ನು ನೋಡಿ ಬಹುವಾಗಿ ಶೋಕಿಸಿದನು. ಮಗ ಸತ್ತನೆಂದು ದುಃಖವಲ್ಲ; ‘ಅರಿರಾಯರೊಳು ಕಾದಿ ಮಡಿದಾತನಲ್ಲ............. ಬಡ ಹಾವು ಕಚ್ಚಿ ಮುನಿವರಿಗೆ ನಗೆಗೆಡೆಯಾಗಿ ನಿಷ್ಕಾರಣಂ ಮಡಿವರೇ!.......’ ಎಂದು. ತಾಯಿತಂದೆಗಳ ಗೋಳಾಟದಲ್ಲಿ ಬೆಳಗಾಗುತ್ತ ಬರಲು ಚಂದ್ರಮತಿಯೆ ಅದನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಮುಂದೇನು ಗತಿಯೆಂದು ಕೇಳಿದಳು. ಅವನು ‘ತೆರೆಯನಿಕ್ಕದೆ ಸುಡಲ್ಬಾರದು. ಉಳ್ಳೊಡೆ ಸುಡಲ್ಬಬಹುದು; ಇಲ್ಲದೊಡೆ ನಿನ್ನೊಡೆಯನಂ ಬೇಡಿ ತಾ; ತಾರದಿರೆ ಸುಡಲ್ಬೇಡ’ ಎಂದು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಹೇಳಿಬಿಟ್ಟನು. ಅದರಂತೆ ಅವಳು ಊರಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿ ಬರುತ್ತಿರಲು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಯಾರೋ ಘಾತುಕರು ಕಾಶೀರಾಜನ ಕುಮಾರನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಿದ್ದರು. ಆ ಹುಡುಗನ ಕಿರಚಲನ್ನು ಕೇಳಿ ತನ್ನ ಮಗನದೆಂದು ಭ್ರಾಂತಿಪಟ್ಟು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಲು ಇವಳೇ ಹತ್ಯಾಕಾರಿ ಎಂಬ ದೂರುಹೊತ್ತು ಶಿಕ್ಷೆ ಪಡೆಯಬೇಕಾಯಿತು. ಈ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ನಿಜ ಹೇಳಿ ಬದುಕಿರಲು ಪ್ರಯತ್ನಪಡುವುದಕ್ಕಿಂತ ಸುಳ್ಳು ಹೇಳಿ ಅಪವಾದ ಹೊತ್ತು ಸಾಯುವುದೇ ಮೇಲೆಂದು, ಅವಳು ತಾನೇ ಕೊಲೆಮಾಡಿದೆನೆಂದಳು. ಅವಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವ ಭಾರವು ವೀರಬಾಹುವಿನಿಂದ ಅವನ ಸೇವಕನಾದ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನಿಗೆ ಬಂತು. ಅಪರಾಧ ಮಾಡಿ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡವರುಂಟು; ಅಪರಾಧಕ್ಕೆ ಶಿಕ್ಷೆಯಾದವರುಂಟು; ಆದರೆ ಯಾವ ಅಪರಾಧವೂ ಇಲ್ಲದೆ ಧರ್ಮಮೂರ್ತಿಗಳಾಗಿದ್ದ ಇಂಥ ಗಂಡ ಹೆಂಡರಿಗೆ ಹೀಗೆ ಕಷ್ಟ ಪರಂಪರೆಗಳು ಬಂದು ಅವು ಇಷ್ಟು ಘೋರ ರೂಪಿನಲ್ಲಿ ಪರಿಣಾಮಗೊಳ್ಳುವ ಕಥೆಯು ಪ್ರಪಂಚದ ಮತ್ತಾವ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಇರಲಾರದು! ಚಂದ್ರಮತಿಯು ‘ಕಲಿ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರರಾಯಂ ಸತ್ಯವೆರಸಿ ಬಾಳಲಿ, ಮಗಂ ಮುಕ್ತನಾಗಲಿ; ರಾಜ್ಯದೊಡೆಯ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ ನಿತ್ಯನಾಗಲಿ, ಹರಕೆ, ಹೊಡೆಯೆಂದಳು’. ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನು ‘ಹರಕೆಯಂ ಕೇಳಿ ಹವ್ವನೆ ಹಾರಿ............ ಪತಿಯಾಜ್ಞೆಯುಳಿದಡೆ ಸಾಕೆನುತ’ ಸತಿಯ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಕತ್ತಿಯನ್ನು ಇಳಿಸಿದನು. ಆದರೆ ಆಕೆಯ ಕೊರಳ ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ವಿಶ್ವನಾಥನು ಮೈದೋರಿ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು,

ಘನಸತ್ಯವೇ ಜೀವವೆಂದಿರ್ದ ನಿನ್ನ ಹೊಲೆ

ಯನ ಸೇವೆ ಗುರುಸೇವೆ ಹೊತ್ತು ಹೊಲೆವೇಷ ಪಾ

ವನ ಪುಣ್ಯವೇಷ ಸುಡುಗಾಡ ರಕ್ಷಿಸುವಿರವು ತಾ ಯಜ್ಞರಕ್ಷೆಯಿರವು ।

ಅನುದಿನಂ ಭುಂಜಿಸಿದ ಶವದ ಶಿರದಕ್ಕಿಯ

ಲ್ಲನಪೇಯ ಚಾಂದ್ರಾಯಣಂ ಪುತ್ರನಳಿವು ಜ

ನ್ಮ ನಿಕಾಯದಳಿವಂಗನಾಹನನ ಮಾಯಾಹನನವಂಜಬೇಡ........... ।

ಎಂದು ಸಂತೈಸಿದನು. ವಸಿಷ್ಠ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರೂ ಬಂದರು. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ತಾನು ಎಷ್ಟೋ ವರ್ಷ ಮಾಡಿದ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅರ್ಧವನ್ನು ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನಿಗಾಗಿ ಧಾರೆಯೆರೆದು, ಅವನ ಸತಿಸುತರನ್ನು ಜೊತೆಗೊಳಿಸಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಕಟ್ಟಿದನು. ಹೀಗೆ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನು “ಹರನೆಂಬುದೇ ಸತ್ಯ; ಸತ್ಯವೆಂಬುದು ಹರನು, ಎರಡಿಲ್ಲ” ಎಂಬ ಶ್ರುತಿ ತತ್ವವನ್ನು ಸಾರಿದನು.

ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರೋಪಾಖ್ಯಾನದ ಇತಿಹಾಸ

ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರೋಪಾಖ್ಯಾನವು ವೇದ ಪುರಾಣ ಸಾಹಿತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಪುರಾತನ ಕಥೆಯಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ವೈದಿಕ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಈ ಕಥೆಯ ಯಾಜ್ಞಿಕಾಂಶವೂ ಪೌರಾಣಿಕ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಐತಿಹಾಸಿಕಾಂಶವೂ ಸಾಹಿತ್ಯ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಧಾರ್ಮಿಕಾಂಶವೂ ಪ್ರತಿಪಾದಿತವಾಗಿವೆಯೆಂದು ಹೇಳಬಹುದು. ಇವೆಲ್ಲವೂ ಆಮೂಲಾಗ್ರವಾಗಿ, ಅಖಂಡವಾಗಿ, ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಯಾವ ಒಂದು ಕಡೆಯಲ್ಲಿಯೂ ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ.

ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನ ವೃತ್ತಾಂತ ಬರುವ ವೈದಿಕಗ್ರಂಥಗಳು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಮೂರು

–

೧. ಐತರೇಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ (ಪಂಚಿಕಾ ೭, ಅಧ್ಯಾಯ ೩)

೨. ಸಾಂಖ್ಯಾಯನ ಶ್ರೌತಸೂತ್ರ (೧೫; ೧೭-೨೫)

೩. ವೇದಾರ್ಥ ದೀಪಿಕೆ (ಋಗ್ವೇದ ಭಾಗ, ೧-೨೪)

ಇವು ಪುರಾಣಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಪ್ರಾಚೀನಗಳು. ಆದರೂ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಬರುವ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ ಕಥಾಂಶಗಳಿಗಿಂತ ಹಿಂದಿನ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಎಂದರೆ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನ ತಂದೆತಾತಂದಿರ ಕಥೆಯನ್ನೂ ವಸಿಷ್ಠ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರಿಗೆ ಬೆಳೆದು ಬಂದ ವೈಮನಸ್ಯವನ್ನೂ ಪುರಾಣಗಳೇ ತಿಳಿಸುವುದರಿಂದ ಅವುಗಳ ವಿಷಯವನ್ನು ಮೊದಲು ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿದೆ.

ಪುರಾಣಗಳನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರಾಚೀನ ಅರ್ವಾಚೀನ ಎಂದು ಎರಡು ಭಾಗ ಮಾಡಬಹುದು.೧ ಪ್ರಾಚೀನವಾದ ವಾಯು ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡ ಬ್ರಹ್ಮಪುರಾಣ ಹರಿವಂಶಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಕಥೆಯು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿಯೂ, ಲಿಂಗ ಶಿವಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿಯೂ ಬಂದಿದೆ. ಇವುಗಳೆಲ್ಲಕ್ಕೂ ಸಮ್ಮತವಾದ ಪಾಠದಿಂದ ಫಲಿಸುವ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಬಹುದು:-

ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ರಾಜನಾದ ತ್ರಯ್ಯಾರುಣನಿಗೆ ಸತ್ಯವ್ರತನೆಂಬ ಮಗನಿದ್ದನು. ಅವನು, ಅಯೋಧ್ಯಾಪುರವಾಸಿಯೊಬ್ಬನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಮದುವೆ ನಡೆಯುತ್ತಿರಲು, ಕಾಮಮೋಹಗಳಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾಗಿ ಆ ಮದುವೆಯ ಹುಡುಗಿಯನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೊರಟುಹೋದನು. ತಂದೆಗೆ ಸಿಟ್ಟುಬಂದು ಈ ಅಧರ್ಮಾಚರಣೆ ಮಾಡಿದ ಮಗನನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ, ಊರಹೊರಗೆ ಚಂಡಾಲರ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿರುವಂತೆ ನೇಮಿಸಿದನು. ವಸಿಷ್ಠನು ಇದಕ್ಕೆ ಅಡ್ಡಿ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಇದಾದ ಕೆಲವು ಕಾಲದ ಮೇಲೆ ತ್ರಯ್ಯಾರುಣನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೊರಟುಹೋದನು. ಅವನ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಆ ಅಧರ್ಮದ ಫಲವಾಗಿ ದ್ವಾದಶ ವಾರ್ಷಿಕ ಕ್ಷಾಮವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಯಿತು.

ಇತ್ತ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ತಪಶ್ಚರ್ಯೆಗಾಗಿ ಹೊರಟು ತನ್ನ ಹೆಂಡತಿ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಪ್ರಾಂತದಲ್ಲಿ ಬಿಟ್ಟಿದ್ದನು.೨ ಕ್ಷಾಮಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹೊಟ್ಟೆಗಿಲ್ಲದೆ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಹೆಂಡತಿಯು ತನ್ನ ಮಗ ಗಾಲವನನ್ನು ಮಾರುವುದಕ್ಕೆ ತಂದಳು; ಮಿಕ್ಕವರಾದರೂ ಜೀವ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡಿರಲಿ ಎಂಬುದು ಅವಳ ಆಸೆ. ಅದನ್ನು ಕಂಡು ಸತ್ಯವ್ರತನು ಅನುಕಂಪೆಯಿಂದಲೂ, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸುವುದಕ್ಕೋಸ್ಕರವೂ, ಗಾಲವನನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬಂದು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಸಂಸಾರವನ್ನು ತಾನೇ ರಕ್ಷಣ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಮೃಗಗಳನ್ನು ಬೇಟೆಯಾಡಿ ತಂದು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಹೊಟ್ಟೆಗೆ ಹಾಕುತ್ತ ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷ ದೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿದ್ದನು.

೧ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡ ವಾಯು ಮಾತ್ಸ್ಯ ಪುರಾಣಗಳು ಪ್ರಾಚೀನತಮಗಳು; ಬ್ರಹ್ಮವೈವರ್ತಶೈವ ವಾಮನ ಭಾಗವತ ಪುರಾಣಗಳು ಈಚಿನವು; ಮಿಕ್ಕವು ಈ ಎರಡು ಗುಂಪುಗಳಿಗೂ ಮಧ್ಯೆ ಬರುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ ಬ್ರಹ್ಮಪುರಾಣಗಳು ಮೊದಲು ಬರುತ್ತವೆಂದು ಹೇಳಬಹುದು. ಪದ್ಮಪುರಾಣದ ಬಹುಭಾಗವು ಅರ್ವಾಚೀನ – ಎನ್ಸೈಕ್ಲೋಪೀಡಿಯ ಆಫ್ ರಿಲಿಜನ್ ಅಂಡ್ ಎಥಿಕ್ಸ್, ಸಂಪುಟ ೧೦, ಪುಟ ೪೫೫.

೨ ಈತನು ಕನ್ಯಾಕುಬ್ಜದ ರಾಜನಾದ ಗಾಧಿಯ ಮಗ. ಗಾಧಿಯ ತಂದೆ ಕುಶಿಕ, ತಾಯಿ ಪುರುಕುತ್ಸಿ – ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ದೊರೆಯಾಗಿದ್ದ ಪುರುಕುತ್ಸರಾಜನ ಮನೆತನದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವಳು. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಿಗೆ ಮೊದಲಿದ್ದ ಹೆಸರು ವಿಶ್ವರಥ. ತಪಶ್ಚರ್ಯೆಯಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯಾಗಿ ಆತನು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನೆಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಪಡೆದನು.

ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನೂ ದೇಶಕೋಶ ಅಂತಃಪುರಗಳನ್ನೂ ವಸಿಷ್ಠನೇ ಕಾಪಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಆದರೆ ಸತ್ಯವ್ರತನಿಗೆ ದಿನದಿನಕ್ಕೆ ವಸಿಷ್ಠನ ಮೇಲೆ ಕೋಪ ಹೆಚ್ಚಾಯಿತು. ‘ಸಪ್ತಪದಿಯಾಗುವುದಕ್ಕಿಂತ ಮುಂಚೆ ಪ್ರಾಣಿಗ್ರಹಣ ಹೇಗೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ? ಈ ಧರ್ಮಸೂಕ್ಷ್ಮವನ್ನು ವಸಿಷ್ಠನಿಗೆ ಹೇಳಿಕೊಡಬೇಕೇ? ಅವನು ಮನಸ್ಸು ಮಾಡಿದ್ದರೆ ನನ್ನನ್ನು ಬಿಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಏನು ಕಾರಣದಿಂದಲೋ ಅವನು ನನ್ನನ್ನು ಬಿಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಸತ್ಯವ್ರತನಿಗೆ ಸಿಟ್ಟು. ‘ತಂದೆಗೆ ಕೋಪವನ್ನುಂಟು ಮಾಡಿದ ಆ ತಪ್ಪಿಗಾಗಿ ಈ ದ್ವಾದಶ ವಾರ್ಷಿಕ ಕ್ಷಾಮ ಬಂದಿದೆ. ಈ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ದೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿದ್ದು ಕಷ್ಟಪಟ್ಟರೆ ದೋಷನಿವಾರಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆಮೆಲೆ (ಅವನಿಗೋ ಅವನ ಮಗನಿಗೋ) ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡೋಣ’ ಎಂದು ವಸಿಷ್ಠನು ಯೋಚಿಸಿದ್ದನು. ಅದು ಸತ್ಯವ್ರತನಿಗೆ ತಿಳಿಯದು. ಅಂತು ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷ ವ್ರತದಲ್ಲಿರುತ್ತ, ಒಂದು ದಿನ ಮತ್ತಾವ ಮಾಂಸವೂ ದೊರಕದೆ ಹೋಗಲು ಸತ್ಯವ್ರತನು, ಕೋಪ ಮೋಹ ಆಯಾಸ ಹಸಿವು ಇವುಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ, ದಸ್ಯುಧರ್ಮವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ, ವಸಿಷ್ಟನ ಗೋವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಕೊಂದು ತಾನೂ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಕುಟುಂಬದವರೂ ಹೊಟ್ಟೆ ತುಂಬಿಕೊಂಡರು. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ವಸಿಷ್ಠನು ಕೋಪಗೊಂಡು ಸತ್ಯವ್ರತನನ್ನು ‘ತ್ರಿಶಂಕು’ ವೆಂದು ಕರೆದನು. (ತ್ರಿಶಂಕು = ಮೂರು ಪಾಪಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದವನು)

ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ತನ್ನ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಮುಗಿಸಿಕೊಂಡು ಒಂದು ಸತ್ಯವ್ರತನು ಮಾಡಿದ ಉಪಕಾರಕ್ಕೆ ಸಂತೋಷಪಟ್ಟು ಅವನನ್ನು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿಸಿ ವಸಿಷ್ಠನ ಎದುರಿಗೇ ಅವನಿಂದ ಯಾಗಮಾಡಿಸಿ ಅವನನ್ನು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಏರಿಸಿದನು. (ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ ಕಾವ್ಯ, ೮ ೩೯).

ಈ ತ್ರಿಶಂಕುವಿನ ಮಗನೇ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ; ಅವನ ಮಗ ರೋಹಿತ.

ರೋಹಿತನು ಹುಟ್ಟಿ ಬೆಳೆದ ವಿವರವನ್ನು ಐತರೇಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣದಿಂದ೧ ತಿಳಿಯಬಹುದು. ಅಲ್ಲಿನ ವೃತ್ತಾಂತವು, ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ, ಹೀಗಿದೆ: -

೨

ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನಿಗೆ ಮಕ್ಕಳಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು, ನಾರದರ ಮಾತಿನಂತೆ, ವರುಣನನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿ ತನಗೆ ಗಂಡುಮಗುವಾದರೆ ಅದನ್ನು ವರುಣನಿಗೆ ಬಲಿಕೊಡುವುದಾಗಿ ಹರಕೆ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡನು. ಮಗುವಾಯಿತು. ಅವನಿಗೆ ರೋಹಿತನೆಂದು ಹೆಸರಿಟ್ಟರು. ಆದರೆ, ಕೂಡಲೆ ಅವನನ್ನು ಹರಕೆಯಂತೆ ಬಲಿಕೊಡಲಿಲ್ಲ. ಹತ್ತು ದಿನ ಕಳೆಯಲಿ, ಹಲ್ಲು ಹುಟ್ಟಲಿ, ಹಲ್ಲು ಬೀಳಲಿ, ಬಿದ್ದ ಹಲ್ಲು ತಿರುಗಿ ಹುಟ್ಟಲಿ, ಅವನು ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಹಿಡಿಯುವಂತಾಗಲಿ ಎಂದು ಕಾಲ ಕಳೆದನು.

೧ ಐತರೇಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕ್ಕೂ ಸಾಂಖ್ಯಾಯನ ಶ್ರೌತಸೂತ್ರಕ್ಕೂ (Ancient Indian Histrical Tradition) ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿಲ್ಲ. ಇವೆರಡರ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನೇ ವೇದಾರ್ಥದೀಪಿಕೆಯು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಿದೆ.

೨ ಐತರೇಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಪಂಚಿಕಾ ೭, ಅಧ್ಯಾಯ ೩, ಹ.ಕಾ. ಸಂಗ್ರಹ ೨, ೭-೮.

ಇಷ್ಟು ದೊಡ್ಡವನಾದ ಮೇಲೆ ಅವನನ್ನು ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನು ಬಲಿಕೊಡಬೇಕೆನ್ನಲು ರೋಹಿತನು ಒಪ್ಪದೆ ಕಾಡಿಗೆ ಓಡಿಹೋದನು.೧ ಆದ್ದರಿಂದ ವರುಣನು ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನನ್ನೇ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡನು. ಅವನಿಗೆ ಜಲೋದರ ರೋಗ ಬಂತು.

ಇತ್ತ ರೋಹಿತನು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುತ್ತ, ಒಂದು ವರ್ಷವಾದ ಮೇಲೆ ತನ್ನ ತಂದೆಗೆ ರೋಗ ಬಂದ ಸಂಗತಿಯನ್ನು ತಿಳಿದು ಊರಿಗೆ ಹೊರಟನು. ಆದರೆ ಇಂದ್ರನು ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಇನ್ನೂ ಸಂಚಾರದಲ್ಲಿರುವಂತೆ ಪ್ರೇರಿಸಿದನು. ಮತ್ತೊಂದು ವರ್ಷದ ಮೇಲೆ ತಿರುಗಿ ಊರಿನ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಡಲು ಮತ್ತೆ ಹಾಗೇ ಆಯಿತು. ಹೀಗೆ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಆರು ವರ್ಷ ಅಲೆಯುತ್ತಿದ್ದು, ಆಮೇಲೆ ಅಜೀಗರ್ತನೆಂಬ೨ ಋಷಿಯನ್ನು ಕಂಡನು. ಅವನಿಗೆ ಶುನಃಪುಚ್ಛ, ಶುನಶ್ಯೇಪ, ಶುನೋಲಾಂಗೂಲ ಎಂಬ ಮೂವರು ಮಕ್ಕಳಿದ್ದರು. ಅವರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನನ್ನು ತನಗೆ ಮಾರಬೇಕೆಂದೂ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ತಾನು ನೂರು ಹಸುಗಳನ್ನು ಕೊಡುವೆನೆಂದೂ ರೋಹಿತನು ಕೇಳಿದನು. ಹಿರಿಯ ಮಗನನ್ನು ಕೊಡಲು ತಂದೆ ಒಪ್ಪಲಿಲ್ಲ; ಕಿರಿಯ ಮಗನನ್ನು ಕೊಡಲು ತಾಯಿ ಒಪ್ಪಲಿಲ್ಲ. ಉಳಿದವನು ನಿರ್ಭಾಗ್ಯ ಶುನಶ್ಯೇಪ. ಅವನನ್ನು ನೂರು ಹಸುಗಳಿಗೆ ಕೊಂಡು ತಂದು ರೋಹಿತನು ತನ್ನ ಬದಲಾಗಿ ತನ್ನ ತಂದೆಗೆ ಕೊಟ್ಟನು. ವರುಣನೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡನು. ಆಗ ನಡೆದ ಯಾಗದಲ್ಲಿ ಶುನಶ್ಶೇಪನೇ ಪಶುವಾದನು. ಈ ಯಾಗದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಹೋತೃವೂ, ಜಮದಗ್ನಿಯು ಅಧ್ವರ್ಯುವೂ, ಆಯಾಸ್ಯನು ಉದ್ಗಾತೃವೂ, ವಸಿಷ್ಠನು ಬ್ರಹ್ಮನೂ ಆಗಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಪಶುವಾದ ಶುನಶ್ಶೇಪನನ್ನು ಯೂಪಸ್ತಂಬಕ್ಕೆ ಬಂಧಿಸಲು ಯಾರೂ ಒಪ್ಪಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ಮಾರಿದ ತಂದೆಯೇ ಇನ್ನೊಂದು ನೂರು ಹಸುಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟರೆ ತಾನು ಬಂಧಿಸುವುದಾಗಿ ಮುಂದೆ ಬಂದನು. ಅವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದಕ್ಕೂ ಹೀಗೇ ಆಯಿತು. ಮತ್ತೊಂದು ನೂರು ಹಸುಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಅಜೀಗರ್ತನೇ ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಮಗನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ಕತ್ತಿಯನ್ನು ಹರಿತಮಾಡಿ ಮುಂದುವರಿದನು. ಆಗ ಶುನಶ್ಶೇಪನು ಪ್ರಜಾಪತಿ, ಅಗ್ನಿ, ಸವಿತೃ, ವರುಣ, ವಿಶ್ವೇದೇವತೆಗಳು, ಇಂದ್ರ, ಉಷಸ್ಸು – ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದನು. ಹೀಗೆ ಸ್ತೋತ್ರ ಮಾಡುತ್ತ ಮಾಡುತ್ತ ಒಂದು ಕಡೆ ಅವನ ಕಟ್ಟುಗಳೂ ಸಡಿಲಿದುವು, ಮತ್ತೊಂದು ಕಡೆ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನ ಹೊಟ್ಟೆಯು ತೆಳ್ಳಗಾಗುತ್ತ ಬಂದು ರೋಗ ವಾಸಿಯಾಯಿತು.

೧ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನೇ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಮಗನನ್ನು ಬಚ್ಚಿಟ್ಟನೆಂದು ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದೆ.

೨ ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ‘ಋಚೀಕ’ ಎಂದಿದೆ. ಋಚೀಕ ಎಂಬ ಶಬ್ದವು ಪ್ರಾಕೃತದಲ್ಲಿ ‘ಅಜೀಗ’ ಎಂದಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವೆರಡು ಹೆಸರುಗಳೂ ಒಂದೇ ಆಗಿರಬಹುದು.

ಯಾಗ ಮುಗಿದು ಅವಭೃಥ ಸ್ನಾನವಾದ ಮೇಲೆ ಶುನಶ್ಶೇಪನು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಹೋಗಿ ಕುಳಿತುಬಿಟ್ಟನು. ಅದನ್ನು ನೋಡಿ ಅಜೀಗರ್ತನು ತನ್ನ ಮಗನನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿಕೊಡಿರೆಂದು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನನ್ನು ಕೇಳಿದನು. ಆದರೆ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಒಪ್ಪಲಿಲ್ಲ. “ದೇವತೆಗಳು ಇವನನ್ನು ನನಗೆ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ; ಇವನು ನನ್ನ ಮಗ ‘ದೇವರಾತ’” ಎಂದು ಉತ್ತರ ಕೊಟ್ಟನು. ಶುನಶ್ಶೇಪನು ‘ಕತ್ತಿ ಹಿಡಿದು, ಶೂದ್ರನೂ ಮಾಡದ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮಾಡಲು ಹೊರಟಿದ್ದೀಯೆ; ನನಗಿಂತ ಮುನ್ನೂರು ಹಸುಗಳೇ ನಿನಗೆ ಹೆಚ್ಚಾದುವಲ್ಲವೆ?’ ಎಂದು ಮೂದಲಿಸಿದನು. ಆಗ ತಂದೆಯು ತಾನು ಮಾಡಿದ ಪಾಪಕರ್ಮಕ್ಕೆ ಅನುತಾಪಪಟ್ಟು ‘ನೂರು ಹಸುಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟುಬಿಡುತ್ತೇನೆ ಬಾ’ ಎಂದು ಮಗನನ್ನು ಕೇಳಿಕೊಂಡನು. ಆದರೆ ಶುನಶ್ಶೇಪನು ಒಪ್ಪದೆ ‘ಒಂದು ಸಾರಿಪಾಪಕಾರ್ಯ ಮಾಡಿದವನು ಮತ್ತೊಂದು ಸಾರಿಯೂ ಮಾಡಬಹುದು’ ಎಂದು ಆಕ್ಷೇಪಿಸಿದನು. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನೂ ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಅನುಮೋದಿಸಿ ‘ನಿನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ಅವನು ಎಷ್ಟು ಭಯಂಕರನಾಗಿದ್ದನಪ್ಪ! ಪುನಃ ಅವನ ಮಗನಾಗಬೇಡ ಕಂಡೆಯಾ! ನಮ್ಮ ವಂಶಕ್ಕೆ ಬಂದುಬಿಡು; ನನ್ನ ಹಿರಿಯ ಮಗನಾಗು’ ಎಂದು, ತನಗೆ ನೂರು ಜನ ಮಕ್ಕಳಿದ್ದರೂ, ಅವನನ್ನು ಅವರೆಲ್ಲರಿಗೂ ಜ್ಯೇಷ್ಠನಾಗಿ ಪರಿಗ್ರಹಿಸಿದನು.೧

ಈ ಶುನಶ್ಶೇಪನ ನರಮೇಧವು ನಡೆದ ಮೇಲೆ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನು ರಾಜಸೂಯ ಯಾಗಮಾಡಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಕೈಗೆ ಸಿಕ್ಕಿ ನರಳಿದನೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ.೨ ಈ ಭಾಗವು, ಎಂದರೆ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನು ಸತ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ದೇಶಕೋಶಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಕಾಶಿಗೆ ಹೋಗಿ ಕಷ್ಟಪಟ್ಟದ್ದು, ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ವಾಯುಪುರಾಣ ಮುಂತಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವುಗಳಿಗಿಂತ ಈಚಿನವುಗಳೆನಿಸಿದ ಕೆಲವು ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಚಂಡಕೌಶಿಕ ಮುಂತಾದ ಕೆಲವು ಸಾಹಿತ್ಯದ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರತಿಪಾದಿತವಾಗಿದೆ. ಈಚಿನ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ, ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ, ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ ಪುರಾಣ ದೇವೀಭಾಗವತಗಳು ಮುಖ್ಯವಾಗಿವೆ. ದೇವೀಭಾಗವತದಲ್ಲಿ೩ ದೇವೀ ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುವ ಭಾಗವನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರೋಪಾಖ್ಯಾನವು, ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯದಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದೇ ಎಂದು ಹೇಳಬಹುದು.

೧ ಈ ಭಾಗವು ಸ್ವಲ್ಪ ಈಚಿನದೆಂದು ಡಾ॥ ಕೀತ್ ಅವರು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಡುತ್ತಾರೆ. (ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನ ರಾಯಲ್ ಏಷಿಯಾಟಿಕ್ ಸೊಸೈಟಿ ಪತ್ರಿಕೆ ೧೯೧೧, ಪುಟ ೯೮೮) ಆದರೆ ಪುರಾಣಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಹಳೆಯದಾಗಿರಬೇಕೆಂದು ಅದರ ಭಾಷೆಯಿಂದಲೇ ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತದೆ.

೨ ಐತರೇಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣದ ಪ್ರಕಾರ ರೋಹಿತಾಶ್ವನು ಕಾಡಿನಿಂದ ಹಿಂತಿರುಗಿ ಮನೆಗೆ ಬಂದಾಗ ಅವನಿಗೆ ಹದಿನೆಂಟು ಇಪ್ಪತ್ತು ವರ್ಷವಾದರೂ ಆಗಿರಬೇಕು. ಆದರೆ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಕಾಶಿಗೆ ಹೋದಾಗ ಚಿಕ್ಕ ಹುಡುಗನಂತೆ ವರ್ಣಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಅಂಶಗಳಿಗೆ ಸಾಮಂಜಸ್ಯವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುವುದು ಕಷ್ಟ.

೩ ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ ನವಮಸ್ಕಂಧ (ಏಳನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯ) ದಲ್ಲಿಯೂ ದೇವೀ ಭಾಗವತ (ಏಳನೆಯ ಸ್ಕಂಧ) ದಲ್ಲಿಯೂ ತ್ರಯ್ಯಾರುಣನ ವೃತ್ತಾಂತದಿಂದ ಮೊದಲು ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನಿಗೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟ ಕಥಾಂಶಗಳೆಲ್ಲಾ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಬಂದಿವೆ. ಶ್ರೀ ಮದ್ಭಾಗವತದಲ್ಲಿ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನು ಸತ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಪಟ್ಟ ಶ್ರಮದ ವಿಸ್ತೃತ ವಿವರಣೆಯಿಲ್ಲ. ಅದು ಎರಡು ಮೂರು ವಾಕ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಮುಗಿದುಹೋಗಿದೆ.

ಇವೆರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಹೊಲತಿಯರ ವೃತ್ತಾಂತವಿಲ್ಲ. ದೇವೀಭಾಗವತದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ವಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕೆಂದಿದ್ದ ಒಬ್ಬ ಸ್ತ್ರೀಯೂ, ಮಾರ್ಕಂಡೇಯದಲ್ಲಿ ಮೂವರು ವಿದ್ಯಾಧಿದೇವತೆಗಳೂ ಬರುತ್ತಾರೆ. ಕೃಷ್ಣರಾಜ ವಾಣೀವಿಲಾಸ ಭಾರತದ ಕನ್ನಡ ಟೀಕಿನಲ್ಲಿ ವನಪರ್ವದೊಳಗೆ ರಾಮೋಪಾಖ್ಯಾನಕ್ಕೂ ಸಾವಿತ್ರಿಯ ಉಪಾಖ್ಯಾನಕ್ಕೂ ಮಧ್ಯೆ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನ ಉಪಾಖ್ಯಾನವು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿತವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಸಂಸ್ಕೃತ ಭಾರತದ ಉತ್ತರ ದಕ್ಷಿಣ ಪಾಠವೊಂದರಲ್ಲೂ ಇದು ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ದೊರೆಯದಿರುವುದರಿಂದಲೂ ನಳೋಪಾಖ್ಯಾನದ ಮಧ್ಯೆ ಕೇವಲ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ದೊರೆಯುವುದರಿಂದಲೂ ಟೀಕಿನಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬರುವ ಈ ಕಥೆಯು ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ತವೆಂದು ಹೇಳಬೇಕು. ಆದರೂ ರಾಘವಾಂಕನ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ ಕಾವ್ಯಕ್ಕೆ ಗ್ರಂಥಸ್ಥವೋ ಕಂಠಸ್ಥವೋ ಆಗಿದ್ದ ಇಂಥ ಒಂದು ವಿಸ್ತೃತಪಾಠವೇ ಮೂಲವಾಗಿರುವಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ.೧

೧ ಇದು ಯಾವುದೆಂದು ನಿರ್ಧಾರವಾಗಿ ಗೊತ್ತಾಗುವಂತಿಲ್ಲ. ಯಾವುದಾದರೂ ಒಂದು ಶೈವಪುರಾಣವಾಗಿರಬಹುದೆಂದು ಊಹಿಸುವುದು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಶಿವಪುರಣದಲ್ಲಿ ಈ ಭಾಗದ ವಿಸ್ತಾರವಿಲ್ಲ. ಸ್ಕಾಂದಪುರಾಣಾಂತರ್ಗತವೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಒಂದು ಸಂಸ್ಕೃತ “ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರೋಪಾಖ್ಯಾನ”ವೇ (ಸತ್ಸಂಪ್ರದಾಯ ಕಳಾನಿಧಿ ಮುದ್ರಾಕ್ಷರ ಶಾಲಾ, ಬೆಂಗಳೂರು, ೧೮೮೨) ಈ ಭಾಗವನ್ನು ಬಹುವಾಗಿ – ಅರವತ್ತು ಅಧ್ಯಾಯಗಳಲ್ಲಿ - ವಿಸ್ತರಿಸಿರುವ ಗ್ರಂಥ. ಆದರೆ ನಾನು ನೋಡಿರುವ ಸ್ಕಾಂದಪುರಾಣದಲ್ಲಿ (ವೆಂಕಟೇಶ್ವರ ಪ್ರಸ್, ಬೊಂಬಾಯಿ) ಇದು ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿ ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ.

ಮೇಲಿನ ವೈದಿಕ ಪೌರಾಣಿಕ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನು, ಐತರೇಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣದ ಕಥೆಯಂತೆ, ಸತ್ಯಸಂಧನೇನಲ್ಲ; ಮಗನ ಮೇಲಣ ಅಭಿಮಾನದಿಂದ ವರುಣನನ್ನು ಮೋಸಗೊಳಿಸಲೆಳಸಿ, ರೋಗ ತಂದುಕೊಂಡು, ಜೀವಕ್ಕೆ ಜೀವ ಕೊಡುವುದಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ಕೊನೆಗೆ ಯಾವ ನಷ್ಟಕ್ಕೂ ಗುರಿಯಾಗದೆ, ಗುರುಹಿರಿಯರ ಪ್ರಭಾವದಿಂದಲೂ ದೇವತೆಗಳ ಕೃಪೆಯಿಂದಲೂ, ತನ್ನನ್ನೂ ಮಗನನ್ನೂ ಉಳಿಸಿಕೊಂಡವನು. (ಇದು ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಆನುಷಂಗಿಕವಾಗಿ ಬಂದಿದೆ - ಸಂಗ್ರಹ, ಅಧ್ಯಾಯ ೨, ಪದ್ಯ ೭-೮) ಪ್ರಾಚೀನ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ‘ಸತ್ಯವ್ರತ’ನು ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನಲ್ಲ, ಅವನ ತಂದೆ: ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯೆಲ್ಲಾ ಅವನು ಮಾಡಿದ ರಾಜಸೂಯ ಯಾಗಕ್ಕೆ. (ಮಹಾಭಾರತ, ಸಭಾ ೧೨, ೧೦-೨೫). ಅವನ ಸತ್ಯ ಸಂಧತೆಯು ಪ್ರಕಾಶಕ್ಕೆ ಬಂದಿರುವುದು ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ ಮುಂತಾದ ಈಚಿನ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ; ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಮೂಲಕ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವುಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಹುಟ್ಟಿದ ಸಾಹಿತ್ಯಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ, ಅವನ ಸತ್ಯ, ಅದನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಅವನು ಪಟ್ಟ ಕಷ್ಟ, ಈ ಕಷ್ಟಗಳಿಗೆ ಕಾರಣನಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ, ಅವುಗಳಿಗೆ ಮೂಲವಾದ ಅವನ ಕೋಪ ಮುಂತಾದವುಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯವಿದೆ. ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನ ಸತ್ಯಸಂಧತೆಯ ಘನತೆ ಪರಿಮಾಣಗಳನ್ನು ಉಜ್ವಲಮಾಡಿ ತೋರಿಸಬೇಕೆಂಬ ಉತ್ಸಾಹಕ್ಕೆ ಅನುರೂಪವಾಗಿ ಕಥಾವಿಸ್ತಾರ, ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನ ಕಷ್ಟ, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಕ್ರೌರ್ಯ ಮುಂತಾದವು ಬೆಳೆಯುತ್ತ ಹೋಗಿವೆ. ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಿಗೆ ಕೊಡುತ್ತೇನೆಂದು ಒಪ್ಪಿದ ದಕ್ಷಿಣೆಯ ಸಂಪಾದನೆಗೋಸ್ಕರ ಕಾಶಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಹೆಂಡತಿ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಒಬ್ಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಮಾರಿ ತನ್ನನ್ನು ಒಬ್ಬ ಚಂಡಾಲನಿಗೆ ಮಾರಿಕೊಂಡು ಕೊನೆಗೆ ಶ್ಮಶಾನದಲ್ಲಿ ಹೆಂಡತಿ ಮಕ್ಕಳೊಡನೆ ಸೇರಿದ್ದು ಎಲ್ಲಾ ಗ್ರಂಥಗಳಿಗೂ ಸಾಮಾನ್ಯಾಂಶವಾದರೂ, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಕ್ರೌರ್ಯವನ್ನೂ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನ ಕಷ್ಟವನ್ನೂ ವ್ಯಕ್ತಗೊಳಿಸುವ ಇತರ ಸಂಗತಿಗಳು ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ ಪುರಾಣದಿಂದ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ ಕಾವ್ಯದ ವರೆಗೆ, ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನ ಜಲೋದರದಂತೆಯೇ, ಕ್ರಮಕ್ರಮವಾಗಿ ಬೃಹದಾಕಾರವನ್ನು ತಾಳಿಕೊಂಡು ಬಂದಿವೆ. ಹೀಗೆ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ರಾಜಸೂಯ ಯಾಗದ ಭೂರಿದಕ್ಷಿಣೆಯಾಗಿದ್ದದ್ದು, ಚಂಡಕೌಶಿಕದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ ವರಹವಾಗಿ, ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಆನೆಯಮೇಲೆ ನಿಂತು ಕವಡೆ ಚಿಮ್ಮಿದರೆ ಆಗುವಷ್ಟು ಎತ್ತರದ ಧನರಾಶಿಯಾಗಿದೆ. ದೇವೀಭಾಗವತದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಿಂದ ಕಾಮಿತಳಾಗಿದ್ದ ಒಬ್ಬಳು ಸುಂದರಿಯು೧ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯದಲ್ಲಿಯೂ ಚಂಡಕೌಶಿಕದಲ್ಲಿಯೂ ವಿದ್ಯಾಧಿದೇವತೆಗಳಾಗಿ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನಿಂದ ಬಿಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಈ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಗಾಣರಾಣಿ’ಯರಾದ ಹೊಲತಿಯರಾಗಿ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನನ್ನು ಪೀಡಿಸುತ್ತಾರೆ; ಕೌಶಿಕನಿಗೆ ಸಹಾಯಕನಾಗಿ ಅವನಿಗಿಂತ ಕ್ರೂರನಾದ ಒಬ್ಬ ಶಿಷ್ಯ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಚಂದ್ರಮತೀ ರೋಹಿತಾಶ್ವರನ್ನು ಕೊಂಡುಕೊಳ್ಳುವವನು ಮೊದಲು ಬ್ರಾಹ್ಮಣವೇಷದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ; ಆಮೇಲೆ ಒಬ್ಬ ದಯಾವಂತನಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ; ಅವನು ಕ್ರಮೇಣ ‘ಅತಿಕೋಪಿ’ಯಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿ, ಅವನ ಸುತ್ತ ಅವನಿಗೆ ಅನುರೂಪವಾದ ಒಂದು ನಿಷ್ಠುರ ಪ್ರಪಂಚವೇ ಏರ್ಪಡುತ್ತದೆ. (ಹ.ಕಾ. ಸಂಗ್ರಹ, ೮-೨). ಕಾಶೀರಾಜನೂ ಅವನ ಮಗನೂ ನಿರ್ಮಿತರಾಗಿ ಪುತ್ರಶೋಕ ಸಂತಪ್ತೆಯಾದ ನಿರ್ಭಾಗ್ಯ ಚಂದ್ರಮತಿಯ ಮೇಲೆ ಶಿಶುಹತ್ಯೆಯ ದೋಷ ಹೊತ್ತು ಶ್ಮಶಾನದಲ್ಲಿ ಅವಳ ಗಂಡನಿಂದಲೇ ತಲೆ ಹೊಡಿಸುವ ಘೋರ ಸನ್ನಿವೇಶವು ಬರುತ್ತದೆ. (ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ ದೇವೀಭಾಗವತಗಳಲ್ಲಿ ತಂದೆ ತಾಯಿಗಳು ಮಗನ ಶವದೊಡನೆ ಅಗ್ನಿಪ್ರವೇಶ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡುವಾಗ ದೇವತೆಗಳು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ಅವರನ್ನು ತಡೆಯುವರು) ಇವೆಲ್ಲಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮುಖ್ಯವಾದದ್ದು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ ಪಾತ್ರ ಪರಿವರ್ತನ. ಐತರೇಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣದಲ್ಲಿ ಕೌಶಿಕನು ಕಾರುಣ್ಯಮೂರ್ತಿ; ಅವನ ಸಹಾಯದಿಂದಲೇ ಶುನಶ್ಶೇಪನಿಗೆ ಆಶ್ರಯ ದೊರೆತದ್ದು. (ಅವನು ಆ ಹುಡುಗನಿಗೆ ಸೋದರಮಾವನೋ ಸೋದರಜ್ಜನೋ ಇರಬಹುದು; ಆದರೂ ಅವನ ಕರುಣವು ಕೇವಲ ಬಂಧು ಪಕ್ಷಪಾತವಲ್ಲ) ಇಂಥ ರಾಜರ್ಷಿಯು, ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯು, ಈ ಕಥೆಯ ಚರಮಾವತಾರದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸ ಮೂರ್ತಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನ ಪ್ರಚಂಡ ಕೋಪದ ಮುಂದೆ ನಿಲ್ಲತಕ್ಕವರಿಲ್ಲ. ಅವನು ಕೇಳುವ ದಕ್ಷಿಣೆಗೆ ಮಿತಿಯಿಲ್ಲ, ಕೊಡುವ ಕಾಟಕ್ಕೆ ಕೊನೆಯಿಲ್ಲ. ಇದರಲ್ಲಿ ಅವನ ಉದ್ದೇಶವು ಒಳ್ಳೆಯದಾಗಿದ್ದಿತೆಂದೂ ಅವನು ‘ಲೋಕದ ಕಣ್ಗೆ ಕಡುಮುಳಿದರಂತೆ ತೋಱೆಸಿ

೧ ನಾರ್ಯುವಾಚ – ರಾಜನ್ ಮಾಂ ಬಾಧತೇತ್ಯರ್ಥಂ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರೋ ಮಹಾಮುನಿಃ ।

ತಪಃ ಕರೋತಿ ಯದ್ಘೋರಂ ಮದರ್ಥಂ ಕೌಶಿಕೋ ವನೇ ॥

ತೇ ತಾಹಂ ದುಃಖಿತಾ ರಾಜನ್ ವಿಷಯೇ ತವ ಸುವ್ರತ ।

ವಿದ್ಧಿ ಮಾಂ ಕಮನಾಂ ಕಾಂತಾಂ ಪೀಡಿತಾಂ ಮುನಿನಾ ಭೃ ಶಂ ॥

(ದೇವೀ ಭಾಗವತ, ಸ್ಕಂಧ ೭, ಅಧ್ಯಾಯ ೧೮, ಶ್ಲೋ. ೭-೮)

ಸತ್ಯಶುದ್ಧವಪ್ಪನ್ನೆಗಂ ಕಾಡಿ ನೋಡಿ ಕಡೆಯೊಳು ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರರಾಯಂಗೆ ಗಣವೆರಸಿ ಮೃಡನನೆಳತಂದಿತ್ತು ಕೀತಿರ್ಯಂ ಮೂಜಗದ ಕಡೆಗೆ ಹರಹಿದ’ನೆಂದೂ (೯-೧೧) ಹೇಳಿರುವುದೇನೋ ನಿಜ. ಆದರೆ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನ ಸತ್ಯ ಸೌಜನ್ಯಗಳನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿ ಅವನಿಗೂ ಅವನ ಮೂಲಕ ಲೋಕಕ್ಕೂ ಉಪಕಾರಮಾಡಬೇಕೆನ್ನುವ ಶುಭೋದ್ದೇಶವು ಕೊನೆಯವರೆಗೂ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಈ ಉದ್ದೇಶವೇ ಮೊದಲಿನಿಂದಲೂ ಇರುವ ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ವಸಿಷ್ಠನೊಡನೆ ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಹೂಡಿದ ವ್ಯಾಜ್ಯವು ಬರಿಯ ನಟನೆಯಾಗಿ, ಪಾಠಕರ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲಾದರೂ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನ ಕಷ್ಟದ ತೀಕ್ಷ್ಣತೆಯು ಕಡಿಮೆಯಾಗಿ, ಈ ಕಥೆಯ ಕರುಣರಸದ ಬಣ್ಣವು ಕುಂದುತ್ತದೆ. ಗ್ರಂಥದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಹೇಳುವುದಾದರೆ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಕ್ಷಾತ್ರಗುಣ, ವಸಿಷ್ಠನ ಮೇಲಣ ವೈರ, ಹಟ, ಇವೇ ಆತನು ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಕಾಟಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ. ‘ತೀವಿದೊಡ್ಡೋಲಗದ ನಡುವೆ ತನ್ನಂ ಮೊದಲೊಳೋವಿ ನುಡಿಸದ ಕೋಪ ಒಂದು, ಆ ವಸಿಷ್ಠ ಮುನಿ ಯಾವುದಂ ಪೇಳ್ದಡದನಲ್ಲೆಂಬ ಭಾಷೆ ಎರಡು, ಅಖಿಳಜೀವಾಳಿಯಲಿ ಭಾವಿಪಡೆ ಕುಂದನಲ್ಲದೆ ಲೇಸ ಕಾಣದಿಹ ಭಾವ’ ಮೂರು, ಇವಿಷ್ಟೂ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಲ್ಲಿ ಮುಪ್ಪುರಿಗೊಂಡು ಕುಡಿವರಿದು ಕಡುಕೋಪವಾವರಿಸಿ, ವ್ಯಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಆರಂಭಾಗಿ ವಸಿಷ್ಠನು ತನ್ನನ್ನು ‘ರಾಜಋಷಿಯೆಂದು ಕೆಟ್ಟಾಡಿತಕ್ಕಾ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನನಸತ್ಯನಂ ಮಾಡಿಸುವೆ’ ನೆಂದು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದನು. ಅವನ ಈ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯು ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನ ಸತ್ಯಭಂಗವಷ್ಟರಲ್ಲಿಯೇ ಮುಗಿಯುವಂತಿಲ್ಲ; ಅವನ ಜಾತ್ಯಭಿಮಾನವನ್ನು ಪುಡಿಗುಟ್ಟಲು ಅವನನ್ನು ಚಂಡಾಲ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ಗಂಟುಹಾಕಬೇಕೆಂದೂ ಚಂಡಾಲನಿಗೆ ದಾಸನಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕೆಂದೂ ಅವನು ವಿಶ್ವಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುವನು; ಕೆಲವು ಸನ್ನಿವೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನು ಸುಳ್ಳು ಹೇಳದಿದ್ದರೆ ಹೋಗಲಿ, ಹೊಲತಿಯರನ್ನು ಮದುವೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡುಬಿಡಲಿ ಎಂದು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಿಗೆ ತವಕವಿರುವಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ಸತ್ಯದ ಘನತೆಯನ್ನು ಲೋಕಕ್ಕೆ ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸುವ ಸದುದ್ದೇಶದಿಂದಾಗಲಿ, ವಸಿಷ್ಠನ ಮೇಲಣ ಹಟ ಕೋಪಗಳಿಂದಾಗಲಿ, ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನಿಂದ ಆಡಿದ ಮಾತನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಬೇಕೆಂಬ ಪ್ರಯತ್ನದಲ್ಲಿ ಈ ಚಂಡಾಲ ವೃತ್ತಾಂತಕ್ಕೆ ಔಚಿತ್ಯವಾಗಲಿ ಅವಶ್ಯಕತೆಯಾಗಲಿ ಇಲ್ಲ. ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಬರುವ ಈ ಭಾಗಕ್ಕೆ ಅರ್ಥವೇನಿದ್ದೀತು ಎಂಬುದು ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ (ಪುಟ ೯೫-೯೭) ಪ್ರಾಚೀನ ಪುರಾಣ ಕಥೆಯನ್ನು ತಾತ್ವಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪರಿಶೀಲಿಸಿದರೆ ತಿಳಿಯಬಹುದು. ಆಗ ಫಲಿತವಾಗುವುದೇ ನೆಂದರೆ೧

–

೧ ಪುರಾಣದೊಳಗೆ ಪ್ರಾಚೀನಚರಿತ್ರೆ ಅಡಗಿದೆಯೆಂದು ಈಗ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ವಿದ್ವಾಂಸರೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಅವುಗಳನ್ನು ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪರಿಶೀಲಿಸಿರುವವರಲ್ಲಿ ಎಫ್.ಇ. ಪಾರ್ಗಿಟರ್ ಎಂಬವರು ಮುಖ್ಯರು. ಅವರು ತಮ್ಮ Ancient Indian Historical Tradition ಎಂಬ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿಯೂ ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನ ರಾಯಲ್ ಏಷ್ಯಾಟಿಕ್ ಸೊಸೈಟಿ ಪತ್ರಿಕೆಗೆ ತಾವು ಬರೆದ ಎರಡು ಲೇಖನಗಳಲ್ಲಿಯೂ (೧೯೧೩, ೧೯೧೭) ಈ ಉಪಾಖ್ಯಾನವನ್ನು ಚರಿತ್ರ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ವಿಮರ್ಶೆ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ.

</section>

<h1 class="level1-title" epub:type="title">ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಚರಿತ್ರೆ</h1>

ವಸಿಷ್ಠ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಪ್ರಾಚೀನ ಭರತಖಂಡದ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಇಬ್ಬರು ಪ್ರಬಲರಾದ ರಾಜನಿರ್ಮಾಣಕರು. ವಸಿಷ್ಠನು೧ ತ್ರಯ್ಯಾರುಣನಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಿಯಾಗಿದ್ದು ಸತ್ಯವ್ರತ ತ್ರಿಶಂಕುವು ಭ್ರಷ್ಟನಾದಮೇಲೆ ತಾನು ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷ ರಾಜ್ಯಸೂತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದನು. ಆಮೇಲೆ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಪ್ರಬಲನಾಗಿ ತ್ರಿಶಂಕುವನ್ನೂ ಅವನ ಕಾಲಾನಂತರ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನನ್ನೂ೨ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು. ತ್ರಿಶಂಕುವು ವ್ರತಾಚರಣೆಯಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನು ಚಿಕ್ಕ ವಯಸ್ಸಿನವನಾಗಿದ್ದು ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷ ವಸಿಷ್ಠನ ಶಿಕ್ಷಣದಲ್ಲಿದ್ದದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಪಟ್ಟಕ್ಕೆ ಬಂದ ಮೇಲೆ ಪುನಃ ವಸಿಷ್ಠನು ಪ್ರಾಬಲ್ಯಕ್ಕೆ ಬಂದು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಹುಟ್ಟು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಲ್ಲವೆಂದೋ, ಮತ್ತಾವ ಕಾರಣದಿಂದಲೋ, ರಾಜಸೂಯಯಾಗದಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣೆ ಲಭಿಸದೆ ತೇಜೋವಧೆಯಾಗಿ ತಪಶ್ಚರ್ಯೆಗೆಂದು ಕಾಡಿಗೆ ಹೊರಟುಹೋದನು. ಅಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನ ಮೇಲೆ ಧ್ವೇಷ ಹುಟ್ಟಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಅವನಿಗೆ ಕಿರುಕುಳ ಕೊಟ್ಟ ಹಾಗೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. “ನನ್ನ ಕಡೆಯ ರಾಜನಾದ ‘ಸತ್ಯವ್ರತ’ ತ್ರಿಶಂಕುವನ್ನು ಚಂಡಾಲನನ್ನಾಗಿಯೂ ದೇಶಭ್ರಷ್ಟನನ್ನಾಗಿಯೂ ಮಾಡಿದ್ದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ನಿನ್ನ ಕಡೆಯ ರಾಜನಾದ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನನ್ನು ‘ಅಸತ್ಯವ್ರತ’ನನ್ನಾಗಿಯೂ ರಾಜ್ಯ ಕಳೆದುಕೊಂಡು ದೇಶ ಭ್ರಷ್ಟನೂ ಚಂಡಾಲನೂ ಆಗುವಂತೆಯೂ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ” ಎಂದು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ವಸಿಷ್ಠನ ಮೇಲೆ ಹಟ ತೊಟ್ಟಿರಬೇಕು. ಆದ್ದರಿಂದ ವಸಿಷ್ಠನು ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಹೋಗಿದ್ದ ಕಾಲವನ್ನು ಕಾದುಕೊಂಡಿದ್ದು ಆಗ (ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ ಪುರಾಣ, ಅಧ್ಯಾಯ ೯; ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ ಕಾವ್ಯ ಸಂಗ್ರಹ, ೩-೫) ಮಾಡಿದ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ರಾಜ್ಯವು ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನ ಕೈತಪ್ಪಿ ಕೆಲವು ಕಾಲ, ಹಿಂದೆ ವಸಿಷ್ಠನ ಕೈಯಲ್ಲಿದ್ದಂತೆ, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಕೈಯಲ್ಲಿದ್ದು, ಕೊನೆಗೆ ಸರ್ವ ಸಮ್ಮತಿಯಿಂದ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನಿಗೋ ರೋಹಿತಾಶ್ವನಿಗೋ ಬಂತೆಂದು ಊಹಿಸಬಹುದು.

ಇದನ್ನು ಒಪ್ಪಿದರೆ, ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನಿಂದ ಸುಳ್ಳು ಹೇಳಿಸಬೇಕೆಂದೂ ಅವನಿಗೆ ಚಂಡಾಲ ಸಹವಾಸ ಮಾಡಿಸಬೇಕೆಂದೂ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ತೊಟ್ಟ ಹಟವು ನೈಸರ್ಗಿಕವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

೧ ವಸಿಷ್ಠ ಎಂಬುದು ಕುಲದ ಹೆಸರು. (ವಂಶಪಾರಂಪರ್ಯವಾಗಿ ಸೂರ್ಯವಂಶದ ರಾಜರಿಗೆಲ್ಲಾ ಒಬ್ಬನೇ ಪುರೋಹಿತನಾಗಿರಲಾರನು!) ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನ ಕಾಲದಲ್ಲಿದ್ದ ವಸಿಷ್ಠನಿಗೆ ದೇವರಾಜ ಅಥವಾ ‘ದೇವರಾಜ ವಸಿಷ್ಠ’ ಎಂದು ಹೆಸರು.

ಅವರ್ಷತಿ ಚ ಪರ್ಜನ್ಯೇ ಸರ್ವಭೂತಾನಿ ದೇವರಾಟ್ ।

ವಸಿಷ್ಠೋ ಜೀವಯಾಮಾಸ ಯೇನ ಯಾತೋಽಕ್ಷಯಂ ಜಗತ್ ॥

(ಮಹಾಭಾರತ ೧೩, ಅಧ್ಯಾಯ ೧೩೭, ಶ್ಲೋ. ೬೪೫)

‘ದೇವರಾಜ’ ಎಂದರೆ ‘ಇಂದ್ರ’ ಎಂದೂ ಅರ್ಥ. ಇದು ಬೆರೆತುಹೋಗಿ, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ‘ಇಂದ್ರ’ನೊಡನೆ ಸ್ಪರ್ಧೆ, ‘ಇಂದ್ರ’ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನ ಸತ್ಯವಿಚಾರ, ‘ಇಂದ್ರ’ ನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಾಗಿ ರೋಹಿತನನ್ನು ಊರಿಗೆ ಹೋಗಬೇಡ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ತಿರುಗುತ್ತಿರು ಎಂದು ವಾರಣಮಾಡುವುದು ಮುಂತಾದ ಪರಿವರ್ತನವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಊಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ - ಪಾರ್ಗಿಟರ್.

೨ ಐತರೇಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣದ ಪ್ರಕಾರ ಇವನ ಪೂರ್ತಿಯಾದ ಹೆಸರು “ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ ವೈಧಸ ಐಕ್ಷ್ವಾಕು” ಇಲ್ಲಿ ‘ವೈಧಸ’ ಎಂದರೆ - ‘ವೈವಸ್ವತ’ ಎಂಬಂತೆ - ಸೂರ್ಯವಂಶದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವನು ಎಂದು ಅರ್ಥವಿರುವ ಹಾಗೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಇವನ ಕಾಲ ಸುಮಾರು ಕ್ರಿ.ಪೂ. ೨೦೦೦ ಇದ್ದಿರಬಹುದು.

ರಾಘವಾಂಕನು ತತ್ವವಿವೇಚನೆ ಮಾಡಿ ಚರಿತ್ರೆ ಬರೆಯಲು ಹೊರಟವನಲ್ಲ; ತನ್ನ ಕಾಲದಲ್ಲಿದ್ದ ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಅದನ್ನು ಕಾವ್ಯವಾಗಿ ಬರೆದವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥಾಂಶಗಳ ಪರಿಪಾಕವೂ ಅದಕ್ಕೆ ಕಾವ್ಯದ ಮೆರುಗೂ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ರಸವತ್ತಾದ ಕಥನಕ್ರಮ, ಸ್ಫುಟವಾದ ಪಾತ್ರ ಪ್ರದರ್ಶನ, ನೈಸರ್ಗಿಕವಾದ ಸಂಭಾಷಣೆಗಳು, ಭಾವಪ್ರಪಂಚಗಳ ಬಾಹ್ಯ ಪ್ರಪಂಚಗಳ ಖಚಿತವಾದ ವರ್ಣನೆಗಳು, ಜೀವನ ವಿಮರ್ಶೆ, ಭಾಷೆ, ಶೈಲಿ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅತಿಶಯವೂ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವೂ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಕಥನರೀತಿ ಪಾತ್ರ ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ರಮ ಸಂಭಾಷಣೆಗಳ ಸ್ವರೂಪ ಇವುಗಳನ್ನು ಈ ಹಿಂದೆಯೇ ವಿವರಿಸಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ವರ್ಣನೆಯ ರೀತಿಯನ್ನು ಒಂದೆರಡು ಉದಾಹರಣೆಗಳಿಂದ ವಿವರಿಸಬಹುದು.

ಇದು ವಸಿಷ್ಠನ ವರ್ಣನೆ:-

ತಿಳಿಗೊಳನ ಬಳಸಿ ನಳನಳಿಸಿ ಬೆಳೆದೆಳಮಾವು

ಗಳ ತಳದ ಮಲ್ಲಿಕಾಮಂಟಪದ ತಣ್ಣೆಳಲ

ತೆಳುಗಾಳಿಯೊಳು ಪುಣ್ಯವಪ್ಪ ಪುಳಿನಸ್ಥಳದ ಮೇಲಶೋಕೆಯ ತರುವಿನ

ತಳಿರ ತೊಂಗಲ ಗದ್ದುಗೆಯೊಳೋಲಗಂಗೊಟ್ಟು

ಬಳಸಿ ಹಿಂದೆಡಬಲದೊಳಿಪ್ಪ ಮುನಿಗಳ ಕೂಡೆ

ನಲವಿನಿಂ ನುಡಿವ ಪಶುಪತಿಯಂತಿರಿರ್ದ ಮುನಿನಾಥ ಕಣ್ಗೆಸೆದಿರ್ದನು

(ಹ. ಕಾ. ಸಂಗ್ರಹ, ೩-೩೧)

ಇದರಲ್ಲಿ ವಸಿಷ್ಠನ ಸಾತ್ವಿಕವೃತ್ತಿಯೂ ಶಾಂತಿಪ್ರೀತಿಗಳೂ ಅವಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಮೃದುವಾದ ತಂಪಾದ ಬಾಹ್ಯಸನ್ನಿವೇಶವೂ ಉಚಿತವಾದ ಲಲಿತ ಪದಪುಂಜಗಳಿಂದಲೇ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿವೆ.

ಇದು ಬೆಂಕಿಗೆ ಸಿಕ್ಕಿ ಸಾಯುವವರ ವರ್ಣನೆ:-

ಕಡಗಿ ಕರ್ಬೊಗೆ ಸುತ್ತಿ ದಳ್ಳುರಿಗಳಲೆದು ಕೆಂ

ಗಿಡಿಗೆದಱಿ ಕೆಂಡಂಗಳಡಸಿ ಸುಡೆ ಮಿಡುಮಿಡನೆ

ಮಿಡುಕಿ ಬಾಯ್ವಿಟ್ಟೊಱಲಿ ಕೆಡೆದೊಡಲು ಮಡಿದು

ಕೈಕಾಲ್ ಬೆಂದು ಸುಕ್ಕಿ ಸುಗಿದು..............

(ಹ. ಕಾ. ಸಂಗ್ರಹ, ೭-೬)

ಇದು ಕಾಳ್ಗಿಚ್ಚಿನ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕಿದವರ ಹಲವು ಅವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಕರುಣಭಯಾನಕಗಳಿಗೆ ಉಚಿತವಾದ ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ವಿವರಿಸುವುದಾಗಿದೆ.

ಅರ್ಥಕ್ಕೆ ಅನುರೂಪವಾದ ಶಬ್ದಾಕ್ಷರ ಪ್ರಯೋಗವು ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಗುಣವೆಂದು ಎಲ್ಲರೂ ಒಪ್ಪಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಗುಣವು ಗಂಗಾನದಿಯ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.

ಘುಳುಘುಳಿಸಿ ಕವಿವ ತೆರೆಗಳು ಹಳಚಿ ಕುದಿದು ಬೊ

ಬ್ಬುಳಿಗುಡಲು ಮರಳಿ ಮೆರಹಂ ಮೆಱಿದು ಮುರಿದಿಳಿದು

ಪೊಳೆವ ಸುಳಿಗ ಬಳಗಮಂ ಬಳಸಿ ಭೋರ್ಗರೆದು ಬೊಬ್ಬಿಡುವ ತಳ್ಳಿವೊನಲು

ಸೆಳೆದು ಕೈಯಿಂ ಹೊಯ್ಲ ಹೋರಟೆಯೊಳುಕ್ಕಿ ಮು

ಮ್ಮಳಿಪ ನೊರೆಬುದುಬುದವನೊಡೆಗಲಸಿ ಕದಡಿ ಕಣ್ಗ

ಳವಟ್ಟ ಲಹರಿಗಳ ಲಗ್ಗೆಯಿಂದೆಸೆವ ನದಿಯೊಪ್ಪನವನದೇಗಳ್ವೆನು

(ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ ಕಾವ್ಯ, ೯- ೨೯)

ಇದರಲ್ಲಿರುವ ಮಾತುಗಳೆಲ್ಲ ನೀರು, ನೊರೆ, ಅಲೆ, ಸುಳಿ, ಸೆಳವು, ಹೊಳಪು ಹೊನಲುಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಬಂಬಿಸುವಂತಿದೆ.

ಪಿಡಿದ ಸಂಬಳಿಗೋಲು ಕಾರೊಡಲು ಕೆಂಗಣ್ಣು

ಕುಡಿದು ಕೊಬ್ಬಿದ ಬಸುರು ದಡದಡಿಸಿ ತರಹರಿಸು

ವಡಿಯ ಕೆದಱಿದ ತಲೆಯನಡಸಿ ಸುತ್ತಿದ ಮುಪ್ಪುರಿಯ ಬಾರಿ ಕಡ್ಡಣಿಗೆ

ಬಿಡದೆ ಢಱ್ರನೆ ತೇಗಿ ನೆರವಿಯಂ ಬಯ್ವ..........

ಎಂಬ ಪದ್ಯವು (ಸಂಗ್ರಹ, ೭-೩೧) ನಾಲ್ಕೈದು ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ “ಬಿಱುನುಡಿಯ ಕಲಿವೀರಬಾಹುಕನ” ಘೋರಚಿತ್ರವನ್ನು ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಟ್ಟುತ್ತದೆ.

ಅರಿರಾಯರೊಳು ಕಾದಿ ಮಡಿದಾತನಲ್ಲ ಮುನಿ

ವರರ ಯಾಗವ ಕಾದು ಮಡಿದಾತನಲ್ಲ ದೇ

ವರಿಗೆ ಹಿತವಾಗಿ ಮಡಿದವನಲ್ಲ ಮಾಂಸದಾನವ ಬೇಡಿದರ್ಗೊಡಲನು

ಅರಿದರಿದು ಕೊಟ್ಟು ಮಡಿದವನಲ್ಲ ಹುಳ್ಳಿಯಂ

ತರಹೋಗಿ ಕಾಡೊಳಗೆ ಬಡಹಾವು ಕಚ್ಚಿ ಮುನಿ

ವರಿಗೆ ನಗೆಗೆಡೆಯಾಗಿ ನಿಷ್ಕಾರಣಂ ಮಡಿವರೇ.............

ಎಂಬುದು ಧೀರೋದಾತ್ತ ಕ್ಷತ್ರಿಯನ ಮನೋಭಾವವನ್ನು ನೈಸರ್ಗಿಕವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ.

ವಿಸ್ತಾರವಾದ ವರ್ಣನೆಗಳಲ್ಲಿ ಬೇಟೆ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರಮತಿಯ ಗೋಳಾಟಗಳನ್ನು ಹೇಳಬಹುದು. ಈ ವಿಧವಾದ ವರ್ಣನೆಗಳು ಈಚಿನ ಜಯನೃಪಕಾವ್ಯ, ಚೆನ್ನಬಸವ ಪುರಾಣ, ಜೈಮಿನಿ ಭಾರತ – ಇವುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ವರ್ಣನೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಗೋ, ಅಲಂಕಾರ ಕವಿಸಮಯ ಚಮತ್ಕಾರಗಳಲ್ಲಿಯೂ೧ ಹಾಗೇ ರಾಘವಾಂಕನು ತನ್ನ ತರುವಾಯ ಬಂದ ಷಟ್ಪದಿ ಕಾವ್ಯಕರ್ತರಿಗೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕನಾದನೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ.

೧ ೧) ಶಬರಜಾಲಮಂ ಖಗಹೃದಯಶೂಲಮಂ ಮೃಗದ ಕಡೆಗಾಲಮಂ (೩-೧೪)

೨) ಹೆಂದದಾನಂದದಿಂ ಬಂದು ವಂದಿಸಿ ಮುಂದೆ ನಿಂದೆಂದಿನಂದದಿಂದಿಂದು ಮುದದಿಂದ. (೩-೨೭)

೩) ಗರಳಗೊರಳವನರಳ ಸರಳಂಗೆ ಮುನಿಬಂತೆ ಯಿರುಳ ತಿರುಳಿನ ಹೊರಳಿಗಾ ತರಣಿ ಕೆರಳ್ವಂತೆ....... (೪-೧೦)

೪) ನವಭಂಗ ಭರಿತೆಯಾಗಿಯು ನತರ ಜನನಭಂಗವನಳಿವಳತ್ಯಧೋಗಮನೆಯಾಗಿಯು ಸೋಂಕಿದವರನತ್ಯೂರ್ಧ್ವಗಮನಂ ಮಾಳ್ಪಳ್. (ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ ಕಾವ್ಯ, ೧೦, ೩೧) ಇತ್ಯಾದಿ.

</section>

ಪ್ರಾಚೀನ ಕವಿಗಳು ಸಾಮನ್ಯವಾಗಿ ಕಾವ್ಯರಮಣೀಯತೆಯೊಂದನ್ನೇ, ನೀತಿ ವಿರಹಿತವಾದ ರಸಪುಷ್ಟಿಯೊಂದನ್ನೇ, ತಮ್ಮ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಕಾವ್ಯ ಬರೆಯಲು ಹೊರಡುವವರಲ್ಲ; ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಹೇಗೋ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಹಾಗೇ ಶ್ರೇಯಃಕಾಂಕ್ಷಿಗಳು; ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗೆ ಅವಿರುದ್ಧವಲ್ಲದ ಸೌಖ್ಯವನ್ನು ಬಯಸತಕ್ಕವರು. ಧರ್ಮಾನುಗತವಾದ ಆನಂದವನ್ನು ಬೋಧಿಸತಕ್ಕವರು. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ರಾಘವಾಂಕನು, ಶಿವಭಕ್ತನೂ ಸತ್ಯಸಂಧನೂ ಆದ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನ ಕಥೆಯನ್ನು ತನ್ನ ಕಾವ್ಯಕ್ಕೆ ವಸ್ತುವಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೂ ‘ತುದಿಮೊದಲ್ತನಕ ಹೇಳಿದ ಕಾವ್ಯರಸ ಫಲಂಗಳನು ಸವಿಸುವುದು’ ಅವನ ಮುಖ್ಯ ಉದ್ದೇಶವೇ ಹೊರತು ಧರ್ಮೋಪದೇಶಗಳನ್ನು ಕೊಡುವುದಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಗ್ರಂಥದ ಮಧ್ಯೆ, ಅವಕಾಶವಿರುವ ಕಡೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ, ಎಲ್ಲಿಯೂ ಪುರಾಣ ಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವಂತೆ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಧರ್ಮೋಪನ್ಯಾಸಗಳಿಲ್ಲ. ಅವೆಲ್ಲದರ ಸಾರವಾಗಿ ಅವನು ಸತ್ಯದ೧ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿಹಿಡಿದಿದ್ದಾನೆ. ಸತ್ಯವು ಪರಮಾತ್ಮಸ್ವರೂಪ; ‘ಹರನೆಂಬುದೇ ಸತ್ಯ, ಸತ್ಯವೆಂಬುದು ಹರನು’ ಎಂದು ಶ್ರುತಿ ಸಾರುತ್ತದೆ; ಈ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ‘ನಿರುತಮಾಡಿದ ವೇದಪ್ರಮಾಣ ಪುರುಷ’ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ. ಸತ್ಯ, ದಾನ, ಶಾಂತಿ, ಕ್ಷಮೆ ಮುಂತಾದ ಗುಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆತನ ಪುಣ್ಯಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ‘ಆತನ ಪೊಗಳ್ದು ಜನ ಬದುಕಬೇಕೆಂಬುದು’ ಅವನ ಆಶಯ. ಸತ್ಯವು ಧರ್ಮದ ಸಾರ; ಅದರಿಂದ ಇಹವೂ ಉಂಟು ಪರವೂ ಉಂಟು; ಹುಸಿಯೇ ಹೊಲೆ; ‘ಅತಿ ಹುಸಿವನತಿ ಹೊಲೆಯ, ಹುಸಿಯದಿಹ ಹೊಲೆಯನುನ್ನತ ಯತಿವರಂ.೨ ಹುಸಿದು ಮಾಡುವ ಮಹಾಯಜ್ಞಶತವೈದೆ ಪಂಚಪಾತಕ, ಸತ್ಯವೆರಸಿದನ್ಯಾಯವದು ಲಿಂಗಾರ್ಚನೆ; ಶ್ರುತಿಮತವಿದು’ ಎಂದು ಪಾರ್ವತೀಪತಿಯ ಬಾಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ‘ಅನೃತವಱಿಯದ ಹೊಲೆಯನಂ ನೆನೆಯೆ ಪುಣ್ಯ’. ಸತ್ಯವಿಲ್ಲದ ಕುಲಾಚಾರವು ಸದಾಚಾರವಲ್ಲ. ‘ಘನ ಸತ್ಯವೇ ಜೀವವೆಂದಿರ್ದ ಹೊಲೆಯನ ಸೇವೆ ಗುರುಸೇವೆ, ಹೊಲೆವೇಷ ಪಾವನ ಪುಣ್ಯವೇಷ................’ ಎಂಥ ಉತ್ತಮ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದರೂ ತ್ರಿಶಂಕುವಿನಂತೆ ‘ಅವಗುಣಂಗಳ ಸಂಗದಿಂ ಕುಲಂ ಹಸಗೆಟ್ಟು’ ಚಂಡಾಲನಾಗಬಹುದು. ಅವನ ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವನಾದರೂ

೧ ‘ಸತ್ಯ’ ವೆಂಬುದಕ್ಕೆ ‘ಧರ್ಮ’ ಎಂಬ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಅರ್ಥವೂ ಇದೆ.

೨ ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ‘ಹಿರಿಯ ಮಾಹೇಶ್ವರ’ನಾದ ಕಂಬಳಿಯ ನಾಗಿದೇವನ ವೃತ್ತಾಂತವು ಜ್ಞಾಪಕಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ. (ಬಸವರಾಜದೇವರ ರಗಳೆ, ಪುಟ ೬೭; ಬಸವಪುರಾಣ, ಸಂಧಿ ೫೫)

ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನಂಥವನು ಗುಣಸಾಹಚರ್ಯದಿಂದ, ಕೆಚ್ಚಲ ಮಾಂಸದ ಮೂಲಕ ಬಂದ ಹಾಲಿನ ಹಾಗೂ, ಜೇನುನೊಣದ ಮೂಲಕ ಬಂದ ಮಧುವಿನ ಹಾಗೂ, ಸರ್ವಗ್ರಾಹ್ಯನೂ ಪೂಜ್ಯನೂ ಆಗುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಗುಣದ ಮುಂದೆ ಜಾತಿಕುಲಗಳಲ್ಲ. ಬ್ರಹ್ಮಋಷಿಯಾಗಬೇಕಾದರೆ ಒಳಗೆ ನಿರ್ಮಲವಾಗಬೇಕು; ಶಾಂತಿದಾಂತಿಗಳು ಬೇಕು.೧ ಅದಿಲ್ಲದೆ ಅತಿ ಕೋಪಾದಿಗಳಿದ್ದರೆ ‘ಅದೇ ಮುನಿಗೆ ಹೊಲೆ’. ಇದು ಪ್ರಸಂಗ ಬಂದಾಗ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ ಕಾವ್ಯವು ಮಾಡಿರುವ ಗುಣ ಕರ್ಮ ಜಾತಿ ಕುಲಾದಿಗಳ ಪರಿಶೀಲನೆ. ಇದು ಸರ್ವಸಮ್ಮತವೂ ಉದಾರವೂ ಆದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ. ರಾಘವಾಂಕನು ಬಸವಣ್ಣನವರ ಪಂಥಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ್ದನೋ, ಬಿಟ್ಟಿದ್ದನೋ೨, ಅಂತಶ್ಶುದ್ಧಿ ಸತ್ಯಸದಾಚಾರಾದಿಗಳನ್ನು ಅವರ ಉಪದೇಶಗಳಿಂದ ಉಜ್ಜ್ವಲ ಮಾಡಿಕೊಂಡನೋ ಬಿಟ್ಟನೋ ಈಗ ನಿರ್ಧರಮಾಡಿ ಹೇಳುವುದು ಸಾಧ್ಯವಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ಪೂರ್ವೋಕ್ತ ಗುಣಕರ್ಮ ಪರಿಶೀಲನೆಯಿಂದ ಅವನು ವಿಚಾರಪರಿಪ್ಲುತವಾಗಿದ್ದ, ಸತ್ಯಧರ್ಮಗಳ ತಿರುಳನ್ನು ಕಾಣಬೇಕೆಂದಿದ್ದ ಸಿದ್ಧರಾಮ ಅಲ್ಲಮ ಬಸವೇಶ್ವರ ಮುಂತಾದ ಧರ್ಮ ಜ್ಯೋತಿಗಳ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಜಾತಿ ಕುಲಗಳನ್ನು ಆತ್ಮಗುಣಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ತೀರ್ಮಾನ ಮಾಡಬೇಕೆಂಬ ಆ ಕಾಲದ ಉದಾರ ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿ, ಇದ್ದನೆಂದು ಹೇಳಬಹುದು.

ತಾವು ಸರಿಯೆಂದು ನಂಬಿದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಮನೋವಾಕ್ಕಾಯಗಳಿಂದ ಸಾಧಿಸುತ್ತ, ತಮ್ಮ ಧ್ಯೇಯಸಾಧನೆಗಾಗಿ ಪಡಬಾರದ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನೆಲ್ಲಾ ಪಟ್ಟು ಕೊನೆಗೆ ಜೀವವನ್ನೂ ತೆತ್ತವರು ಚರಿತ್ರೆಗೆ ಅಪರಿಚಿತರಲ್ಲ. ಅಂಥವನೊಬ್ಬ ಮಹಾಪುರುಷ. ಅವನು ಕೇವಲ ಕವಿಕಲ್ಪನೆ, ಐತಿಹಾಸಿಕ ವ್ಯಕ್ತಿಯೇನಲ್ಲ ಎಂದುಕೊಂಡರೂ ಅವನ ಧ್ಯೇಯ, ಅವನ ಆದರ್ಶ, ಇವು ಕುಸಿಯುವಹಾಗಿಲ್ಲ. ಒಂದು ಸತ್ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಹಿಡಿದರೆ, ಅದು ಎಷ್ಟು ಉತ್ತಮವಾಗಿರಲಿ, ಅದನ್ನು ಕೈಕೊಂಡವನು ಎಷ್ಟು ಒಳ್ಳೆಯವನಾಗಿರಲಿ, ಅದನ್ನು ಸಾಧಿಸಬೇಕಾದರೆ ಕಷ್ಟಗಳು ಒದಗಬಹುದು. ‘ಶ್ರೇಯಾಂಸಿ ಬಹು ವಿಘ್ನಾನಿ’. ಕಷ್ಟ ಯಾರಿಗೂ ತಪ್ಪದು. ಅದು ನಮ್ಮ ದುಷ್ಕರ್ಮದಿಂದ ಬರುತ್ತದೆಯೋ, ವಿಧಿಯಿಂದ ಒದಗುತ್ತದೆಯೋ ಅಂತು ಕಷ್ಟ ಬರುತ್ತದೆ: ಅನಿರೀಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಅದು ಬಂದಾಗ ನಿರಾಶೆಗೂ ಚಾಪಲ್ಯಕ್ಕೂ ಒಳಗಾಗದೆ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿದ್ದರೆ, ಬೆಟ್ಟದ ಹಾಗೆ ಕವಿದದ್ದು ಮಂಜಿನ ಹಾಗೆ ಕರಗಿಹೋಗುತ್ತದೆ. ಆ ಕಷ್ಟದಿಂದ ಬರುವ ಶಿಕ್ಷಣಾನುಭವದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಲೋಪದೋಷಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಪುಟಕ್ಕೆ ಹಾಕಿ ತೆಗೆದ ಚಿನ್ನದಂತಾಗುತ್ತಾನೆ. ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನ ಕಥೆಯು ಇದಕ್ಕೆ ಒಂದು ಉತ್ತಮವಾದ ಉದಾಹರಣೆ.

೧ ವಸಿಷ್ಠನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೋಲಿಸಿ:- ನೀತಿ, ಶಾಂತಿ, ಭೂತದಯೆ, ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ, ವೃತ್ತಿ ಇತ್ಯಾದಿ (ಹ. ಕಾ. ಸಂಗ್ರಹ. ೩, ೩೨)

೨ If they (ಹರೀಶ್ವರ, ರಾಘವಾಂಕ, ಕೆರೆಯ ಪದ್ಮರಸ) wrote in the reign of Narasimha I (1141-1173), they must belong to about that time (1165); but then they could scarcely have received their inspiration from Basava, and their works must be evidence of a general revival of Saivism, of which Basava's work was only a part. It would be otherwise if they lived under Narasimha II (1220-35) or Narasimha III (1254-1291) – A History of Kanarese Literature by E.P. Rice, pp. 43-44.

</section>

ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರಕಾವ್ಯದ ಪ್ರೌಢಿಮೆಯನ್ನೂ ಅಲಂಕಾರ ಚಮತ್ಕಾರಗಳನ್ನೂ ನೋಡಿದರೆ, ರಾಘವಾಂಕನು ಉಪಯೋಗಿಸಿರುವ ಸಂಸ್ಕೃತ ಪದಗಳು ಬಹು ಸುಲಭವಾದವು ಮತ್ತು ಕೇವಲ ಸ್ವಲ್ಪ ಎಂದು ಹೇಳಬಹುದು. ಇಂಥ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮೀಶ ಮುಂತಾದವರು ಹೆಚ್ಚು ಕಠಿನವಾದ ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಸಂಸ್ಕೃತ ಶಬ್ದಗಳನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿರುವುದರಿಂದ ಅವರ ಗ್ರಂಥಗಳು ಇಷ್ಟು ಸುಲಭ ಗ್ರಾಹ್ಯವಾಗಿಲ್ಲ. ರಾಘವಾಂಕನಿಗೆ ಸಂಸ್ಕೃತದ ಮೇಲೆ ದ್ವೇಷವಿತ್ತೆಂದಾಗಲಿ, ಕನ್ನಡದ ಮೇಲೆ ಅತಿಯಾದ ಮಮತೆಯಿತ್ತೆಂದಾಗಲಿ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ಆಗಿನ ಕಾಲದಲ್ಲೇ ಮತವಿಚಾರಗಳೂ ಸಾಹಿತ್ಯವೂ ಜನಸಾಮಾನ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಳಹೊಕ್ಕು ಅವರಿಗೆ ಸುಗಮವಾದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದುವು. ಇದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿಯೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿಯೂ ಕಂಡುಬರುವುದು ಆಗಿನ ಕಾಲದ ‘ವಚನ’ಗಳಲ್ಲಿ.

ರಾಘವಾಂಕನ ಮೂರು ಕಾವ್ಯಗಳು ವಾರ್ಧಕಷಟ್ಪದಿಯಲ್ಲಿವೆ. ‘ಅನುಭವ ಶಿಖಾಮಣಿ’ಯನ್ನು (೧೭೬೮) ಬರೆದ ನಾರಸಿಂಹನು ತನ್ನ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ರಾಘವಾಂಕನ ಶರಷಟ್ಪದಿರೂಪವಾದ ಗ್ರಂಥದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಬರೆದುದಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಘವಾಂಕನು ಮಿಕ್ಕಾದ ಷಟ್ಪದಿಗಳಲ್ಲಿ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದರೂ ಬರೆದಿರಬಹುದು೧. ಅಂತು ವಾರ್ಧಕ ಷಟ್ಪದಿಯನ್ನು ಬರೆಯುವುದರಲ್ಲಿ ಆತನು ಪಳಗಿದ ಕೈ ಎಂದು ಹೇಳಬಹುದು. ಪ್ರಾಸಕ್ಕೋಸ್ಕರವಾಗಲಿ, ಪಾದಪೂರಣಕ್ಕಾಗಲಿ ಅವನು ಎಲ್ಲಿಯೂ ಕಷ್ಟಪಟ್ಟಿರುವಂತೆ ತೋರುವುದಿಲ್ಲ. ಮಾತುಗಳ ಹೊಂದಿಕೆಯೂ ಜೋಡಣೆಯೂ ತುಂಬ ಚೆನ್ನಾಗಿದೆ.

೧ ಕವಿಚರಿತೆ, ೧ ಪು. ೨೪೪. ವೀರೇಶಚರಿತೆಯು ‘ಉದ್ದಂಡ ಷಟ್ಪದಿ’ಯಲ್ಲಿದೆ.

ಷಟ್ಪದಿಯು ಅಚ್ಚಗನ್ನಡವೃತ್ತ – ಎಂದರೆ ಸಂಸ್ಕೃತದಿಂದ ತೆಗೆದುಕೊಂಡದ್ದಲ್ಲ. ರಾಘವಾಂಕನು ಇದನ್ನು ಹಿಡಿದಿರುವುದೂ ಆಗಿನ ಕಾಲದ ಸಾಹಿತ್ಯದ - ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವೀರಶೈವ ಸಾಹಿತ್ಯದ - ಸರಳತೆಯನ್ನೂ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಬಹುದು. ಇವೊತ್ತಿಗೂ ಜನಪ್ರಿಯವಾದ ಎಷ್ಟೋ ಹಾಡುಗಳೂ ಪದ್ಯಗಳೂ ಯಕ್ಷಗಾನಗಳೂ ಷಟ್ಪದಿ, ಸಾಂಗತ್ಯ, ಚೌಪದಿ, ತ್ರಿಪದಿ ಮುಂತಾದ ಕನ್ನಡ ವೃತ್ತಗಳಲ್ಲಿಯೇ ಇವೆ.

ರಾಘವಾಂಕನಿಗಿಂತ ಹಿಂದೆ ಬರೆದ ಕನ್ನಡ ಷಟ್ಪದಿಗ್ರಂಥಗಳು ದೊರೆತಿಲ್ಲ. ಅದುವರೆಗೆ ಆದ್ಯಂತವಾಗಿ ಅಚ್ಚಕನ್ನಡದ ವೃತ್ತಗಳನ್ನೇ ಉಪಯೋಗಿಸಿ ಪ್ರೌಢ ಕಾವ್ಯಗಳನ್ನು ಬರೆಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲವೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ. ಚಂಪೂಕಾವ್ಯಗಳಿಗಿದ್ದ ವಿದ್ವದ್ಗೌರವವು ಅವಕ್ಕೆ ಇನ್ನೂ ಬಂದಿದ್ದಿರಲಾರದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಹರೀಶ್ವರನು ‘ರಗಳೆಯ ಕವಿ’ ಎಂಬ ಹಾಸ್ಯಕ್ಕೆ ಗುರಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಇದ್ದಿರಬಹುದು. ಅವನು ‘ವಸ್ತುಕ’, ‘ವರ್ಣಕ’ ಈ ಎರಡು ವಿಧವಾದ ಕಾವ್ಯವನ್ನೂ ಬರೆದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದನು. ರಾಘವಾಂಕನು ‘ಉಭಯಕವಿಕಮಲರವಿ’ಯಾದ ಪಂಡಿತನಾಗಿದ್ದರೂ, ಸಂಸ್ಕೃತ ಶಬ್ದ ಸಂಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಹರೀಶ್ವರನಿಗೇನೂ ಕಡಿಮೆಯಲ್ಲದವನಾಗಿದ್ದರೂ, ತನ್ನ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನೆಲ್ಲಾ ಷಟ್ಪದಿಯಲ್ಲಿ ‘ವರ್ಣಕ’ ಕಾವ್ಯವಾಗಿ ಬರೆದಿರುವಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ಅವನು ಕನ್ನಡಿಗರಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಾಗಿರುವ ಮಾತು ಕಥೆ ಸಾಮತಿ ಸಾದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ.೧ ಆದರೂ ಅವನಲ್ಲಿ ಚಂಪೂಕಾರರ ಮಾತಿನ ಬಿಗಿಯೂ ಸೌಷ್ಠವ ನಿಷ್ಕೃಷ್ಟತೆಗಳೂ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆಯೇ ಹೊರತು ಷಟ್ಪದಿಕಾರರ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಪರಿಚಿತವಾದ ವಿಶೃಂಖಲತೆಯೂ ಸ್ವಾಚ್ಛಂದ್ಯವೂ ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ.

೧ ತೂಕದ ಕೋಲ ತೊಲೆಯಾದಳು (೮-೩೮), ಸೀಗೆಯೊಳಗಣ ಬಾಳೆಗೆಣೆಯಾದುದೂ (೮-೧೦), ಕಡುಹಸಿದು ಕಸುಗಾಯನಗಿದ ಗಿಳಿಗಳ ಬಳಗದಂತೆ (೬-೩). ಹೇರನೊಪ್ಪಿಸಿದವಂಗೆಲ್ಲಿಯದು ಸುಂಕ? (೫-೨೮), ತುಂಬಿದ ಬಂಡಿಗೆ ಮೊರಂ ದಿಮ್ಮಿತೇ? (ಹ. ಕಾ. ೮-೨೬), ನಾಡ ಮದ್ದಂ ತಿಂದು ಕುತ್ತ ಕೆಡದಿರಬಹುದೆ? (೭-೩೭) ಇತ್ಯಾದಿ.

ರಾಘವಾಂಕನು ಷಟ್ಪದಿಯಲ್ಲಿಯೇ ತನ್ನ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ಬರೆದು ಅವುಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯಪ್ರಸಾರಗಳನ್ನು ತಂದದ್ದರಿಂದ ‘ಈತನೇ ಅವುಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದವನು’ ಎಂದು ಪ್ರತೀತಿ ಬಂದಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ರಾಘವಾಂಕನು ಷಟ್ಪದಿಯನ್ನು ‘ನಿರ್ಮಿಸಿದ’ನೆಂದು ಹೇಳುವುದಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾದ ಆಧಾರವಿಲ್ಲ. ಸಾಂಗತ್ಯ, ತ್ರಿಪದಿ, ಚೌಪದಿ, ಮುಂತಾದವುಗಳಂತೆ ಷಟ್ಪದಿಯೂ ಅಚ್ಚಗನ್ನಡದ ಹಾಡು ವೃತ್ತವಾಗಿದ್ದು ಬಹಳ ಹಿಂದಿನಿಂದಲೂ ಕನ್ನಡಿಗರಲ್ಲಿ ರೂಢವಾಗಿದ್ದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅದು ರಾಘವಾಂಕನ ಕಾಲದವರೆಗೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ರೌಢ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ, ಪ್ರಚಾರಕ್ಕೆ ಬಂದಿರಲಾರದು. ಈ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಹಿಂದೆ ಇರುವ ಚಂಪೂ ಗ್ರಂಥ ಪ್ರಚುರತೆಯನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ಹೀಗೆನ್ನಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂಥ ಷಟ್ಪದಿಗ್ರಂಥಗಳಿದ್ದರೆ ಅವು ಇದುವರೆಗೆ ಸಿಕ್ಕಿಲ್ಲ.

ಷಟ್ಪದಿಯು ರಾಘವಾಂಕನ ಕಾಲಕ್ಕಿಂತ ಹಿಂದೆಯೇ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿ ಬೆಳೆದಿತ್ತು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ನಾಗವರ್ಮನ ಛಂದೋಂಬುಧಿಯೇ (ಸು. ೯೯೦) ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಅವನು

ಮದನವತಿಯಕ್ಕರಂ ಚೌ

ಪದಿ ಗೀತಿಕೆ ಯೇಳೆ ತಿವದಿಯುತ್ಸಾಹಂ ಷ

ಪಟ್ಟದಿಯಕ್ಕರಿಕೆ ಕರಂ ಚೆ

ಲ್ವೊದವಿದ ಛಂದೋವತಂಸಮಬ್ಜದಳಾಕ್ಷೀ

ಎಂದು ಕನ್ನಡ ವೃತ್ತಗಳ ಹೆಸರನ್ನೆಲ್ಲಾ ಹೇಳಿ ಅವುಗಳಿಗೆ ಲಕ್ಷಣವನ್ನೂ ಉದಾಹರಣೆಗಳನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಪದ್ಯವು ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ತವೆಂದು ಹೇಳಲು ಸರಿಯಾದ ಪ್ರಮಾಣವಿಲ್ಲ. ನಾಗವರ್ಮನ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಇದ್ದದ್ದು ಶರಷಟ್ಪದಿಯೊಂದೇ ಎಂದೂ ಮೇಲಣ ಪದ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಷಟ್ಪದಿ’ ಎಂದರೆ ಶರಷಟ್ಪದಿಯೊಂದೇ ಅರ್ಥವೆಂದೂ, ಕೆಲವರು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಡುತ್ತಾರೆ. (ಕರ್ಣಾಟಕ ಕಾವ್ಯಕಲಾನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾದ ‘ಛಂದೋಂಬುಧಿ’ಯ ಟಿಪ್ಪಣಿ, ಪುಟ ೩೩). ಇದೂ, ಮಿಕ್ಕ ಷಟ್ಪದಿಗಳಿದ್ದಿದ್ದರೆ ಅವೂ, ಆಗ ಎಷ್ಟರ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಪ್ರೌಢ ಕವಿಗಳಿಂದ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯುಕ್ತವಾಗಿ ಲಕ್ಷಣ ಗ್ರಂಥಕಾರರಿಂದ ಪರಿಗೃಹೀತವಾಗಿದ್ದುವೋ ತಿಳಿಯದು. ಗ್ರಂಥಸ್ಥವಾಗಿರುವ ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನೇ ಉದಾಹರಿಸುವುದು ಲಾಕ್ಷಣಿಕರ ಪದ್ಧತಿ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮಿಕ್ಕ ಷಟ್ಪದಿಗಳು ನಾಗವರ್ಮನಿಗಿಂತ ಹಿಂದೆ ಹಾಡುಹಸೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದ್ದಿರಬಹುದು; ಅಥವಾ ಹನ್ನೆರಡು ಹದಿಮೂರನೆಯ ಶತಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ‘ವರ್ಣಕ’ ಕಾವ್ಯಗಳು ಪ್ರಚಾರಕ್ಕೆ ಬಂದ ಹಾಗೆಲ್ಲಾ ಹುಟ್ಟಿ ಬೆಳೆದು ಬಂದಿದ್ದರೂ ಬಂದಿರಬಹುದು. ಹೀಗೆ ಅವು ಹುಟ್ಟಿ ಬೆಳೆಯುವುದಕ್ಕೆ ಆಗ ಕೆಲವು ಅನುಕೂಲಗಳೂ ಇದ್ದುವು. ಶರಷಟ್ಪದಿಯ ಮೇಲ್ಪಂಕ್ತಿ ಇತ್ತು; ಸಣ್ಣ ಪಾದದ ಒಂದೂವರೆಯಷ್ಟನ್ನೂ ಒಂದು ಗುರುವನ್ನೂ ಸೇರಿಸಿ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಪಾದವನ್ನು ಮಾಡುವ ಪದ್ಧತಿ ಕಂದದಲ್ಲಿ ಇತ್ತು; ಪ್ರತಿ ಪಾದಕ್ಕೂ ನಾಲ್ಕು ನಾಲ್ಕು ಮಾತ್ರಾಗಣಗಳನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿ ರಚಿತವಾದ ರಗಳೆಗಳಿದ್ದುವು; ಪಾದಕ್ಕೆ ಇಪ್ಪತ್ತು ಮಾತ್ರೆಗಳುಳ್ಳ ಇಂಥ ಲಲಿತ ರಗಳೆಯನ್ನು ಹರಿಹರನು ‘ಬಸವರಾಜದೇವ ರಗಳೆ’ಯಲ್ಲಿ ಆಗಲೇ ಪೂರ್ಣಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಧಾರಾಳವಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಸಿದ್ದನು. ಇದಕ್ಕೂ ವಾರ್ಧಕ ಷಟ್ಪದಿಗೂ ಬಹಳ ದೂರವಿಲ್ಲ. (ಇದೇ ಈಗ ಅಂತ್ಯಪ್ರಾಸವಿಲ್ಲದೆ ‘ಸರಳರಗಳೆ’ಯೆಂದು ‘ಯಮನ ಸೋಲು’, ‘ನಾಗರಿಕ’ ಮುಂತಾದ ಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದೆ) ಹರಿಹರನು ೞಕಾರಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿ ಧೈರ್ಯಮಾಡಿದಂತೆ ಛಂದೋಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿಯೂ ಧೈರ್ಯ ಮಾಡಿ, ಹಿಂದೆ ಪ್ರಾಸಂಗಿಕವಾಗಿ ಉಪಯೋಗದಲ್ಲಿದ್ದ ರಗಳೆಗೆ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯವನ್ನು ಕೊಟ್ಟ ಮೇಲೆ ಅವನ ಶಿಷ್ಯನಾದ ರಾಘವಾಂಕನು ಅಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಮತ್ತೊಂದು ಹೆಜ್ಜೆಯಿಟ್ಟು ವಾರ್ಧಕ ಷಟ್ಪದಿಯನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರೂ ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಂಡಿರಬಹುದು. (ಒಂದೊಂದು ಪದ್ಯದಿಂದ ಆಯಾ ಸಂಧಿಯ ಕಥಾಸಾರಾಂಶವನ್ನು ತಿಳಿಸುವ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನೂ ಹರಿಹರನು ತನ್ನ ರಗಳೆಯ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಆಗಲೇ ತಂದಿದ್ದನು). ಆದರೆ ‘ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ ಕಾವ್ಯ’ದ ವಾರ್ಧಕ ಷಟ್ಪದಿಯು ಅನುಭವವಿಲ್ಲದವನ ಕೈಗೆ ಸಿಕ್ಕಿದ ಹೊಸ ಪ್ರಯೋಗವೆನ್ನಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇದಿಷ್ಟರಿಂದಲೇ ಅವನ ಹಿಂದೆ ಇದು ಉಪಯೋಗದಲ್ಲಿತ್ತೆಂದು ಹೇಳಲೂ ಆಗದು. ಏಕೆಂದರೆ, ಛಂದಸ್ಸಿನ ತಾನವನ್ನೂ ಧಾಟಿಯನ್ನೂ ಮನಗಂಡ ಭಾಷಾನಿಪುಣನು ಯಾವ ಹೊಸ ವೃತ್ತವನ್ನಾದರೂ ಹಳೆಯದರಷ್ಟೇ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬರೆಯುವನು.

ಹೀಗೆ ರಾಘವಾಂಕನು ಷಟ್ಪದಿಯ ನಿರ್ಮಾಪಕನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗದಿದ್ದರೂ, ಷಟ್ಪದಿ ಸಂಪ್ರದಾಯ ಸ್ಥಾಪಕನೆಂದು ಹೇಳಬಹುದು. ಚಂಪೂಸಂಪ್ರದಾಯಕ್ಕೆ ಪಂಪಾದಿಯಾದ ಜೈನಕವಿಗಳೂ ಹೇಗೆ ಸ್ಥಾಪಕರಾದರೋ ಹಾಗೇ ಷಟ್ಪದಿ ಸಂಪ್ರದಾಯಕ್ಕೆ, ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ವಾರ್ಧಕಷಟ್ಪದಿಯ ಸಂಪ್ರದಾಯಕ್ಕೆ, ರಾಘವಾಂಕಾದಿಯಾದ ವೀರಶೈವ ಕವಿಗಳು ಸ್ಥಾಪಕರಾದರೆಂದು ಹೇಳಬಹುದು. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಇಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ ಬಂದ ಚೆನ್ನಬಸವಪುರಾಣ, ಜೈಮಿನಿಭಾರತ ಮುಂತಾದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವಾರ್ಧಕ ಷಟ್ಪದಿ ಗ್ರಂಥಗಳೆಲ್ಲಾ ಭಾಷೆ ಶೈಲಿ ವರ್ಣನೆ ಅಲಂಕಾರ ಚಮತ್ಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ‘ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ ಚರಿತ್ರೆ’ಯನ್ನೇ ಹೋಲುತ್ತವೆ. ಚಂಪುಗಳ ಭಾಷೆ ಓಜಸ್ವಿಯಾದ ಸಂಸ್ಕೃತವನ್ನೂ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟಾದ ಹಳಗನ್ನಡವನ್ನೂ ಬೆರಸಿ ಎರಕಹೊಯ್ದಂತಿರುತ್ತದೆ. ಷಟ್ಪದಿಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಶೈಲಿ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಬಂದರೂ ಒಟ್ಟಿನಮೇಲೆ ಅರಳಿದ ಹೂಗೊಂಚಲಿನಲ್ಲಿರುವಂಥ ವಿಕಾಸ ಲಘುತ್ವ ಮೃದುತ್ವಗಳೇ ಹೆಚ್ಚು. ಇದನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಷಟ್ಪದಿಕರ್ತರು ಹಳಗನ್ನಡದಿಂದ ಮೊದಲುಮಾಡಿಕೊಂಡು ಹೊಸಗನ್ನಡದವರೆಗೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಾಲದ ರೂಪಗಳನ್ನೂ ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಭಾಷಾಪದ್ಧತಿಯು ‘ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ ಕಾವ್ಯ’ದಲ್ಲಿಯೇ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ರಾಘವಾಂಕನು ತನ್ನ ಗುರುವನ್ನನುಸರಿಸಿ (ಗಿರಿಜಾಕಲ್ಯಾಣ, ೧, ೩೨) ೞ ಳ ಭೇದವನ್ನು ಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಪ್ರಾಸಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಇವು ಬೆರೆದೇ ಬರುತ್ತವೆ. ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ (ಪುಟ ೨), ದೈವವ (೩), ಮಧ್ಯದೊಳು (೪), ದೇವರು (೧೧೨), ಕಣ್ಣಲ್ಲಿ (೯೬), ಸಾವಡಂ (೩), ಇರ್ದನು (೫), ಕಲಿತಂ (೬), ಕಾಣೆ (೧೦), ಸಾಧಿಸುವ (೨೭), ಹೇಳಿಗೆ (೪), ಬಿದ್ದು (೩೨), ಒಮ್ಮೆ (೬), ಕಲು (೭), ಹೊದ್ದು (೮), ಬಪ್ಪ (೧೦೪), ಇಹ (೧೦೨) ಮುಂತಾದ ಶಬ್ದ ರೂಪಗಳನ್ನೂ ಅಂಥವು ಎಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬರುತ್ತವೆಂಬುದನ್ನೂ ನೋಡಿದರೆ ರಾಘವಾಂಕನು ಹಳಗನ್ನಡದ ರೂಪಗಳ ಜೊತೆಗೆ ನಡುಗನ್ನಡ ಹೊಸಗನ್ನಡ ರೂಪಗಳನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಾನೆಂಬುದು ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರೌಢಕವಿಗಳು ಹೀಗೆ ಹೊಸ ರೂಪಗಳು, ಹೊಸ ಪ್ರಯೋಗಗಳು, ಹೊಸ ರೂಢಿಗಳು ಮುಂತಾದವುಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದಿಂದ ಪ್ರಚಾರಕ್ಕೆ ತಂದ ಹಾಗೆಲ್ಲಾ ಭಾಷೆಯು ಚಿಗುರಿ ಹಬ್ಬಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಷಟ್ಪದಿಕಾರರಿಗೆ ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಬರುವ ಕೀರ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಭಾಗವು ಈ ಸಂಪ್ರದಾಯಕ್ಕೆ ಮೂಲಕರ್ತರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನಾದ ರಾಘವಾಂಕನಿಗೆ ಸಲ್ಲತಕ್ಕದ್ದಾಗಿದೆ.

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ಉಪಸಂಹಾರ</h2>

ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನ ಕಥೆ ಬಹಳ ಹಳೆಯದಾದರೂ ರಾಘವಾಂಕನಿಗಿಂತ ಹಿಂದೆ ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿ ಬರೆದ ಸಂಸ್ಕೃತ ಕನ್ನಡಕಾವ್ಯಗಳು ಬಹು ಅಪರೂಪ; ಅವನಿಗಿಂತ ಹಿಂದೆ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಬರೆದವರು ಪ್ರಾಯಿಕವಾಗಿ ಜೈನರು; ಅವರು ತೀರ್ಥಂಕರಪುರಾಣಗಳನ್ನೇ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಬರೆದರು; ಸಂಸ್ಕೃತ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಈ ಕಥೆಯುಳ್ಳ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಾವ್ಯವೆಂದರೆ ‘ಚಂಡಕೌಶಿಕನಾಟಕ’ (೧೦ನೆಯ ಶತಮಾನ) ಒಂದೇ. ಇದು ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ ಪುರಾಣವನ್ನು ಹೋಲುತ್ತದೆ; ಇಲ್ಲಿ ವಸಿಷ್ಠ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ವ್ಯಾಜ್ಯವಿಲ್ಲ. ‘ದುರ್ವಿಲಂಘ್ಯವಾದ ಪೂರ್ವ ಕರ್ಮ ಪರಿಪಾಕ’ದಿಂದ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನಿಗೆ ಕಷ್ಟ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆಂದೂ ಪ್ರಚಂಡಕೋಪಿಯಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಅದಕ್ಕೆ ನಿಮಿತ್ತ ಮಾತ್ರನಾಗುತ್ತಾನೆಂದೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಅದನ್ನು ಓದುತ್ತ ಒದುತ್ತ, ಈ ಅವನ ಮುಂಗೋಪವೇ ಅವನ ಜೀವಮಾನದ ಸೋಲಿಗೆಲ್ಲಾ ಕಾರಣವೆನ್ನಿಸುತ್ತದೆ. ಒಟ್ಟಿನ ಮೇಲೆ ಆ ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ‘ಚಂಡಕೌಶಿಕ’ನಿಗೇ ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯ. ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನ ಸತ್ಯ ಧರ್ಮ ಶೀಲಗಳು ಆಶ್ಚರ್ಯಕರವಾಗಿ ಅವನಲ್ಲಿ ಗೌರವವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವಂತಿದ್ದರೂ ಅಂಥ ಧರ್ಮವಂತನನ್ನೂ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು ಹಿಸುಕಿಬಿಡುವಂತಿರುವ ವಿಧಿರೂಪನಾದ ಆ ‘ಚಂಡಕೌಶಿಕ’ನನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಬೇಕೆಂಬುದು ಕವಿಯ ಆಶಯ. ಅಂತು ಕೌಶಿಕನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಲಿ, ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಲಿ ಈ ಕಥೆಯು ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಜಾತಿಯ ರುದ್ರ ನಾಟಕಕ್ಕೆ ಉತ್ತಮವಾದ ವಸ್ತು. ಶೋಕವೀರ ವೈರಾಗ್ಯಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಇಲ್ಲಿ ಬೇಕಾದಷ್ಟು ಅವಕಾಶವಿದೆ. ಇಂಥ ಜನರಂಜಕವೂ ಲೋಕಪೂಜ್ಯವೂ ಆದ ಕಥೆಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು, ಅದನ್ನು ವೀರ ಕರುಣ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿ, ಆದರೆ ಸುಗಮವಾದ ಷಟ್ಪದಿಕಾವ್ಯವಾಗಿ, ಬರೆದಿರುವ ಕೀರ್ತಿಯು ‘ರಾಘವಾಂಕ ಪಂಡಿತ’ನದು. ಆತನ ಮೇಲ್ಪಂಕ್ತಿಯನ್ನು ಕಥಾನುಸರಣದಲ್ಲಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಕಾವ್ಯಪದ್ಧತಿಯಲ್ಲಾದರೂ ಈಚಿನ ಷಟ್ಪದಿಕಾವ್ಯಕರ್ತರು ಅನುವರ್ತಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂದಿದ್ದಾರೆ.೧

೧ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ ಕಾವ್ಯ ಸಂಗ್ರಹದ ಉಪೋದ್ಘಾತ, ೧೯೪೪, (ಮೊದಲನೆಯ ಮುದ್ರಣ, ೧೯೩೧)ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ – ಒಂದು ಊಹೆ

ಕಳೆದ ಏಪ್ರಿಲ್ ತಿಂಗಳು ಶೃಂಗೇರಿಗೆ ಹೋಗಿದ್ದು, ಆ ಊರಿನ ಪೇಟೆಯಿಂದ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಕಡೆಗೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದೆ. ನನ್ನ ಗುರುತಿನವರೊಬ್ಬರು ಎದುರಿಗೆ ಸಿಕ್ಕಿ ‘ಏನು, ಬೆಟ್ಟಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದ್ದಿರಾ?’ ಎಂದು ಕೇಳಿದರು. ನಾನು ‘ಇಲ್ಲ’ ಎಂದು ಉತ್ತರ ಕೊಟ್ಟೆ. ‘ನಿಮ್ಮ ಬಿಡಾರಕ್ಕೆ ಆಗಲೇ ಬಂದಿದ್ದೆ. ನೀವು ಬೆಟ್ಟಕ್ಕೆ ಹೋದಿರೆಂದು ಹೇಳಿದರಲ್ಲಾ ಮತ್ತೆ!’ ಎಂದರು ಅವರು. ‘ಹೌದು, ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ ದೇವಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದ್ದೆ’ ಎಂದೆ ನಾನು.

ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ ದೇವಸ್ಥಾನವು ಊರೊಳಗೆ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಗುಡ್ಡದ ಮೇಲೆ ಇದೆ; ಇದನ್ನು ಅಲ್ಲಿ ‘ಬೆಟ್ಟ’ವೆನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಬೆಟ್ಟವೆಂಬ ಹೆಸರಿಗೆ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗುವ ಔನ್ನತ್ಯ ಅದರಲ್ಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲವೆಂದೋ, ಶೃಂಗೇರಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಟ್ಟವೆಂದರೆ ತುಂಗಾ ನದಿಯ ಆಚೆಗೆ ಇರುವ ಶೃಂಗಧಾರಿಯಾದ ಉತ್ತುಂಗ ಪರ್ವತವೇ ಸರಿ ಎಂಬ ಪೂರ್ವ ಭಾವನೆಯಿಂದಲೋ ಅವರು ‘ಬೆಟ್ಟ’ವೆಂದಾಗ ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ ದೇವಸ್ಥಾನವಿರುವ ಗುಡ್ಡವೇ ಅದಕ್ಕೆ ಅರ್ಥವಾಗಿರಬೇಕೆಂದು ಮೊದಲು ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಹೊಳೆಯಲಿಲ್ಲ. ಮೈಸೂರಿನಲ್ಲಿ ಚಾಮುಂಡಿಯ ಬೆಟ್ಟವನ್ನೂ, ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರದ್ರೋಣ ಪರ್ವತವನ್ನೂ ಸುಮ್ಮನೆ ಬೆಟ್ಟವೆಂಬ ಬಿಡಿ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆಯುವಂತೆ ಇಲ್ಲಿಯವರೂ ಇದನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆಂದುಕೊಂಡೆ.

ಶೃಂಗೇರಿ ಈಗ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿರುವುದು ಅದರ ಮಠ, ವಿದ್ಯಾಶಂಕರ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಶಾರದಾದೇವಸ್ಥಾನಗಳಿಗೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾಶಂಕರ ದೇವಸ್ಥಾನವೂ ಶಾರದಾ ವಿಗ್ರಹವೂ ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಶತಮಾನದವು; ಆದರೆ ಮಠವು ಹಿಂದಿನದು - ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರಿಂದ (ಎಂಟನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ) ಸ್ಥಾಪಿತವಾದದ್ದು. ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹಿಂದೆ ಶೃಂಗೇರಿಗೆ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯವಿದ್ದದ್ದು ಏತರಿಂದ? ಅದು ಕಾಂಚಿ, ಬದರಿ, ಕಾಶಿ, ಜಗನ್ನಾಥಗಳಿಗೆ ಸಮಾನವೆಂದು ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರು ಏಕೆ ಭಾವಿಸಿದರು? ಅದನ್ನು ಅಂಥ ಧರ್ಮಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿ ಮಾಡಿದ್ದ ದೇವತೆ ಯಾವುದು? ಪ್ರಾಯಶಃ ಇಲ್ಲಿಯ ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನಲಿಂಗವೇ. ಇದರಲ್ಲಿ ವಿಭಾಂಡಕ ಋಷಿಗಳು ಐಕ್ಯವಾದರೆಂದೂ, ಈ ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲೆ ಅವರ ಆಶ್ರಮವಿತ್ತೆಂದೂ, ಅಲ್ಲಿ ಋಷ್ಯಶೃಂಗರು ಹುಟ್ಟಿದರೆಂದೂ, ಆದ್ದರಿಂದ ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ ಬೆಟ್ಟಕ್ಕೆ ಶೃಂಗಗಿರಿ ಎಂದು ಹೆಸರಾಗಿ ಆ ಹೆಸರೇ ಅದರ ಬುಡದಲ್ಲಿರುವ ಊರಿಗೆ ಬಂತೆಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಶೃಂಗಗಿರಿ (ಶೃಂಗೇರಿ) ಎಂಬ ಹೆಸರು ಹೇಗಾದರೂ ಹುಟ್ಟಿಬಂದಿರಲಿ, ಈ ಊರಿನ ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನಲಿಂಗವು ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರಿಗಿಂತ ಹಿಂದೆಯೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದ್ದಿರಬೇಕು; ಅದರಿಂದ ಶೃಂಗೇರಿಯು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಶೈವಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿದ್ದಿರಬೇಕು.

ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನಲಿಂಗವು “ಬೆಟ್ಟ”ದ ಮೇಲಿರುವುದು ಶೃಂಗೇರಿಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ - ಮುಡುಕುತೊರೆ ಮುಂತಾದ ಹಲವು ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ. ಬೆಟ್ಟವೇ ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಅದರ ವಾಸಸ್ಥಾನ. “ಗಿರಿ” ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನವೆಂದೇ ಅದಕ್ಕೆ ಹೆಸರು.

ದಕ್ಷಿಣ ದೇಶದಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ ಲಿಂಗವೆಂದರೆ ಶ್ರೀಶೈಲದಲ್ಲಿರುವುದು. ಇದು ಬಹಳ ಪುರಾತನವಾದದ್ದೆಂದೂ, ಭರತ ಖಂಡದ ದ್ವಾದಶ ಜ್ಯೋತಿರ್ಲಿಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೆಂದೂ, ಮಿಕ್ಕ ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನಗಳೆಲ್ಲವೂ ಅಲ್ಲಿಂದ ತಂದು ಹುಟ್ಟಿಹಾಕಿಕೊಂಡವೆಂದೂ ನಂಬಿಕೆ. ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಶೈಲಕ್ಕೂ ಅಲ್ಲಿಯ ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನಕ್ಕೂ ಬಹು ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯವಿದೆ. ಸಿದ್ಧರಾಮ, ಅಲ್ಲಮ, ಮಹಾದೇವಿಯಕ್ಕ ಮುಂತಾದ ವೀರಶೈವ ವಿಭೂತಿ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳನೇಕರು ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನನ ಭಕ್ತರು. ಅವರಿಗಿಂತ ನೂರಾರು ವರ್ಷ ಹಿಂದೆ ಇದ್ದ ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರು, ತಿರುಜ್ಞಾನಸಂಬಂದರ್, ತಿರುನಾವುಕ್ಕರಸರ್, ಸುಂದರಮೂರ್ತಿ ನಾಯನಾರ್ ಮುಂತಾದವರೂ ಶ್ರೀಶೈಲಕ್ಕೆ ಯಾತ್ರೆ ಹೋಗಿ ಅಲ್ಲಿಯ ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿದ್ದಾರೆ.

ಹೀಗೆ ಶ್ರೀಶೈಲವು ಸುಮಾರು ೧೨೦೦ ವರ್ಷಗಳ ಕೆಳಗೇ ದ್ರಾವಿಡರಿಗೆ ಪವಿತ್ರವೆನಿಸಿದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಶಿವಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿತ್ತು; ಅದರ ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ ಭ್ರಮರಾಂಬೆಯರೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದರು. ಅದಕ್ಕೂ ಎಷ್ಟು ಹಿಂದಿನಿಂದ ಇದು ಕ್ಷೇತ್ರವೆನಿಸಿಕೊಂಡಿತ್ತೋ, ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಲಿಂಗವನ್ನು ಯಾರು ಪ್ರತಿಷ್ಠಿಸಿದರೋ ತಿಳಿಯದು; ಅಂತು ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಚೀನವೆಂಬುದೇನೋ ನಿಜ.

ಹಿಂದೆ ಈ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ "ಶಿಲಾದಮುನಿ ಎಂಬ ಋಷಿಯು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನೆಂದೂ, ಒಂದು ದಿನ ಇವನು ಪತ್ನೀಸಮೇತನಾಗಿ ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲ ಆನಂದದಿಂದ ಕಾಲ ಕಳೆಯುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಎರಡು ಗೊರವಂಕ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಮರಿಗಳನ್ನು ನೋಡಿ, ತನಗೂ ಸಂತಾನವಾಗಬೇಕೆಂಬ ಆಶೆಯುಂಟಾಯಿತೆಂದೂ, ಕೆಲವು ಕಾಲ ಈ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸನ್ನಾಚರಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಈಶ್ವರಾನುಗ್ರಹವಾಗಿ ಪರ್ವತ ಮತ್ತು ನಂದಿ ಎಂಬ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳು ಹುಟ್ಟಿದರೆಂದೂ, ಈ ಪೈಕಿ ಹಿರಿಯ ಮಗನಾದ ಪರ್ವತನು ಶಿವನನ್ನು ಕುರಿತು ತಪಸ್ಸುಮಾಡಿ ಈ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿಯೇ ಶಿವನು ನೆಲಸಿರಬೇಕೆಂಬ ವರವನ್ನು ಪಡೆದನೆಂದೂ, ಅಂದಿನಿಂದಲೂ ಶಿವನು ಈ ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ಲಿಂಗರೂಪವಾಗಿ ನೆಲಸಿದನೆಂದೂ ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಲಿಂಗಕ್ಕೆ ಪರ್ವತಲಿಂಗವೆಂಬ ಹೆಸರು ಬಂದಿತೆಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇನ್ನೂ ಒಂದು ಕಥೆ ಇದೆ. ವಸುಮತಿ ಎಂಬ ಋಷಿಕನ್ಯೆಯು ಈ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಬಂದು, ಪರ್ವತಲಿಂಗವನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಿ ತಪಸ್ಸನ್ನಾಚರಿಸಿದಳೆಂದೂ, ಈಶ್ವರನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾಗಿ ಆಕೆಗೆ ಶ್ರೀದೇವಿ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಕೊಟ್ಟನೆಂದೂ, ಈ ಪರ್ವತವನ್ನೂ ಕೂಡ ಆಕೆಯ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸಲು ಆ ಲಿಂಗವನ್ನು ಶ್ರೀಶೈಲಲಿಂಗವೆಂಬುದಾಗಿ ಕರೆಯಬೇಕೆಂದು ಹೇಳಿದನೆಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಭಾರತೀಯ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಮೌರ್ಯವಂಶಸ್ಥಾಪಕನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ಚಂದ್ರಗುಪ್ತ ಚಕ್ರವರ್ತಿಯು ಶ್ರೀಶೈಲಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದನೆಂದೂ ಅವನ ಮಗಳಾದ ಚಂದ್ರಾವತಿಯು ಇಲ್ಲಿ ಲಿಂಗವನ್ನು ಮಲ್ಲಿಗೆ ಹೂವಿನಿಂದ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿದ್ದರಿಂದ ಈ ಲಿಂಗಕ್ಕೆ ‘ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ’ ಲಿಂಗವೆಂಬ ಹೆಸರು ಬಂದಿತೆಂದೂ ಈಕೆಯು ಈ ಮಹಾಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಈಶ್ವರನನ್ನು ಕುರಿತು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದಳೆಂದೂ ಕಡೆಗೆ ಪರಶಿವನು ಇವಳಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾದನೆಂದೂ ಈಕೆಯು ಇಲ್ಲಿನ ಅಂಬೆಯಾದ ಭ್ರಮರಾಂಬೆಯಲ್ಲಿ ಐಕ್ಯವಾಗಿಹೋದಳೆಂದೂ ಮತ್ತೊಂದು ಕಥೆ ಇದೆ".೧

೧ ‘ತಾಯಿನಾಡು’ ೪-೫-೧೯೪೦

ಶ್ರೀಶೈಲ, ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ, ಭ್ರಮರಾಂಬಾ ಎಂಬಿವು ಸಂಸ್ಕೃತ ಶಬ್ದಗಳು. ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಕಥೆಗಳೂ ಇವುಗಳಿಗೆ ಸಂಸ್ಕೃತ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತವೆ. ಇದನ್ನು ಒಪ್ಪಿದರೆ ಸಂಸ್ಕೃತವನ್ನು ಆಡುವ ಅಥವಾ ಅರಿತ ಜನರು ದಕ್ಷಿಣ ದೇಶಕ್ಕೆ ಬಂದಮೇಲೆ ಇಲ್ಲಿನ ದೇವರೂ ದೇವಸ್ಥಾನವೂ ಹುಟ್ಟಿ ಇದು ಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿದಂತೆ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇದು ನಿಜವೇ? ಶ್ರೀಶೈಲ ಎಂಬ ಪದ ಸಂಸ್ಕೃತವಾದರೂ ಅದು ಹೇಳುವ ವಸ್ತು - ಬೆಟ್ಟ - ಸಂಸ್ಕೃತ ಜನರು ದಕ್ಷಿಣ ದೇಶಕ್ಕೆ ಬರುವುದಕ್ಕೆ ಹಿಂದೆಯೇ ಇತ್ತು. ಆಗ ಅದನ್ನು ಜನರು ಏನೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು? ಆಗ ಅಲ್ಲಿ ದೇವರನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಿದ್ದರೇ ಇಲ್ಲವೇ ಇದ್ದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಏನು ಹೆಸರಿದ್ದಿರಬೇಕು?

ಭವ್ಯವಾದ ಪರ್ವತ, ಸುಂದರವಾದ ನದಿ, ರಮ್ಯವಾದ ವನ – ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ದೇವರನ್ನು ಕಂಡು ಪೂಜಿಸುವುದು ಇಂದಿನ ಪದ್ಧತಿಯೇನಲ್ಲ, ನಮ್ಮ ಜನರೊಬ್ಬರ ಸಂಪ್ರದಾಯವೊಂದೇ ಅಲ್ಲ. ಅದು ಮನುಷ್ಯಜಾತಿಗೇ ಬಂದ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ದೇಶಾಂತರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಹಿಂದಿನ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಗಿರಿ ನದಿ ಗಹ್ವರಗಳಿಗೆ ಒಂದಲ್ಲ ಒಂದು ವಿಧವಾದ ಪೂಜ್ಯತೆ ಇದೆ.

ಈ ವಿಧವಾದ ಪ್ರಕೃತಿಪೂಜೆಗೆ ನಮ್ಮ ದೇಶ ಎತ್ತಿದ ಕೈ. ಇದನ್ನು ಆರ್ಯರು ಕಲಿಸಿಕೊಟ್ಟರೆಂದು ಭಾವಿಸಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ಬಹುಶಃ ಯಾಜ್ಞಿಕವಲ್ಲದ, ಭಕ್ತಿ ಪ್ರಧಾನವಾದ, ಸೌಮ್ಯ ಪೂಜಾವಿಧಾನವು ದ್ರಾವಿಡರದು: ಶಿವಪೂಜೆ - ಲಿಂಗಪೂಜೆಯಂತೂ ಅವರದೇ ಆಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದಲೆ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಕೃತ ಜನ್ಯವಾದ, ಪ್ರಾಕೃತಜನ್ಯವಾದ, ಸಾಹಿತ್ಯ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲ ನಡೆದುಬಂದ ಮೇಲೆ, ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ದ್ರಾವಿಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಮೂಲ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಕಾಣುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಶಿವಭಕ್ತಿಯೂ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು – ಇಷ್ಟಲಿಂಗಕ್ಕೆ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯ ಬಂತು. ಅದಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆ ತೀರ್ಥಕ್ಷೇತ್ರಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯವಿದ್ದು ‘ಬೆಟ್ಟದ ಲಿಂಗ’ಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಪೂಜೆಯು ಸಲ್ಲುತ್ತಿದ್ದಿರಬೇಕು. ಇಂಥ ಪರ್ವತ ಲಿಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಶೈಲದ ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನವು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದ್ದಿದ್ದರಿಂದಲೇ ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯವು ಉಳಿದು ಬಂತು. ಪುರಾಣ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಕೃತ ಜನರು ದಕ್ಷಿಣ ದೇಶಕ್ಕೆ ಬಂದು ಈ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಇದ್ದ ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಆ ದೇವರ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ತಮ್ಮ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ಹರಡಿರಬೇಕು. ಇದು ಹಿಂದಿನಿಂದಲೂ ಆರ್ಯಸಂಸ್ಕೃತಿಗೆ ನಡೆದು ಬಂದದ್ದೇ – ತನಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾದದ್ದನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಅದೂ ತನ್ನದೆಂದು ಹೇಳಿ ತನ್ನೊಳಗೆ ಸೇರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು; ತಾನೂ ಉಳಿದು ಇತರರನ್ನೂ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ಬಲಿತುಕೊಳ್ಳುವುದು – ಕಂಡದ್ದನ್ನು ಗೆದ್ದು ಧ್ವಂಸಮಾಡಿ, ನಿರ್ನಾಮಮಾಡಿ, ತಾನೂ ನಿರ್ನಾಮವಾಗುವುದಲ್ಲ.

ಶ್ರೀಶೈಲ ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳು ಬರಲು ಕಾರಣವೆಂದು ಉಕ್ತವಾದ ಮೇಲಣ ಕಥೆಗಳು ಕಲ್ಪಿತ ಕಥೆಗಳಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಶ್ರೀಶೈಲಕ್ಕೆ ಶಿಲಾದಋಷಿ ಮೂಲವಾಗಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ; ಶಿಲೆಯೇ ಸಾಕು. ಶಿಲಾದಋಷಿ ಬಂದರೆ ಅದು ಶೈಲಾದವಾಗಬೇಕಾದೀತು. ಚಂದ್ರಗುಪ್ತನು ದಕ್ಷಿಣ ದೇಶಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದನೆಂಬುದಕ್ಕೆ ಹಲವು ಕಡೆ ಆಧಾರಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವನ ಮಗಳೂ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದಳು, ಶ್ರೀಶೈಲದಲ್ಲಿ ಶಿವದೇವರನ್ನು ಮಲ್ಲಿಗೆ ಹೂವಿನಿಂದ ಪೂಜಿಸಿದ್ದಳು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದಕ್ಕೆ ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ ಎಂದು ಹೆಸರು ಬಂತು ಎಂದು ಹೇಳುವುದು ಕ್ಲಿಷ್ಟಕಲ್ಪನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಅದೂ ಆಗಲಿ; ‘ಮಲ್ಲಿಕಾ’ ಶಬ್ದಕ್ಕೆ ಉಪಪತ್ತಿ ಬಂತೆನ್ನೋಣ. ಮಲ್ಲಿಗೆ ಇದ್ದ ಕಡೆ ಭ್ರಮರ ಇರುವುದು ಎಂದೂ ಒಪ್ಪೋಣ. ಆದರೆ ‘ಅರ್ಜುನ’ ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂದ? ಮಲ್ಲಿಗೆ ಹೂವಿಗೂ ಅರ್ಜುನನಿಗೂ೧ ಏನು ಸಂಬಂಧ? ಇವೆರಡೂ ಸೇರಿ ದೇವರ ಹೆಸರು ಹೇಗಾಯಿತು? ಹೀಗೆ ಸಂಸ್ಕೃತದ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ ಸಮಂಜಸವಾಗಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ.

ಹಾಗಾದರೆ ಇವಕ್ಕೆ ದ್ರಾವಿಡ ಮೂಲಗಳಿರಬಹುದೇ? ಈ ಊಹೆಗೆ ಸ್ಥಳೀಯ ವಿದ್ಯಾಮಾನಗಳಿಂದ ಆಧಾರವೇನು ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ನೋಡೋಣ

–

ಶ್ರೀಶೈಲವು ಇರುವುದು ಕರ್ನೂಲ್ ಡಿಸ್ಟ್ರಿಕ್ಟಿನಲ್ಲಿ; ಈ ಡಿಸ್ಟ್ರಿಕ್ಟಿನ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣೋತ್ತರವಾಗಿ ನಲ್ಲಮಲ, ಎಱ್ಱಮಲ ಎಂಬ ಎರಡು ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿಗಳು ಹಬ್ಬಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಶೈಲವು ನಲ್ಲಮಲ ಶ್ರೇಣಿಯ ಒಂದು ಭಾಗ. ಸ್ಲೇಟು ಕಲ್ಲಿನಿಂದ ಕೂಡಿ ಕಪ್ಪಗಿರುವುದರಿಂದ ನಲ್ಲಮಲ (ಕರಿಯ ಬೆಟ್ಟ) ವೆಂದೂ ಕೆಂಗಲ್ಲಿನಿಂದ ಕೂಡಿ ಕೆಂಪಗಿರುವುದರಿಂದ ಎಱ್ಱಮಲ (ಕೆಂಪು ಬೆಟ್ಟ) ವೆಂದೂ ಹೆಸರು ಬಂದಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಕರ್ನೂಲು ತೆಲುಗು ದೇಶ. ಅಲ್ಲಿ ಈಗ ತೆಲುಗು ಜನರೇ ಹೆಚ್ಚು.೨ ತೆಲುಗಿನಲ್ಲಿ ‘ಬೆಟ್ಟ’ಕ್ಕೆ ಇರುವ ಶಬ್ದ ‘ಕೊಂಡ’. ಮಲೈ ಎಂಬುದು ಮೂಲ ದ್ರಾವಿಡ ಶಬ್ದವಾದರೂ ತೆಲುಗಿನಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಹಿಂದೆಯೇ ನಿಂತು ಹೋಗಿ ಕೆಲವು ಸಮಾಸ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಅಪೂರ್ವವಾಗಿ ಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿರುವಂತಿದೆ.

೧ ‘ಅರ್ಜುನ ಅಥವಾ ಮದ್ದಿ ವೃಕ್ಷಗಳ ಹೂವುಗಳ ಬಣ್ಣದಂತಿರುವ ಮಲ್ಲಿಗೆಯ ಹೂವುಗಳಿಂದ ಶಿವನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದಳು’ ಎಂದು (‘ಶಿವಾನುಭವ’ ಸಂಪುಟ ೨, ಪುಟ ೧೭೦) ಹೇಳುವುದು ಇನ್ನೂ ಕ್ಲಿಷ್ಟವಾದ ಕಲ್ಪನೆ.

೨ ತೆಲುಗರು ೬,೭೩,೫೪೭

ಕನ್ನಡಿಗರು ೩,೦೨,೫೪

ತಮಿಳರು ೧,೧೬,೫೩

ಮಲಯಾಳರು ೧೨

- ಕರ್ನೂಲ್ ಡಿಸ್ಟ್ರಿಕ್ಟಿನ ಕೈಪಿಡಿ, ಪುಟ ೬.

ಕೊಂಡ ಎಂಬುದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ರೂಢಿಯಲ್ಲಿರುವ ಶಬ್ದ ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿರುವ ಬೆಟ್ಟಗಳೂ ಬೆಟ್ಟಗಳಿರುವ ಅನೇಕ ಊರುಗಳೂ ‘ಕೊಂಡ’ದಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತವೆ: ಅನುಮಕೊಂಡ, ಕೋಟಕೊಂಡ, ದುರ್ಗಪುಕೊಂಡ, ಪತ್ತಿಕೊಂಡ, ಪುಲಿಕೊಂಡ, ಬೈರಸಿಕೊಂಡ, ಮಂಟಿಕೊಂಡ, ಮುರವಕೊಂಡ, ಇತ್ಯಾದಿ. ‘ಮಲ’ ಶಬ್ದ ಅರ್ಥವಾಗದೆ, ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಬೆಟ್ಟದ ಸಾಲುಗಳನ್ನು ಆ ಪ್ರಾಂತದಲ್ಲಿ ನಲ್ಲಮಲಕೊಂಡ, ಎಱ್ಱಮಲ ಕೊಂಡ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲೆ ಬೆಟ್ಟವನ್ನು ಇಡುವ ಕೆಲಸ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಲ್ಲಮಲ, ಎಱ್ಱಮಲ ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳು ಬಹಳ ಪ್ರಾಚೀನವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಇವಕ್ಕೆ ಪೂರ್ವ ರೂಪಗಳು ನಲ್ಲಮಲೈ ಎಱ್ಱಮಲೈ. ಎಱ್ಱ೧ ಎಂದರೆ ಕೆಂಪು ಎಂದೇನೋ ಅರ್ಥ ಸರಿ. ಆದರೆ ನಲ್ಲ ಎಂದರೆ ತೆಲುಗಿನಲ್ಲಿ ಈಗ ಇರುವಂತೆ ಕಪ್ಪು ಎಂದೇ ಅರ್ಥವೇ? ‘ನಲ್’ ಎಂಬ ದ್ರಾವಿಡ ಧಾತುವಿಗೆ ಒಳ್ಳೆಯದು ಎಂದು ಅರ್ಥ. ಈ ಅರ್ಥ ತಮಿಳಿನಲ್ಲಿಯೂ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿಯೂ ನಲ್ಲ, ನಲಿ, ನಲವು ಮುಂತಾದ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ತೆಲುಗಿನಲ್ಲಿಯೂ ಹಿಂದೆ ಈ ‘ನಲ್’ ಧಾತುವಿದ್ದು ಅದಕ್ಕೆ ಶುಭ, ಶ್ರೇಷ್ಠ, ಸಂತೋಷಕರ ಎಂದು ಅರ್ಥವಾಗಿ ಅದು ‘ನಲುಗು’ ಮುಂತಾದ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಆ ಅರ್ಥ ನಲ್ಲಮಲದಲ್ಲಿಯೂ ಇದ್ದಿರಬಹುದೇ? ಅಥವಾ ಅದರ ಪ್ರಾಚೀನ ರೂಪವು ನಲ್ಲಮಲೈ, ನಲ್ಮಲೈ ಎಂದಿದ್ದು ‘ಶ್ರೀಶೈಲ’ ಎಂಬುದು ಅದರ ಸಂಸ್ಕೃತ ಭಾಷಾಂತರವಾಗಿರಬಹುದೇ? ಅಥವಾ ನಲ್ಲಮಲ ಪ್ರಾಂತದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು (ಶೃಂಗೇರಿಯಲ್ಲಿರುವಂತೆ) ಸುಮ್ಮನೆ ಬೆಟ್ಟ ಎಂದು ವ್ಯವಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದು, ‘ಮಲೈ’ ಎಂಬುದಷ್ಟನ್ನು ‘ಶೈಲ’ ಎಂದು ಭಾಷಾಂತರಿಸಿ ಹಿಂದೆ ಶ್ರೀಕಾರ ಸೇರಿಸಿದ್ದಿರಬಹುದೋ?

೧ = (ಕನ್ನಡ) ಎಡ್ಡ = ಸುಂದರ?

ಇದು ಅಸಂಭವವಲ್ಲ. ಈ ವಿಧವಾದ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯು ನಮ್ಮಲ್ಲಿಯೂ ಹೊರಗಿನವರಲ್ಲಿಯೂ ಹಿಂದೂ ಇಂದೂ, ಕಂಡುಬರುತ್ತಿರುವುದೇ - ಹೀಗೆ ಹುಲ್ಲಹಳ್ಳಿ ತೃಣಪುರಿಯಾಗಿದೆ. (ಇಂಥ ಭಾಷಾಂತರವು ಸರಿಯಾಗಿರಬೇಕು, ಸಮಂಜಸವಾಗಿ ಅರ್ಥವಾಗಬೇಕು ಎಂಬುದೇನೂ ಇಲ್ಲ!) ಇಲ್ಲಿ ಹುಲ್ಲ (ಳ್ಳ) ಎಂಬುದು ಒಬ್ಬನ ಹೆಸರು; ಅದಕ್ಕೆ ಹುಲ್ಲಿನ ಎಂದು ಅರ್ಥಮಾಡಿ ‘ತೃಣ’ವೆಂದು ಸಂಸ್ಕೃತ ಭಾಷಾಂತರ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಹೇಮಲತ (ಹ್ಯಾಂಲೆಟ್), ಗೋತೀರ್ಥ (ಆಕ್ಸ್ಫರ್ಡ್), ಸರಲಾಕ್ಷಹುಲಿಮೀಸೆ (ಷರ್ಲಾಕ್ ಹೋಮ್ಸ್), ಅಲ್ಲಾಳನಾಥ (ಅರುಳಾಲಪೆರುಮಾಳ್) ಇವು ಇತರ ಉದಾಹರಣೆಗಳು. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಂಸ್ಕೃತ ಪುರಾಣಗಳ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪುರಾಣಕಾರರು ನಲ್ಮಲೈ ಎಂಬುದನ್ನು ಶ್ರೀಶೈಲ ಎಂದು ಸಂಸ್ಕೃತಮಾಡಿರಬಹುದು; ಆಮೇಲೆ ಶಿಲಾದ ಋಷಿಯ ಕಥೆ ಹುಟ್ಟಿರಬಹುದು – ಕಾವೇರಿಯಿಂದ ಕವೇರನ ಕಥೆ ಹುಟ್ಟಿ ಹರಿದಹಾಗೆ. ಹಳೆಯ ದ್ರಾವಿಡ ಹೆಸರಿಗೆ ಬದಲಾಗಿ ಈಚೆಗೆ ಸಂಸ್ಕೃತ ಹೆಸರು ಬಂದಿರುವುದಕ್ಕೆ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿ ‘ಚಿದಂಬರ’ವನ್ನು ಹೇಳಬಹುದು. ಇದಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿನ ಹೆಸರು ‘ತಿಲ್ಲೈ’. ಕೃಷ್ಣಾ ಕುಮುದ್ವತೀ ಎಂಬುವೂ ಹೀಗೆಯೇ. ಇವಕ್ಕೆ ಪೆರ್ದೋರೆ, ಕುಂದೇರ್ ಎಂದು ಹೆಸರು. ಅನೇಕ ಆಳ್ವಾರುಗಳ ಮತ್ತು ನಾಯನಾರರ ಹೆಸರುಗಳೂ ಹೀಗೇ ಸಂಸ್ಕೃತವಾಗಿವೆ.

‘ಕರ್ನೂಲ್’ ಎಂಬುದು ‘ಕಂದೆನ್ ವೋಲು’ ಎಂಬ ತೆಲುಗು ಶಬ್ದದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿದೆಯೆಂದೂ ಈ ಹೆಸರು ಹಳೆಯ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕಂಡುಬರುವುದೆಂದೂ, ವಡ್ಡರು ಇಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಗಾಡಿಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಗಾಲಿಗಳಿಗೆ ಎರೆಯನ್ನು (ಕಂದೆನ) ಹಾಕುತ್ತಿದ್ದದ್ದರಿಂದ ಈ ಊರಿಗೆ ಈ ಹೆಸರು ಬಂತೆಂದೂ ಕರ್ನೂಲ್ ಡಿಸ್ಟ್ರಿಕ್ಟು ಕೈಪಿಡಿಯ ಲೇಖಕರಾದ ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣಯ್ಯ ಶೆಟ್ಟಿ ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ನಿರುಕ್ತಿ ನಿಜವಾಗಿರಲಿ ಇಲ್ಲದಿರಲಿ ಈ ಶಬ್ದದ ಮೊದಲ ಭಾಗವಂತೂ ಕನ್. – (ಕರ್ನೂಲ್ನಲ್ಲಿ ಇರುವ ರೇಫ ಈಚಿನದು) ಇದರ ಅರ್ಥ ಕಪ್ಪು ಎಂದು ಕಾಣುತ್ತದೆ.೧ ಕಿಟ್ಟಲ್ ಅವರು ತಮ್ಮ ನಿಘಂಟುವಿನಲ್ಲಿ ಕನ್, ಕದ್, ಕಬ್, ಕಮ್, ಕರ್, ಎಲ್ಲಾ ಒಂದೇ ಎಂದೂ ಅವುಗಳಿಗೆ ಕಪ್ಪು ಎಂದೇ ಅರ್ಥವೆಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇವುಗಳೆಲ್ಲಾ ಕರ್ ಎಂಬುದರ ರೂಪಾಂತರಗಳೆನ್ನಬಹುದು. ಆದರೆ ಕನುಗು (ಎಣ್ಣೆಯಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ತುಪ್ಪದಲ್ಲಿ ‘ಕರಿ’ಯುವುದು) ಕನರು, ಕಂದು (ಕಪ್ಪಾಗು) – ಇವುಗಳಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ಕನ್ ಎಂಬ ರೂಪವೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾದರೆ ‘ಕನ್ನಾಡು’ ಎಂದರೆ ಕಪ್ಪು ನಾಡೇ?

ಕರ್ನೂಲ್ ಪ್ರಾಂತಕ್ಕೆ ‘ಕನ್ನಾಡು’ ಎಂದು ಹೆಸರಿತ್ತೆಂದೂ ಇದರ ಪಕ್ಕದ ಕುಂದೇರ್ ಪ್ರಾಂತಕ್ಕೆ ರೇನಾಡು (=ಎರೆನಾಡು?) ಎಂದು ಹೆಸರೆಂದೂ ಮೇಲಣ ಲೇಖಕರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಕಲ್ನಾಡು, ಕರುನಾಡು (?) ಎಂಬುದು ಇದರ ಅರ್ಥವಿರಬಹುದು: ಆದರೆ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದಂತೆ ಕಪ್ಪು ನಾಡು ಎಂದೂ ಅರ್ಥವಾಗಬಹುದು. ಹಾಗಾದರೆ ಹಿಂದೆ ಇದು ಕನ್ನಡ ನಾಡಾಗಿತ್ತೋ? ಏಕಾಗಿರಬಾರದು? ಮಲೈ ಶಬ್ದವನ್ನೂ ಕರ್ನೂಲಿಗೆ ಸುಮಾರು ಐವತ್ತು ಮೈಲಿ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ‘ಕೋ ಇಲ್ ಕುಂಟ್ಲ’ ಎಂಬ ಊರಿನ ಹೆಸರನ್ನೂ ನೋಡಿದರೆ ಕನ್ನಡ – ತಮಿಳು ಅಥವಾ ‘ಕಂದಮಿಳು’೨ ನಾಡಾಗಿದ್ದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಕನ್ನಡ ನಾಡೆಲ್ಲ ಕಪ್ಪಾಗಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳುವುದು ದೊಡ್ಡ ಆಕ್ಷೇಪಣೆಯಲ್ಲ.

೧ ಎಣ್ಣೆಯನ್ನಾಗಲಿ ಎಣ್ಣೆಯ ಗಸಿಯನ್ನಾಗಲಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಅದಕ್ಕೆ ಹುಲ್ಲನ್ನು ಸುಟ್ಟು ಕರಿಕುಮಾಡಿಹಾಕಿ ಕಲಸುತ್ತಾರೆ. ಇದೇ ‘ಕಂದೆನ’, ‘ಕಂದನಿ’ ಅಥವಾ ‘ಎರೆ’. ಇದರ ಬಣ್ಣ ಕಪ್ಪು.

೨ ‘ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಮೂಲ’ ಪುಟ ೧೯.

ಶ್ರೀಶೈಲವು ಭಾಷಾಂತರೀಕರಣವಾದರೆ ‘ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ’ವು ಭಾಷಾಂತರಾನುಕರಣವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ – ಎಂದರೆ, ಮಲೈ ಅಯ್ಯನ್ ಎಂಬುದು ಅದರ ಮೂಲವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಮಲೈ ಅಯ್ಯನ್ ಎಂದರೆ ಬೆಟ್ಟದ (ಮೇಲಿರುವ) ಸ್ವಾಮಿ ಅಥವಾ ದೇವರು. ಮಲ್ಲಯ್ಯ ಎಂಬುದೂ ಇದೇ ಶಬ್ದದ ಬೇರೊಂದು ರೂಪ೧ – ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನಕ್ಕಿಂತ ಮಲ್ಲಯ್ಯ ಎಂಬ ಹೆಸರೇ ಹೆಚ್ಚು ಬಳಕೆ. ಈ ಶಬ್ದದ ಅವಯವಾರ್ಥ ಮರೆತು ಹೋದ ಮೇಲೆ ಬೆಟ್ಟದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತೋರಿಸಲು ಅನೇಕ ಕಡೆ ಅದನ್ನು ಮಲೆಯ ಮಲ್ಲೇಶ್ವರ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಿರಬೇಕು. ಗಿರಿ ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ ಎಂಬುದು ಇದೇ ವಿಧವಾದ ಸಂಸ್ಕೃತ ಪ್ರಯತ್ನ. ‘ಮಲೆ’ ಪದವು (ಬೆಟ್ಟ ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ) ಬಳಕೆಯಾಗದೆ ನಿಂತು ಹೋದ ಮೇಲೆ, ಅದು ಅರ್ಥವಾಗದೆ, ಇದು ‘ಮಳೆಯ’ ಮಲ್ಲಯ್ಯ ಅಥವಾ ಮಳೆಯ ಮಲ್ಲೇಶ್ವರ ಆಗಿರಬೇಕು (ಉದಾಹರಣೆ – ಅರಸಿಕೆರೆ, ಕಿಗ್ಗ ಈ ಊರುಗಳಲ್ಲಿ); ಇದಕ್ಕೆ ಪೂಜೆ ನಡೆಸಿದರೆ ಮಳೆ ಬರುತ್ತದೆಂಬ ಕಥೆ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿರಬೇಕು. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ೨ ‘ಬೈಲು’ ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನನಿಗೂ ‘ಮಳೆಯ’ ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನನಿಗೂ ವ್ಯತ್ಯಾಸ. ‘ಬೈಲು’ ಅಲ್ಲದ್ದು ‘ಮಳೆ’ಯಲ್ಲ - ‘ಮಲೆ’: ಬೈಲುಸೀಮೆ, ಮಲೆನಾಡು ಎಂಬಂತೆ.

ಮಲ್ಲ, ಮಲ್ಲಪ್ಪ, ಮಲ್ಲಮ್ಮ, ಮಲ್ಲೇಶ, ಮಲ್ಲೇಶ್ವರ, ಮಲ್ಲಾರಿ (?) ಇವು ಇದೇ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಬಂದವುಗಳು.೩ ಕನ್ನಡಿಗರಲ್ಲಿ ಇಂದಿಗೂ ರೂಢವಾಗಿರುವ ಬೆಟ್ಟಯ್ಯ, ಗಿರಿಯಪ್ಪ ಮುಂತಾದ ಹೆಸರುಗಳೂ ಮಲ್ಲಯ್ಯ ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನು ಕೊಡತಕ್ಕವುಗಳೇ. ಹಿಂದೆ ಶಿವನನ್ನು ಎಲ್ಲಾ ಕಡೆಯಲ್ಲಿಯೂ (ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲೆ) ಬೆಟ್ಟದ ದೇವರೆಂದು ಪೂಜಿಸುತ್ತಿದ್ದಿರಬಹುದೇ? ಆಗ ಅವನು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗೂ ಬೆಟ್ಟದ ದೇವರಾಗುತ್ತಾನೆ – ಗಿರೀಶ ಎಂಬಂತೆ. ದ್ರಾವಿಡದಲ್ಲಿ ‘ಮಲೈ ಅಯ್ಯನ್’ ಎಂಬ ಪದದ ಜೊತೆಗೆ ‘ಮಲೈಯನ್’ ಎಂಬ ಹ್ರಸ್ವರೂಪವೂ ಆಗಬಹುದು. ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿಯೂ ಇದರಂತೆ ‘ಗಿರಿಶ’ವೂ ಇದೆ. ಇದು ಕುತೂಹಲಜನಕವಲ್ಲವೇ?

೧ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಶಂ. ಬಾ. ಜೋಷಿಯವರು ಇದನ್ನು ಆಗಲೇ ಸೂಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಮಲ್ಲಕಾರ್ಜುನ ಎಂಬುದು ಪೂರ್ವರೂಪವಾಗಿಬೇಕೆಂಬುದು ಅವರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. (‘ಕರ್ಣಾಟಕದ ವೀರಕ್ಷತ್ರಿಯರು’, ಪುಟ ೧೦೪)

೨ ‘ಶಿವಾನುಭವ’, ಸಂಪುಟ ೧೩, ಪುಟ ೩೬.

೩ ಇವೆಲ್ಲಕ್ಕೂ ಮಲ್ (=ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿರು) ಎಂಬ ಧಾತುವೇ ದ್ರಾವಿಡ ಮೂಲವಾಗಿರುವಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ “ಮಲ ಮಲ್ಲ ಧಾರಣೇ” ಎಂಬ ಧಾತುವಿದೆ. ಈ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಮಲ್ಲ ಶಬ್ದವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತಲೂ ದ್ರಾವಿಡಧಾತುವಿನಿಂದ ನಿರ್ವಹಿಸುವುದೇ ಸರಿಯಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಸಂಸ್ಕೃತದ ಮಲ್ಲ (=ಕ್ಷತ್ರಿಯೋತ್ಪನ್ನವಾದ ಒಂದು ಜಾತಿ; ಜಟ್ಟಿ) ಶಬ್ದವೂ ಈ ದ್ರಾವಿಡ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಜನ್ಯವಾದದ್ದೆಂದು ಹೇಳಿದರೇ ಅರ್ಥ ಸ್ವರಸವಾಗುತ್ತದೆ. ಮಲ್ಲಾರಿ ಎಂದರೆ ಶಿವನೆಂದೂ ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ – ಅರಿ ಎಂದರೆ ಶತ್ರು ಎಂದೇ ಅರ್ಥವಾಗಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ (‘ಕರ್ಣಾಟಕದ ವೀರಕ್ಷತ್ರಿಯರು’ ಪುಟ ೧೦೪). ‘ಗುಜ್ಜಾರಿ’ಯಲ್ಲಿ ಈ ಅರ್ಥವಿಲ್ಲ. ವಿಷ್ಣು ಅಥವಾ ಕೃಷ್ಣ ಎಂದು ಅರ್ಥವಾದಾಗ, ಮಲ್ಲರ (ಜಟ್ಟಿಗಳ) + ಅರಿ = ಕೃಷ್ಣ ಎಂದು ಅರ್ಥವಿರಬಹುದು. ಈ ದೇವತೆಯ ಪೂಜೆ ಎಂದಿನಿಂದ ಬಂತು, ಅದರ ಮೂಲರೂಪ ಯಾವುದು ಎಂಬುದನ್ನು ಮೊದಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿಕೊಳ್ಳದೆ ಅದರ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸುವುದು ತಪ್ಪಾದೀತು.

ಜೈನ ತೀರ್ಥಂಕರರಲ್ಲೊಬ್ಬರ ಹೆಸರು ಮಲ್ಲಿ(ನಾಥ)೧ ಈ ಪದವೂ, ‘ಮಲ್ಲ’ದ ಬೇರೊಂದು ರೂಪವಾಗಿರಬೇಕು - ಸೋಮ, ಸೋವಿ; ನಾಗ, ನಾಕಿಗ, ನಾಕಿ ಎಂಬಂತೆ. ಮಲ್ಲಯ್ಯ ಎಂಬುದರ ಹ್ರಸ್ವರೂಪವಿದ್ದರೂ ಇರಬಹುದು; ಮಡಂದಯ್, ಮಡದಿ; ತಂಗಯ್, ತಂಗೆ, ತಂಗಿ ಎಂಬಂತೆ. ಇದನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರೆ ಕಲ್ಲಯ್ಯ, ಕಲ್ಲ, ಕಲ್ಲಿ (ನಾಥ) ಎಂಬುದಕ್ಕೂ ಉಪಪತ್ತಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಕಲ್ ಎಂಬ ದ್ರಾವಿಡ ಮೂಲಧಾತುವಿಗೂ ಮಲ್ ಎಂಬುದರಂತೆಯೇ ಗಟ್ಟಿ ಎಂಬ ಅರ್ಥವಿದ್ದು ಅದರಿಂದ ‘ಕಲ್ಲು’ (ಲ್) ಶಬ್ದಕ್ಕೆ ತಮಿಳಿನಲ್ಲಿ (ಮಲೈ ಶಬ್ದದಂತೆ) ಬೆಟ್ಟ ಎಂಬ ಅರ್ಥವೂ ಇದೆ. ನಿಜಗಲ್ಲು ಜಾವಗಲ್ಲು ಮುಂತಾದ ಊರುಗಳ ಹೆಸರುಗಳಲ್ಲಿ ಕಲ್ಲು ಎಂದರೆ ಬೆಟ್ಟವೆಂದೇ ಅರ್ಥ. ಆದ್ದರಿಂದ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಶಂ. ಬಾ. ಜೋಶಿಯವರು ಊಹಿಸುವಂತೆ೨ ಕಲ್ಲೇಶ್ವರನು ಕಳ್ಳೇಶ್ವರನೇ ಆಗಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ.೩

೧ ವೀರಶೈವ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ‘ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ’ನನ್ನೇ ‘ಮಲ್ಲಿನಾಥ’ ಎಂದೂ ಕರೆಯುವುದುಂಟು.

೨ ‘ಕನ್ನಡದ ನಲೆ’ – ಕರ್ಣ, ಕರಣ, ಕಣ್ಣ, ಕಣ್ನ, ಕನ್ನ, ಕನ್ಹ, ಕಳವ, ಕಳ್ಳ, ಕಳ್ವ, ಕನ್, ಕಂ, ಇವೆಲ್ಲಾ ಒಂದೇ ಶಬ್ದದ ಹಲವು ರೂಪಗಳೆಂದು ಅವರು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಡುತ್ತಾರೆ.

೩ ಸಂಭಾವನೆ – ೧೯೪೧</section>

</section>

<h1 class="level1-title" epub:type="title">ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಅದರ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು</h1>

ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ ಪ್ರಾಯಶಃ ಎಲ್ಲಾ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಪ್ರಾಚೀನ; ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಯೋಚಿಸುವ ಶಕ್ತಿ ವಿಕಾಸವಾದಂದೇ ಇದು ಹುಟ್ಟಿತೆಂದು ಹೇಳಬಹುದು. ಈಗ ದೊರೆತಿರುವ ಇದರ ಚರಿತ್ರೆಯ ಪೂರ್ವಭಾಗವನ್ನು ಗ್ರೀಕರ ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯರ ತತ್ವ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ನೋಡಬಹುದು.....

ತತ್ತ್ವ (ತತ್ + ತ್ವ) ಎಂದರೆ, ‘ಅದರ ತನ’, ವಾಸ್ತವಸ್ಥಿತಿ, ಸತ್ಯ, ನಮಗೆ ಕಾಣುವ ಈ ಜಗತ್ತಿನ ಸರಿಯಾದ ಸ್ವರೂಪ. ಇದನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು ಸುಲಭವಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ನಮ್ಮ ತಿಳಿವಿಗೆ ಸಾಧನಗಳಾದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಶಕ್ತಿ ಬಹು ಮಿತವಾದದ್ದು, ಸ್ಥೂಲವಾದದ್ದು; ಜಗತ್ತು ಅಮಿತವಾದದ್ದು, ಅಗಾಧವಾದದ್ದು, ಅತಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದದ್ದು. ಈ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಅನುಭವವು ಮುಂದೆ ಹೋಗಬೇಕಾದರೆ ಬುದ್ಧಿಯ ಸಹಾಯ ಬೇಕು; ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷದ ಜೊತೆಗೆ ತರ್ಕಾನುಮಾನವೂ ಬೇಕು; ಕೆಲವುವೇಳೆ ನಮಗಿಂತ ತಿಳಿದ ಸಮರ್ಥರ ಅನುಭವವನ್ನೂ ಅವರ ಮಾತಿನ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಕೂಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು; ಮತ್ತೊಂದು ಕಡೆ ಬಾಹ್ಯವಾದ ಯಂತ್ರೋಪಕರಣಗಳು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧಕವಾಗುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳ ಶಕ್ತಿಯೂ ಪರಿಮಿತವಾದದ್ದೇ; ಆದರೆ ಇವು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದಷ್ಟೂ ಬುದ್ಧಿ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದಷ್ಟೂ ಜಗತ್ತಿನ ಸ್ವರೂಪದ ಜ್ಞಾನ ಬೆಳೆಯುತ್ತ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಬೆಳೆಯುತ್ತ ಇದು ಎಂದಾದರೂ ಪರ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆಯೋ ಇಲ್ಲವೋ ಹೇಳುವುದಕ್ಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಇಂದಿನ ನಿಲುವಿನಲ್ಲಿ ಇದು ಅಸಾಧ್ಯವೆಂದೇ ತೋರುತ್ತದೆ; ಏನೇ ಆಗಲಿ ಈಗಂತೂ ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ ಒಂದು ಸಮಸ್ಯೆಗಳ ಬೀಡಾಗಿಯೇ ಉಳಿದಿದೆ.

ಮನುಷ್ಯನ ಅರಿವು ಬೆಳೆಯುತ್ತ ಬಂದು ಮೊದಲು ಎರಡು ಭಾಗವಾಯಿತೆಂದು ಹೇಳಬಹುದು; ೧. ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ, ತರ್ಕಾನುಮಾನ, ಆಪ್ತವಾಕ್ಯ ಇವುಗಳಿಂದ ಬಂದದ್ದು – ಇದೇ “ಜ್ಞಾನ”. ೨. ಯಂತ್ರೋಪಕರಣಾದಿ ಬಾಹ್ಯ ಸಾಧನಗಳಿಂದ ಪರೀಕ್ಷಾ ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನು ನಡಸಿ ಪಡೆದದ್ದು – ಇದು “ವಿಜ್ಞಾನ”. ನಮ್ಮವರು ಮೊದಲನೆಯ ಜ್ಞಾನವೇ ಜ್ಞಾನವೆಂದೂ ಪರಮ ಪುರುಷಾರ್ಥವಾದ ಮೋಕ್ಷಕ್ಕೆ ಸಾಧಕವೆಂದೂ, ಎರಡನೆಯದು ವಿಜ್ಞಾನ ಅಥವಾ ವಿಶೇಷ ರೀತಿಯ ಜ್ಞಾನವೆಂದೂ ಲೌಕಿಕೋಪಯೋಗಿ ಎಂದೂ ತೀರ್ಮಾನಿಸಿದರು. “ಮೋಕ್ಷೇ ಧೀರ್ಜ್ಞಾನಮನ್ಯತ್ತ ವಿಜ್ಞಾನಂ ಶಿಲ್ಪ ಶಾಸ್ತ್ರಯೋಃ”. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವರಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಅಂತರ್ಮುಖತೆಗೂ ಆತ್ಮಾನುಸಂಧಾನಕ್ಕೂ ಆತ್ಮಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಕ್ಕೂ ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯಬಂತು. ಖಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರ ರಸತಂತ್ರ ಮುಂತಾದ ‘ವಿಜ್ಞಾನ’ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು ಕೆಲವು ಕಾಲ ಬೆಳೆದು ಬಂದರೂ ಇವು ಮಿಕ್ಕೆಲ್ಲ ಭಾರತೀಯ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಂತೆಯೇ ಕಾಲಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಬೆಳವಣಿಗೆ ನಿಂತು, ಕ್ಷೀಣಿಸಿ ಹೋದುವು. ‘ಜ್ಞಾನ’ ಅಥವಾ ‘ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಶಾಸ್ತ್ರ’ವೂ ನೂರಾರು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆಯೇ ಬೆಳೆಯುವುದು ನಿಂತು ಹೋಯಿತೆಂದು ಹೇಳಬಹುದು. ಇಂದಿಗೂ ದ್ವೈತಾದ್ವೈತ ವಿಶಿಷ್ಟಾದ್ವೈತ ಮುಂತಾದ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳ ಅನುಯಾಯಿಗಳಲ್ಲಿ ವಾದವಿವಾದಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿರುವುದು ಕಂಡು ಬರುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವರು ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಹಿಂದಿನ ಭಾಷ್ಯಗಳು ಅವುಗಳ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಪರಿಷ್ಕಾರಗಳು ಇವುಗಳ ಎಲ್ಲೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೊರಗೆ ಬರುತ್ತಿಲ್ಲ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸಂಪ್ರದಾಯದವರೂ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಮತ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಆಚಾರ್ಯರುಗಳಿಂದ ಕೊನೆಯದಾಗಿ ಸಿದ್ಧಾಂತ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಎಂದು ದೃಢವಾಗಿ ನಂಬಿಬಿಟ್ಟಿರುತ್ತಾರೆ.

ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯರಲ್ಲಿಯೂ ಮೊದಲು ‘ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ’ ಒಂದೇ ಆಗಿತ್ತು. ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಯ ಮುಂತಾದ ದರ್ಶನಗಳ ಕರ್ತರು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿರುವ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಇವು, ದ್ರವ್ಯಗಳು ಇಷ್ಟೇಯೆ, ಗುಣಗಳು ಇಂಥವೇಯೆ, ಅವುಗಳ ಸ್ವರೂಪ ಹೀಗೆಯೆ ಎಂದು ಆರಂಭಮಾಡಿಕೊಂಡು, ಹೇಗೆ ಕಲ್ಲು, ಮಣ್ಣು, ಬೆಳಕು, ಬಂಗಾರ, ಕಾಲ, ಆಕಾಶ, ಮನಸ್ಸು, ಆತ್ಮ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ವಿಚಾರಮಾಡಿದರೋ ಹಾಗೆಯೇ ಅರಿಸ್ಟಾಟಲ್ ಸಾಕ್ರಟೀಸ್ ಮುಂತಾದ ಪ್ರಾಚೀನ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ತತ್ವಜ್ಞರೂ, ಖಗೋಳ, ಭೂಗೋಳ, ಜೀವ, ಮನುಷ್ಯ, ಇಹ ಪರ ಇವುಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟ ಅಂಶಗಳನ್ನೆಲ್ಲಾ ವಿಚಾರಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಇವು ವೃದ್ಧಿಹೊಂದಿ ಕಾಲಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನ ವಿಜ್ಞಾನಗಳಾಗಿ ವಿಭಕ್ತವಾದುವು, ಬೆಳೆದುವು, ಇಂದಿಗೂ ಶಾಖೋಪಶಾಖೆಗಳಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿವೆ. ಇವು ಎಷ್ಟು ಮಟ್ಟಿಗೆ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿವೆ ಎಂದರೆ ಲೌಕಿಕ ವಿಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧ ಪಟ್ಟ ಯಾವ ಒಂದು ಉಪಶಾಖೆಯನ್ನೇ ಆದರೂ ಈಗ ಕರತಲಾಮಲಕವಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಅದರಲ್ಲಿ ಸಮಗ್ರವಾಗಿ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆದುಬಿಟ್ಟಿದ್ದೇನೆಂದು ಯಾರೂ ಧೈರ್ಯವಾಗಿ ಹೇಳುವಂತಿಲ್ಲ. ಪ್ರಪಂಚದ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ವಿದ್ಯಾಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನು ನಡಸಿ, ತರ್ಕಿಸಿ, ಫಲಿತಾಂಶವನ್ನು ಲೇಖನಗಳಾಗಿ, ಗ್ರಂಥಗಳಾಗಿ ಹಲವು ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಯಾರೊಬ್ಬರಾದರೂ ಇವುಗಳನ್ನೆಲ್ಲಾ ಓದಿ ತಿಳಿದು ಬುದ್ಧಿಗತವಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ದುಸ್ತರವಾಗುತ್ತ ಬರುತ್ತಿದೆ.

ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಮೂರು ಗುಂಪು ಮಾಡಬಹುದು: ೧. ಇರವು: - ಈ ಪ್ರಪಂಚ ಎಂದಿನಿಂದ ಇದೆ? ಎಲ್ಲಿಂದ ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಇದೆ? ಇದು ಹುಟ್ಟುವುದಕ್ಕಿಂತ ಮುಂಚೆ ಇಲ್ಲಿ ಏನು ಇತ್ತು? ಇದು ಯಾವಾಗಲೂ ಹೀಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆಯೆ? ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಏನಾಗುತ್ತದೆ? ಅದನ್ನು ಯಾರು ಏನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ? ದಿನ ದಿನಕ್ಕೂ ಬದಲಾಯಿಸುತ್ತಿರುವ ‘ಜಗತ್ತು’ ಹೀಗೆಯೇ ಬದಲಾಯಿಸುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತದೆಯೇ? ಇದರ ಹಿಂದೆ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ, ಬದಲಾಗದೆಯೇ ಇರುವುದು ಏನಾದರೂ ಇದೆಯೆ? ಹಾಗಿದ್ದರೆ ಅದರ ಸ್ವರೂಪವೇನು? ಅದು ಏಕೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಾಗುವುದಿಲ್ಲ? ಹುಟ್ಟು ಸಾವುಗಳೆಂದರೇನು? ಮನುಷ್ಯ ಹುಟ್ಟುವುದಕ್ಕಿಂತ ಮುಂಚೆ ಎಲ್ಲಿದ್ದ? ಸತ್ತ ಮೇಲೆ ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ? ಏನಾಗುತ್ತಾನೆ? ಈ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿರುವ ವಸ್ತುಗಳಿಗೆ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧವೇನು? ಇವು ಹಲವೋ, ಕೆಲವೋ, ಕೊನೆಗೆ ಒಂದೇಯೋ? ಇತ್ಯಾದಿ. ೨. ಅರಿವು: - ಈ ಅರಿವು ಎಂದರೇನು? ಇದು ನಮಗೆ ಆಗುವುದು ಹೇಗೆ? ಭ್ರಮೆಯಾವುದು? ಪ್ರಮೆಯಾವುದು? ಏಕೆ? ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಜಡ ಚೇತನ ಎರಡೂ ಕಾಣುತ್ತವೆಯಲ್ಲ, ಇವುಗಳಿಗೆ ಏನು ಸಂಬಂಧ? ಜಡದಿಂದ ಚೇತನ ಬಂತೇ? ಜಡ ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಜಡವೇ? ಅಥವಾ ಚೇತನ ಅದರಲ್ಲಿ ಅವ್ಯಕ್ತವಾಗಿದೆಯೇ? ಜಗತ್ತೆಲ್ಲಾ ಯಾವುದಾದರೂ ಒಂದು ಮಹಾಚೇತನದಿಂದ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆಯೇ? ಹಾಗಾದರೆ ಮನುಷ್ಯನಿಗೂ ಅದಕ್ಕೂ ಏನು ಸಂಬಂಧ? ಅದರ ಶಕ್ತಿಗೆ ಎಲ್ಲೆ ಇದೆಯೇ? ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಏಕೆ ಇಲ್ಲ? ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವುಂಟೆ? ಎಷ್ಟರಮಟ್ಟಿಗೆ? ಇತ್ಯಾದಿ. ೩. ನಲಿವು: - ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಸುಖ ದುಃಖಗಳ ಅನುಭವ ಹೇಗಾಗುತ್ತದೆ? ಇವುಗಳ ನಿಜವಾದ ಸ್ವರೂಪವೇನು? ಸುಖ ದುಃಖಗಳಿಗೆ ಏನು ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧ? ಇವು ಹೇಗೆ ಬಂದುವು? ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣರು ಯಾರು? ನಾವೇ, ನಮಗೆ ಮೀರಿದ ಮತ್ತೊಂದು ಶಕ್ತಿಯೇ? ಈ ಶಕ್ತಿಗೆ ಏನಾದರೂ ಉದ್ದೇಶವಿದೆಯೇ? ನಾವು ಅದನ್ನು ಒಲಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದೇ? ಹೇಗೆ? ಅದಕ್ಕೆ ಬೇಕಾದವರಿಗೆ ಕಷ್ಟವನ್ನೂ ಬೇಕಾದವರಿಗೆ ಸುಖವನ್ನೂ ಕೊಡುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಗಳಿವೆಯೇ? ಇಲ್ಲ, ಅದೂ ಅಸಹಾಯವೋ? ಪಾಪ ಪುಣ್ಯಗಳುಂಟೇ? ಇವುಗಳಿಗೆ ದುಷ್ಫಲ ಸತ್ಫಲಗಳು, ಎಂದರೆ ಕಷ್ಟ ಸುಖಗಳು, ಉಂಟೇ? ಎಂದರೆ ‘ಕರ್ಮ’ದ ಸ್ವರೂಪವೇನು? ಇದು ನಮ್ಮ ಕೈಯಲ್ಲಿದೆಯೇ? ಇತ್ಯಾದಿ.

ಇಂಥ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನನ್ನೂ ಬಾಧಿಸುತ್ತವೆ. ಅವನವನ ವಯಸ್ಸು ವಿದ್ಯೆ ಬುದ್ಧಿ ಅನುಭವ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನೂ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಇದಕ್ಕೆ ಉತ್ತರಕೊಡಲು ಅಥವಾ ಕೊಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಯತ್ನಪಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಕೆಲವರಿಗೆ ಅದರಿಂದ ಅಥವಾ ಇತರರು ಹೇಳುವ ಉತ್ತರಗಳಿಂದ ಸಮಾಧಾನವಾಗಬಹುದು, ತೃಪ್ತಿಯಾಗಬಹುದು, ಸಂತೋಷವಾಗಬಹುದು, ಶಾಂತಿಯಾಗಬಹುದು. ಆದರೆ ಇತರರಿಗೆ ಇವು ಕೊನೆಯವರೆಗೂ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಾಗಿಯೇ ಉಳಿದು, ಚರ್ಚಿಸಿದಷ್ಟೂ ಗಹನವಾಗಿ, ಸಂದೇಹದಲ್ಲಿಯೇ ಜನ್ಮವನ್ನು ಮುಗಿಸುವಂತಾಗಬಹುದು. ಈ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ “ತಿಳಿದಷ್ಟು ತಿಳಿಯಿತು, ತಿಳಿವು ಅನಂತ; ಸಮಾಧಾನ ತೃಪ್ತಿ ಶಾಂತಿ ಸಂತೋಷಗಳು ದೊರೆತದ್ದೆಲ್ಲಾ ಒಂದು” ಎಂಬುದು ಒಂದು ಮತ. “ಅಸಂತೋಷವೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗೆ ಮೂಲ; ಏನು ಸಿಕ್ಕಿದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಸಂತೋಷಪಟ್ಟುಕೊಂಡು ಸುಮ್ಮನಿರುವುದು ಹಂದಿಯ ಜೀವನ; ವಿಚಾರಮಾಡುತ್ತ ಹೋದರೆ ಭ್ರಾಂತಿಗೆ ಒಳಗಾಗಬಹುದು; ತಪ್ಪು ಮಾಡಬಹುದು; ಆದರೆ ಮುಂದೆ ತಿದ್ದಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಂಭವವಿದೆ; ಇದುವರೆಗೆ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು ಬೆಳೆದಿರುವುದೆಲ್ಲಾ ಹೀಗೆಯೇ; ವಿಜ್ಞಾನಶಾಸ್ತ್ರಗಳೂ ಕೂಡ ತಾವು ಇಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಿರುವುದು ಸಾರ್ವಕಾಲಿಕವಾದ ಅಬಾಧಿತವಾದ ಸಿದ್ಧಾಂತವೇನಲ್ಲ; ಇಂದಿನ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಅದು ಸರಿ. ಮುಂದೆ ಇದು ವ್ಯತ್ಯಾಸವಾಗಬಹುದು. ಈ ಮಾತನ್ನು ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ವೈಜ್ಞಾನಿಕರೇ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವಿಚಾರಮಾಡಬೇಕು, ಮಾಡುತ್ತಿರಬೇಕು” ಎಂಬುದು ಇನ್ನೊಂದು ಮತ.

ಈ ಎರಡನೆಯ ಮತವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ ವಿಜ್ಞಾನಶಾಸ್ತ್ರಗಳು ಬೆಳೆಯುತ್ತಿವೆ. ಪ್ರಾಚೀನತೆಯೇ ನಿರ್ದುಷ್ಟವಾದ ಪರಮ ಪ್ರಮಾಣವೆಂದು ಅವರು ಕೈಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ಶರಣು ಹೇಳಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ನಮ್ಮಲ್ಲಿಯೂ “ಮಾಮೇಕಂ ಶರಣಂ ವ್ರಜ” ಎಂದು ಹೇಳಿರುವವರೇ “ವಿಮೃಶ್ಯೈತದಶೇಷೇಣ ಯಥೇಚ್ಛಸಿ ತಥಾ ಕುರು” ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ಇಂದಿನ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯರಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಂದು ಅತಿಶಯವೇನೆಂದರೆ ‘ಜ್ಞಾನ’ ಪ್ರತಿಪಾದಕರಾದ ತಾತ್ವಿಕರೂ ‘ವಿಜ್ಞಾನ’ ಪ್ರತಿಪಾದಕರ ನೆರವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ವಿಜ್ಞಾನ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಶಾಸ್ತ್ರ, ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಶಾಸ್ತ್ರ. ಅದಕ್ಕೆ ಒರೆಹಚ್ಚಿ, ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಗೆದ್ದರೆ ತತ್ವವು ದ್ವಿಗುಣವಾಗಿ ಸಾಧಿತವಾದಂತಾಗುತ್ತದೆ, ದೃಢಪಟ್ಟಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಒಂದಾನೊಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನ ವಿಜ್ಞಾನಗಳೆಂದು ಬೇರೆಯಾದ ತತ್ವ ಮತ್ತೆ ಒಂದುಗೂಡುತ್ತಿದೆ; ಲೌಕಿಕ ವಿಜ್ಞಾನವು ಅತೀಂದ್ರಿಯವಾದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಕುರಿತು ವಿಚಾರ ಮಾಡುವಷ್ಟು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಬಿಟ್ಟಿದೆ. ಜೀವಶಾಸ್ತ್ರದ ‘ಜೀನ್’ಗಳೂ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರದ ‘ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನ್’ಗಳೂ ಇಂಥವು. ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರವು ಇಂದು ವಸ್ತು ಶಕ್ತಿ ಇವು ಬೇರೆಬೇರೆಯೇ ಒಂದೇ ಎಂದು ವಿಚಾರ ಮಾಡುತ್ತಿದೆ; ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿರುವ ವಸ್ತುವೆಲ್ಲಾ ಮೂಲತಃ ಧನ ವಿದ್ಯುತ್ತು ಋಣ ವಿದ್ಯುತ್ತು ಎಂದು ಹೇಳಬಹುದು; ಅವೂ ಒಂದೇ ಎಂದು ಹೇಳಿದರೂ ಹೇಳಬಹುದು – ಎಂಬ ಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಿದೆ.

ಈಗಿನ ಕಾಲವನ್ನು ವಿಜ್ಞಾನದ ಯುಗವೆಂದು ಕರೆಯುವುದು ರೂಢಿ. ಪ್ರಕೃತಿ ವಿಜ್ಞಾನ, ಭೌತವಿಜ್ಞಾನ, ಸಮಾಜವಿಜ್ಞಾನ ಮುಂತಾದವು ಬೆಳೆದು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯವಾಗಿ ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನು ನಡೆಸಿ, ಬಾಹ್ಯಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಪರಿಶೋಧಿಸಿ, ಮಾನವ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ರೋಗರುಜಿನಾದಿಗಳನ್ನು ನಿವಾರಣೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದಲೂ ನಾನಾ ಭೋಗಸಾಧನಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುವುದರಿಂದಲೂ ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದಿರುವುದರಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಈ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು ಬೆಳೆದಿರುವುದು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಆಯಾ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರಿಗೆ ಇರುವ ಜ್ಞಾನಪಿಪಾಸೆಯಿಂದ, ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯಿಂದ, ಸಂಸ್ಕಾರ ವಿಶೇಷಗಳಿಂದ. ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು ಜನಜೀವನದಲ್ಲಿ ಈ ಲೌಕಿಕ ವಿಜ್ಞಾನಗಳಷ್ಟು ಸಾರ್ವತ್ರಿಕವಾಗಿ ಪ್ರಭಾವಕಾರಿಗಳಲ್ಲವಾದ್ದರಿಂದ ಇಂದು ತಮ್ಮ ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿವೆ, ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿವೆ; ಆದರೂ ಜೀವನದ ಗಹನ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಬಲವಾದ ಆಸಕ್ತಿಯುಳ್ಳ ಕೆಲವು ಚಿಂತಾಶೀಲರಿಂದ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತಿವೆ. ಪ್ರಪಂಚದ ಯಾವ ಪ್ರಯೋಗಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಪರೀಕ್ಷೆ ನಡೆದು ಒಂದು ಹೊಸ ಸಂಗತಿ ತಿಳಿದುಬಂದರೂ, ಹೇಗೆ ಮಿಕ್ಕ ಕಡೆಯ ವೈಜ್ಞಾನಿಕರು ಅದನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ, ಸಮರ್ಥಿಸಿ ಅಥವಾ ತಿದ್ದಿ, ತಿಳಿವನ್ನು ರಾಶಿಹಾಕುತ್ತಿದ್ದಾರೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರಲ್ಲಿಯೂ, ಯಾವ ದೇಶದ ಯಾವ ಜನಾಂಗದವರು ಯೋಚಿಸಿ ಒಂದು ತತ್ವವನ್ನು ಸೂತ್ರಿಸಿದರೂ ಅದನ್ನು ಮಿಕ್ಕವರು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ಅದರ ಖಂಡನಮಂಡನಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತಾರೆ. ಸತ್ಯ ತತ್ವಗಳು ಸೂರ್ಯಚಂದ್ರರಂತೆ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆಲ್ಲಾ ಒಂದೇ ಹೊರತು ಬೇರೆ ಅಲ್ಲ. ಮತ್ತು ಈಗ ಯಾವ ತತ್ವವನ್ನು ಹೇಗೆ ಹೇಳುವುದಕ್ಕೂ ಯಾರೂ ಹೆದರಿ ಹಿಂತೆಗೆಯಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ; ಈಗ ಸೂರ್ಯ ತಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ, ಭೂಮಿ ತಿರುಗುತ್ತದೆ ಎಂದರೆ ಯಾರಿಗೂ ಶಿಕ್ಷೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಈಗ ಯಾವುದೋ ಒಂದು ರಾಜಕೀಯ ಉದ್ದೇಶ ಸ್ವಾರ್ಥಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಯಾವುದೂ ‘ಗುಹ್ಯಾತ್ ಗುಹ್ಯತರ’ ವಾಗಿರಬೇಕಾದದ್ದಿಲ್ಲ. ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಪೂರ್ವವೇನು ಪಶ್ಚಿಮವೇನು? ಸೂರ್ಯನು ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿ ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುವಂತೆ ಕಂಡರೂ, ವಸ್ತುತಃ ಪೂರ್ವವೇ ಪಶ್ಚಿಮ, ಪಶ್ಚಿಮವೇ ಪೂರ್ವ; ಹುಟ್ಟುವುದೇ ಮುಳುಗುವುದು, ಮುಳುಗುವುದೇ ಹುಟ್ಟುವುದು. ಇನ್ನೊಂದು ವಿಧದಲ್ಲಿ ನೋಡಿದರೆ, ಪೂರ್ವವೂ ಇಲ್ಲ ಪಶ್ಚಿಮವೂ ಇಲ್ಲ. ಹುಟ್ಟುವುದೂ ಇಲ್ಲ ಮುಳುಗುವುದೂ ಇಲ್ಲ; ಇವೆಲ್ಲಾ ‘ಉಪಾಧಿ’ಯ ನಿಮಿತ್ತದಿಂದ, ಕೇವಲ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಎನ್ನಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ನಮಗೆ ದೊರೆತಿರುವ ಮತ್ತು ದೊರೆಯುತ್ತಿರುವ ಜ್ಞಾನವನ್ನು, ನಾನಾ ದಿಕ್ಕಿನಿಂದ ಶೇಖರಿಸಿ ಹೋಲಿಸಿ ಹೊಂದಿಸಿ ತಿದ್ದಿ ಸರಿಪಡಿಸಿ ರಚಿಸಿಕೊಂಡರೆ ತತ್ವವು ಪ್ರಸನ್ನವಾಗಿ ತನ್ನ ಕಲ್ಯಾಣತಮವಾದ ರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸೀತು. ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಜ್ಞಾನ ಒಲಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ನಾವು ತತ್ವವನ್ನು ನೋಡಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ, ನಾವು ತಿಳಿದಿರುವುದೇ ಸರಿ, ಎಂಬ ಅಹಂಭಾವ ಧೋರಣೆಗಳನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಹೊರಟರೆ, ತತ್ವವು ಅಗಾಧವಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮ ವಿಷ್ಣುಗಳಿಗೂ ಅದರ ತುದಿ ಮೊದಲು ಸಿಕ್ಕದಂತಾದೀತು. ದೇವರು ಒಂದು ಸಕ್ಕರೆಯ ಪರ್ವತದ ಹಾಗೆ; ಮನುಷ್ಯನು ಒಂದು ಇರುವೆಯ ಹಾಗೆ. ಎಷ್ಟು ವರ್ಷ, ಎಷ್ಟು ಇರುವೆಗಳು ಕಚ್ಚಿ ಎಳೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಿ ಆ ಪರ್ವತವನ್ನು ತಿಂದು ಮುಗಿಸಿಯಾವು? – ಎಂದು ರಾಮಕೃಷ್ಣ ಪರಮಹಂಸರು ಕೇಳಿದರಂತೆ! ಜಗತ್ತು – ಕೇವಲ ಭೌತಿಕವಾದ ಬಾಹ್ಯಜಗತ್ತೇ – ಈಗ ನಮಗೆ ತಿಳಿದಿರುವಂತೆ ಅಗಾಧವಾದದ್ದು. “ಎಲ್ಲೋ ಕೆಲವು ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ನಮ್ಮ ಭೂಮಿಗಿಂತ ಚಿಕ್ಕವಿರಬಹುದು; ಆದರೆ ಮಿಕ್ಕವೆಲ್ಲ?ಆ ನಮ್ಮ ಭೂಮಿಯಂಥ ಲಕ್ಷಾಂತರ ಭೂಮಿಗಳನ್ನು ತಮ್ಮಲ್ಲಿ ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ಒಳಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದಂಥವು. ಇಂಥ ನಕ್ಷತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೊಂದು ಎಷ್ಟೆಷ್ಟು ದೂರವಿದೆ ಎಂದರೆ ಅದರಿಂದ ಮೊದಲು ಹೊರಟ ಬೆಳಕೇ ಇನ್ನೂ ನಮ್ಮ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸೇರಿಲ್ಲ. ಇಂಥವು ಪ್ರಪಂಚದ ಎಲ್ಲಾ ಸಮುದ್ರಗಳ ತೀರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಎಷ್ಟು ಮರಳುಕಾಳುಗಳಿವೆಯೋ ಅಷ್ಟು ಅಸಂಖ್ಯಾತವಾಗಿ ಇವೆ. ಇವೊಂದೊಂದೂ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಒಂಟೊಂಟಿಯಾಗಿ ಓಡಾಡಿಕೊಂಡಿವೆ; ಅವಕ್ಕೆ ಪರಸ್ಪರ ಎಷ್ಟು ದೂರವಿದೆಯೆಂದರೆ ಅವು ಪ್ರಾಯಶಃ ಲಕ್ಷಾಂತರ ವರ್ಷಗಳಿಗೊಂದು ಸಾರಿಯೂ ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಡಿಕ್ಕಿ ಹೊಡೆಯುವಂತಿಲ್ಲ” – ಎಂದು ಒಬ್ಬ ದೊಡ್ಡ ಆಧುನಿಕ ವೈಜ್ಞಾನಿಕರು ಜಗತ್ತಿನ ಘನತೆ ವೈಶಾಲ್ಯಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸಿದ್ದಾರೆ.೧ ಇಂಥ ಜಗತ್ತಿನ ತತ್ವವನ್ನು ತನ್ನ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ತೆಂಗಿನಕಾಯಿ ಗಾತ್ರದ ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಅಡಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕೆನ್ನುವ ಮನುಷ್ಯನೇ ಒಂದು ಅದ್ಭುತಸೃಷ್ಟಿ. ಭೋಗ್ಯವಸ್ತುಗಳಿರಲಿ, ಅನ್ನ ನೀರನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟು ಈ ತತ್ವದ ಪರಿಶೀಲನೆಯಲ್ಲಿ ಮಗ್ನರಾಗುವ ತಾತ್ವಿಕರೂ ಉಂಟು. “ಈ ಭೂಮಿಯ ಆಚೆ ಏನಿದೆ? ಅದರ ಆಚೆ ಏನಿದೆ? ಇನ್ನೂ ಆಚೆಗೆ? ಇನ್ನೂ, ಇನ್ನೂ ಆಚೆಗೆ?..........” ಎಂದು ಪರಮ ಕುತೂಹಲದಿಂದ ಹಲವು ವೇಳೆ ಚಿಕ್ಕ ಚಿಕ್ಕ ಹುಡುಗರೂ ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಕುತೂಹಲವನ್ನು ಅಡಗಿಸುವುದು ಹೇಗೆ?

೧ ಜೀನ್ಸ್ ಅವರ “ದಿ ಮಿಸ್ಟೀರಿಯಸ್ ಯೂನಿವರ್ಸ್”.

ಇಂದಿನ ವ್ಯಾಸಂಗ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಎಲ್ಲಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯಗಳಲ್ಲಿಯೂ ತತ್ವಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯ ಕಡಮೆಯಾಗಿದೆ. ಆದರೂ ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನ ಜೀವನದಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದಲ್ಲ ಒಂದು ಸಾರಿ ತತ್ವಚಿಂತನೆಯ ಕಡೆಗೆ ಮನ್ಸು ತಿರುಗುತ್ತದೆ. ಆಗ ಮಿಕ್ಕದ್ದೆಲ್ಲವೂ ಪೊಳ್ಳಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಸತ್ತ ಮೇಲೆ ಏನಾದರೇನು? ಇದ್ದರೇನು, ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೇನು? ಆದರೂ ಹುಡುಗನಾದ ನಚಿಕೇತನಿಗೆ ಅದೇ ದೊಡ್ಡದಾಯಿತು. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ‘ಚತುರ್ವಿದಾ ಭಜಂತೇ ಮಾಂ ಜನಾಸ್ಸುಕೃತಿನೋಽರ್ಜುನ । ಆರ್ತೋ ಜಿಜ್ಞಾಸುರರ್ಥಾರ್ಥೀ ಜ್ಞಾನೀ ಚ ಭರತರ್ಷಭ ॥’ ಎಂಬ ಗೀತಾ ವಾಕ್ಯವು ಜ್ಞಾಪಕಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ; ಕೇವಲ ಕುತೂಹಲ ಸಂತೃಪ್ತಿಯೇ ಅಲ್ಲ, ಅನಿಷ್ಟ ನಿವಾರಣೆ ಇಷ್ಟಪ್ರಾಪ್ತಿಗಳೇ ಅಲ್ಲ, ಇವುಗಳಿಗಿಂತ ಇನ್ನೂ ಘನವಾದ, ಪ್ರಬಲವಾದ, ಇನ್ನೇನೋ ಒಂದು ಶಕ್ತಿ ತತ್ವಾನುಸಂಧಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯುಂಟುಮಾಡುವುದೆನ್ನಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರವು ನಿಷ್ಪ್ರಯೋಜನವಾದ್ದು, ಬರಿಯ ಕಂಠಶೋಷಣೆ, ನಮ್ಮ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧವೇ ಇಲ್ಲದ್ದು ಎಂಬುದನ್ನು ಒಪ್ಪುವುದಕ್ಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಬಾಹ್ಯವಾದ ಸುಖ ಜೀವನಕ್ಕೆ ವಿಜ್ಞಾನವೆಷ್ಟು ಅವಶ್ಯಕವೋ ಅಂತರವಾದ ಶಾಂತಜೀವನಕ್ಕೆ ತತ್ವಜ್ಞಾನವೂ ಅಷ್ಟು ಅವಶ್ಯಕ೧..........

೧ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಜಿ. ಹನುಮಂತರಾವ್, ಎಂ.ಎ., ಅವರ “ಆಧುನಿಕ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು” ಎಂಬ ಗ್ರಂಥಕ್ಕೆ ಬರೆದಿರುವ ಮುನ್ನುಡಿಯಿಂದ ತೆಗೆದುಕೊಂಡದ್ದು. – ೧೯೪೫.

</section>

<h1 class="level1-title" epub:type="title">ದೇವೀಭಾಗವತ</h1>

“ದೇವೀಭಾಗವತ”೧ವೆಂದರೆ ದೇವಿಯ ಅಥವಾ ದೇವೀಭಗವತಿಯ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸುವ ಗ್ರಂಥ. ಈ ದೇವಿ ಯಾರೆಂಬುದನ್ನು ಮೊಟ್ಟಮೊದಲೇ ಮಂಗಳ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸಿದೆ:-

ಸರ್ವ ಚೈತನ್ಯ ರೂಪಾಂ ತಾಂ ।

ಆದ್ಯಾಂ ವಿದ್ಯಾಂ ಚ ಧೀಮಹಿ ।

ಬುದ್ಧಿಂ ಯಾ ನಃ ಪ್ರಚೋದಯಾತ್ ॥೨

ಆದಿಶಕ್ತಿಯೇ ಆ ದೇವಿ. ಅವಳಿಗೆ ಮೂಲಾವಿದ್ಯಾ, ಮಹಾಮಾಯಾ, ಪರಾಪ್ರಕೃತಿ, ಭುವನೇಶ್ವರೀ ಮುಂತಾದ ಹೆಸರುಗಳೂ ಉಂಟು. ಪರಬ್ರಹ್ಮದ ಶಕ್ತಿಯೇ ಆ ದೇವಿ ಎಂದು ಹೇಳಿದರೂ ಹೇಳಬಹುದು.

“ಪುರಾಣ”ವೆಂದರೆ ಹಿಂದಿನದು, ಹಳೆಯದು, ಪುರಾತನವಾದದ್ದು. ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ವಿಷಯ ಬಹು ಹಿಂದಿನಿಂದ ತಿಳಿದುಬಂದಿರುವ ಸಂಗತಿಯಾದ್ದರಿಂದ ಅದಕ್ಕೆ ಈ ಹೆಸರು ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ.

ರಾಮಾಯಣ ಭಾರತ ಭಾಗವತಗಳನ್ನು ಓದಿ ಅರ್ಥವಿವರಿಸುತ್ತಿದ್ದರೆ “ಪುರಾಣ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ” ಎನ್ನುವುದು ರೂಢಿ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ನಿಜವಾಗಿ ಪುರಾಣವೆಂಬ ಹೆಸರಿಗೆ ತಕ್ಕದ್ದು ಭಾಗವತ ಒಂದೇ. ರಾಮಾಯಣ ಭಾರತಗಳೆರಡನ್ನೂ ಬೇರೆ ಒಂದು ಗುಂಪು ಮಾಡಿ ಅವುಗಳನ್ನು “ಇತಿಹಾಸ”ಗಳೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇತಿಹಾಸವೆಂದರೆ ‘ಹೀಗೆ ಇತ್ತಂತೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ಕಥೆ. ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣವು ಇಂಥ ಹಿಂದಿನ ಕಥೆಯನ್ನು ಒಳಕೊಂಡದ್ದಾದರೂ, ‘ಆದಿಕಾವ್ಯ’ವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪುರಾಣದಂಥ ಭಾಗಗಳು ಅನೇಕವಿದ್ದರೂ ಒಟ್ಟಿನ ಮೇಲೆ ಅದು ‘ಇತಿಹಾಸ’ವೆಂದೇ ಪರಿಗಣಿತವಾಗಿದೆ. ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿರುವುದು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಮಹಾಪುರುಷರ ಕಥೆ; ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವುದು ದೇವದೇವತೆಯರ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ.

೧ ಶ್ರೀ ದೇವೀಭಾಗವತ ಮಹಾಪುರಾಣಂ (ಸಂಸ್ಕೃತಮೂಲ, ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಾನುವಾದ ವಿವರಣೆಗಳೊಡನೆ) ಅನುವಾದಕರು: ಆಸ್ಥಾನ ಮಹಾವಿದ್ವಾನ್ ಎಡತೊರೆ ಚಂದ್ರಶೇಖರಶಾಸ್ತ್ರೀ, ಎಂ.ಎ., ಶ್ರೀ ಜಯಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಗ್ರಂಥರತ್ನ ಮಾಲಾ, ಪುಷ್ಪ ರತ್ನ ಸಂಖ್ಯಾ ೫. ಸಂಪುಟಗಳು ೧-೧೧. ಡೆಮ್ಮಿ ಅಷ್ಟಪತ್ರ ಪುಟಗಳು ೪, ೫೮೮. ಪ್ರಥಮ ಮುದ್ರಣ, ೧೯೪೨-೧೯೪೫. ಬೆಲೆ, ಹನ್ನೊಂದು ಸಂಪುಟಗಳಿಗೂ ಒಟ್ಟು ೩೫ ರೂಪಾಯಿ. ಶ್ರೀ ಚಾಮುಂಡೇಶ್ವರೀ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಿಕ್ ಪ್ರೆಸ್, ಮೈಸೂರು ಮತ್ತು ಅಕ್ಷರ ಕೃಪಾ ಬುಕ್ ಡಿಪೋ, ಬೆಂಗಳೂರು ಸಿಟಿ, ಇವರಲ್ಲಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.

೨ ಇದು ಗಾಯತ್ರೀ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿದೆ; ಮತ್ತು ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಗಾಯತ್ರೀ ಮಂತ್ರವನ್ನು ಹೋಲುತ್ತದೆ.

ಪುರಾಣವು ಮೊದಲು ಒಂದೇ ಒಂದು ಇತ್ತೆಂದೂ ಅದರ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಹಲವು ಪುರಾಣಗಳು ಮತ್ತು ಉಪಪುರಾಣಗಳು ಆಮೇಲೆ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡುವೆಂದೂ ಹೇಳಲು ಆಧಾರವಿದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವಾದರೂ ೧,೫೦೦ ವರ್ಷಗಳಿಗಿಂತ ಹಿಂದಿನವು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಬರುವ ಮೂಲಕಥೆಗಳು ಅದಕ್ಕೂ ಹಿಂದಿನವು.

ಈ ಪುರಾಣಗಳೆಲ್ಲವನ್ನೂ ವ್ಯಾಸರು ಬರೆದರೆಂದು ಹೇಳುವುದು ಸಂಪ್ರದಾಯ. ಆದರೆ ಇವಿಷ್ಟನ್ನೆಲ್ಲಾ ಒಬ್ಬರೇ ಬರೆಯುವುದು ಸಾಧ್ಯವೇ?೧ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಪುರಾಣವೇ ಎತ್ತಿ, ವ್ಯಾಸರು ಒಬ್ಬರಲ್ಲ, ಈಗಾಗಲೆ ೨೭ ಜನ ವ್ಯಾಸರು ಕಳೆದು ಹೋಗಿದ್ದಾರೆ; ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಪುರಾಣ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ – ಎಂದು ಸಮಾಧಾನ ಹೇಳಿದೆ.

ಪುರಾಣವು, ಮಹಾಪುರಾಣ ಉಪಪುರಾಣ ಎಂದು ಎರಡುವಿಧ. ಮಹಾಪುರಾಣಗಳು ಹದಿನೆಂಟು, ಉಪಪುರಾಣಗಳು ಹದಿನೆಂಟು ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ ಇದೆ. ಆದರೆ ಈ ಹದಿನೆಂಟರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಯಾವುವು ಸೇರುತ್ತವೆ ಎಂಬ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಮತ ಭೇದವುಂಟು. ಮತ್ಸ್ಯಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವಂತೆ, ಬ್ರಹ್ಮ, ಪದ್ಮ, ವಿಷ್ಣು, ವಾಯು, ಭಾಗವತ, ನಾರದೀಯ, ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ, ಆಗ್ನೇಯ, ಭವಿಷ್ಯ, ಬ್ರಹ್ಮವೈವರ್ತ, ಲಿಂಗ, ವರಾಹ, ಸ್ಕಂದ, ವಾಮನ, ಕೂರ್ಮ, ಮತ್ಸ್ಯ, ಗರುಡ, ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡ – ಇವು ಹದಿನೆಂಟೂ ಮಹಾಪುರಾಣಗಳು. ಸನತ್ಕುಮಾರ, ನರಸಿಂಹ, ನಾರದೀಯ, ಶಿವ, ದೂರ್ವಾಸ, ಕಪಿಲ, ಮಾನವ, ಔಶನಸ, ವರುಣ, ಕಾಳಿಕಾ, ಸಾಂಬ, ನಂದಿ, ಸೌರ, ಪರಾಶರ, ಆದಿತ್ಯ, ಮಹೇಶ್ವರ, ಭಾಗವತ, ವಾಸಿಷ್ಠ - ಇವು ಹದಿನೆಂಟೂ ಉಪಪುರಾಣಗಳು.೨

೧ ದೇವೀ ಭಾಗವತ ಒಂದರಲ್ಲಿಯೇ ೧೨ ಸ್ಕಂಧ (ಎಂದರೆ ಕಾಂಡ, ಪರ್ವ ಅಥವಾ ವಿಭಾಗ)ಗಳೂ ೩೧೮ ಅಧ್ಯಾಯಗಳೂ, ೧೮,೦೦೦ ಶ್ಲೋಕಗಳೂ ಇವೆ.

೨ ದೇವೀ ಭಾಗವತ ಸ್ಕಂಧ ೧, ಅಧ್ಯಾಯ ೩ನ್ನೂ ನೋಡಿ. ಇಲ್ಲಿಯೂ ಇದೇ ಪಟ್ಟಿಗಳು ಇವೆ.

ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ‘ಭಾಗವತ’ವೆಂದರೆ ಶೀಮದ್ ಭಾಗವತವೇ, ದೇವೀಭಾಗವತವೇ, ಯಾವುದು ಮಹಾಪುರಾಣ, ಯಾವುದು ಉಪಪುರಣ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿಲ್ಲ. ದೇವೀಭಕ್ತರು ದೇವೀಭಾಗವತವೇ ಮಹಾಪುರಾಣವೆಂದೂ ವಿಷ್ಣುಭಕ್ತರು ಶ್ರೀಮದ್ ಭಾಗವತವೇ ಮಹಾಪುರಾಣವೆಂದೂ ಹೇಳುವುದು ಸಹಜ.

ಸರ್ಗ, ಪ್ರತಿಸರ್ಗ, ವಂಶ, ಮನ್ವಂತರ, ವಂಶಾನುಚರಿತ – ಈ ಐದೂ ಪುರಾಣದ ಲಕ್ಷಣ. (ಮಹಾಪುರಾಣಕ್ಕೆ ಹತ್ತು ಲಕ್ಷಣಗಳೆಂದು ಹೇಳುವುದೂ ಉಂಟು) ಎಂದರೆ, ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದು, ಮುಖ್ಯವಾಗಿ, ಈ ಪ್ರಪಂಚ ಹುಟ್ಟಿದ್ದು ಬೆಳೆದದ್ದು, ಇಲ್ಲಿ ಆಳಿದ ರಾಜರು, ಅವರ ವಂಶದ ಚರಿತ್ರೆ, ಇವುಗಳ ವಿವರ. ಹೀಗೆಂದ ಕೂಡಲೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ವಿಜ್ಞಾನ, ಚರಿತ್ರೆ, ಭೂಗೋಳ ಇವೆಯೆಂದು ತಿಳಿಯಬಾರದು. ಇಂಥ ಈಗಿನ ಗ್ರಂಥಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪುರಾಣವನ್ನು ತೂಗಿ ಖಂಡನೆ ಮಾಡಲೂ ಬಾರದು. ಅದು ನ್ಯಾಯವಲ್ಲ. ಈಗ್ಗೆ ಸುಮಾರು ೧,೫೦೦ ಅಥವಾ ೨,೦೦೦ ವರ್ಷಗಳ ಕೆಳಗೆ ಈ ಪುರಾಣಕರ್ತರು ತಮಗೆ ಏನು ತಿಳಿದಿತ್ತೋ, ತಾವು ಯಾವುದು ನಿಜವೆಂದು ನಂಬಿಕೊಂಡಿದ್ದರೋ ಅವುಗಳನ್ನು ಬರೆದಿಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಸುಳ್ಳು ಹೇಳಿ ಯಾರನ್ನೂ ಮೋಸಗೊಳಿಸುವುದು ಅವರ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ.

ಕೆಲವು ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಐದು ಅಂಶಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಕಡಮೆಯಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಮತ್ತೆ ಕೆಲವು ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಇವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಹಲವು ಶಾಸ್ತ್ರ ವಿಚಾರಗಳು ಸೇರಿರುವುದೂ ಉಂಟು. ಯಾವುದು ಸೇರಲಿ ಬಿಡಲಿ, ಪುರಾಣದ ದೃಷ್ಟಿ ಧಾರ್ಮಿಕ, ಲೌಕಿಕವಲ್ಲ; ಉದ್ದೇಶ, ದೇವತಾಮಹಿಮೆಯ ಬೋಧನೆ. ಒಟ್ಟಿನ ಮೇಲೆ ‘ಪುರಾಣ’ವು ಧರ್ಮ, ದೈವಭಕ್ತಿ, ಸದಾಚಾರ, ನೀತಿ ಇವುಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುವ ಗ್ರಂಥ. ಆದರೆ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಕಥೆ ಉಪಕಥೆ ಒಳಕಥೆಗಳ ಮಧ್ಯೆಯೋ ಅವುಗಳ ಮೂಲಕವೋ ಬರುತ್ತವೆ.

</section>

ಇತಿಹಾಸ ಪುರಾಣಗಳನ್ನು ಸಂಸ್ಕೃತ ಮೂಲದಿಂದ ಕನ್ನಡಿಸಿ ಗದ್ಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸುವ ಕೆಲಸವು ಆರನೆಯ ಚಾಮರಾಜ ಒಡೆಯರವರ (೧೬೧೭-೧೬೩೭) ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೇ ಆರಂಭವಾಯಿತು; ಚಿಕ್ಕದೇವರಾಜ ಒಡೆಯರವರು, ಮುಮ್ಮಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರವರು, ಚಾಮರಾಜ ಒಡೆಯರವರು ಇವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರೆಯಿತು. ಆದರೆ ರಾಮಾಯಣ ಭಾರತ ಭಾಗವತಗಳು ಸಮಗ್ರವಾಗಿ ಭಾಷಾಂತರವಾದರೂ, ಪುರಾಣಗಳೂ ಉಪಪುರಾಣಗಳೂ ಇನ್ನೂ ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಬಂದಿರಲಿಲ್ಲ. ಇವುಗಳನ್ನು ಸಂಸ್ಕೃತ ಮೂಲದೊಡನೆ ಆದಷ್ಟು ಸಮಗ್ರವಾಗಿಯೂ ಒಂದು ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಕನ್ನಡಿಸಿ ಪ್ರಕಟಿಸುವ ಘನಕಾರ್ಯವು ಶ್ರೀ ಜಯಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರ ಅಪ್ಪಣೆಯ ಮೇರೆಗೆ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ. ಇದನ್ನು ಉಭಯ ಭಾಷಾಪಂಡಿತರಾದ ಆಸ್ಥಾನ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಈಗಾಗಲೇ ಹಲವು ಪುರಾಣಗಳೂ ಉಪಪುರಾಣಗಳೂ ಅಚ್ಚಾಗಿ ಬಂದಿವೆ. ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಅಚ್ಚಾಗುತ್ತಿವೆ. ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರೇ ತಮ್ಮ ಚಿತ್ತಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು, ಶ್ರದ್ಧೆವಹಿಸಿ, ಔದಾರ್ಯ ತೋರಿಸಿ ಮುಂದೆ ಬರದೆ ಇದ್ದಿದ್ದರೆ ಇಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಕೆಲಸವು, ಇಷ್ಟು ಚೆನ್ನಾಗಿಯೂ ಚುರುಕಾಗಿಯೂ ನಡೆಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಇವುಗಳಿಂದ ತಮ್ಮ ಭಾಷಾಸಾಹಿತ್ಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳಿಗೆ ಆಗಿರುವ ಮಹೋಪರಕ್ಕಾಗಿ ಕನ್ನಡಿಗರು ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರಿಗೆ ಎಷ್ಟು ಕೃತಜ್ಞರಾಗಿದ್ದರೂ ಸಾಲದು.

</section>

ಪ್ರಕೃತಗ್ರಂಥವನ್ನು ಶೋಧಿಸಿ ಅನುವಾದಿಸಿರುವವರು ಸಂಸ್ಕೃತ ಕನ್ನಡ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಾಚ್ಯ ಮತ್ತು ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ದರ್ಶನಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪಡೆದ ವಿದ್ವಾಂಸರು. ಅವರ ಅನುವಾದವು ಪದಕ್ಕೆ ಪದವಿಟ್ಟು ಮಾಡಿದ ಭಾಷಾಂತರವಲ್ಲ. ಮೂಲದ ಅರ್ಥವು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಬೇಕೆಂಬ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ, ಅದನ್ನು ಹಿಗ್ಗಿಸಿ ವಿವರಿಸಿರುವುದೇ ಹೆಚ್ಚು. ಅಧ್ಯಾಯಗಳ ಮೊದಲಲ್ಲಿ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ, ಉಪಾಖ್ಯಾನದ ಕೊನೆಗೆ, ವಿಮರ್ಶೆಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಇವು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ, ಇತರ ಪುರಾಣ, ದರ್ಶನಗಳು, ಧಾರ್ಮಿಕ ಗ್ರಂಥಗಳು ಇವುಗಳಿಂದ ತೆಗೆದುಕೊಂಡ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಒಳಕೊಂಡಿರುತ್ತವೆ. ಇದಲ್ಲದೆ, ಪ್ರತಿ ಸಂಪುಟದ ಮೊದಲಿನಲ್ಲಿಯೂ ಬರೆದಿರುವ ಮುನ್ನುಡಿಯೊಳಗೆ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳು ವೇದ ಶಾಸ್ತ್ರ ಪುರಾಣ ಸಾಹಿತ್ಯ ಇವುಗಳ ಸ್ವರೂಪ, ಸಂಬಂಧ, ಸ್ಥಾನ, ದೇವೀತತ್ವ, ದೇವರು, ಕರ್ಮ ಮುಂತಾದ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಚರ್ಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಒಂದು ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ, ಶ್ರೀಮಾನ್ ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳು ಮಾಡಿರುವ ಕೆಲಸವು ತುಂಬ ತೃಪ್ತಿಕರವಾಗಿಯೂ ಶ್ಲಾಘ್ಯವಾಗಿಯೂ ಇದೆ. ಮುದ್ರಣ ಚೆನ್ನಾಗಿದೆ. ಅಚ್ಚಿನ ತಪ್ಪುಗಳಿಲ್ಲ.

</section>

ಮುಂದೆ, ಈ ಪುರಾಣದ ಹನ್ನೆರಡು ಸ್ಕಂಧಗಳಲ್ಲಿ ಅಡಗಿರುವ ವಿಷಯವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ಕೊಟ್ಟಿದೆ–

೧ ನೆಯ ಸ್ಕಂಧ - ಪೀಠಿಕೆ - ಶುಕನ ವೃತ್ತಾಂತ - ಹಯಗ್ರೀವಾವತಾರ - ಮಧುಕೈಟಭಸಂಹಾರ - ಬುಧನ ಉತ್ಪತ್ತಿ – ಊರ್ವಶೀ ಪುರೂರವರ ಕಥೆ.

೨ನೆಯ ಸ್ಕಂಧ - ವ್ಯಾಸರ ತಾಯಿತಂದೆಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ಜನಮೇಜಯ ರಾಯನ ಸರ್ಪಯಾಗದವರೆಗೆ ಭಾರತ ಕಥೆಯ ಸಂಗ್ರಹ – ರುರು ಪ್ರಮದ್ವತಿ, ಗರುಡನು ಅಮೃತವನ್ನು ತಂದದ್ದು ಮುಂತಾದ ಉಪ ಕಥೆಗಳು.

೩ ನೆಯ ಸ್ಕಂಧ - ಸುದರ್ಶನನ ಮತ್ತು ಶ್ರೀರಾಮನ ಕಥೆಗಳು.

೪ ನೆಯ ಸ್ಕಂಧ - ನರನಾರಾಯಣರ ವೃತ್ತಾಂತ – ಅವರಿಗೂ ಪ್ರಹ್ಲಾದನಿಗೂ ಯುದ್ಧ - ಭಾಗವತ ಕಥೆ.

೫ನೆಯ ಸ್ಕಂಧ - ಮಹಿಷ, ಚಂಡ, ಮುಂಡ, ಶುಂಭ, ನಿಶುಂಭ, ರಕ್ತಬೀಜ ಮುಂತಾದ ರಾಕ್ಷಸರ ಸಂಹಾರ - ಸುರಥರಾಜನು ತನ್ನ ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ಸಮಾಧಿಯೆಂಬ ವೈಶ್ಯನು ಜೀವನ್ಮುಕ್ತಿಯನ್ನೂ ಪಡೆದ ವೃತ್ತಾಂತ.

೬ ನೆಯ ಸ್ಕಂಧ - ವೃತ್ರಾಸುರನ ಕಥೆ - ನಹುಷನ ವೃತ್ತಾಂತ – ಕರ್ಮಗತಿ – ಯುಗಧರ್ಮ – ತೀರ್ಥಕ್ಷೇತ್ರಗಳು - ವಸಿಷ್ಠ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಹೋರಾಟ - ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ ಶುನಶ್ಶೇಫರ ವೃತ್ತಾಂತ - ಹೈಹಯನ ವೃತ್ತಾಂತ - ನಾರದ ಪರ್ವತರ ಮತ್ತು ನಾರದಕಾಲಧ್ವಜರ ಕಥೆಗಳು.

೭ ನೆಯ ಸ್ಕಂಧ - ಸೂರ್ಯ ಚಂದ್ರ ವಂಶಗಳ ರಾಜರ ಚರಿತ್ರೆ - ಸುಕನ್ಯಾಚವನ ದೇವೇಂದ್ರರ ಕಥೆ - ಸತ್ಯವ್ರತ ತ್ರಿಶಂಕುವಿನ ಕಥೆ - ಶುನಶ್ಶೇಫ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರರ ಕಥೆ – ದುರ್ಗಾ ಅಥವಾ ಶತಾಕ್ಷಿಯಿಂದ ದುರ್ಗಮ ರಾಕ್ಷಸನ ಸಂಹಾರ – ದೇವೀಗೀತಾ.

೮ ನೆಯ ಸ್ಕಂಧ - ವರಾಹಾವತಾರ - ಸ್ವಾಯಂಭುವ ಮನುವಿನ ವಂಶದ ವರ್ಣನೆ - ಭೂಮಂಡಲದ ಸ್ವರೂಪ – ಗ್ರಹ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು – ಅಧೋಲೋಕಗಳು - ನರಕಗಳು.

೯ ನೆಯ ಸ್ಕಂಧ - ಮೂಲಪ್ರಕೃತಿಯ ದುರ್ಗಾ ಮುಂತಾದ ಐದು ದೇವೀ ರೂಪಗಳು – ಗಂಗಾ ತುಲಸೀ ಸಾವಿತ್ರೀ ಲಕ್ಷ್ಮೀ ಸ್ವಾಹಾ ಸ್ವಧಾ ದಕ್ಷಿಣಾ ಷಷ್ಠೀ ಮಂಗಳಚಂಡೀ ಮನಸಾ ಸುರಭೀ ಮುಂತಾದ ದೇವಿಯರ ಉಪಾಖ್ಯಾನಗಳು.

೧೦ ನೆಯ ಸ್ಕಂಧ - ಮನುಗಳು - ವಿಂಧ್ಯ ಮತ್ತು ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಉಪಾಖ್ಯಾನ - ಮಹಾಕಾಳೀ ಮಹಾಲಕ್ಷ್ಮೀ ಮಹಾಸರಸ್ವತೀ ಮುಂತಾದವರ ಅವತಾರಗಳು.

೧೧ ನೆಯ ಸ್ಕಂಧ – ಆಚಾರವಿಧಿ - ಶ್ರುತಿ ಸ್ಮೃತಿ ಪುರಾಣಗಳ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯ - ಶೌಚ - ಸ್ನಾನ – ರುದ್ರಾಕ್ಷಿ - ವಿಭೂತಿ - ಪುಂಡ್ರಧಾರಣೆ - ಸಂಧ್ಯಾವಂದನೆ - ಬ್ರಹ್ಮಯಜ್ಞ – ಗಾಯತ್ರೀಪುರಶ್ಚರಣ ಶಾಂತಿಗಳು - ವೈಶ್ವ ದೇವ – ಕೃಛ್ರ ಚಾಂದ್ರಾಯಣ ಮುಂತಾದ ವ್ರತಗಳು.

೧೨ ನೆಯ ಸ್ಕಂಧ – ಗಾಯತ್ರೀ ಕವಚ, ಹೃದಯ, ಸ್ತೋತ್ರ, ಸಹಸ್ರನಾಮ, ದೀಕ್ಷೆಗಳು – ದೇವಿಯ ಆವಾಸವಾದ ಮಣಿದ್ವೀಪದ ವರ್ಣನೆ - ಫಲ ಶ್ರುತಿ.

</section>

ಇವುಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿದರೆ, ಈ ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ಊರ್ವಶೀ ಪುರೂರವರ ಪ್ರಣಯ ಕಥೆ, ವೃತ್ರಾಸುರನ ಸಂಹಾರ, ಶುನಶ್ಶೇಪನ ಬಿಡುಗಡೆ ಮುಂತಾದ ತುಂಬ ಹಳೆಯ ವೈದಿಕ ಕಥೆಗಳೂ, ವಸಿಷ್ಠ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ ತ್ರಿಶಂಕು ಮುಂತಾದವರ ಪುರಾಣ ಕತೆಗಳೂ, ರಾಮಾಯಣ ಭಾರತ ಭಾಗವತ ಕಥೆಗಳೂ, ಸ್ನಾನ ಆಹ್ನಿಕ ಮುಂತಾದ ಸದಾಚಾರಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟ ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರ ವಿಚಾರಗಳೂ ಇರುವುದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. (ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತದ ಕೃಷ್ಣ ಕಥೆಯು ಆದ್ಯಂತವಾಗಿ ಈ ಪುರಾಣಕ್ಕೆ ಪರಿಚಿತವಾಗಿರುವುದು ಗಮನಿಸತಕ್ಕ ಅಂಶವಾಗಿದೆ). ಇವೆಲ್ಲಕ್ಕೂ ಹಾಸುಹೊಕ್ಕಾಗಿ ನೆಯ್ದುಕೊಂಡಿರುವುದು ದೇವಿಯ ಮಹಿಮೆ: ಅವಳು ತನ್ನ ನಾನಾ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ, ಅವತಾರಗಳಲ್ಲಿ, ಮಾಡಿರುವ ದುಷ್ಟನಿಗ್ರಹ ಶಿಷ್ಟಪರಿಪಾಲನೆ. ಈ ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ಉಕ್ತರಾದ ಸೂರ್ಯ ಚಂದ್ರ ವಂಶಗಳ ರಾಜಾಧಿರಾಜರೆಲ್ಲಾ ದೇವಿಯ ಭಕ್ತರು. ಅವರಿಗೆ ಇಷ್ಟ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಅನಿಷ್ಟ ನಿವೃತ್ತಿ ಆದದ್ದು ಅವಳಿಂದ; ಇಂದ್ರ ಚಂದ್ರಾದಿ ದೇವತೆಗಳೂ ಬ್ರಹ್ಮ ವಿಷ್ಣು ಮಹೇಶ್ವರರೂ ಶಕ್ತಿವಂತರಾಗಿರುವುದು ದೇವಿಯಿಂದಲೇ; ಸರಸ್ವತೀ ಲಕ್ಷ್ಮೀ ಪಾರ್ವತಿಯರು ದೇವಿಯ ಅಂಶಾವತಾರ ಮೂರ್ತಿಗಳು. ಅವಳ ಭಕ್ತರು ಆರ್ತರಾಗಿ ಮಾಡಿರುವ ಸ್ತೋತ್ರಗಳು ಪುರಾಣದ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಅಲ್ಲಲ್ಲೆ ಬರುತ್ತವೆ. ದೇವಿಯ ಪೂಜಾವಿಧಿ ಉಪಾಸನಾ ಕ್ರಮಗಳೂ ಹಾಗೆಯೇ ಹಲವು ಕಡೆ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.

</section>

ಆಧುನಿಕ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯವು ಬಹುಮುಖವಾಗಿ ಬೆಳೆದಿದೆ. ಅಲ್ಲದೆ, ನಾವು ಇಂದು ನಾನಾ ದೇಶಗಳ ಸಾಹಿತ್ಯಗಳನ್ನು ಮೂಲದಲ್ಲಿಯೋ ಭಾಷಾಂತರದಲ್ಲಿಯೋ ಓದಿದ್ದೇವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಮಗೆ ಪುರಾಣದ ಎಲ್ಲಾ ಉಪಾಖ್ಯಾನಗಳೂ ರುಚಿಸದಿರಬಹುದು. ಆದರೆ ಅವುಗಳನ್ನು ಸಣ್ಣಕಥೆಗಳಾಗಿ, ಕಾದಂಬರಿಗಳಾಗಿ ಕಂಡು ಖಂಡಿಸಬಾರದು. ಹಳೆಯ ಮರವನ್ನು ಹೊಸ ಪಯಿರಿಗೆ ಹೋಲಿಸಬಹುದೇ? ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಬರುವ ಕಥೆ ಧರ್ಮವನ್ನು ಭೋಧಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಮಾತ್ರ. ಧರ್ಮವೂ ಇಂದು ಮಡಿಯಾಗಿ ಮುದುರಿಕೊಂಡು ಕುಳಿತಿಲ್ಲ. ನಾವು ನಮ್ಮ ನಮ್ಮ ಪಂಗಡಕ್ಕೆ ಬಂದ ಮತಗ್ರಂಥಗಳನ್ನೇ ಅಲ್ಲದೆ, ಇತರ ಆಸ್ತಿಕ ನಾಸ್ತಿಕ ಭಾರತೀಯ ವಿದೇಶೀಯ ಮತಗ್ರಂಥಗಳನ್ನೆಲ್ಲಾ ಓದುತ್ತೇವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸರ್ವ ಮಾನವ ಸಾಧಾರಣವಾದ ಒಂದು ವಿಶ್ವಧರ್ಮದ ಕಡೆಗೆ ನಮ್ಮ ದೃಷ್ಟಿ ಹೋಗುವುದು ಸಹಜ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪುರಾಣಗಳನ್ನು ಓದಿ ಅಸಾರವಾದ ಸಿಪ್ಪೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಸಾರವಾದ ತಿರುಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವುದು ವಿವೇಕ.

ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಸಾರವಾದ ಭಾಗದ ಜೊತೆಗೆ ಅಸಾರವಾದ ಭಾಗವೂ ಬೇಕಾದಷ್ಟಿದೆ; ಅಶ್ಲೀಲವೆಂದು ಹೇಳಬಹುದಾದ ಭಾಗಗಳಿವೆ; ದೇವಾಧಿದೇವತೆಗಳ ನಡತೆಯನ್ನು ಲಘುವಾಗಿ, ಆಕ್ಷೇಪಕರವಾಗಿ, ಮಾಡುವಂಥ ಉಪಾಖ್ಯಾನಗಳಿವೆ. ಇಂಥ ಆಕ್ಷೇಪಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿ ಸಮಾಧಾನ ಹೇಳಿರುವುದು ದೇವೀಭಾಗವತದ ಒಂದು ವಿಶೇಷ ಲಕ್ಷಣ. ತನ್ನ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಸ್ಕಂಧದಲ್ಲಿ ಅದು ಎತ್ತಿರುವ ಸಂದೇಹಗಳನ್ನು ಈ ಕೆಳಗೆ ಕೊಟ್ಟಿದೆ:-

"ಕರ್ಮತತ್ಪರನಾದ ವಸುದೇವನಿಗೆ ಕಾರಾಗೃಹಪ್ರಾಪ್ತಿ ಏಕಾಯಿತು? ಯಯಾತಿಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವನಾದರೂ ಕಂಸನು ಅಷ್ಟು ಕ್ರೂಕೃತ್ಯವನ್ನೇಕೆ ಮಾಡಿದನು? ವಿಷ್ಣುವು ಸೆರೆಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಹುಟ್ಟಿದ? ಗೋಪಾಲ ಜೀವನವನ್ನು ಏಕೆ ಜೀವಿಸಿದ? ಮುದುಕರಾದ ತಾಯಿತಂದೆಗಳನ್ನು ಏಕೆ ಸೆರೆಯಿಂದ ಬಿಡಿಸಲಿಲ್ಲ? ದೇವರು ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಅವರು ಏಕೆ ಕಷ್ಟವನ್ನನುಭವಿಸಿದರು? ಅವರು ಮಾಡಿದ್ದ ಅಂಥ ಪ್ರಾಚೀನ ಕರ್ಮವೇನು? ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಮಕ್ಕಳು ಯಾರು? ದುರ್ಗಿ ಯಾರು? ಕೃಷ್ಣನು ಅಷ್ಟೊಂದು ಹೆಂಡಿರೊಡನೆ ಹೇಗೆ ಸಂಸಾರ ನಡೆಸಿದನು? ನರನಾರಾಯಣರು ತಮ್ಮ ದೇಹವಿದ್ದೂ ಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನರಾದದ್ದು ಹೇಗೆ? ಮತ್ತು ಏಕೆ? ಕೋಟೆಯ ಮಧ್ಯೆ ಇದ್ದ ಅರಮನೆಯಿಂದ ಪ್ರದ್ಯುಮ್ನನು ಅಪಹೃತನಾದದ್ದು ಹೇಗೆ? ದಿವ್ಯಚಕ್ಷುಸ್ಸುಳ್ಳ ವಾಸುದೇವನಿಗೆ ಇದು ಮೊದಲೇ ಏಕೆ ಗೊತ್ತಾಗಲಿಲ್ಲ? ಅವನ ಹೆಂಡತಿಯರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಹೇಗೆ ಕಳ್ಳರು ಹೊತ್ತುಕೊಂಡು ಹೋದರು? ಅವನು ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಹೆದರಿಕೊಂಡು ಮಧುರೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ದ್ವಾರಕಿಗೆ ಏಕೆ ಬಂದ?

ಅಂಥ ಧರ್ಮಿಷ್ಠರೂ ವಿಷ್ಣುಭಕ್ತರೂ ಆದ ಪಾಂಡವರಿಗೆ ಏಕೆ ಕಷ್ಟಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಯಿತು? ಛಲದಿಂದಲೂ ಲೋಭದಿಂದಲೂ ಅವರು ಭೀಷ್ಮ ದ್ರೋಣಾದಿ ಹಿರಿಯರನ್ನು ಏಕೆ ಕೊಂದರು? ಇಂಥ ಪಾಪಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಅವರನ್ನು ವಾಸುದೇವನು ಹೇಗೆ ಪ್ರೇರಿಸಿದನು?

ಇಂದ್ರನು ತಾಯಿಯ ಗರ್ಭವನ್ನು ಹೊಕ್ಕು ಅದನ್ನು ತುಂಡು ತುಂಡಾಗಿ ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ವಿಷ್ಣುವು ವಾಮನನಾಗಿ ಬಲಿಯನ್ನು ಮೋಸಪಡಿಸಿದನು – ಇವೆಲ್ಲಾ ಸರಿಯೇ?"

ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಪುರಾಣವು ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಉತ್ತರಗಳು ನಮಗೆ ಒಪ್ಪಿಗೆಯಾಗದಿರಬಹುದು. ಹೀಗೆಂದು ಈ ಕಥೆಗಳೆಲ್ಲಾ ಸುಳ್ಳು, ಇವುಗಳಿಂದೇನು, ಎನ್ನೋಣವೇ? ಸುಳ್ಳೆಂದು ಕೈಬಿಟ್ಟರೆ ಪುರಾಣಗಳೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಪುರಾಣದ ಮಾತು ಹಾಗಿರಲಿ, ನಿಜವೆನ್ನಿಸಿಕೊಂಡ ಹಿಂದಿನ ಮತ್ತು ಇಂದಿನ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ಪರಿಚಿತವಾದ ಅನೇಕ ಘಟನೆಗಳಿಗೆ, ದುರ್ಘಟನೆಗಳಿಗೆ, ನಾವು ಧಾರ್ಮಿಕವಾಗಿ, ಸಮಂಜಸವಾದ ಸಮಾಧಾನಗಳನ್ನು ಕೊಡಬಲ್ಲೆವೇ?

</section>

ಈ ಉಪಾಖ್ಯಾನಗಳ ಸ್ವರೂಪ ಹೇಗಾದರೂ ಇರಲಿ, ಇವುಗಳ ಮೂಲಕ ಪುರಾಣವು ಎತ್ತಿ ಹಿಡಿದಿರುವುದು ಸತ್ಯ, ಧರ್ಮ, ನ್ಯಾಯ ಇವುಗಳನ್ನು. ಪರಲೋಕವಿಲ್ಲವೆನ್ನುವವರೂ ಕೂಡ, ಇಹದಲ್ಲಿ ಸುಖಶಾಂತಿಗಳು ನೆಲಸಬೇಕಾದರೆ ಈ ಗುಣಗಳಿಂದಲೇ ಎಂದು ಒಪ್ಪುತ್ತಾರೆ. ಪುರಾಣಗಳು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುವ ಮತ್ತೊಂದು ಮೂಲಭೂತವಾದ ಸಂಗತಿ, - ಯಾರಿಗೂ ಎಂದಿಗೂ ಬಿಡಿಸಲಾಗದಿರುವ ಸಮಸ್ಯೆ - ವಿಧಿ - ಪೌರುಷವಾದ. ಅದರ ವಿಚಾರವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಎರಡ ಮಾತು ಹೇಳಬಹುದು.

“ಮನುಷ್ಯನು ಸರ್ವಶಕ್ತ, ಅವನಿಗೆ ಮೀರಿದ್ದು ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ; ಅವನಿಂದ ಯಾವುದಾದರೂ ಆಗದಿದ್ದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಪುರುಷಪ್ರಯತ್ನ ಸಾಲದು ಎಂದು ಅರ್ಥ; ದೈವವೆಂಬುದೇ ಇಲ್ಲ” ಎಂಬುದು ಒಂದು ಮತ. “ದೈವಕ್ಕೆ ಎದುರಿಲ್ಲ; ದೈವಸಂಕಲ್ಪವಿಲ್ಲದೇ ಒಂದೂ ನೆರವೇರುವುದಿಲ್ಲ; ಮನುಷ್ಯನು ಅದಕ್ಕೆ ಅಧೀನ; ಚಾಲಕನ ಕೈಯ ಸಲಕರಣೆ” ಎಂಬುದು ಇನ್ನೊಂದು ಮತ. ಈ ಎರಡು ಮತಗಳನ್ನೂ ದೇವೀಭಾಗವತವು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿರುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗಾಗಿ,

ಚಕ್ರೀಸಮೀಪೇ ಸಂವಿಷ್ಟಾ ಸಂಸ್ಥಿತಾ ಪಿಷ್ಟಕಾರಿಣೇ ।

ಉದ್ಯಮೇನ ವಿನಾ ಪಿಷ್ಟಂ ನ ಭವತ್ಯೇವ ಸರ್ವಥಾ ॥

ಉದ್ಯಮೇ ಚ ಕೃತೇ ಕಾರ್ಯಂ ಸಿದ್ಧಿಂ ಯಾತ್ಯೇವ ಸರ್ವಥಾ ।

ಕದಾಚಿತ್ತಸ್ಯ ನ್ಯೂನತ್ವೇ ಕಾರ್ಯಂ ನೈವ ಭವೇದಪಿ ॥

(೫-೨೭-೪೦, ೪೧)

ಅರ್ಥ:- ಹಿಟ್ಟು ಬೀಸುವವಳು ಬೀಸುವ ಕಲ್ಲಿನ ಹತ್ತಿರ ಕುಳಿತುಕೊಂಡಿದ್ದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೇ, ಪ್ರಯತ್ನವಿಲ್ಲದೇ, ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಹಿಟ್ಟು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿದರೆ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯಾಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆ ಪ್ರಯತ್ನ ಕಡಮೆಯಾದರೆ, ಯಾವಾಗಲಾದರೂ ಕಾರ್ಯ ಆಗದಿರುವುದೂ ಉಂಟು.

ಕಾಲೋ ನಿಮಿತ್ತಮಾತ್ರಂ ತು ದೈವಂ ಹಿ ಬಲವತ್ತರಂ ।

ದೈವೇನ ನಿರ್ಮಿತಂ ಸರ್ವಂ ನಾನ್ಯಥಾ ಭವತೀತ್ಯದಃ ॥

ದೈವಮೇವ ಪರಂ ಮನ್ಯೇ ಧಿಕ್ ಪೌರುಷಮನರ್ಥಕಂ ॥

(೫-೩೧-೭, ೮)

ಅರ್ಥ:- ದೈವವೇ ಬಲವತ್ತರವಾದದ್ದು; ಎಲ್ಲವೂ ದೈವದಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದದ್ದು, ಯಾವುದೂ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಬೇರೆ ರೀತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ದೈವವೇ ಹೆಚ್ಚೆಂದು ನಾನು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ಪೌರುಷಕ್ಕೆ ಧಿಕ್ಕಾರವಿರಲಿ.

ಈ ಮತಗಳ ಸತ್ಯಾಸತ್ಯತೆಗಳನ್ನೂ ಇತಿಮಿತಿಗಳನ್ನೂ ಹೀಗೇ ಎಂದು ನಿರ್ಧರಿಸುವುದು ಅಸಾಧ್ಯ. ಗ್ರಂಥಪ್ರಮಾಣಗಳನ್ನು ಎರಡು ಕಡೆಗೂ ಕೊಡಬಹುದು; ಸೂತ್ರಗಳನ್ನೂ ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಒಡ್ಡಿದ ಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ಸತ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದಂತಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗಿರಲು, ಮಿಕ್ಕ ಹಲವೆಡೆಗಳಲ್ಲಿರುವಂತೆ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಸತ್ಯವು ಈ ಎರಡು ಅತಿಗಳ ನಡುವೆ ಇದ್ದೀತೇ? ಹೀಗೆ, ‘ದೈವ ಪುರುಷಕಾರಗಳು ಗಾಡಿಯ ಎರಡು ಚಕ್ರಗಳಂತೆ; ಬಾಳಿನ ಗಾಡಿಯು ಹೋಗುವುದಕ್ಕೆ ಈ ಎರಡು ಚಕ್ರಗಳೂ ಚಲಿಸಬೇಕು; ಯಾವ ಒಂದು ಚಕ್ರವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಗಾಡಿ ಬಿದ್ದುಹೋಗುವುದು’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆಯ ಒಂದು ಮತವೂ ಇದೆ. ಆದರೆ ಈ ಎರಡು ಚಕ್ರಗಳಿಗೆ ಇರುವ ಸಂಬಂಧವೆಂತಹುದು? ಬೈಸಿಕಲ್ ಗಾಡಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆ ಹಿಂದಿನ ಚಕ್ರ ತಿರುಗುವುದರಿಂದ ಮುಂದಿನದೂ ತಿರುಗುತ್ತದೆಯೇ? ಎಂದರೆ,

ಈಶ್ವರಃ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ಹೃದ್ದೇಶೇರ್ಜುನ ತಿಷ್ಠತಿ ।

ಭ್ರಾಮಯನ್ ಸರ್ವಭೂತಾನಿ ಯಂತ್ರಾರೂಢಾನಿ ಮಾಯಯಾ ॥

(ಗೀತಾ, ೧೮-೬೧)

ಎಂಬುದು ನಿಜವೇ? ಇಲ್ಲ, ದೈವವೆಂಬುದು ಬೇರೆ ಇಲ್ಲ; ಪುರುಷ ಪ್ರಯತ್ನವೇ ದೈವಾಕಾರವನ್ನು ತಾಳುತ್ತದೆ; ‘ಪೂರ್ವಜನ್ಮಕೃತಂ ಕರ್ಮ ತದ್ದೈವಮಿತಿ ಕಥ್ಯತೇ’ ಎಂಬುದು ನಿಜವೆ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಏಳುತ್ತದೆ. ಇವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ,

ಅಧಿಷ್ಠಾನಂ ತಥಾ ಕರ್ತಾ ಕರಣಂ ಚ ಪೃಥಗ್ವಿಧಂ ।

ವಿವಿಧಾಶ್ಚ ಪೃಥಕ್ ಚೇಷ್ಟಾ ದೈವಂ ಚೈವಾತ್ರ ಪಂಚಮಂ ॥

(ಗೀತಾ, ೧೮-೧೪)

ಎಂಬ ದೈವವನ್ನು ಐದನೆಯ ಚಕ್ರವಾಗಿ ಮಾಡುವ ಮತವೂ ಇದೆ. ಹೀಗಿರಲು, ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ - ಬ್ರಹ್ಮವಾಗಲಿ, ಭಗವತಿಯಾಗಲಿ - ಮನುಷ್ಯಶಕ್ತಿಗೆ ಮೀರಿದ ಮತ್ತೊಂದು ಶಕ್ತಿಯಿದೆ ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದು ಸೂಕ್ತವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ೧. ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ಹುಟ್ಟಿದ್ದು ಮೊನ್ನೆ ಮೊನ್ನೆ; ಎಂದರೆ ಜಗತ್ತು ಸೃಷ್ಟಿಯಾದ ಕೋಟ್ಯಂತರವರ್ಷಗಳ ಮೇಲೆ: ಅವನು ಹುಟ್ಟಿ ಇಷ್ಟು ಅಪರ ಬುದ್ಧಿವಂತನಾಗಿ ‘ನಾನು ಸರ್ವಶಕ್ತ!’ ಎಂದು ಕೊಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುವ ಹಾಗಾಗುವುದಕ್ಕಿಂತ ಮುಂಚೆ ಕೋಟ್ಯಾಂತರವರ್ಷಗಳಿಂದ ಪ್ರಪಂಚವು ತನಗೆ ಹೇಗೆ ಬೇಕೋ ಹಾಗೆ ಪರಿಣಾಮಗೊಂಡು ರೂಪುತಾಳುತ್ತಿತ್ತು. ನಿರ್ಜೀವವಾಗಿದ್ದ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಜೀವ ಹುಟ್ಟಿ, ಅಣುಜೀವಿಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ಪೆಡಂಭೂತಗಳವರೆಗೆ, ಅಜ್ಞನಿಂದ ವಿಜ್ಞನವರೆಗೆ, ನಾನಾ ವಿಧವಾದ ಅಚೇತನ ಅಲ್ಪಚೇತನ ಸುಚೇತನ ವಸ್ತುಗಳು ಹುಟ್ಟಿ ಬೆಳೆದು ನಾಶಹೊಂದಿ, ಸೃಷ್ಟಿ ವಿಕಾಸವು ಮುಂದುವರಿದು ಇಂದಿನ ರೂಪವನ್ನು ತಾಳಿತು. ಆವಾಗಲೆಲ್ಲಾ ಅನೇಕ ಕೋಟಿ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳ ಮೇಲೆ ದವಲತ್ತು ಮಾಡಲು ಈ ಚೋಟುದ್ದದ ಮನುಷ್ಯ ಪ್ರಾಣಿಯೇ ಇತ್ತೇ? ಅಂದಿನಿಂದ ಪರಮಾಧಿಕಾರ ನಡಸುತ್ತಿದ್ದ ಶಕ್ತಿಯು ಆ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ತನ್ನ ಮಗು ಸರ್ವಸಮರ್ಥನಾದನೆಂದು ಅವನಿಗೆ ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ ವಹಿಸಿಕೊಟ್ಟು ಕೈ ತೊಳೆದುಕೊಂಡು ಬಿಟ್ಟಿತೋ? ಹೀಗೆ ಹೇಳುವುದಕ್ಕೆ ಆಧಾರವೇನೂ ಇಲ್ಲ. ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ ಭೂಮಿ ಒಂದು ಕಣ; ಆ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ಒಂದು ಅಣು; ಇಂಥವನ ಅಧಿಕಾರ ಅಂಗೈ ಅಗಲದ ಭೂಮಿಯೊಂದರ ಮೇಲೆ; ಅದೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಮಾತ್ರ. ಅವನೇನು “ವಿಶ್ವಸ್ಯ ಕರ್ತಾ ಭುವನಸ್ಯ ಗೋಪ್ತಾ” ಅಲ್ಲ. ಆ ಅಗಾಧ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಇಂದಿಗೂ ಬೇರೊಂದು ಮಹಾಶಕ್ತಿ ನಡೆಸುತ್ತಿದೆ.

ಆ ಶಕ್ತಿ ಯಾವುದು? ಅದರ ಅರಿವು ಅನುಭವಗಳೇ ಜ್ಞಾನ ವಿಜ್ಞಾನಗಳ, ಮತ್ತು ಧರ್ಮದರ್ಶನಗಳ, ಅಂತಿಮಗುರಿಯಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

</section>

ಪುರಾಣಗಳ ಭಾಷೆ, ತಕ್ಕಮಟ್ಟಿಗೆ ಸರಳವಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೂ, ಸಂಸ್ಕೃತವನ್ನು ತಿಳಿದ ಜನ ಸ್ವಲ್ಪವಾಗಿದ್ದು, ಆಸ್ತಿಕರೂ ಶ್ರದ್ಧಾಳುಗಳೂ ಆದ ಕನ್ನಡಿಗರು ಅರ್ಥವಿವರಣೆಗೆ ಅವರ ಸಹಾಯವನ್ನು ಕೋರಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಈಗ, ಯಾರ ಸಹಾಯವೂ ಬೇಕಿಲ್ಲದೆ, ಅವಕಾಶವಾದಾಗ ತಾವೇ ಓದಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವಂತೆ ಈ ಅನುವಾದ ಭಾಷಾಂತರಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಸಿ, ಜೊತೆಗೆ ಮೂಲವನ್ನು ಕನ್ನಡ ಲಿಪಿಯಲ್ಲಿ ಅಚ್ಚು ಹಾಕಿಸಿ ಕೊಟ್ಟಿರುವುದಕ್ಕಾಗಿ, ಕನ್ನಡಿಗರು ಶ್ರೀಮನ್ಮ ಹಾರಾಜರವರಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಕೃತಜ್ಞರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ ಸಾರವಾದದ್ದೆಲ್ಲಾ ಹೀಗೆ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಒದಗಿದರೆ ಸಂಸ್ಕೃತ ಬದುಕುತ್ತದೆ, ಕನ್ನಡ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ.೨

೧ ಇದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿರುವಂತಿದೆ:-

ಯತಃ ಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ಭೂತಾನಾಂ ಯೇನ ಸರ್ವಮಿದಂ ತತಂ ।

ಸ್ವಕರ್ಮಣಾ ತಮಭ್ಯರ್ಚ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಂ ವಿದತಿತಿ ಮಾನವಃ ॥ (ಗೀತಾ, ೧೮-೪೬)

ಅರ್ಥ – ಯಾರಿಂದ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯುಂಟಾಗುತ್ತದೆಯೋ, ಯಾರಿಂದ ಈ (ಜಗತ್ತು) ಎಲ್ಲವೂ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆಯೋ, ಅವನನ್ನು ತನ್ನ ಕರ್ಮದಿಂದ ಅರ್ಚಿಸಿ ಮಾನವನು ಸಿದ್ಧಿ ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ.

೨ ಪುಸ್ತಕ ಪ್ರಪಂಚ - ನವೆಂಬರ್ ೧೯೪೭.

</section>

<h1 class="level1-title" epub:type="title">ಮಹಾಭಾರತ ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಅದರ ಸ್ಥಾನ</h1>

ಭರತಖಂಡದ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗೆ ಶ್ರುತಿ ಸ್ಮೃತಿ ಇತಿಹಾಸ ಪುರಾಣ ಇವೇ ಮುಖ್ಯವಾದ ಆಧಾರಗಳು. ಶ್ರುತಿಯೆಂದರೆ ವೇದ; ಅದರ ಒಂದು ಭಾಗವಾದ ಉಪನಿಷತ್ತೇ ಮುಂದಿನ ವೇದಾಂತ ಮೊದಲಾದ ದರ್ಶನಗಳಿಗೆಲ್ಲಾ ಮೂಲ. ಸ್ಮೃತಿಯೆಂದರೆ ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರ; ಇತಿಹಾಸವೆಂದರೆ ರಾಮಾಯಣ ಮಹಾಭಾರತಗಳು; ಪುರಾಣಗಳು, ಮತ್ಸ್ಯಪುರಾಣ ಕೂರ್ಮಪುರಾಣ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಪುರಾಣ ಮೊದಲಾಗಿ ಹಲವು ಇವೆ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮ ವಿಷ್ಣು ಶಿವ ಮುಂತಾದ ದೇವತೆಗಳ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ ಬರುತ್ತದೆ. ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ರಾಮಕೃಷ್ಣರು ಭೀಮಾರ್ಜುನರು ಮುಂತಾದ ವೀರರ ಸಾಹಸ ಕಾರ್ಯಗಳೇ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ವೈದಿಕ ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆಗಳೂ ಮಧ್ಯೆ ಮಧ್ಯೆ ಧರ್ಮಬೋಧನೆ ನೀತಿವಿಚಾರಗಳೂ ಬರುತ್ತವೆ.

ಭಾರತವು ಬಹು ಪ್ರಾಚೀನವಾದ ಗ್ರಂಥ. ಅದು ಹುಟ್ಟಿ ಇಂದಿಗೆ ಎರಡು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಮೇಲಾಗಿರಬೇಕು. ಅಲ್ಲಿಂದ ಈಚೆಗೆ, ಮೂಲನದಿಗೆ ಉಪನದಿಗಳು ಸೇರುವಂತೆ, ಅದಕ್ಕೆ ಹಲವು ಭಾಗಗಳು ಸೇರಿ ಬೆಳೆದು ಅದು ಮಹಾಭಾರತವಾಗಿದೆ; ಮಹಾಭಾರತವೆಂದರೆ ದೊಡ್ಡ ಭಾರತ; ಅದರಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಗ್ರಂಥ ಪ್ರಪಂಚದ ಮತ್ತಾವ ದೇಶದಲ್ಲೂ, ಮತ್ತಾವ ಕಾಲದಲ್ಲೂ, ಕಂಡು ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದು ಆಕಾರದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ದೊಡ್ಡದಲ್ಲ; ವಿಷಯದಲ್ಲಿಯೂ ದೊಡ್ಡದು; ಅದು ವೇದದಷ್ಟೇ ಪೂಜ್ಯವಾದದ್ದು; ಅದನ್ನು ಐದನೆಯ ವೇದವೆಂದೇ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ವೇದದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ಧರ್ಮವೇ, ಭಾರತದಲ್ಲಿಯೂ ಹೇಳಿರುವುದು; ವೇದದಲ್ಲಿ ಬರುವ ಹಲವು ಕಥೆಗಳು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತವೆ.

ಭಾರತವೆಂದರೆ ಭರತವಂಶದ ರಾಜರಾದ ಕೌರವಪಾಂಡವರ ಕಥೆ. ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ಅಷ್ಟೋ ಇಷ್ಟೋ ತಿಳಿಯದ ಭಾರತೀಯನಿಲ್ಲ; ಓದನ್ನು ಅರಿಯದ ಹೆಂಗಸರು ಮಕ್ಕಳಿಗೂ ಇದು ಗೊತ್ತು; ಪುರಾಣಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ಹಾಡು ಹಸೆಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ಬಯಲಾಟಗಳನ್ನು ನೋಡಿ, ಇವುಗಳನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಇಂದಿಗೂ ಭಾರತ ಕಥೆಯನ್ನು ಓದಿ ಬಲ್ಲವರಿಗಿಂತಲೂ ಕೇಳಿ ಬಲ್ಲವರೇ ಹೆಚ್ಚು ಜನ. ಅದು ಹೀಗೆ ಹರಡುವುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ನಮ್ಮ ಜನರ ಧರ್ಮಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಸ್ವಾರಸ್ಯವಾದ ಕಥೆ. ಅದು ‘ಪರಮವೇದದ ಸಾರ’; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಹಪರ ಸಾಧಕವಾದದ್ದು.

ಇಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಹಿಂದಿನವರು ಹೇಗೆ ಕಾಪಾಡಿಕೊಂಡು ಬಂದರೋ! ಬಹುಕಾಲ ಅದನ್ನು ಪೌರಾಣಿಕರು ಬಾಯಿಗೆ ಗಟ್ಟಿಮಾಡಿಕೊಂಡು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಿರಬೇಕು; ವೇದವಂತೂ ಬಾಯಿಂದ ಬಾಯಿಗೆ ಬಂದದ್ದು; ಹೀಗೆಯೇ ಎಷ್ಟೋ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು ಗಟ್ಟಿಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದು, ತಲೆಮಾರಿಂದ ತಲೆಮಾರಿಗೆ ಬಂದವು; ನಮ್ಮ ಹಿರಿಯರು ಅವಕ್ಕಾಗಿ ಅಷ್ಟು ಶ್ರಮಪಡದಿದ್ದರೆ ಇಂದು ಅವು ನಮ್ಮ ಪಾಲಿಗೆ ಇರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ; ಬರವಣಿಗೆ ತಾನೇ ಸುಲಭವೇ? ಭಾರತದ ಒಂದು ಲಕ್ಷ ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಓಲೆಯ ಗರಿಯ ಮೇಲೆ ಕಂಠದಿಂದ ಕಿರುಕಬೇಕಾರೆ ಸುಲಭವಲ್ಲ; ಈಗ ಅಚ್ಚುಮನೆಗಳು ಬಂದು ನಾವು ಆ ಕಷ್ಟವನ್ನು ಊಹಿಸಲೂ ಆರೆವು. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾವು ಮಹಾಭಾರತವನ್ನು ಬರೆದ ಮಹಾತ್ಮರಿಗೆ ಎಷ್ಟು ಕೃತಜ್ಞರಾಗಿರಬೇಕೋ, ಅದನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಂಡು ಬಂದ ಹಿರಿಯರಿಗೂ ಅಷ್ಟೇ ಕೃತಜ್ಞರಾಗಿರಬೇಕು. ದೇವಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಾಳುಗೆಡವುವುದು ಸುಲಭ; ಅದನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡು, ಬೆಳಸಿಕೊಂಡು, ಪೂಜೆನಡಸಿ ಪುಣ್ಯ ಪಡೆಯುವುದು ಕಷ್ಟ.

ಭಾರತ ಕಥೆಯನ್ನು ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ವೈಶಂಪಾಯನನೆಂಬ ಋಷಿಯು ಜನಮೇಜಯನಿಗೆ ಅವನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಸರ್ಪಯಾಗದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನಂತೆ; ಆ ಕಥೆಯನ್ನು ಆತನು ತನ್ನ ಗುರುವಾದ ವ್ಯಾಸರಿಂದ ಕೇಳಿದ್ದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ವ್ಯಾಸರೇ ಭಾರತದ ಮೂಲಕರ್ತರು ಎಂದು ಹೇಳುವುದು. ವ್ಯಾಸರು ಭರತಖಂಡದಲ್ಲಿ ಬಹು ಪೂಜ್ಯರಾದ ವ್ಯಕ್ತಿ; ವೇದಗಳನ್ನೆಲ್ಲಾ ವಿಂಗಡಿಸಿ ಇಂದಿನ ರೂಪಕ್ಕೆ ತಂದವರೇ ಅವರು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಅದೇ ಒಂದು ಮಹತ್ವದ ಕೆಲಸ; ಜೊತೆಗೆ ಭಾರತದಂಥ ಒಂದು ಹಿರಿಯ ಗ್ರಂಥವನ್ನೂ ರಚಿಸಿದರೆಂದರೆ, ಅವರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನೂ ತಪಶ್ಶಕ್ತಿಯನ್ನೂ ಊಹಿಸುವುದು ಮಾತ್ರ ಸಾಧ್ಯ. ಆ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಣ್ಣಪಾಲು ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರೂ ಇಂದು ಅಗಾಧವಾದ ಕೀರ್ತಿ ಬರುತ್ತದೆ, ಐಶ್ವರ್ಯ ಬರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವ್ಯಾಸರಾಗಲಿ ವೈಶಂಪಾಯನನಾಗಲಿ ದುಡ್ಡಿಗೋ ಯಶಸ್ಸಿಗೋ ಆಶೆಪಟ್ಟು ಇದನ್ನು ಮಾಡಿದವರಲ್ಲ. ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದ ಸೂತಪುರಣಿಕನು ಅದನ್ನು ನೈಮಿಷಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಶೌನಕ ಮುಂತಾದ ಋಷಿಗಳಿಗೆ ಹೇಳಿದನಂತೆ. ಅದು ಇಂದು ನಮಗೆ ಬಂದಿದೆ. ಇದೆಲ್ಲಾ ಭಾರತದ ಪೀಠಿಕಾಭಾಗದಿಂದ ತಿಳಿಯಬರುತ್ತದೆ.

ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಜನಮೇಜಯನು ಪಾಂಡವರ ಮರಿಮಗ; ಅರ್ಜುನನ ಮಗ ಅಭಿಮನ್ಯು, ಅಭಿಮನ್ಯುವಿನ ಮಗ ಪರಿಕ್ಷಿದ್ರಾಜ, ಪರಿಕ್ಷಿತ್ತಿನ ಮಗ ಜನಮೇಜಯ. ಪರಿಕ್ಷಿತ್ತು ಒಂದು ದಿನ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಬೇಟೆಗೆ ಹೋಗಿದ್ದು, ಅಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸುಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಒಬ್ಬ ಋಷಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ಕುಚೇಷ್ಟೆಗಾಗಿ, ಅವನ ಕೊರಳಿಗೆ ಒಂದು ಸತ್ತ ಹಾವನ್ನು ಹಾರ ಹಾಕಿದನಂತೆ; ಅದನ್ನು ಕಂಡ ಆ ಋಷಿಯ ಮಗನು ಪರಿಕ್ಷಿದ್ರಾಜನು ಹಾವು ಕಡಿದು ಸಾಯಲೆಂದು ಶಾಪಕೊಟ್ಟನಂತೆ. ಅದರಂತೆ, ಎಷ್ಟೋ ಎಚ್ಚರದಿಂದ ಇದ್ದರೂ, ಆ ದೊರೆಯು ಹಾವು ಕಡಿದು ಸತ್ತುಹೋದನಂತೆ; ಆ ಸೇಡಿನಿಂದ ಅವನ ಮಗನಾದ ಜನಮೇಜಯನು ಹಾವುಗಳನ್ನೆಲ್ಲಾ ಧ್ವಂಸಮಾಡುತ್ತೇನೆಂದು ಒಂದು ಹಾವಿನ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡಿದನಂತೆ. ಬಹು ಹಾವುಗಳು ಅದರಲ್ಲಿ ಸತ್ತುಹೋದುವು; ಇನ್ನೂ ಎಷ್ಟು ಸಾಯುತ್ತಿದ್ದುವೋ! ಆದರೆ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಆಸ್ತೀಕನೆಂಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಬಂದು ಆ ಯಜ್ಞವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಬೇಕೆಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಯಜ್ಞ ನಿಂತಿತಂತೆ. ಆ ಯಜ್ಞಕ್ಕಾಗಿ ಹಲವರು ಋಷಿಗಳು ಸೇರಿದ್ದರು; ಅವರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರು ಒಂದೊಂದು ಕಥೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು; ಭಾರತಕಥೆಯೂ ಹೀಗೆ ಆಗ ಹೇಳಿದ್ದು. ತನ್ನ ಪೂರ್ವಿಕರ ಕಥೆಯಾದ್ದರಿಂದ ಜನಮೇಜಯನಿಗೂ ಅದರಲ್ಲಿ ತುಂಬ ಆಸಕ್ತಿ ಇದ್ದಿರಬೇಕು.

ಸಂಸ್ಕೃತ ಭಾರತವು ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿದೆ; ಶ್ಲೋಕವೆಂಬುದು ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಪದ್ಯ:

ನಾರಾಯಣಂ ನಮಸ್ಕೃತ್ಯ ನರಂ ಚೈವ ನರೋತ್ತಮಂ ।

ದೇವೀಂ ಸರಸ್ವತೀಂ ವ್ಯಾಸಂ ತತೋ ಜಯಮುದೀರಯೇತ್ ॥

ಎಂಬುದು ಒಂದು ‘ಶ್ಲೋಕ;’ ಇದು ಮಹಾಭಾರತದ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲಲ್ಲಿ ಬರುವ ಮಂಗಳಶ್ಲೋಕ; ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟೋ ಸಂಸ್ಕೃತ ಪದ್ಯ ಜಾತಿಯು ಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಿ ಬಂತು; ಶ್ಲೋಕ ಮಾತ್ರ ಹೊಂದಿಬರಲಿಲ್ಲ; ಸಂಸ್ಕೃತಕ್ಕೆ ಅದು ನೀರು ಕುಡಿದ ಹಾಗೆ; ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಷಟ್ಪದಿ ಸಾಂಗತ್ಯಗಳು ಹಾಗೆ; ನಾರಣಪ್ಪನು ತನ್ನ ಭಾರತವನ್ನು ಬರೆದದ್ದು ಭಾಮಿನೀ ಷಟ್ಪದಿಯಲ್ಲಿ; ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಜೈನಕವಿ ಭರತೇಶ ವೈಭವವೆಂಬ ಬಹುದೊಡ್ಡ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಆದ್ಯಂತವಾಗಿ ‘ಸಾಂಗತ್ಯ’ದಲ್ಲಿ ಬರೆದನು. ಅದಿರಲಿ; ಸಂಸ್ಕೃತ ಭಾರತವು ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿದೆ; ಸಂವಾದ ರೂಪದಲ್ಲಿದೆ. ಇತರ ವಿಧವಾದ ಪದ್ಯಜಾತಿಗಳೂ ಕೆಲವು ಇವೆ; ಅಲ್ಪ ಸ್ವಲ್ಪ ಗದ್ಯವೂ ಇದೆ; ಒಟ್ಟಿನ ಮೇಲೆ ಅದು ಪದ್ಯಗ್ರಂಥ. ಈಗಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಾವು ಗದ್ಯ ಬರೆಯುವುದೇ ಹೆಚ್ಚು; ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುವುದು ವಚನದಲ್ಲಿ, ಬರೆಯುವುದು ಗದ್ಯದಲ್ಲಿ; ಯಾರೋ ಕೆಲವರು, ಪದ್ಯದಲ್ಲಿ ಬರೆದರೆ ಹೇಗಿರುತ್ತದೆ ನೋಡೋಣ ಎಂದು ಪದ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಕಥೆಬರೆಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ; ಹಿಂದೆ ಪ್ರಾಯಿಕವಾಗಿ ಎಲ್ಲಾ ಗ್ರಂಥಗಳೂ - ವೇದ, ಶಾಸ್ತ್ರ, ಕೊನೆಗೆ ನಿಘಂಟು - ಪದ್ಯದಲ್ಲಿಯೇ ಇರುತ್ತಿದ್ದುವು; ಇದರಿಂದ, ಅದನ್ನು ಗಟ್ಟಿಮಾಡಿ ಜ್ಞಾಪಕದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದು ಸುಲಭವಾಗಿತ್ತು.

ಭಾರತದ ಕಥೆ ಬಹು ದೊಡ್ಡದು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಹದಿನೆಂಟು ‘ಪರ್ವ’ಗಳಾಗಿ ವಿಭಾಗಮಾಡಿದೆ; ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ಈ ವಿಭಾಗಗಳನ್ನು ‘ಕಾಂಡ’ವೆಂದು ಕರೆದಿದೆ; ಜೈಮಿನಿಭಾರತ ಮುಂತಾದ ಈಚಿನ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ‘ಸಂಧಿ’ ಎನ್ನುವುದು ಒಂದು ‘ಅಧ್ಯಾಯ’. ಅಂಥ ಹಲವು ಅಧ್ಯಾಯಗಳು ಸೇರಿ ಆಗುವ ಒಂದು ಭಾಗಕ್ಕೆ ಪರ್ವವೆಂದು ಹೆಸರು. ಪರ್ವವೆಂದರೆ ಗೆಣ್ಣು; ಉದ್ದವಾದ ಕಬ್ಬಿನ ಜಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಗೆಣ್ಣುಗಳು ಹೇಗೋ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪರ್ವಗಳು ಹಾಗೆ. ಮುಂದೆ ಈ ಹದಿನೆಂಟು ಪರ್ವಗಳ ಹೆಸರನ್ನೂ ಅದರಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಕಥೆಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸಿದೆ:-

೧. ಆದಿಪರ್ವ - ಭಾರತ ಕಥೆಯ ಪೀಠಿಕೆ; ಕೌರವ ಪಾಂಡವರು ಹುಟ್ಟಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಾರೆ; ದುರ್ಯೋಧನನು ಹೊಟ್ಟೆಯ ಕಿಚ್ಚಿನಿಂದ ಪಾಂಡವರನ್ನು ಅರಗಿನ ಮನೆಯಲ್ಲಿರಿಸಿ ಅದಕ್ಕೆ ಬೆಂಕಿ ಇಡಿಸಿ ಅವರನ್ನು ಸುಡಿಸಬೇಕೆಂದಿರುತ್ತಾನೆ; ಅವರು ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಅಲೆದು ಕೊನೆಗೆ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಮದುವೆಯಾಗುತ್ತಾರೆ; ಆಗ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ಅವರನ್ನು ಕರೆಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

೨. ಸಭಾಪರ್ವ – ಧರ್ಮರಾಜನು ರಾಜಸೂಯ ಯಾಗ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಆ ಯಾಗದ ವೈಭವವನ್ನು ನೋಡಿ ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೆ ಹೊಟ್ಟೆಯಕಿಚ್ಚು ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ; ಜೂಜಿನಲ್ಲಿ ಪಾಂಡವರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ಅವರನ್ನು ಕಾಡಿಗೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ.

೩. ವನಪರ್ವ - ಪಾಂಡವರು ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಾರೆ; ಅರ್ಜುನನು ಈಶ್ವರನಿಂದ ಪಾಶುಪತಾಸ್ತ್ರವನ್ನೂ ಇಂದ್ರನಿಂದ ವರಗಳನ್ನೂ ಪಡೆದು ಬರುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಹಲವು ಉಪಕಥೆಗಳು ಬರುತ್ತವೆ. ಅವೆಲ್ಲಾ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಧರ್ಮರಾಜನ ಸಮಾಧಾನಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳಿದವು. ಸಾವಿತ್ರಿಯ ಕಥೆ, ನಳ ದಮಯಂತಿಯರ ಕಥೆ ಬರುವುದು ಇಲ್ಲಿಯೇ.

೪. ವಿರಾಟಪರ್ವ - ಪಾಂಡವರು ವೇಷ ಮರಸಿಕೊಂಡು ಒಂದು ವರ್ಷ ಇರಬೇಕಾಗಿತ್ತು; ಅದರಂತೆ ಅವರು ವಿರಾಟರಾಜನ ಹತ್ತಿರ ಇರುತ್ತಾರೆ; ಆಗ ದುರ್ಯೋಧನನು ವಿರಾಟನ ಗೋವುಗಳನ್ನು ಕದಿಯುವುದಕ್ಕೆ ಬರಲು ಅರ್ಜುನನು ಅವನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ಓಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಂದಿಗೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಪಾಂಡವರ ಅಜ್ಞಾತವಾಸ ಮುಗಿದಿರುತ್ತದೆ.

೫. ಉದ್ಯೋಗಪರ್ವ – ಉದ್ಯೋಗವೆಂದರೆ ಯತ್ನ; ಇದರಲ್ಲಿ ಎರಡು ಪಕ್ಷದವರೂ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಕೃಷ್ಣನು ಸಂಧಿಮಾಡಿಸಿ ಯುದ್ಧ ತಪ್ಪಿಸೋಣವೆಂದು ನೋಡುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ದುರ್ಯೋಧನನು ಪಾಂಡವರಿಗೆ ಒಂದು ಸೂಜಿಯ ಮೊನೆಯಷ್ಟು ನೆಲವನ್ನೂ ಕೊಡುವುದಕ್ಕೆ ಇಷ್ಟಪಡದೆ ಇದ್ದದ್ದರಿಂದ ಯುದ್ಧವಾಗಲೇಬೇಕಾಯಿತು.

೬. ಭೀಷ್ಮಪರ್ವ – ಇದರಲ್ಲಿ ಭೀಷ್ಮನು ಹತ್ತು ದಿನ ಯುದ್ಧಮಾಡಿ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ; ಯುದ್ಧಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ನೆಂಟರಿಷ್ಟರ ಮೇಲೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲಾರೆನೆಂದು ಹಿಂದೆಗೆಯಲು ಕೃಷ್ಣನು ಅವನಿಗೆ ಬುದ್ಧಿಹೇಳಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವಂತೆ ಅವನನ್ನು ಪ್ರೇರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ‘ಭಗವದ್ಗೀತೆ’.

೭. ದ್ರೋಣಪರ್ವ – ದ್ರೋಣನು ಸೇನಾಪತಿಯಾಗಿ ಐದು ದಿನ ಯುದ್ಧ ನಡಸಿ ತನ್ನ ಮಗ ಅಶ್ವತ್ತಾಮನು ಸತ್ತನೆಂದುಕೊಂಡು ಯುದ್ಧ ನಿಲ್ಲಿಸಿ ದೇಹ ಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಅಭಿಮನ್ಯುವನ್ನು ಸೈಂಧವನು ಕೊಲ್ಲಲು ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಅರ್ಜುನನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ.

೮. ಕರ್ಣಪರ್ವ – ಕರ್ಣನು ಸೇನಾಪತಿಯಾಗಿ ಎರಡು ದಿನ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿ ಸಾಯುತ್ತಾನೆ.

೯. ಶಲ್ಯಪರ್ವ - ಶಲ್ಯನು ಅರ್ಧದಿವಸ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿ ಸಾಯಲು, ದುರ್ಯೋಧನನು ಓಡಿಹೋಗಿ ಮಡುವಿನಲ್ಲಿ ಅಡಗಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಪಾಂಡವರ ಮೂದಲಿಕೆಯಿಂದ ಅವನು ಹೊರಕ್ಕೆ ಬಂದು ಭೀಮನೊಡನೆ ಗದಾಯುದ್ಧ ಮಾಡಿ ತೊಡೆ ಮುರಿದು ಬೀಳುತ್ತಾನೆ.

೧೦. ಸೌಪ್ತಿಕಪರ್ವ - ಸೌಪ್ತಿಕ ಎಂದರೆ ನಿದ್ರೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವವರದು. ಯುದ್ಧ ನಿಂತಿತೆಂದು ಪಾಂಡವರ ಕಡೆಯವರೆಲ್ಲರೂ ನಿಶ್ಚಿಂತರಾಗಿ ರಾತ್ರಿ ನಿದ್ರೆಮಾಡುತ್ತಿರಲು, ಹೆಸರು ಹೇಳುವುದಕ್ಕೂ ಒಂದು ಪಿಳ್ಳೆ ಇಲ್ಲದಂತೆ ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನು ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಕೊಂದುಹಾಕುತ್ತಾನೆ. ಪಾಂಡವರು ಆಗ ಅಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದ್ದರಿಂದ ಬದುಕಿಕೊಂಡರು.

ಹೀಗೆ ಭಾರತಯುದ್ಧ ಹದಿನೆಂಟು ದಿನ ನಡೆಯಿತು.

೧೧. ಸ್ತ್ರೀಪರ್ವ – ಇದರಲ್ಲಿ ಗಂಡಂದಿರನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಹೆಂಗಸರೂ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಗಾಂಧಾರಿ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರರೂ ಗೋಳಾಡುತ್ತಾರೆ.

೧೨. ಶಾಂತಿಪರ್ವ – ಧರ್ಮರಾಜನಿಗೆ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನು, ಉತ್ತರಾಯಣ ಬರಲೆಂದು ಇನ್ನೂ ಜೀವಹಿಡಿದುಕೊಂಡಿದ್ದ ಭೀಷ್ಮನಿಂದ ಧರ್ಮವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ.

೧೩. ಅನುಶಾಸನಪರ್ವ - ಭೀಷ್ಮನು ತನ್ನ ಧರ್ಮೋಪದೇಶವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿ, ಸಾಯುತ್ತಾನೆ.

೧೪. ಅಶ್ವಮೇಧಪರ್ವ – ಧರ್ಮರಾಜನು ಅಶ್ವಮೇಧಯಜ್ಞ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಭಾಗದ ಕಥೆಯೇ ಜೈಮಿನಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಇರುವುದು.

೧೫. ಆಶ್ರಮವಾಸಪರ್ವ – ಇದರಲ್ಲಿ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ ಗಾಂದಾರಿ ಕುಂತಿ ವಿದುರ ಸಂಜಯ ಇವರು ತಪಸ್ಸಿಗೆಂದು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಕಾಡುಕಿಚ್ಚಿಗೆ ಸಿಕ್ಕಿ ಸಾಯುತ್ತಾರೆ.

೧೬. ಮೌಸಲಪರ್ವ - ಮುಸಲವೆಂದರೆ ಒನಕೆ; ಒನಕೆಯೇ ಕಾರಣವಾಗಿಯಾದವರು ಹೊಡೆದಾಡಿ ಸಾಯುತ್ತಾರೆ; ಕೃಷ್ಣ ಬಲರಾಮರು ದೇಹಬಿಡುತ್ತಾರೆ.

೧೭. ಮಹಾ ಪ್ರಸ್ಥಾನಪರ್ವ - ಮಹಾ ಪ್ರಸ್ಥಾನವೆಂದರೆ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಯಾಣ; ಮಹಾಯಾತ್ರೆ; ಪಾಂಡವರು ತಮ್ಮ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪರಿಕ್ಷಿತ್ತಿಗೆ ಕೊಟ್ಟು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಪ್ರಯಾಣ ಹೊರಡುತ್ತಾರೆ; ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರಾಗಿ ಬಿದ್ದು ಧರ್ಮರಾಜನೊಬ್ಬನು ತನ್ನ ದೇಹದಲ್ಲಿಯೇ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ.

೧೮. ಸ್ವರ್ಗಾರೋಹಣಪರ್ವ – ಅಲ್ಲಿ ಧರ್ಮರಾಜನಿಗೆ ಮೊದಲು ನರಕ ದರ್ಶನವಾಗಿ ಆಮೇಲೆ ಸ್ವರ್ಗ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ. ಕರ್ಣ ದುರ್ಯೋಧನರೂ ಕೂಡ, ಕಾದಿ ಮಡಿದು ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಧರ್ಮವನ್ನು ನಡೆಸಿದ್ದರಿಂದ, ಅವರಿಗೂ ವೀರಸ್ವರ್ಗ ಬಂದಿರುತ್ತದೆ.

ಇದಾದ ಮೇಲೆ ‘ಹರಿವಂಶ’ವೆಂಬ ಒಂದು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣನ ಚರಿತ್ರೆ ಬರುತ್ತದೆ; ಅದು ನಿಜವಾಗಿ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ್ದಲ್ಲ.

ಮಹಾಭಾರತವು ಜನಮೇಜಯರಾಯನ ಕಾಲದ ಕಥೆಯೆಂದು ಹಳಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಅದು ಇಂದಿಗೂ, ಎಂದಿಗೂ, ಹೊಸದೇ. ಏಕೆಂದರೆ ದಾಯಾದರ ವ್ಯಾಜ್ಯ ಯಾವಾಗ ಇಲ್ಲ? ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಕಥೆಯಾದರೂ ಅದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಜಾತಿಯ ಜನರೂ, ಎಲ್ಲ ದೇಶದ ಜನರೂ ಕಲಿಯತಕ್ಕ ನೀತಿ ಬಹಳವಾಗಿ ಇದೆ. ಅದು ಕಥೆಯೊಡನೆ, ಮನಸ್ಸಿಗೆ ನಾಟುವಂತೆ, ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಟ್ಟುವಂತೆ, ಬೆರೆದು ಬಂದಿದೆ. ಕಥೆ ಯಾರಿಗೆ ಬೇಡ? ಮಕ್ಕಳಿಂದ ಮುದುಕರವರೆಗೆ ಎಲ್ಲಾ ಕಾಲದ ಎಲ್ಲಾ ದೇಶದ ಜನರಿಗೂ ಕಥೆ ಪ್ರಿಯವಾದದ್ದು. ಯಾವ ಕಾವ್ಯಜಾತಿಯಾಗಲಿ, ಅದರಲ್ಲಿ ಹೂರಣವಾಗಿ ಕಥೆ ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಈ ಕಥೆಗಳ ಸಮಾರಾಧನೆ! ಅದರಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಬಗೆಯ ಎಂಥೆಂಥ ರುಚಿಯ ಎಷ್ಟು ಕಥೆಗಳು ಬರುತ್ತವೆ! – ದೇವತೆಗಳ ಕಥೆ, ರಾಕ್ಷಸರ ಕಥೆ, ವೀರರ ಕಥೆ, ಪತಿವ್ರತೆಯರ ಕಥೆ, ಮೃಗಪಕ್ಷಿ ಹಾವು ಮುಂಗಸಿ ಮುಂತಾದ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಕಥೆ, ಪುರಾಣಕಥೆ, ಪುಣ್ಯಕಥೆ, ನೀತಿಕಥೆ, ಋಷಿಗಳ ಕಥೆ, ತಪಸ್ವಿಗಳ ಕಥೆ, ತ್ಯಾಗಿಗಳ ಕಥೆ, ಯೋಗಿಗಳ ಕಥೆ, ಉಪಶಾಂತರ ಕಥೆ, ಉಗ್ರ ರೂಪಿಗಳ ಕಥೆ, ಇತ್ಯಾದಿ. ಇವು ಮುಂದೆ ಬರುವ ಸಂಸ್ಕೃತ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೂ ದೇಶಭಾಷಾ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೂ ಆಧಾರವಾಗುತ್ತವೆ. ಹಲವು, ದೇಶಾಂತರಗಳಿಗೂ ಹೋಗಿ ಆಯಾ ಭಾಷಾ ಸಾಹಿತ್ಯಗಳಿಗೆ ಸೇರಿಹೋಗಿವೆ. ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಶಾಕುಂತಲ ನಾಟಕವು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಬರುವ ಒಂದು ಕಥೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಹುಟ್ಟಿದ್ದು. ಇಂಥ ಉಪಕಥೆಗಳನ್ನು ಉಪಾಖ್ಯಾನವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಮತ್ತೊಂದು ವಿಶೇಷವೇನೆಂದರೆ, ರಾಮಾಯಣದ ಕಥೆಯೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಇಂಥ ಒಂದು ಉಪಾಖ್ಯಾನವಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಕೃಷ್ಣಲೀಲೆಗಳು ಸೂಚಿತವಾಗಿರುವುದಲ್ಲದೆ, ಕೃಷ್ಣನು ಅರ್ಜುನನ ಸಾರಥಿಯಾಗಿ, ಪಾಂಡವರ ಮಂತ್ರಿಯಾಗಿ, ಅವರನ್ನು ತನ್ನ ಪ್ರಾಣಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಂಡುಕೊಂಡು, ಭಾರತವನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ರಾಮಾಯಣ ಭಾಗವತಗಳೆರಡೂ ಅಡಕವಾಗಿವೆ. ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ನಾರಾಯಣನ ಅವತಾರವಾದ ಕೃಷ್ಣನು ಹೇಗೆ ಆಪ್ತನೋ ಶಿವನೂ ಹಾಗೇ ಆಪ್ತ; ಅವನ ಶೌರ್ಯವನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿ ಅವನಿಗೆ ಪಾಶುಪತಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಾರತವು ಶೈವರಿಗೂ ವೈಷ್ಣವರಿಗೂ ಒಂದೇ ಸಮನಾಗಿ ಪೂಜ್ಯವಾಗಿದೆ. ಭರತ ಖಂಡದಲ್ಲಿ ಹಿಮಾಲಯದಿಂದ ಕನ್ಯಾಕುಮಾರಿಯ ವರೆಗೆ ಎಲ್ಲರೂ ಅದನ್ನು ಮೆಚ್ಚುವವರೇ, ಗೌರವಿಸುವವರೇ. ಭಾರತೀಯರಾದ ನಾವೆಲ್ಲಾ ಒಂದೇ ಎಂಬ ಭಾವನೆ ಉಂಟಾಗಲು, ಭಾರತ ರಾಮಾಯಣಗಳಿಂದ ತುಂಬ ಸಹಾಯವಾಗಿದೆ. ಅವು ಕಾಶಿ ರಾಮೇಶ್ವರಗಳ ಹಾಗೆ ಹಿಂದೂಜನರಿಗೆ ಪುಣ್ಯ ತೀರ್ಥಗಳು.

ಭಾರತವು ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಕಥೆ, ಯುದ್ಧದ ಕಥೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರಲ್ಲಿ ಶೂರರ ವೀರಕಾರ್ಯಗಳು ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿವೆ. ಪಾಂಡವರಷ್ಟೇ ಶೂರರು ಕೌರವರು; ಅವರೊಡನೆ ಕಾದಲು ಪಾಂಡವರು ಬಹುಕಾಲ ಸಿದ್ಧತೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಪಡೆ ಕಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಯಿತು. ಪಾಂಡವರ ಕಡೆಗಿಂತ ಕೌರವರ ಕಡೆಯೇ ಹೆಚ್ಚು ಸೇನೆಯಿತ್ತು. ಪಾಂಡವರ ಕಡೆ ಏಳು ಅಕ್ಷೌಹಿಣಿ, ಕೌರವರ ಕಡೆ ಹನ್ನೊಂದು ಅಕ್ಷೌಹಿಣಿ; ಇವಷ್ಟೂ ನಿರ್ನಾಮವಾಯಿತು. “ಏಳು ಹನ್ನೊಂದು ಆಗಿಹೋಯಿತು!” ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅರ್ಥ ಇದೇಯೆ. ಅಕ್ಷೌಹಿಣಿಯೆಂದರೆ ೨೧೮೭೦ ರಥ, ಅಷ್ಟೇ ಆನೆ, ಅದರ ಮೂರರಷ್ಟು ಕುದುರೆ, ಐದರಷ್ಟು ಕಾಲಾಳು. ಈ ಸೇನೆಯನ್ನು ತಂದಿದ್ದ ಸಾವಿರಾರು ಸಾಮಂತರಾಜರೂ ಈ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹೆಸರಿಲ್ಲದಂತಾಗುತ್ತಾರೆ; ಯಾದವರೂ ಕುಡಿದು ಮತ್ತರಾಗಿ ತಮ್ಮಲ್ಲಿ ತಾವೇ ಹೊಡೆದಾಡಿ ಸಾಯುತ್ತಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಕೊನೆಗೆ ಕಂಡುಬರುವುದು ವೀರರ ಉತ್ಸಾಹವಲ್ಲ, ಈ ಸರ್ವನಾಶದ ಚಿಂತೆಯಿಂದ ಬರುವ ನಿರುತ್ಸಾಹ. ಮಧ್ಯೆ ಮಧ್ಯೆ ಶೃಂಗಾರ, ಹಾಸ್ಯ ಮುಂತಾದ ಇತರ ರಸಗಳೂ ಬರುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಭಾರತವನ್ನು ಓದಿ ಮುಚ್ಚಿಟ್ಟರೆ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಒಂದು ವಿಧವಾದ ವೈರಾಗ್ಯ ಬರುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಈಗ್ಗೆ ಸುಮಾರು ಒಂದು ಸಾವಿರ ವರ್ಷದ ಕೆಳಗೆ ಕಾಶ್ಮೀರದಲ್ಲಿದ್ದ ಕ್ಷೇಮೇಂದ್ರನೆಂಬ ಕವಿಯು ಒಂದು ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ:-

ರತ್ನೋದಾರಚತುಸ್ಸಮುದ್ರರಚನಾಂ ಭುಕ್ತ್ವಾಭುವಂ ಕೌರವೋ

ಭಗ್ನೋರುಃ ಪತಿತಃ ಸ ನಿಷ್ಪರಿಜನೋ ಜೀವನ್ ವೃಕೈರ್ಭಕ್ಷಿತಃ ।

ಗೋಪೈರ್ವಿಶ್ವಜಯೀ ಜಿತಃ ಸ ವಿಜಯಃ ಕಕ್ಷೈಃ ಕ್ಷಿತಾ ವೃಷ್ಣಯಃ ।

ತಸ್ಮಾತ್ ಸರ್ವಮಿದಂ ವಿಚಾರ್ಯ ಸುಚಿರಂ ಶಾಂತ್ಯೈ ಮನೋ ದೀಯತಾಂ ॥

ಅರ್ಥ: ಕೌರವನು ನಾಲ್ಕು ಸಮುದ್ರಗಳೇ ಕೊನೆಯಾದ ಭೂಮಂಡಲವನ್ನು ಆಳಿ, ಕೊನೆಗೆ ತೊಡೆ ಮುರಿಸಿಕೊಂಡು ಬಿದ್ದನು; ಹತ್ತಿರ ಒಬ್ಬರೂ ಇಲ್ಲದಂತಾಗಿ, ಬದುಕಿದ್ದಾಗಲೇ ಅವನನ್ನು ತೋಳಗಳು ಕಿತ್ತುಕೊಂಡು ತಿಂದುವು. ಪ್ರಪಂಚವನ್ನೆಲ್ಲಾ ಗೆದ್ದು ‘ವಿಜಯ’ ನೆನ್ನಿಸಿಕೊಂಡು ಅರ್ಜುನನು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ದನಕಾಯುವವರಿಗೆ ಸೋತನು. ಯಾದವರು ಕಕ್ಷಿ ಪ್ರತಿಕಕ್ಷಿಗಳಾಗಿ ನಿಂತು ಹೊಡೆದಾಡಿ ಹಾಳಾದರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ವಿಚಾರಮಾಡಿ ಶಾಂತಿಯ ಕಡೆಗೆ ಮನಸ್ಸು ಕೊಡಿ!

“ಅಂತು ಇಂತು ಕುಂತಿಯ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ರಾಜ್ಯವಿಲ್ಲ” ಎಂದು ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಗಾದೆಯಿದೆ. ಇದು ಸ್ವಲ್ಪಮಟ್ಟಿಗೆ ನಿಜ. ಮೊದಮೊದಲು ಪಾಂಡವರಿಗೆ ರಾಜ್ಯವಿರಲಿಲ್ಲ; ಆಮೇಲೆ ಬಂತು; ಬಂದರೂ ಅದನ್ನು ಅವರು ಹೆಚ್ಚು ದಿನ ಅನುಭವಿಸಲಿಲ್ಲ; ಅದರ ಕಷ್ಟ ಸುಖಗಳೆಲ್ಲಾ ಸಾಕಾಗಿತ್ತು; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ಕೋಶವನ್ನೂ ಈ ಲೋಕವನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋದರು. ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೆ ರಾಜ್ಯವಿದ್ದರೂ ಅವನು ಮುಳ್ಳ ಮೇಲೆ ಇದ್ದಂತೆ ಇದ್ದನು. ಪಾಂಡವರಿಗೆ ದ್ರೋಹ ಮಾಡಿ, ಮೋಸಮಾಡಿ, ಅವರನ್ನು ಕಾಡಿಗೆ ಓಡಿಸಿದನು; ಮತ್ತೆ ಕುಂಟುಯುಕ್ತಿ ತೆಗೆದು ಅವರನ್ನು ಕಾಡಿಗೆ ಅಟ್ಟಿ ತಾನು ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ರಾಜ್ಯವಾಳಿಕೊಂಡು ಇರಬೇಕೆಂಬುದು ಅವನ ಇಷ್ಟವಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಅನ್ಯಾಯ ಅಧರ್ಮ ಎಷ್ಟು ದಿನ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ? ದುಶ್ಶಾಸನ, ಶಕುನಿ, ಕರ್ಣ ಮುಂತಾದ ದುರ್ಮಂತ್ರಿಗಳು ಇವನ ಹತ್ತಿರ ಸೇರಿಕೊಂಡು ಅವನ ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದರು; ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ವಿವೇಕಿಯಾದರೂ ಮಗನ ಮೇಲಣ ಅಭಿಮಾನದಿಂದ ಅವನ ಕಡೆಯೇ ಸೇರಿಕೊಂಡನು; ವಿದುರನು ಆಡುತ್ತಿದ್ದ ವಿವೇಕದ ಮಾತುಗಳು ಯಾರಿಗೂ ರುಚಿಸಲಿಲ್ಲ. ಹೀಗಾಗಿ ದುರ್ಯೋಧನನು ತನ್ನ ದುರ್ಗುಣಗಳಿಂದ, ಒಂದು ದಿನವೂ ನೆಮ್ಮದಿಯೆಂಬುದನ್ನೇ ಕಾಣದೆ, ಅಕಾಲಮೃತ್ಯುವನ್ನು ಪಡೆದನು; ಘೋರಮರಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದನು. ಸಾಯುವವನು ಒಬ್ಬ ಸತ್ತನೆ? ಕೌರವವಂಶವೇ ನಿರ್ನಾಮವಾಯಿತು; ಹೆಂಗಸರ, ಮಕ್ಕಳ, ದಿಕ್ಕಿಲ್ಲದವರ ಗೋಳು ದೇಶದಾದ್ಯಂತವೂ ತುಂಬಿಹೋಯಿತು. ರಾಜನನ್ನು ನಂಬಿದ ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ಇದೇ ಗತಿಯೇ? ಅವರ ಯೋಗಕ್ಷೇಮವನ್ನು ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ತನ್ನ ಆಶೆ ದುರಾಶೆಗಳನ್ನು ರಾಜನು ತ್ಯಜಿಸಬೇಕು. ರಾಜನು ಅನ್ಯಾಯಕ್ಕೆ, ಅಧರ್ಮಕ್ಕೆ, ಹೋಗಬಾರದು; ರಾಜನಂತೆಯೇ ಪ್ರಜೆಯೂ ಆಗುತ್ತದೆ; ರಾಜನು ಒಳ್ಳೆಯವನಾದರೆ ದೇಶವೂ ಒಳ್ಳೆಯದಾಗುತ್ತದೆ; ಅವನು ರಾಜರ್ಷಿಯೆನ್ನಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ತಪಸ್ಸಿನ ಫಲದಿಂದ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಸುಭಿಕ್ಷವಾಗುತ್ತದೆ, ಕ್ಷೇಮವಿರುತ್ತದೆ, ಸುಖವಿರುತ್ತದೆ, ಶಾಂತಿಯಿರುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನೇ ಭಾರತವು ‘ರಾಜಾ ಕಾಲಸ್ಯ ಕಾರಣಂ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದು. ಜನರೂ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನಡೆಯಬೇಕು; ಧರ್ಮವೆಂದರೆ ಸರಿಯಾದದ್ದು, ನ್ಯಾಯವಾದದ್ದು. ಧರ್ಮದಿಂದಲೇ ಲೋಕ ನಿಂತಿರುವುದು, ನಡೆಯುತ್ತಿರುವುದು. ಇದಂತೂ ಭಾರತೀಯರಾದ ನಮ್ಮ ದೃಢವಾದ ನಂಬಿಕೆ –

“ಯತೋ ಧರ್ಮಸ್ತತೋ ಜಯಃ”೧

ನಾನು ಈಚೆಗೆ ಬರೆದು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ “ವಚನ ಭಾರತ” ಗ್ರಂಥದ ಒಂದು ಪ್ರತಿಯನ್ನು ನನ್ನ ವಿದ್ಯಾಗುರುಗಳಾದ ಪ್ರೊ ॥ ಎಂ. ಹಿರಿಯಣ್ಣನವರಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿದಾಗ ಅವರು ತುಂಬ ಸಂತೋಷಪಟ್ಟು “ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನೆಲ್ಲಾ ಒಂದು ಉಂಡೆಯಾಗಿ ನೋಡಬಹುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಬರೆದು ಬಹು ಒಳ್ಳೆಯ ಕೆಲಸಮಾಡಿದಿರಿ!” ಎಂದರು. ಅದು ಸರ್ವಥಾ ಸತ್ಯವಾದ ಮಾತು. ಪ್ರಾಚೀನ ಭರತಖಂಡದ ಜನ ಜೀವನವನ್ನು ಮಥನಮಾಡಿದಾಗ ತೇಲಿದ ಬೆಣ್ಣೆಯ ಮುದ್ದೆ ಮಹಾಭಾರತ - ಶುದ್ಧವಾದ, ಅಪ್ಪಟವಾದ, ನವನೀತ. ಏಕೆಂದರೆ ಮಹಾಭಾರತ ಹುಟ್ಟಿದಾಗ, ಕ್ರೈಸ್ತ ಬೌದ್ಧ ಇಸ್ಲಾಂ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳು ನಮ್ಮ ದೇಶಕ್ಕೆ ಇನ್ನೂ ಬಂದಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವುಗಳಿಗೆ ಸ್ಥಾಪಕ (ಅಥವಾ ಪ್ರಕಾಶಕ) ರಾದ ಕ್ರಿಸ್ತ ಬುದ್ಧ ಪೈಗಂಬರ್ ಇವರೇ ಇನ್ನೂ ಹುಟ್ಟಿರಲಿಲ್ಲ. ಬೌದ್ಧಧರ್ಮವೂ ಭಾರತೀಯ ಧರ್ಮವೇ; ಬುದ್ಧ ಹುಟ್ಟಿದ್ದು ಭರತಖಂಡದಲ್ಲಿಯೇ, ಅದರ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಒಂದು ಫಲವಾಗಿಯೇ ಮತ್ತು ಅದರ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿಯೇ; ಮಹಾಭಾರತವೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲಾನಂತರ ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮದ ನೆರೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಬೆಳೆಯಿತು; ಇದರ ಸಾರವನ್ನು ಅದು ಹೀರಿದಂತೆ ಅದರ ಸಾರವನ್ನು ಇದು ಹೀರಿತು, ಬಲಿಯಿತು. ಆದರೂ ಪುರಾತನಾರ್ಯರ ಸಂಸ್ಕೃತಿ, ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿ, ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುವಂತೆ ಮತ್ತಾವ ಗ್ರಂಥದಿಂದಲೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮಾನವ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು, ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು, ಅರಿಯಬೇಕೆನ್ನುವವರಿಗೆ ಮಹಾಭಾರತವು ಅಮೂಲ್ಯ ಮಾತೃಕೆಯಾಗಿದೆ.೨

೧ ಪುಸ್ತಕ ಪ್ರಪಂಚ - ಫೆಬ್ರುವರಿ, ೧೯೫೦.

೨"Study of the Mahabharatha is indispensable for those who would learn to understand the spirit and culture of ancient India" – L.D. Barnett.

ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿರುವುದು ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಉತ್ತರ ಹಿಂದೂಸ್ಥಾನದ ಜೀವನ, ಅದರ ಕಥೆ ನಡೆದದ್ದು ಗಂಗಾ ಯಮುನಾ ನದಿಗಳ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ; ಈಗ ದೆಹಲಿಯಾಗಿರುವ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರವಿತ್ತು; ಕೌರವ ಪಾಂಡವರ ಯುದ್ಧ ನಡೆದದ್ದು ಅಲ್ಲಿಯೇ; ಆಗ ದಕ್ಷಿಣ ದೇಶವು ‘ದಂಡಕಾರಣ್ಯ’ ಎಂದರೆ ಉದ್ದಕ್ಕೆ ಹಬ್ಬಿ ಹೋಗಿದ್ದ ಕಾಡು; ಅದರ ವಿಚಾರ ಹೆಚ್ಚು ತಿಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ. ಕಪಿಗಳೂ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬಿಬ್ಬರು ಋಷಿಗಳೂ ಇರುತ್ತಿದ್ದರು. ಭಾರತವನ್ನು ಹೇಳಿದ ವ್ಯಾಸರು ಯಮುನಾ ನದಿಯ ಒಂದು ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವರು; ಅದನ್ನು ಅವರ ಶಿಷ್ಯನಾದ ವೈಶಂಪಾಯನನು ಜನಮೇಜಯನಿಗೆ ತಕ್ಷ ಶಿಲೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು. ಆದರೂ ಮಹಾಭಾರತವು ವೇದದಂತೆಯೇ ಉತ್ತರ ದೇಶಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ. ಎಲ್ಲ ಭರತಖಂಡಕ್ಕೂ ಬಂದ ದೊಡ್ಡ ಆಸ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ಅದರ ಪ್ರಾಚೀನ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುವ ಉದ್ಗ್ರಂಥವಾಗಿದೆ.

‘ಸಂಸ್ಕೃತಿ’ಯೆಂದರೆ, ಸಂಸ್ಕಾರ, ಉತ್ತಮ ಪರಿಣಾಮ. ಇದು ಇಂಗ್ಲಿಷಿನ ‘ಕಲ್ಚರ್’ ಎಂಬ ಮಾತಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಈಚೆಗೆ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿರುವ ಪದ. ಕಲ್ಚರ್ ಎಂದರೆ ಕೃಷಿ, ವ್ಯವಸಾಯ. ಕೃಷಿಮಾಡುವುದು ಭೂಸ್ತಿತಿಯನ್ನು ಉತ್ತಮಗೊಳಿಸಿ, ಅದರಲ್ಲಿ ಬಿತ್ತನೆಮಾಡಿ ಫಲತೆಗೆಯುವುದಕ್ಕೆ; ಹಾಗೆಯೇ ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸು ಬುದ್ಧಿ ಆತ್ಮ ಈ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಉತ್ತು ಬಿತ್ತಿ ಫಲ ಪುರುಷಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು ಸಂಸ್ಕೃತಿ. ಕೇವಲ ದೇಹಸಂಸ್ಕಾರವು ಸಂಸ್ಕಾರವಲ್ಲ! ಅದನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹೇಳಿಕೊಡುವುದು ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ದೇಹವಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ; ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ಥೂಲ ದೇಹಕ್ಕಿಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ದೇಹ ಹೆಚ್ಚಿನದು. ಒಳಗೆ ಆರೋಗ್ಯವಿದ್ದು ಶುದ್ಧವಾದ ರಕ್ತ ಚಿಮ್ಮುತ್ತಿದ್ದರೆ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಕಳೆ ಇರುತ್ತದೆ; ಅದು ನಿಜವಾದ ಸಂಸ್ಕಾರ. ಒಳಗೆ ರೋಗವಿದ್ದು, ಕೆನ್ನೆಗೂ ತುಟಿಗೂ ರಂಗು ಬಳಿದುಕೊಂಡರೆ ಅದೂ ಸಂಸ್ಕಾರವೆನ್ನಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು; ಆದರೆ ಅದು ಅಸ್ಥಿರ, ಅನೃತ, ಆಭಾಸ; ನಿಜವಾದದ್ದಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಒಂದು ದೇಶದ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ಆಲೋಚಿಸುವಾಗ ಅದರ ಜನ ಯಾವ ರೀತಿ ಬುದ್ಧಿ ಸಂಸ್ಕಾರವನ್ನೂ ವಿಕಾಸವನ್ನೂ ಪಡೆದರು, ಅದಕ್ಕೆ ಸಾಧಕವಾಗಿ, ಫಲವಾಗಿ, ಶಾಸ್ತ್ರ, ಸಾಹಿತ್ಯ, ಕಲೆ, ಧರ್ಮ, ಜ್ಞಾನ ಮುಂತಾದವು ಏನೇನು ಹುಟ್ಟಿದುವು ಎಂದು ವಿಚಾರ ಮಾಡಬೇಕು.

ಭಾರತೀಯ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ವೇದ, ಶಾಸ್ತ್ರ, ಕಾವ್ಯ ಎಂದು ವಿಭಾಗಿಸುವುದು ರೂಢಿ. ವೇದವು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಚೀನ; ಮುಂದಿನ ಶಾಸ್ತ್ರ ಕಾವ್ಯ ಸಾಹಿತ್ಯಗಳಿಗೆಲ್ಲಾ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಅಂಕುರವಿದೆ. ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ವೇದಕ್ಕೆ ಅಂಗಗಳಾಗಿ, ಉಪಾಂಗಗಳಾಗಿ ಬೆಳೆದವು ಕೆಲವು; ಅದಕ್ಕೆ ಅಷ್ಟು ನೇರವಾಗಿ ಸಂಬಂಧ ಪಡದೆ ಲೌಕಿಕವಾಗಿ ಬೆಳೆದವು ಕೆಲವು. ಕಾವ್ಯ ಸಾಹಿತ್ಯವೂ ಅಷ್ಟೇ. ಆದರೂ ಒಟ್ಟಿನ ಮೇಲೆ, ಹಿಂದೆ, ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ನಮ್ಮ ದೇಶದಲ್ಲಿ “ಶುದ್ಧ” ಸಾಹಿತ್ಯ, ಕೇವಲ “ಲೌಕಿಕ” ಶಾಸ್ತ್ರ ಎಂಬುದಿರಲಿಲ್ಲ. ಭಾರತವು, ಕಾಲಾನುಕ್ರಮದಲ್ಲಿ, ವೇದಗಳಿಗೂ ಶಾಸ್ತ್ರ ಕಾವ್ಯಾದಿಗಳಿಗೂ ಮಧ್ಯೆ ಬರುತ್ತದೆ. (ಸುಮಾರು ಕ್ರಿ.ಪೂ. ೪೦೦) ಅದನ್ನು ಐದನೆಯ ವೇದ, ಇತಿಹಾಸ, ಇತಿಹಾಸ - ಪುರಾಣ ಎಂದು ಕರೆದಿದೆ. ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಇತಿಹಾಸವು ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ವೀರಚರಿತ್ರೆ; ಹಿಂದೆ ಅದರ ಅರ್ಥ ಇನ್ನೂ ವಿಶಾಲವಾಗಿದ್ದು, ಅದು ಪುರಾಣ, ಚರಿತ್ರೆ, ಕಥೆ, ಉದಾಹರಣೆ, ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರ, ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರ ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು. ಇಂದಿಗೂ ಭಾರತ ಇರುವುದು ಹಾಗೆಯೇ. ಆದರೆ ಈಚೆಗೆ ದರ್ಶನಗಳೂ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳೂ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಬೆಳೆದು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿವೆ. ಆದರೂ ಅವುಗಳ ಮೂಲತತ್ವಗಳು ಭಾರತದಲ್ಲಿಯೇ ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. (ಹೀಗೆ ಇಂದಿನ ರಾಜ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರವು ಶಾಂತಿಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಉಕ್ತವಾದ ರಾಜಧರ್ಮಕ್ಕಿಂತ ಬಹಳವೇನೂ ಮುಂದುವರಿದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಆ ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೀಣರಾದವರೊಬ್ಬರು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ) ಇವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ, ದೇವರು ಬೇಕೆನ್ನುವವರಿಗೆ ಇಂದ್ರ ವರುಣ ಮುಂತಾದ ವೇದಕಾಲದ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ರಾಮ, ಕೃಷ್ಣ, ಶಿವ ಮುಂತಾದ ದೇವತೆಗಳೆಲ್ಲಾ ಬರುತ್ತಾರೆ; ದರ್ಶನ ಬೇಕೆನ್ನುವವರಿಗೆ ಅದ್ವೈತ ವೇದಾಂತಕ್ಕೆ ಹತ್ತಿರ ಹತ್ತಿರ ಬರುವ, ಆದರೆ ಸರ್ವಲೋಕ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಬಲ್ಲ, ಸಾಂಖ್ಯವಿದೆ; ವೇದಾಂತವನ್ನೇ ಒಳಗೊಂಡ ಸನತ್ಸುಜಾತೀಯವಿದೆ; ಆಗಿನ ಕಾಲದ ನಾನಾ ಪಂಥಗಳನ್ನು, ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಕರ್ಮ ಭಕ್ತಿಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು, ಒಳಗೊಂಡ ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಭಗವದ್ಗೀತೆಯಿದೆ, ರಾಮಾಯಣದ ಕಥೆಯಿದೆ, ಭಾಗವತದ ಸಾರವಾದ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣ ಚರಿತ್ರೆಯಿದೆ.

“ಇಲ್ಲಿರುವುದೇ ಇತರ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇರುವುದು; ಇಲ್ಲಿಲ್ಲದಿರುವುದು ಇನ್ನೆಲ್ಲಿಯೂ ಇಲ್ಲ” ಎಂದು ಭಾರತದ ಅನುಕ್ರಮಣಿಕೆಯಲ್ಲೂ ಪರಿಸಮಾಪ್ತಿ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಹೇಳಿದೆ. ಇದು ಒಂದು ವಿಧದಲ್ಲಿ ನಿಜ. ಏಕೆಂದರೆ, ಭಾರತ ಹುಟ್ಟಿದಾಗ ಅದು ತನಗಿಂತ ಹಿಂದೆ ಇದ್ದ ವೇದ, ಸ್ಮೃತಿ, ಇತಿಹಾಸ, ಪುರಾಣಗಳ ಸಾರವನ್ನೆಲ್ಲಾ ಒಳಗೊಂಡಿತು; ವರ್ಣಾಶ್ರಮಧರ್ಮಗಳನ್ನೂ ಅದರಲ್ಲಿ ರಾಜಧರ್ಮವಾದ ರಾಜನೀತಿಯನ್ನೂ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿತು. ಆಗ ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರ, ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರ, ಕಾಮಶಾಸ್ತ್ರ, ಶಿಲ್ಪ ಶಾಸ್ತ್ರ ಮುಂತಾದ ಲೌಕಿಕ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಾಗಲಿ, ತರ್ಕ, ಮೀಮಾಂಸ, ವೇದಾಂತ ಮುಂತಾದ ದರ್ಶನಗಳಾಗಲಿ, ಕಾಳಿದಾಸ ಭವಭೂತಿ ಮುಂತಾದವರ ಕಾವ್ಯ ನಾಟಕಗಳಾಗಲಿ, ಇನ್ನೂ ಹುಟ್ಟಿರಲಿಲ್ಲ. ಈಚೆಗೆ ಹುಟ್ಟಿದ ಪುರಾಣಗಳು ಪುರಾಣ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಗಿಂತ ಮುಂದೆ ಹೋಗಿ ನಾನಾ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ತುಂಬಿಕೊಳ್ಳುತ್ತ ಬಂದುವು. ಎಲ್ಲ ಜನಕ್ಕೂ ಇಹಪರ ಸಾಧಕವಾದ ಎಲ್ಲಾ ವಿಷಯಗಳೂ ತಿಳಿಯಬೇಕೆಂಬುದು ಅವುಗಳ ಉದ್ದೇಶ. ಅವಕ್ಕೆ ಹೀಗೆ ಜ್ಞಾನ ಭಂಡಾರವಾಗಲು ಹೆದ್ದಾರಿಯನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದು ಮಹಾಭಾರತ.

ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿತವಾಗಿರುವ ವಿಷಯವನ್ನು ವ್ಯಾಸರು ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಬಿನ್ನವಿಸಿದರಂತೆ:-

“ಇದರಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ವೇದರಹಸ್ಯಗಳೂ, ಅದರಮೇಲೆ ನಾನು ನಿರ್ಧರಿಸಿರುವ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳೂ, ಷಡಂಗಗಳಿಂದಲೂ ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ ವೇದಗಳ ವಿವರಣೆಗಳೂ, ಕಾಲತ್ರಯ ವಿಚಾರಗಳೂ, ಜಾತಿ, ಮರಣ, ಭಯ, ವ್ಯಾಧಿ ಇವುಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿ ವಿನಾಶಗಳ ಸ್ವರೂಪ ನಿರ್ಣಯವೂ, ಬೇರೆ ಬೇರೆ ವರ್ಣಾಶ್ರಮ ಧರ್ಮಲಕ್ಷಣಗಳೂ, ತಪಸ್ಸಿನ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯೆಯ ವಿಧಾನಗಳೂ, ಭೂಮಿಯ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರ ಸೂರ್ಯರ ಗತಿಗಳೂ, ಗ್ರಹ ನಕ್ಷತ್ರ ತಾರೆಗಳ ವಿವಿಧ ಗತಿಗಳೂ, ಯುಗಪ್ರಮಾಣಗಳೂ, ಋಗ್ಯಜುಸ್ಸಾಮಗಳೆಂಬ ವೇದತ್ರಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿತವಾದ ಅಧ್ಯಾತ್ಮ ಜ್ಞಾನವೂ, ನ್ಯಾಯ ವೈದ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳೂ, ಜ್ಞಾನಸ್ವರೂಪವೂ, ಪಾಶುಪತವ್ರತವೂ, ದೇವಮನುಷ್ಯ ಜಾತಿಗಳೂ ಅವುಗಳಿಂದ ಪಡೆಯತಕ್ಕ ಆಯಾ ಪ್ರಯೋಜನಗಳೂ, ಪುಣ್ಯಕರಗಳಾದ ತೀರ್ಥಕ್ಷೇತ್ರಗಳೂ, ನದೀ ನದ ಸಮುದ್ರ ಪರ್ವತಾರಣ್ಯಗಳೂ, ನಗರಗಳೂ, ಕಲ್ಪಭೇದಗಳೂ, ಯುದ್ಧ ಕೌಶಲಗಳೂ, ವಾಕ್ಯ ಜಾತಿ ವಿಶೇಷಗಳೂ, ಲೋಕ ಯಾತ್ರಾ ಕ್ರಮವೂ, ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿಯೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಯಾವ ವಸ್ತುವುಂಟೋ ಅದೂ (ಬ್ರಹ್ಮವೆಂಬ) ಈ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ”.೧

೧ ಪಂಡಿತ ದೇವಶಿಖಾಮಣಿ ಅಳಸಿಂಗರಾಚಾರ್ಯರ ಭಾಷಾಂತರ, ಆದಿಪರ್ವ (ಪ್ರಥಮ ಭಾಗ) ಪುಟ ೧೨.

ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಯಾವ ವಿಷಯಗಳು ಇಂದಿನ ಭಾರತ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬರುತ್ತವೆ, ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ಇದ್ದಿರಬಹುದಾದವು ಯಾವುವು ಎಂಬ ಚರ್ಚೆಗಾಗಲಿ, ಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕಾಗಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಅವಕಾಶವಿಲ್ಲ; ಪ್ರಾಚೀನರು ಭಾರತದಿಂದ ಏನೇನನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಿದ್ದರು ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ವಿವರಣೆ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡರೆ ಸಾಕು.

ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಒಂದು ಮುಖ್ಯ ಲಕ್ಷಣ, ಹೊಸದೆಂದು ಯಾವುದು ಬಂದರೂ ಅದನ್ನು ಒಳಗೊಂಡು ಜೀರ್ಣಿಸಿಕೊಂಡು ಬೆಳೆಯುವುದು; ಅದನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿ ಹಾಳುಮಾಡುವುದೂ ಹಾಳಾಗುವುದೂ ಅಲ್ಲ. ತತ್ವ ಒಂದೇ, ಎರಡೇ, ಸೊನ್ನೆಯೇ ಎಂಬ ಜಗಳ ಈಚಿನದು. ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿರುವ ತತ್ತ್ವ ಒಂದೂ ಆಗಬಹುದು, ಎರಡೂ ಆಗಬಹುದು; ಶಿವ, ವಿಷ್ಣು ಇಬ್ಬರೂ ಅದರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡವರು; ವಿಶ್ವಚೈತನ್ಯದ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಗಳು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಪೂಜ್ಯವಾದ ಗ್ರಂಥವಾಗಿದೆ; ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಒಂದಾಗಿ ಕೂಡಿಸಲು ಸಹಾಯಮಾಡುವ ಸಾಧನವಾಗಿದೆ. ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಉಕ್ತವಾದ ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರವು ವೈದಿಕ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವೆನ್ನಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಬೌದ್ಧ ಜೈನ ಮತಗಳಿಗೂ ಅದಕ್ಕೂ ಸಾಮಾನ್ಯ ಧರ್ಮ. ಅದರ ಮೊದಲ ಮೆಟ್ಟಲಾದ ‘ಅಹಿಂಸೆ’ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಪರಮಧರ್ಮ. ಭರತಖಂಡದಲ್ಲಿ ಬೌದ್ಧಧರ್ಮ ನಷ್ಟವಾಗಲಿಲ್ಲ; ಹಂಚಿ, ಅರಗಿ, ಅದೃಶ್ಯವಾಯಿತು. ಬುದ್ಧನು ದಶಾವತಾರಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನಾದನು. ಬೌದ್ಧರ ಎಷ್ಟೋ ಕಥೆಗಳು ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿಯೂ ಬೃಹತ್ಕಥೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಬರುತ್ತವೆ. ಜೈನ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ರಾಮಾಯಣ ಭಾರತ ಭಾಗವತ ಕಥೆಗಳು ಬೆರದೇ ಬರುತ್ತವೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಮುಖ್ಯಕಾರಣ ಗುಣಪಕ್ಷಪಾತ, ತಾಳ್ಮೆ, ಧರ್ಮಬುದ್ಧಿ, ತತ್ತ್ವ ವಿವೇಚನೆ. ಸ್ವಾಮಿ ವಿವೇಕಾನಂದರು ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯರನ್ನು ಕುರಿತು “ಕ್ರಿಸ್ತನು ನಿಮಗೆ ಅರ್ಥವಾಗುವುದಕ್ಕಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಮಗೆ ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತಾನೆ!” ಎಂದರು. ಇದು ಪ್ರಪಂಚದೊಡನೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡು ಹೋಗಬೇಕು ಎಂಬ ವಿಶಾಲ ಮನೋಧರ್ಮ ಉಳ್ಳವರ ನಡತೆ. ಇದನ್ನು ಇಂದು ಭರತಖಂಡವು ತನ್ನ ಒಳ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿಯೂ ನೆರೆಯ ನೀತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿಯೂ ಅನುಸರಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಪಡುತ್ತಿದೆ.

ಮಹಾಭಾರತವನ್ನು ಸಾಂಸಾರಿಕ ಕಥೆಯೆಂದೇ ನೋಡಿದರೂ ಅದು ತಂದೆತಾಯಿಗಳು, ಗಂಡಹೆಂಡಿರು, ಅಣ್ಣ ತಮ್ಮಂದಿರು, ಬಂಧುಬಳಗಗಳು, ಗುರುಹಿರಿಯರು, ಇವರ ಪರಸ್ಪರ ಹೊಂದಿಕೆಯನ್ನೇ ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ. ಸ್ನೇಹದಿಂದಲೇ ಸುಖ; ದ್ವೇಷ, ಮಾತ್ಸರ್ಯ, ನೀಚತನ ಇವುಗಳಿಂದ ಸುಖವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ. ಗಂಡಹೆಂಡಿರಲ್ಲಿ ಯಾರಾದರೂ ಒಬ್ಬರು, ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಹೆಂಗಸು, ತಾಳ್ಮೆಯಿಂದ ವರ್ತಿಸಿದರೆ ಆ ಸಂಸಾರ ಅಮೃತಮಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಗಾಂಧಾರಿ, ಸಾವಿತ್ರಿ, ದಮಯಂತಿ ಮುಂತಾದವರು ಅಮರರಾಗಿರುವುದು ಇದರಿಂದ. ಪಾಂಡವರ ಸೋದರಸ್ನೇಹ ಎಲ್ಲ ಕಾಲಕ್ಕೂ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಮೇಲ್ಪಂಕ್ತಿ. ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕೊನೆಗೆ ಯುದ್ಧವೇನೋ ಆಯಿತು. ಆದರೆ ಅದನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಿ ಸಂಧಿಮಾಡಿಸಲು ವಿವೇಕಿಗಳಾದವರೆಲ್ಲರೂ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿ ನೋಡಿದರು. ಮನಸ್ಸು ಚೆನ್ನಾಗಿದ್ದಾಗ ಎಲ್ಲರೂ ಸುಖವಾಗಿದ್ದರು; ದೇಶ ಸುಭಿಕ್ಷವಾಗಿತ್ತು; ಪ್ರಜೆ ನೆಮ್ಮದಿಯಾಗಿತ್ತು. ಅವಿವೇಕ ಪ್ರಬಲವಾದಾಗ, ಅಧರ್ಮ ಮೇಲ್ಗೈಯಾದಾಗ, ಸರ್ವನಾಶವಾಯಿತು. ಅದೂ ಜೀವಕ್ಕೆ ಒಂದು ಸಂಸ್ಕಾರವೇ; ಕಬ್ಬಿಣವನ್ನು ಕೆಂಪಗೆ ಕಾಯಿಸಿ ಕುಟ್ಟಿದ ಹೊರತು ಅದು ದಾರಿಗೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೂ ಕೊನೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ವಿವೇಕ ಹುಟ್ಟಿತು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಪರಲೋಕದಲ್ಲಂತೂ ಅವನಿಗೆ ಪಾಂಡವರಂತೆಯೇ ವೀರಸ್ವರ್ಗ ಲಭಿಸಿತು.

ಕಷ್ಟ ಬರಲಿ ಸುಖ ಬರಲಿ, ದುಃಖವಾಗಲಿ ದುರಂತವಾಗಲಿ, ಏನೇ ಆದರೂ ಧರ್ಮವನ್ನೇ ಹಿಡಿಯಬೇಕೇ, ಏನಾದರೂ ಆಗಲಿ ಸುಖವೊಂದನ್ನೇ ಪಡೆಯಬೇಕೇ, ಸಾಲವನ್ನಾದರೂ ಮಾಡಿ – ಆ ಸಾಲ ತೀರಿಸುವ ಯೋಚನೆ ಇಲ್ಲದೆ – ತುಪ್ಪ ಕುಡಿಯಬೇಕೇ ಎಂಬುದು ಲೌಕಿಕ ಸಮಸ್ಯೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಎಲ್ಲರೂ ಹಾತೊರೆಯುವುದು ಸುಖಕ್ಕೆ. ಪರಲೋಕವನ್ನು ನಂಬಿರುವವರೆಲ್ಲರೂ – ಎಲ್ಲ ಕಾಲ ಎಲ್ಲ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿಯೂ - ಸದ್ಗತಿ ದೊರೆಯುವುದು ಧರ್ಮದಿಂದ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಧರ್ಮಮಾರ್ಗ ಕಷ್ಟದ ಮಾರ್ಗ, ಇಕ್ಕಟ್ಟಿನ ಮಾರ್ಗ. ಮಹಾಭಾರತವು ಈ ಅತಿಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು “ಅರ್ಥ ಕಾಮಗಳನ್ನು ಅಗತ್ಯವಾಗಿ ಪಡೆಯಿರಿ, ಆದರೆ ಅವು ಧರ್ಮಮಾರ್ಗದಿಂದ ಸಂಪಾದನೆ ಮಾಡಿದವಾಗಲಿ; ಅದರಿಂದ ಇಹಪರಗಳೆರಡೂ ಲಭಿಸುತ್ತವೆ” ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಇತ್ತಾಪಾರವನ್ನೆಲ್ಲಾ ಮುಂದೆ ಎಸೆದು ಶಿಲುಬೆಯನ್ನು ಹೊತ್ತು ನಡೆದು ಅದರ ಮೇಲೆ ಮೊಳೆ ಹೊಡೆಸಿಕೊಂಡು ಸಾಯುವುದಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧರಾಗಿರಿ ಎಂದೋ, ಕೈಹಿಡಿದ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನೂ ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಮಕ್ಕಳನ್ನೂ ತೊರೆದು ಹೋಗಿ ಎಂದೋ, ಅದು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ನಮ್ಮ ಪಾಲಿಗೆ ಬಂದಷ್ಟು, ನಾವು ಪಡೆದಷ್ಟು, ಕಷ್ಟವನ್ನೋ ಸುಖವನ್ನೋ ಅನುಭವಿಸೋಣ; ಆದರೆ ಸುಖವನ್ನೇ ಗುರಿಯಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಅನ್ಯಾಯದಿಂದ ಅದನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು ಬೇಡ; ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ ಈ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಹಿಡಿದರೆ ದೇಶವು ದರೋಡೆಕಾರರ ಕೊಂಪೆಯಾಗುತ್ತದೆ; ಅದರಲ್ಲಿ ಶಾಂತಿಯೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಸುಖವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಅಪನಂಬಿಕೆ, ಭಯ ಇವೇ ತುಂಬಿರುತ್ತವೆ; ಶಾಂತಿ ಇಲ್ಲದ ಸುಖ ಎಂಥ ಸುಖ? “ಅಶಾಂತಸ್ಯ ಕುತಸ್ಸುಖಂ?” (ಗೀತಾ ೨-೬೬) ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಶಾಂತಿಪರ್ವವೇ ಮಹಾಭಾರತದ ಹದಿನೆಂಟು ಪರ್ವಗಳಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡದು. (೧೪೫೨೫ ಶ್ಲೋಕಗಳು).

ಅಧಿಕಾರದಿಂದ ಹೇಳಲಿ, ಅನುನಯದಿಂದ ತಿಳಿಸಲಿ, ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಪ್ರೇರಿಸಲಿ, ನಮ್ಮ ಹಿತವರು ಹೇಳುವುದು ನಮ್ಮ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ; ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯವೆನ್ನುವುದು ಮನುಷ್ಯರು ಮನುಷ್ಯರಿಗಾಗಿ ಮನುಷ್ಯಜೀವನದಲ್ಲಿ ಕಂಡದ್ದನ್ನೂ ಕೇಳಿದ್ದನ್ನೂ ಅನುಭವಿಸಿದ್ದನ್ನೂ ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಯಾವ ಸಾಹಿತ್ಯವಾಗಲಿ, ಯಾವ ದೇಶದ್ದಾಗಲಿ, ಮನುಷ್ಯನ ಸಂಸ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಸಹಾಯವಾಗತಕ್ಕದ್ದೇ; ಸಾಧಕವಾಗತಕ್ಕದ್ದೇ; ಅದು ಉಪಯೋಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವವರ ಯೋಗ್ಯತೆಯ ಮೇಲೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಹಿಂದಿನವರು ಆಯಾ ಮಟ್ಟದ ಜನಕ್ಕೆ – “ಅದಿಕಾರಿ”ಗಳಿಗೆ - ಬೇರೆ ಬೇರೆ ವರ್ಗದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಪಠ್ಯವಾಗಿ ವಿಧಿಸುವಂತೆ - ವಿಭಾಗ ಮಾಡಿಟ್ಟರು; ಬರೆದರು; ವೇದ ಕೆಲವರಿಗೆ, ಶಾಸ್ತ್ರ ಕೆಲವರಿಗೆ, ಕಾವ್ಯ ಕೆಲವರಿಗೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಪದ್ಯ ಕೆಲವರಿಗೆ, ಗದ್ಯ ಕೆಲವರಿಗೆ, ನಾಟಕ ಕೆಲವರಿಗೆ. ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ವೇದಾರ್ಥವಿದೆ, ಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥವಿದೆ; ಅದು ಕಾವ್ಯವೂ ಹೌದು- ಮಹಾಕಾವ್ಯ, ದೊಡ್ಡ ಕಾವ್ಯ, ಪರಮ ಪೂಜಿತವಾದ ಪರಮ ಪ್ರಾಚೀನವಾದ ಕಾವ್ಯ. ಮಹಾಕಾವ್ಯಗಳನ್ನು ಬರೆದ ಮಾಘ ಭಾರವಿ ಕಾಳಿದಾಸಾದಿಗಳೂ ಮಹಾಕಾವ್ಯಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಹೇಳಿದ ದಂಡಿ ಭಾಮಹಾದಿಗಳೂ ಈಚಿನವರು. ಅದರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಾಟಕ, ಬಹುಶಃ, ಇನ್ನೂ ಹುಟ್ಟಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಒಂದು ವಿಧದಲ್ಲಿ ಅದು ನಾಟಕವೇಯೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಮಹಾಭಾರತವು ರಸಾರ್ಣವ, ಕಥೆಗಳ ಗಣಿ, ಲೋಕೋತ್ತರ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಪ್ರಪಂಚ. ಅದು ಇರುವುದು ಮೊದಲಿಂದ ಕೊನೆಯವರೆಗೆ ಸಂಭಾಷಣೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ - ನಾಟಕದ ಜೀವಾಳ ಅದರ ಸಂಭಾಷಣೆ. ಪದ್ಯದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಅದು ಗದ್ಯಪ್ರಾಯ; ಗದ್ಯ ಬರುವುದು ಬಹು ಸ್ವಲ್ಪ; ಸರಳ; ಭಾಗವತದ ಗದ್ಯದಂತೆ ಕಷ್ಟವಲ್ಲ. ಇತಿಹಾಸವೆನ್ನಿಸಿಕೊಂಡರೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಮಧುರವಾದ ಕಾವ್ಯರಸವೂ ಹಾಲಿನಂಥ ನೀತಿಯೂ ತುಂಬಿವೆ. ಇದು ದ್ರೌಪದಿಯು ಹೊತ್ತು ತಂದ ವೀರಕಲಶ – ಆ ಒಬ್ಬ ದ್ರೌಪದಿ, ಒಬ್ಬ ಕೃಷ್ಣ, ಒಬ್ಬ ವಿದುರ ಸಾಕು, ವ್ಯಾಸರನ್ನು, ಭಾರತ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು, ಭಾರತೀಯ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಅಜರಾಮರವಾಗಿ ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ.

ಇಂಥ ಭಾರತದ ಕರ್ತೃವು ತೋಳೆತ್ತಿ ‘ಅಯ್ಯೊ ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಯಾರೂ ಕೇಳುತ್ತಿಲ್ಲವಲ್ಲ!’ ಎಂದು ಸಂಸಾರದ ಹಿರಿಯನಂತೆ ನೊಂದುಕೊಂಡು ‘ಧರ್ಮಾದರ್ಥಶ್ಚ ಕಾಮಶ್ಚ ಸ ಕಿಮರ್ಥಂ ನ ಸೇವ್ಯತೇ?’ ಎಂದು ಕೂಗಿ ಸಾರುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ತಿರುಳು - ಭಾರತ ಸಾವಿತ್ರಿ.೧

೧ ಜೀವನ, ೧೫-೮-೧೯೫೦</section>

ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ ಅಲಂಕಾರಶಾಸ್ತ್ರದ ಚರಿತ್ರೆ ಸುಮಾರು ೧೫೦೦ ವರ್ಷ ನಡೆದು ಬಂತು. ಈ ದೀರ್ಘಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹಲವು ಪ್ರಸ್ಥಾನಗಳು ಹುಟ್ಟಿದುವು. ಅಲಂಕಾರಿಕರು ಕಾವ್ಯಸೌಂದರ್ಯಕ್ಕೆ ಪ್ರಧಾನಕಾರಣವಾವುದೆಂಬುದನ್ನು ವಿಚಾರಮಾಡಿ, ರಸ ರೀತಿ ಗುಣ ಅಲಂಕಾರ ವಕ್ರೋಕ್ತಿ ಧ್ವನಿ ಔಚಿತ್ಯ ಮುಂತಾದವುಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದರು. ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ನೃಪತುಂಗನಿಂದ ಹಿಡಿದು ಲಿಂಗರಾಜನವರೆಗೆ ಸುಮಾರು ಒಂದುಸಾವಿರ ವರ್ಷ ಇವುಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಹಲವು ಗ್ರಂಥಗಳು ಹುಟ್ಟಿದುವು. ಆದರೆ ಸಂಸ್ಕೃತದಿಂದ ಮೂಲಕೃತಿ ಯಾವುದೂ ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ನೇರವಗಿ ಭಾಷಾಂತರವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಆ ಕೆಲಸವನ್ನು, ನನಗೆ ತಿಳಿದಮಟ್ಟಿಗೆ, ಮೊದಲು ಕೈಕೊಂಡವರು ದಿ. ಅಕ್ಕಲೆ ಲಕ್ಷ್ಮೀನರಸಿಂಹಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳು. ಅವರು ೧೯೦೫ರಲ್ಲಿ “ಕನ್ನಡಿಗರಾದ ಅಲಂಕಾರವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಅಲಂಕಾರವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳೇ ಆದರಲ್ಲಾ” ಎಂದು ಚಿಂತಿಸಿ ‘ಚಂದ್ರಾಲೋಕ’ವನ್ನು ಕನ್ನಡಿಸಿದರು. ಅದು ‘ಕರ್ಣಾಟಕ ಗ್ರಂಥಮಾಲೆ’ಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು. ಎರಡನೆಯದೇ ಡಾ. ಕೃಷ್ಣಮೂರ್ತಿಯವರ ‘ಕನ್ನಡ ಧ್ವನ್ಯಾಲೋಕ’. ಇದು ‘ಧ್ವನಿ’ಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿ ಆ ಪ್ರಸ್ಥಾನವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವ ಗ್ರಂಥ...............

‘ಧ್ವನಿ’ ಎಂಬುದನ್ನು ಲಾಕ್ಷಣಿಕರು ಮೊದಲಿಂದ ಅರಿತಿದ್ದರೂ ಅದನ್ನು ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದವನು ಆನಂದವರ್ಧನ. ಅವನಿಂದ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಅದನ್ನು ಪ್ರಾಯಶಃ ಎಲ್ಲರೂ ಅಂಗೀಕರಿಸಿದರು. ಮಹಿಮಭಟ್ಟನು ಅದನ್ನು ಖಂಡಿಸಿ ‘ವ್ಯಕ್ತಿ ವಿವೇಕ’ವೆಂಬ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಬರೆದು ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಗೆ ಬಂದನು. ಮಹಿಮಭಟ್ಟನು ತಾರ್ಕಿಕ; ಅವನ ಗ್ರಂಥ ತುಂಬ ಜಟಿಲ; ಧ್ವನ್ಯಾಲೋಕದ ಅನೇಕ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳನ್ನೂ ಉದಾಹರಣೆಗಳನ್ನೂ ಅವನು ಅನುವಾದಮಾಡಿ ಚರ್ಚಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಆಗ್ರಹಗ್ರಸ್ತನಾದರೂ ಆ ಗ್ರಂಥವು ಧ್ವನ್ಯಾಲೋಕಕ್ಕೆ ಪೂರಕದಂತಿದೆ. ಅದೂ ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಬಂದರೆ ಪ್ರೌಢವೂ ಪಾರಿಭಾಷಿಕವೂ ಆದ ಅಲಂಕಾರಶಾಸ್ತ್ರಭಾಗ ಕನ್ನಡಿಗರಿಗೆ ದೊರೆತಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಧ್ವನ್ಯಾಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಶಾಸ್ತ್ರವಾದದ ಸರಣಿ ಅಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪರಿಚಯವಾಗಿ ಬುದ್ಧಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪರಿಶ್ರಮ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸುಖವೂ ದುಃಖವೂ ಇರುವಂತೆ, ಸೌಂದರ್ಯವೂ ವಿಕಾರವೂ ಇವೆ. ಈ ಸೌಂದರ್ಯವಿಕಾರಗಳು ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿರುವಂತೆ ಜನರ ನಡೆನುಡಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇವೆ. ನುಡಿಯ ಸೌಂದರ್ಯವೇ ಅಲಂಕಾರಶಾಸ್ತ್ರದ ವಿಷಯ.

ಅಲಂಕಾರಕ್ಕೆ ಸೌಂದರ್ಯವೆಂಬ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಅರ್ಥವೂ ಇದೆ, ಭೂಷಣವೆಂಬ ಸಂಕುಚಿತವಾದ ಅರ್ಥವೂ ಇದೆ. ಸೌಂದರ್ಯವೇ ನಿಜವಾದ, ಸ್ವತಸ್ಸಿದ್ಧವಾದ, ಅಲಂಕಾರ. ಸುಂದರವಾದ ವಸ್ತುವಿಗೆ ಬೇರೆ ಭೂಷಣವೇಕೆ? ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನನ್ನು ದೀಪದ ಬೆಳಕಿನಿಂದ ಬೆಳಗಿಸಬೇಕೇ? ಅದು ಚಿನ್ನಕ್ಕೆ ಗಿಲೀಟುಮಾಡುವಂಥ ಕೆಲಸ. ಆದರೂ ಚಿನ್ನಕ್ಕೆ ಒಪ್ಪವಿಡಬಹುದು, ಕಬ್ಬಿಣಕ್ಕೂ ಹೊಳಪು ಕೊಡಬಹುದು, ಕಲ್ಲನ್ನೂ ನಯಮಾಡಬಹುದು – ಅವಕ್ಕೆ ಇರುವ ಗುಣವನ್ನು ಸಂಸ್ಕಾರದಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿಸಬಹುದು. ಹಾಗೇ, ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಸುಂದರವಾದ ಮಾತಾವುದು, ಆ ಸೌಂದರ್ಯವೆಲ್ಲಿದೆ, ಅದನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದು ಹೇಗೆ – ಇವನ್ನೇ ಅಲಂಕಾರಶಾಸ್ತ್ರ ವಿಚಾರಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಮಾತುಗಳು ಒಂದರಂತೆ ಒಂದು ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಒಂದಕ್ಕೊಂದಕ್ಕೆ ಹಲವು ವಿಧಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿರುತ್ತದೆ. ಒಂದೇ ಅರ್ಥವಿರುವ ಪದಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿದರೂ ಈ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಇವುಗಳನ್ನು ನೋಡಿ:-

೧) ಶಿವ ಶಂಕರ ರುದ್ರ ಪಶುಪತಿ ಚಂದ್ರಶೇಖರ ಶ್ರೀಕಂಠ ಈಶ್ವರ ಮೃತ್ಯುಂಜಯ ಮಹಾದೇವ ಕಪಾಲಿ ಕಪರ್ದಿ ಕೃತ್ತಿವಾಸ.

೨) ಭಾನು ರವಿ ಸೂರ್ಯ ಆದಿತ್ಯ ನೇಸಱು ಬಿಸುಗದಿರ.

೩) ಹೆಣ್ಣು ಹೆಂಗಸು ವೈಯಾರಿ ಸಿಂಗಾರಿ ನಾರಿ ಸ್ತ್ರೀ ಕಾಮಿನಿ ಭಾಮಿನಿ ಮಾನಿನಿ ಪ್ರಮದೆ ವನಿತೆ ಲಲನೆ ವಿಲಾಸಿನಿ ನಿತಂಬಿನಿ ಬಜಾರಿ ಗೈಯಾಳಿ ಗರತಿ.

೪) ಕಡಿ ಕೆತ್ತು ಕೊಚ್ಚು ಕುಯ್ಯಿ ಸೀಳು ಕೀಳು ಗೀಳು ಸಿಗಿ ಒಡೆ ತರಿ ತುರಿ ಕವರು ಚಚ್ಚು ಜಜ್ಜು ಕುಟ್ಟು ಬಗಿ ಅರೆ ಹರಿ ಹೋಳುಮಾಡು ತುಂಡುಮಾಡು ಪುಡಿಮಾಡು ಚೂರುಮಾಡು.

೫) ಇಡು ಹಾಕು ಒಗೆ ಎಸೆ ಬೀರು ಎರಚು ಚೆಲ್ಲು.

ಕೆಲವು ಮಾತುಗಳಿಗೆ ಅರ್ಥವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಅವು, ಹಾಕಿದಕಡೆ ಬಿದ್ದಿರುವ ವಸ್ತುಗಳ ಹಾಗೆ, ನಿಶ್ಚೇತನವಾಗಿರುವಂತೆ ತೋರುತ್ತವೆ. ಇನ್ನು ಕೆಲವುಗಳಿಗೆ ಜೀವವಿರುವಂತೆ, ಪ್ರಭೆಯಿರುವಂತೆ, ತೋರುತ್ತದೆ. ಆ ಜೀವ ಆ ಪ್ರಭೆ ಮಾತಿನ ಚೈತನ್ಯದ ಮೇಲೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಬೆಂಡುಹೂವಿಗೂ ಮಲ್ಲಿಗೆ ಹೂವಿಗೂ ಹೇಗೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವೋ, ಮರದ ಆನೆಗೂ ಜೀವದ ಆನೆಗೂ ಹೇಗೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವೋ, ಬೆಳಗುವ ಗ್ರಹಕ್ಕೂ ಮಿನುಗುವ ನಕ್ಷತ್ರಕ್ಕೂ ಹೇಗೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವೋ, ಹಾಗೆ ಅವಕ್ಕೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿರುತ್ತದೆ. ಮಧ್ಯಾಹ್ನದ ಸೂರ್ಯನ ಸುತ್ತ ಕಣ್ಣು ಕೋರೈಸುವಷ್ಟು ಪ್ರಭೆಯಿರುತ್ತದೆ; ಸಂಜೆಯ ಸೂರ್ಯ ಒಂದು ಕೆಂಪಿನ ಗುಂಡು. ಶರತ್ಕಾಲದ ಹುಣ್ಣಿಮೆಯ ಚಂದ್ರ ಅಮೃತಕಿರಣಗಳನ್ನು ಸುತ್ತಲೂ ಸೂಸುತ್ತಾನೆ; ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಮೋಡ ಮುಚ್ಚಿದ ಚಂದ್ರ ಮಂಕು; ಮಂಡಲದಿಂದ ಹೊರಗೆ ಅದರ ಬೆಳಕಿಲ್ಲ. ಈ ನಡುಹಗಲಿನ ಸೂರ್ಯನೂ ಹುಣ್ಣಿಮೆಯ ಚಂದ್ರನೂ ಸಂಜೆಯ ಸೂರ್ಯ ಮೋಡದ ಚಂದ್ರ ಇವರಿಗಿಂತ ಹೇಗೆ ಮೇಲೆನ್ನಬಹುದೋ ಹಾಗೇ ಧ್ವನಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಾತನ್ನೂ ವಾಚ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಮೇಲೆನ್ನಬಹುದು. ‘ಯಾವತ್ ಪ್ರತಾಪನಿಧಿರಾಕ್ರಮತೇನ ಭಾನುರಹ್ನಾಯ ತಾವದರುಣೇನ ತಮೋ ನಿರಸ್ತಮ್’ (ರಘುವಂಸ ೫-೭೧) ಎಂಬ ಕಾಳಿದಾಸನ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ: ಇಲ್ಲಿ ‘ಭಾನುಃ’ ಎಂಬ ಮಾತು ‘ಪ್ರತಾಪನಿಧಿ’ಯನ್ನೂ ಅವನ ‘ಆಕ್ರಮಣ’ವನ್ನೂ ಹೇಗೆ ಪ್ರತಿಫಲಿಸುತ್ತದೆ! ಆ ಕೆಲಸವನ್ನು ಸೂರ್ಯನೆಂಬ ಅರ್ಥಕೊಡಬಲ್ಲ ಮತ್ತಾವ ಮಾತು ಮಾಡಬಲ್ಲುದು? ಹಾಗೇ ಅಶ್ವಘೋಷನು ಒಂದು ಕೆರೆಯನ್ನು ಬಿಳಿಯ ಸೀರೆ ಸುತ್ತಿಕೊಂಡು ಮಲಗಿರುವ ಪ್ರಮದೆಗೆ ಹೋಲಿಸಿರುವ ಈ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ನೋಡಿ (ಬುದ್ಧಚರಿತೆ ೪-೪೯):-

ದೀರ್ಘಿಕಾಂ ಪ್ರಾವೃತಾಂ ಪಶ್ಯ ತೀರಜೈಃ ಸಿಂಧುವಾರಕೈಃ ।

ಪಾಂಡುರಾಂಶುಕಸಂವೀತಾಂ ಶಯಾನಾಂ ಪ್ರಮದಾಮಿವ ॥

ಇಲ್ಲಿ ‘ಶಯಾನಾಂ ಪ್ರಮದಾಂ’ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಬದಲಾಗಿ ‘ಪ್ರಸುಪ್ತಾಂ ವನಿತಾಂ’ ಎಂದೋ ‘ಪ್ರಸುಪ್ತಾಂ ಲಲನಾಂ’ ಎಂದೋ ಹೇಳಬಹುದು; ಛಂದಸ್ಸು ಕೆಡುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅರ್ಥಪುಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ, ಎಷ್ಟು ವ್ಯತ್ಯಾಸವಾಗುತ್ತದೆ! ವನಿತೆಯೆಂದರೆ ಹೆಂಗಸು, ಅಷ್ಟೇಯೆ; ಲಲನೆಯೆಂದರೆ ಚಂಚಲೆಯಾಗಿ ಬಳಕುತ್ತಿರುವ ಲತಾಂಗಿ; ಪ್ರಮದೆ ಯೌವನದಿಂದ ಕೊಬ್ಬಿ ರಸರಸವಾಗಿರುವವಳು. ಪ್ರಸುಪ್ತಾಂ ಎಂದರೆ ನಿದ್ರೆ ಹೋಗಿರುವವಳು; ಶಯಾನಾಂ ಎಂದರೆ ಕಾಲುನೀಡಿಕೊಂಡು, ಆದರೆ ಎಚ್ಚರವಾಗಿ, ಮಲಗಿರುವವಳು. ಹಾಗೇ ದೀರ್ಘಿಕಾಂ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಬದಲಾಗಿ ವಾಪಿಕಾಂ ಎಂದೋ ಸರಃ ಎಂದೋ ಹೇಳಬಹುದು. ದೀರ್ಘಿಕೆ ನೀಳ, ವಾಪಿ ಆಳ; ಸರಸ್ಸು ಕುರುಚಲನ್ನೋ ಕುಂಟೆಯನ್ನೋ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ತರುತ್ತದೆ. ಅದು ನಪುಂಸಕಲಿಂಗ. ಇದನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ವಿವರಿಸಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ಈ ಮಾತುಗಳ ಔಚಿತ್ಯ ಧ್ವನಿ ಸ್ವಾರಸ್ಯಗಳು ಅವರವರ ಸಂಸ್ಕಾರಾಭಿರುಚಿಗಳ ಮೇಲೆ ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಅಶ್ವಘೋಷ ಕಾಳಿದಾಸರು ಆನಂದವರ್ಧನನಿಗಿಂತ ಐನೂರು ಆರುನೂರು ವರ್ಷಗಳಷ್ಟು ಹಿಂದೆ ಇದ್ದವರು; ಅವರು ಧ್ವನ್ಯಾಲೋಕದ ನಿಯಮವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಬರೆದವರೇನಲ್ಲ; ಅಂಥವರ ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ, ಆನಂದವರ್ಧನನು ತನ್ನ ಲಕ್ಷಣ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಬರೆದನು.

ವಾಲ್ಮೀಕಿವ್ಯಾಸಮುಖ್ಯಾಶ್ಚ ಯೇ ಪ್ರಖ್ಯಾತಾಃ ಕವೀಶ್ವರಾಃ ।

ತದಭಿಪ್ರಾಯಬಾಹ್ಯೋಯಂ ನಾಸ್ಮಾಭಿರ್ದರ್ಶಿತೋ ನಯಃ ॥ (ಪುಟ ೧೦೯)

ಅವರು ಪ್ರಯೋಗಿಸುವ ಮಾತುಗಳು ‘ಹತ್ತುಕಟ್ಟುವ ಕಡೆ ಒಂದು ಮುತ್ತು ಕಟ್ಟು’ ಎಂಬಂತಿರುತ್ತವೆ; ಕತ್ತಲೆಯ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ದೀಪ ತಂದಿಟ್ಟಂತಿರುತ್ತವೆ –

ವಿಚ್ಛಿತ್ತಿ ಶೋಭಿನೈಕೇನ ಭೂಷಣೇನೇವ ಕಾಮಿನೀ ।

ಪದದ್ಯೋತ್ಯೇನ ಸುಖವೇಃ ಧ್ವನಿನಾ ಭಾತಿ ಭಾರತೀ ॥ (ಪುಟ ೮೦)

ಒಂದು ಮರದ ದಿಮ್ಮಿಯನ್ನು ಸಲಾಕಿಯಿಂದ ಹೊಡೆದರೆ ‘ಥಡ್’ ಎಂದ ಸದ್ದಾಗುತ್ತದೆ; ಉತ್ತರ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿಯೇ ಅಡಗಿಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅದೇ ಒಂದು ಲೋಹದ, ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ಬೆಳ್ಳಿಯ ಅಥವಾ ಕಂಚಿನ, ಪಾತ್ರೆಯನ್ನು ಹೊಡೆದರೆ, ‘ಠಣ್’ ಎಂದು ಸದ್ದಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಸದ್ದು ಅಲ್ಲಿಯೇ ಅಡಗಿಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ; ಹರಡುತ್ತದೆ, ಅಲೆ ಅಲೆಯಾಗಿ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ, ‘ಅನುರಣನ’ ವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗೇ, ಪರ್ವತ ಪ್ರಾಂತದಲ್ಲಿ ಸಿಡಿಯುವ ಸಿಡಿಲು ಮಾರ್ದನಿ ಪಡಿಮಾರ್ದನಿಗೊಟ್ಟು ಕುಡಿವರಿದು ಆ ಪ್ರಾಂತವನ್ನೆಲ್ಲಾ ಗುಡುಗುಡು ಶಬ್ದದಿಂದ ತುಂಬುತ್ತದೆ. ವಸ್ತುತಃ ಅದು ‘ಢಂ!’ ಎಂಬ ಒಂದೇ ಏಟು, ಒಂದೇ ಸದ್ದು. ಹೀಗೆ ಸತ್ತ್ವವುಳ್ಳ, ಜೀವವುಳ್ಳ, ಒಂದು ಮಾತೂ ಹತ್ತು ಮಾತಿನ ಕೆಲಸಮಾಡುತ್ತದೆ; ಮಾತನಾಡಿ ಆಗದ ಕೆಲಸವನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತದೆ; ಇದು ‘ಧ್ವನಿ’ಯ ಮಹತ್ವ. ಈ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಮಾತಿನ ‘ಜೀವ’ವೆಂದಾದರೂ ಕರೆಯಬುದು, ‘ಆತ್ಮ’ ವೆಂದಾದರೂ ಕರೆಯಬಹುದು, ‘ಪ್ರಭೆ’ ಎಂದಾದರೂ ಎನ್ನಬಹುದು.

ಧ್ವನಿಯು ಮಾತಿನ ಭಾಗದಲ್ಲಾದರೂ ಇರಬಹುದು, ಮಾತುಗಳು ಸೇರಿ ಆದ ವಾಕ್ಯ, ಪ್ರಬಂಧ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಬೇಕಾದರೂ ಇರಬಹುದು:-

ಸುಪ್ತಿಙ್ವಚನಸಂಬಂಧೈಃ ತಥಾ ಕಾರಕಶಕ್ತಿಭಿಃ ।

ಕೃತ್ತದ್ಧಿತಸಮಾಸೈಶ್ಚ ದ್ಯೋತ್ಯೋಽಲಕ್ಷ್ಯಕ್ರಮಃ ಕ್ವಚಿತ್ ॥ (ಪುಟ ೯೯)

ಯಸ್ತ್ವಲಕ್ಷ್ಯಕ್ರಮವ್ಯಂಗ್ಯೋ ಧ್ವನಿರ್ವರ್ಣಪದಾದಿಷು ।

ವಾಕ್ಯೇ ಸಂಘಟನಾಯಾಂ ಚ ಸ ಪ್ರಬಂಧೇಪಿ ದೀಪ್ಯತೇ ॥ (ಪುಟ ೮೦)

‘ಬೆಳಗಾಯಿತು’ ‘ಸಂಜೆಯಾಯಿತು’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯಕ್ಕೆ ಸಂದರ್ಭಾನುಸಾರವಾಗಿ ಬಗೆಬಗೆಯ ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವೆಲ್ಲಾ ಧ್ವನಿತಾರ್ಥವೇ. ಅದು ಸ್ವತಸ್ಸಿದ್ಧವಾಗಿರಬಹುದು, ಸಂದರ್ಭ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳಿಂದ ಬಂದಿರಬಹುದು, ಉಚ್ಚರಿಸುವ ಬಗೆಯಿಂದ (ಕಾಕು) ಬಂದಿರಬಹುದು. ರಾಮ ರಾವಣ ಅವನು ನಾನು – ಇಂಥ ಮಾತುಗಳಿಗೆ ಪ್ರಕರಣವಿಶೇಷದಲ್ಲಿ ಬಹಳವಾದ ಅರ್ಥ ಬಂದು ತುಂಬುತ್ತದೆ. ರಾಮಾಯಣ ಭಾರತಗಳಿಗೆ ಧ್ವನಿತವಾಗುವ ರಸಭಾವಗಳೇ ಬೇರೆ, ವಾಚ್ಯವಾದ ರಸಭಾವಗಳೇ ಬೇರೆ.

ಹೀಗೆ ಕಾವ್ಯದ ಎಲ್ಲಾ ಅಂಶಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕಂಡುಬರುವ ‘ಧ್ವನಿ’ಯನ್ನು ಆನಂದವರ್ಧನನು ಬಿಡಿಸಿ ತೋರಿಸಿ, ಅದರ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯದ ಮೇಲೆ ಕಾವ್ಯದ ಯೋಗ್ಯತೆಯು ಹೆಚ್ಚು ಕಡಮೆಯಾಗುವುದೆಂದು ಹೇಳಿದನು: ಅದೇ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿರುವುದು ಉತ್ತಮಕಾವ್ಯ, ಅಪ್ರಧಾನವಾಗಿರುವುದು ಮಧ್ಯಮಕಾವ್ಯ, ಇಲ್ಲದೆಯೇ ಇರುವುದು - ‘ದುಷ್ಕರ’ಕಾವ್ಯಗಳು – ಅಧಮಕಾವ್ಯ, (ಪುಟ ೧೫೬-೧೫೭). ಅಧಮ ಕಾವ್ಯವೂ ಕಾವ್ಯವೇ; ಏಕೆಂದರೆ ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ಶಬ್ದಾರ್ಥಗಳಿರುತ್ತವೆ; ಚಮತ್ಕಾರವಿರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ‘ಚಿತ್ರ’ ಕಾವ್ಯ; ರೇಖಾಚಿತ್ರದಂತೆ ಅದೂ ಚಿತ್ರ; ಕಥೆಯ ಒಂದು ಸನ್ನಿವೇಶವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುವ ಚಿತ್ರದಂತೆ ರಸಭಾವವ್ಯಂಜಕವಾದ ಕಲಾಕೃತಿಯಲ್ಲ. ಆದರೂ “ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಕಾವ್ಯವೆಂಬುದು ‘ಧ್ವನಿ’ಯೊಂದೇ ಎಂಬುದು ತತ್ತ್ವ”. (ಪುಟ ೧೫೯)

ಆದ್ದರಿಂದ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಕವಿಯು ಔಚಿತ್ಯವರಿತು ಇಂಥ ಪದಗಳನ್ನು ವಿವೇಚನೆಯಿಂದ ಆರಿಸಿಕೊಂಡು ಕಾವ್ಯಕಟ್ಟಿದರೆ ಅದು ಉತ್ತಮ ಕಾವ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಔಚಿತ್ಯವೇ ‘ಪರಮರಹಸ್ಯ’ –

ಪ್ರಸಿದ್ಧೌಚಿತ್ಯ ಬಂಧಸ್ತು ರಸಸ್ಯೋಪನಿಷತ್ಪರಾ ॥ (ಪುಟ ೯೫)

ಭರತನು ‘ವಿಭಾವಾನುಭವ ವ್ಯಭಿಚಾರಿ ಸಂಯೋಗಾದ್ರಸನಿಷ್ಪತ್ತಿಃ’ ಎಂದು ರಸಕ್ಕೆ ವಿಶಿಷ್ಟ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಹೇಳಿ ಅದನ್ನು ನಾಟ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದ ಮೇಲೆ ನಾಟ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಭಿನ್ನವಾದ ಕಾವ್ಯದ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಹೇಳಹೊರಟ ಆಲಂಕಾರಿಕರು ರಸವನ್ನುಳಿದು ಮಿಕ್ಕ ಶಬ್ದಾರ್ಥವೈಚಿತ್ರ್ಯವನ್ನು – ರೀತಿ ಗುಣ ಅಲಂಕಾರ ವಕ್ರೋಕ್ತಿ – ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದರು. ರಸವು ಅವರಿಗೆ ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ಅದು ರಂಗದಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರಾದಿಗಳಿಂದ ನೋಟ ಮುಗುಳುನಗೆ ಸನ್ನೆ ಮುಂತಾದ ಅಭಿನಯದ ಮೂಲಕ ವ್ಯಕ್ತವಾಗತಕ್ಕದ್ದೆಂಬ ಭಾವವಿದ್ದದ್ದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಿಲ್ಲ. ರಸವಿದ್ದರೆ ಅದು ರಸವದಲಂಕಾರವಾಗಲಿ, ಕಾಂತಿ ಮುಂತಾದ ಗುಣಗಳಾಗಲಿ ಎಂದರು. ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಧ್ವನಿಗೇ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯ, ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ರಸಧ್ವನಿಯೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ, ನಾಟ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಭಾವಾದಿಗಳಿಂದ ಹೇಗೆ ರಸವು ‘ವ್ಯಕ್ತ’ವಾಗ ಬಹುದೋ ಹಾಗೇ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ವ್ಯಕ್ತವಾಗಬಹುದು, “ರಸಾನುಗುಣವಾದ ವಿಶಿಷ್ಟ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಅತಿಶಯವಾದ ಸೊಗಸು” ಬರುತ್ತದೆ (ಪುಟ ೧೨೬) ಎಂದು ಆನಂದವರ್ಧನನು ಧೈರ್ಯವಾಗಿ ಹೇಳಿದ ಮೇಲೆ, ಕ್ರಮಕ್ರಮವಾಗಿ ಅದರ ಸತ್ಯವನ್ನರಿತು ವಿಶ್ವನಾಥನ ಕಾಲಕ್ಕೆ (೧೪ನೆಯ ಶತ) ‘ವಾಕ್ಯಂ ರಸಾತ್ಮಕಂ ಕಾವ್ಯಂ’ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾವ್ಯ ಲಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ರಸವನ್ನು ಸೇರಿಸುವಂತಾಯಿತು. ಹೀಗೆ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ರಸವೇ ಪ್ರಧಾನವೆಂದು ಒಪ್ಪಲು ಆನಂದವರ್ಧನನ ಕೃತಿ ದಾರಿಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿತು.

ಆನಂದವರ್ಧನು ಧ್ವನಿತತ್ತ್ವವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆಂದು ಹೊರಟರೂ ಪ್ರಾಸಂಗಿಕವಾಗಿ, ರಸಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯವಿವೇಚನೆ, ಅವುಗಳ ಉತ್ಕರ್ಷಾಪಕರ್ಷಗಳು, ಔಚಿತ್ಯಾನೌಚಿತ್ಯಗಳು, ವಿರೋಧಾವಿರೋಧಗಳು, ಶಾಂತರಸ ಉಂಟೇ ಇಲ್ಲವೇ, ಶೃಂಗಾರವು ಏಕೆ ಅತ್ಯಂತ ರಮಣೀಯ, ಗುಣ ರೀತಿ ಅಲಂಕಾರ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಸ್ಥಾನವೇನು, ಕವಿಗೆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಎಷ್ಟುಮಟ್ಟಿನದು, ಯಾವುದು ಅನ್ಯಕೃತಿಯ ಛಾಯೆ ಯಾವುದು ಚೌರ್ಯ ಎಂದು ಮುಂತಾದ ವಿಚಾರಗಳನ್ನೂ ವಿಮರ್ಶೆಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಪ್ರಾಯಶಃ ‘ಪ್ರತಿಭೆ’ಯನ್ನು ಇಷ್ಟು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವಿವರಿಸಿರುವವನು ಈತನೊಬ್ಬನೇ. “ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟೋ ಬಗೆಯ ಕವಿ ಪರಂಪರೆಯು ಬಂದುಹೋಗುತ್ತಿರುವುದಾದರೂ ಕಾಳಿದಾಸನೇ ಮೊದಲಾದ ಮಹಾಕವಿಗಳು ಎಲ್ಲೋ ಇಬ್ಬರು ಮೂವರು – ಅಥವಾ ಐದಾರು ಜನ” – ಎಂದು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಹೇಳಿ ವ್ಯಾಸ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಕಾಳಿದಾಸರ ಕಾವ್ಯಗಳಿಂದ ಮನಸಾರ ಉದಾಹರಣೆಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಆಲಂಕಾರಿಕನೂ ಆನಂದವರ್ಧನನೊಬ್ಬನೇ. ಧ್ವನ್ಯಾಲೋಕದ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಉದ್ದ್ಯೋತವೆಲ್ಲಾ ರಾಮಾಯಣ ಮಹಾಭಾರತಗಳ ವಿಮರ್ಶೆಯೇ ಎಂದರೆ ತಪ್ಪಾಗಲಾರದು.

ಧ್ವನ್ಯಾಲೋಕವನ್ನು ನೋಡಿದರೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಮಹಾಭಾರತ ರಾಮಯಣಗಳಿಂದ ತೆಗೆದ ಘನವಾದ ಉದಾಹರಣೆಗಳ ಜೊತೆಗೆ, ‘ಧ್ವನಿ’ ಎಂದು ತೀರ ಸಾಧಾರಣವಾದ, ಅಶ್ಲೀಲವೆಂದು ತೋರುವ, ಬಿಡಿ ಪ್ರಾಕೃತಪದ್ಯಗಳೂ ಉದಾಹರಣೆಗಳಾಗಿ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟಿರುವುದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಇವು ಎಲ್ಲಾ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಉತ್ತಮ ಕಾವ್ಯಕ್ಕೆ ಉದಾಹರಣೆಯೆಂದು ಭಾವಿಸಬಾರದು. ಧ್ವನಿಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸಲು ಕೊಟ್ಟ ಉದಾಹರಣೆಗಳೆಂದು ಭಾವಿಸಬೇಕು. ಆನಂದವರ್ಧನನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಕೃತ ಕಾವ್ಯಕ್ಕೆ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಾದ ಮನ್ನಣೆಯಿತ್ತು; ಶೃಂಗಾರರಸಕ್ಕೂ ಪಕ್ಷಪಾತವಿತ್ತು; ಅದನ್ನು ಅವನು ಮುಕ್ತಕಂಠದಿಂದ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. (ಪುಟ ೧೨೨)

ಶೃಂಗಾರೀ ಚೇತ್ ಕವಿಃ ಕಾವ್ಯೇ ಜಾತಂ ರಸಮಯಂ ಜಗತ್ ॥ (ಪುಟ ೧೫೮)

ಶೃಂಗಾರ ಏವ ಮಧುರಃ ಪರಃ ಪ್ರಹ್ಲಾದನೋ ರಸಃ ॥ (ಪುಟ ೩೪)

ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಯೋಚಿಸಲೂ ಬರೆಯಲೂ ಪ್ರಯತ್ನಪಡಿ, ಸರಸ್ವತಿಯು ಸಹಾಯಮಾಡುತ್ತಾಳೆ – ಎಂದು ಆನಂದವರ್ಧನನು ಕವಿಗಳಿಗೆ ಉಪದೇಶಮಾಡಿದನು. ಇದು ನಿಜ. ಅವನೇ ಇದಕ್ಕೆ ಉದಾಹರಣೆ. ಸರಸ್ವತಿಯು ಅವನಿಗೆ ಒಲಿದಿದ್ದಾಳೆ. ಅವನು ಸತ್ಯಕ್ಕೆ ಮಣಿದು, ತಾನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿರುವ ಧ್ವನಿತತ್ತ್ವವು ‘ಸಮಾಮ್ನಾತ ಪೂರ್ವ’ವೆಂದು ಹೇಳಿದರೂ ಅವನ ಧೀರಪ್ರತಿಪಾದನೆ ನೂತನ ಸೃಷ್ಟಿಗೇನೂ ಕಡಮೆಯದಲ್ಲ; ಅವನ ಉಪಜ್ಞತೆಗೆ ಏನೂ ಕುಂದಿಲ್ಲ; ಅಂಥ ಪ್ರತಿಭಾವಂತನಾದ ಆಲಂಕಾರಿಕ ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಹುಟ್ಟಲಿಲ್ಲ.

ಈ ಸತ್ಕಾವ್ಯತತ್ವವು ಪರಿಪಕ್ವ ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳವರಿಗೆ ಕೂಡ ಕಂಡರೂ ಕಾಣದ ಹಾಗೆ ಮರೆಯಾಗಿತ್ತು; ಅದನ್ನು ಆನಂದವರ್ಧನನು ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಿದನು. ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಕನ್ನಡಿಗರ ಪಾಲಿಗೆ ಇಲ್ಲದಂತಿದ್ದ ಅದನ್ನು ಡಾ. ಕೃಷ್ಣಮೂರ್ತಿಯವರು ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ರಚಿಸಿದರು. ಇದು ಕನ್ನಡಿಗರಾದ ಭವ್ಯಾತ್ಮರಿಗೆ ಕಲ್ಪತರೂಪಮಾನ ಮಹಿಮೆಯುಳ್ಳದ್ದಾಗಿ, ಒಂದು ಅಪೂರ್ವವಾದ ಭೋಗ್ಯವಸ್ತುವೆನಿಸಲಿ - ಸೋಯಂ ಕಲ್ಪತರೂಪಮಾನಮಹಿಮಾ ಭೋಗ್ಯೋಽಸ್ತು ಭವ್ಯಾತ್ಮನಾಮ್ ।*

* ಡಾ. ಕೆ. ಕೃಷ್ಣಮೂರ್ತಿಯವರ ‘ಕನ್ನಡ ಧ್ವನ್ಯಾಲೋಕ’ದ ಮುನ್ನುಡಿ. ೨೧-೧೨-೫೧.</section>

ಸಂಸ್ಕೃತಿ, ಸಂಸ್ಕಾರ, ಸಂಸ್ಕರಣ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಒಂದೇ ಮಾತಿನ ಮೂರು ರೂಪಗಳು. ಅದರ ಅರ್ಥ ಚೆನ್ನಾಗಿಸುವುದು, ಉತ್ತಮಗೊಳಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಹೀಗೆ ಚೆನ್ನಾದ ಸ್ಥಿತಿ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕೊಂದಕ್ಕೆ ಮೂಲಾರ್ಥವು ಸ್ವಲ್ಪ ಬದಲಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಸಂಸ್ಕಾರ, ಸಂಸ್ಕರಣ ಇವು ಹಿಂದಿನಿಂದ ಪರಿಚಯವಾಗಿರುವ ಮಾತುಗಳು. ಷೋಡಶ ಸಂಸ್ಕಾರ, ಸಮಾಜಸಂಸ್ಕರಣ ಮುಂತಾದ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಇವುಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ‘ಸಂಸ್ಕೃತಿ’ ಎಂಬುದು ಇಂಗ್ಲಿಷಿನ ‘ಕಲ್ಚರ್’ ಎಂಬ ಮಾತಿಗೆ ಸಮಾನ ಪದವಾಗಿ ಈಚೆಗೆ, ಎಂದರೆ ಮೂವತ್ತು ನಲವತ್ತು ವರ್ಷಗಳಿಂದ, ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಾಗಿದೆ. ಹಿಂದೆ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಈ ಮಾತು ಇತ್ತು; ಆದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಇಂದಿನ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಅರ್ಥವಿರಲಿಲ್ಲ. ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಭಾಷೆಗೇ ‘ಕಲ್ಚರ್’ ಎಂಬ ಮಾತು ಹೊಸದು; ಇಂದಿನ ವಿಶಾಲವಾದ ಅರ್ಥ ಹೊಸದು; ಅದಿರಲಿ; ಅದರ ಚರಿತ್ರೆ ಬೇಡ. ಇದಕ್ಕೆ ‘ವ್ಯವಸಾಯ’ ಮತ್ತು ವ್ಯವಸಾಯದ ಫಲವಾದ ‘ಬೆಳೆ’ ಎಂಬುದು ಮೂಲಾರ್ಥ.

ವ್ಯವಸಾಯ, ಕೃಷಿ ಇವು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಭೂಮಿಯ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಕಾಡು ಮೇಡಾಗಿದ್ದ ನೆಲವನ್ನು ಅಥವಾ ಬಂಜರುಬಿದ್ದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಉತ್ತು, ಹದಮಾಡಿ, ಬಿತ್ತಿ, ಗೊಬ್ಬರ ಗೋಡು ಹಾಕಿ, ನೀರು ಹಾಯಿಸಿ, ಬೆಳೆ ತೆಗೆದರೆ, ಅದನ್ನು ಕೃಷಿ ಅಥವಾ ವ್ಯವಸಾಯ ಎನ್ನುತ್ತೇವೆ. ಮನುಷ್ಯನ ಮನೋಭೂಮಿಯೂ ಹೀಗೆ ಹಸನಾಗಿ, ಹದವಾಗಿ, ಉತ್ತಮವಾದ ಬೆಳೆ ಕೊಡುವುದಾದರೆ, ಅದು ಕೃಷಿಯಿಂದ ‘ಸಂಸ್ಕೃತಿ’ ಪಡೆಯಿತೆಂದು ಅಲಂಕಾರಿಕವಾಗಿ ಹೇಳಬಹುದು. ಅದರ ಫಲವಾದ ಕಲೆ, ಸಾಹಿತ್ಯ, ಶಾಸ್ತ್ರ, ಸಂಪ್ರದಾಯ ಮುಂತಾದವುಗಳನ್ನೂ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯೆಂದು ಅದರ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತೇವೆ.

‘ಸಂಸ್ಕೃತಿ’ ಎಂದರೆ ಮಾನವ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಎಂಬುದೇ ಸಾಧಾರಣವಾದ ಅರ್ಥ. ಇದನ್ನು ನಾನಾ ಜನ ಜನಾಂಗಗಳಿಗೂ, ಧರ್ಮಗಳಿಗೂ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ, ಬೌದ್ಧ ಸಂಸ್ಕೃತಿ, ಆರ್ಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿ, ಇಸ್ಲಾಂ ಸಂಸ್ಕೃತಿ, ಜರ್ಮನ್ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಎಂದು ಮುಂತಾಗಿ ಹೇಳುವುದುಂಟು. ಆದರೆ, ಒಟ್ಟು ಮನುಷ್ಯಜಾತಿಯನ್ನೇ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಮನುಷ್ಯ ಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನೂ ಯೋಚಿಸಬಹುದು. ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆಲ್ಲಾ ಒಂದೇ ಆಡಳಿತವಿರುವುದು ಸಾಧ್ಯವೇ ಎಂದು ಇಂದಿನ ಲೋಕನಾಯಕರು ಯೋಚಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ಒಂದೇ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಇರಬಹುದೇ ಎಂದೂ ಯೋಚಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇದು ‘ಯುನೆಸ್ಕೋ’ ಮುಂತಾದ ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಲಕ್ಷ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.

ಮನುಷ್ಯನೆಂದರೆ ಬರಿಯ ಜಡದೇಹವಲ್ಲ; ಸತ್ತಮೇಲೆ ಬಿದ್ದುಹೋಗುವ, ಕೊಳೆತು ಮಣ್ಣಾಗುವ, ಶವವು ಜಡದೇಹ; ಅದು ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲ. ಮನುಷ್ಯನು ಬದುಕಿದ್ದಾಗ ಅವನ ದೇಹದೊಳಗೆ ಚೇತನವಿರುತ್ತದೆ. ಆ ಚೇತನವು ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ, ಅಹಂಕಾರ, ಪ್ರಾಣ, ಆತ್ಮ – ಈ ರೂಪವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ ‘ಮನುಷ್ಯ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತೇವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮಾನವ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯು ಬರಿಯ ದೇಹದ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲ; ಸೋಪು ಉಜ್ಜಿಕೊಂಡು ಸ್ನಾನಮಾಡಿದರೆ, ಬಣ್ಣ ಪೌಡರ್ ಸ್ನೋಗಳನ್ನು ಹಚ್ಚಿಕೊಂಡರೆ, ಮುಖಕ್ಷೌರ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಕ್ರಾಪು ಬಾಚಿಕೊಂಡರೆ, ದೇಹಕ್ಕೆ ಸಂಸ್ಕಾರ ಮಾಡಿಕೊಂಡಂತಾಯಿತು. ಅಂಗಸಾಧನೆ ಮಾಡಿ ಸುಂದರವಾದ ಮೈಕಟ್ಟು ಸಂಪಾದಿಸಿ, ದೇಹಾರೋಗ್ಯವನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಂಡು ಬಂದರೆ, ಅದೂ ದೇಹಸಂಸ್ಕಾರವೇ - ಶಾರೀರ ಸಂಸ್ಕೃತಿ. ಹೀಗೆ ಅಂದಚೆಂದವೂ, ಅವಯವ ಸೌಷ್ಠವವೂ, ಆರೋಗ್ಯ ನೈರ್ಮಲ್ಯಗಳೂ ಇದ್ದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೇ ‘ಸಂಸ್ಕೃತಿ’ವಂತನೆನ್ನುತ್ತೇವೆಯೆ? ಇಲ್ಲ. ಸಂಸ್ಕೃತಿಯೆಂಬುದು ಹೊರಗಣದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಒಳಗಿನದು. ಭೂವ್ಯವಸಾಯವೂ ಕೂಡ ನೆಲದ ಮೇಲಣ ಅಚ್ಚುಕಟ್ಟು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ. ಸೂಟು ಪಗಡಿಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದ ಬ್ಯಾರಿಸ್ಟರ್ ಗಾಂಧಿ, ‘ಅರಬೆತ್ತಲೆಯ ಫಕೀರ’ನಾದರೂ ‘ಮಹಾತ್ಮಾ’ ಗಾಂಧಿಯಾದದ್ದು ಅವರ ಅಂತಸ್ಸತ್ವ ಬೆಳೆದದ್ದರಿಂದ; ಮಹಾತ್ಮತನ ಒಳಗಿನದು, ಹೊರಗಿನದಲ್ಲ; ಸಂಸ್ಕೃತಿಯೂ ಹಾಗೆಯೇ.

ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯಾಗಬೇಕೆಂದು ಆಸೆಪಟ್ಟಾಗ, ವಸಿಷ್ಠರು ಅವನ ‘ಒಳಗು’ ಶುದ್ಧವಾಗಬೇಕೆಂದರಂತೆ. ಒಳಗು ಶುದ್ಧವಾದರೆ ಅದು ನಿರ್ಮಲವಾದ ಕನ್ನಡಿಯಂತೆ ತಿಳಿವಿನ ಪ್ರತಿಬಿಂಬವನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದು, ಹೊಳೆಯುವ ಬೆಳಕನ್ನು ಪ್ರತಿಫಲಿಸುವುದು. ಆದರೆ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದು ಅದರ ಧೂಳನ್ನು ತೊಡೆಯುವುದು ಹೇಗೆ? ಇದೇ ಎಲ್ಲಾ ಕಾಲದ ತಾತ್ತ್ವಿಕರ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕರ ಸಮಸ್ಯೆ. ಅದು ಕೈಗೆ ಸಿಕ್ಕತಕ್ಕ ಸ್ಥೂಲ ಪದಾರ್ಥವಲ್ಲ. ಮನಸ್ಸು ಇದೆ ಎಂದು ನಾವು ಅನುಭವದಿಂದ ಬಲ್ಲೆವು; ಅದು ಏನು ಎಂಬುದನ್ನು ಇಂದಿಗೂ ಯಾರೂ ಅರಿಯದು. ಅದು ಮಹಾಚಂಚಲ: ಗಾಳಿಯಂತೆ ಹಿಡಿತಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕದ್ದು. ಇಂದ್ರಿಯಾಧೀನವಾಗಿ ಅದು ತುಂಟ ಕುದುರೆಯಂತೆ ಈ ಮನುಷ್ಯರಥವನ್ನು ಎಲ್ಲಿಗೋ ಎಳೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಿ ಒಳಗೆ ಕುಳಿತಿರುವವನನ್ನು ಅಪಾಯಕ್ಕೆ ಈಡುಮಾಡುವುದು. ಆದರೆ ಅಶ್ವಹೃದಯವನ್ನು ಬಲ್ಲವನು ತುಂಟ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಪಳಗಿಸುವಂತೆ ಮನಸ್ಸಿನ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಬಲ್ಲವನು ಅದನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಬಲ್ಲನು. ಇದೇ ಯೋಗ: ಹಿಡಿದು ನಿಲ್ಲಿಸಿದರೆ ರಾಜಯೋಗ, ಸರಿಯಾಗಿ ನಡಸಿದರೆ ಕರ್ಮಯೋಗ.

ಬುದ್ಧಿಯೆಂಬುದು ಮನಸ್ಸಿಗಿಂತ ಪ್ರತ್ಯೇಕವೆಂದು ಕೆಲವರೂ, ಮನಸ್ಸಿನ ಒಂದು ಮುಖವೇ ಬುದ್ಧಿ ಎಂದು ಮತ್ತೆ ಕೆಲವರೂ, ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಮನೋಬುದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಸಂಸ್ಕಾರ ಶಕ್ತಿಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳೇ ಮನುಷ್ಯನ ಬೆಲೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಕಡಮೆ ಮಾಡತಕ್ಕವುಗಳು. ಅವು ಬೆಳೆದರೇ ಮನುಷ್ಯನ ಬೆಳವಣಿಗೆ. ದೇಹ ಬೆಳೆದರೆ ಮಾತ್ರ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಬೆಲೆ ಹೆಚ್ಚುವುದಿಲ್ಲ. ಇವು ಬೆಳೆಯುವುದು ಹೇಗೆ? ಇವುಗಳನ್ನು ಕೃಷಿಮಾಡುವುದು ಹೇಗೆ? ಆನೆಯನ್ನು ಪಳಗಿಸಬೇಕಾದರೆ ಆನೆಯೇ ಸಾಧನ. ಹಾಗೇ ಮನೋಬುದ್ಧಿಗಳನ್ನು ತಿದ್ದುವುದಕ್ಕೆ ಮನೋಬುದ್ಧಿಗಳೇ ಸಾಧನ. ಮನಸ್ಸು ದುರ್ಮಾರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋದಾಗ ಮನಸ್ಸೇ ವಿವೇಕ ಹೇಳಿಕೊಂಡು ಸನ್ಮಾರ್ಗಕ್ಕೆ ತಿರುಗಬೇಕು; ಇದು ಯುಕ್ತಾಯುಕ್ತ ವಿವೇಚನೆ ಇರುವ ಮನಸ್ಸು ಮಾಡಬಲ್ಲ ಕೆಲಸ. ಅದರ ಈ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ಅದನ್ನು ಪಳಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಕಾಡಾನೆ ಪಳಗಿದರೆ ಅರಮನೆ ಗುರುಮನೆಗಳಿಗೆ ಅಲಂಕಾರವಾಗುವುದು.

ಸಂಸ್ಕಾರವಿಲ್ಲದ ಮನಸ್ಸು, ಸಂಸ್ಕಾರಪಡೆದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಬುದ್ಧಿವಿವೇಕಗಳನ್ನು ಪಡೆದು ಸಂಸ್ಕಾರಗೊಳ್ಳಬಹುದು – ತಗ್ಗಿನ ಸ್ಥಳ ಎತ್ತರದಿಂದ ನೀರನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಹಾಗೆ; ಇದರಂತೆ, ಕವಿಯ ಮನೋಭಾವಗಳೂ ಪಾಠಕನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಮಾಡಬಹುದು – ಒಂದು, ಬುದ್ಧಿಯ ಬಲತೀಕ್ಷ್ಣತೆಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದು; ಇನ್ನೊಂದು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಆನಂದ ಉಂಟುಮಾಡುವುದು. ಶಾಸ್ತ್ರವು ವಿಚಾರದ ಮೂಲಕ ಬುದ್ಧಿಗೆ ಸಂಸ್ಕಾರ ಕೊಡುತ್ತದೆ; ಸಾಹಿತ್ಯವು ಸೌಂದರ್ಯದ ಮೂಲಕ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಸಂಸ್ಕಾರ ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಸಾಹಿತ್ಯವು ಒಂದು ಲಲಿತ ಕಲೆ; ಮಿಕ್ಕ ಕಲೆಗಳೂ ಹೀಗೇ ಮನಸ್ಸನ್ನು ತೊಳೆದು, ತಣಿಸಿ, ಸಂತಯಿಸಿ, ಶಾಂತಗೊಳಿಸಿ ಸಂಸ್ಕಾರ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತವೆ. ಮನುಷ್ಯನ ಮನೋಬುದ್ಧಿಗಳು ಹೀಗೆ ಬೆಳೆದು ಉತ್ತಮಗೊಂಡರೆ ಅವನು ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ಪಡೆದವನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನಿಂದ ಸತ್ಫಲ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.

ಈ ಮನೋಬುದ್ಧಿಗಳಷ್ಟು ವ್ಯಕ್ತವಲ್ಲದ, ಆದರೆ ಅವಕ್ಕೆ ಚೇತನಕೊಡುವ, ಮತ್ತೊಂದು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಶಕ್ತಿ ಇವುಗಳ ಹಿಂದಿದೆ. ಇದೇ ಆತ್ಮಶಕ್ತಿ. ಇದನ್ನು ಕೆಲವರು ಇದೆ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಇಲ್ಲವೆನ್ನುತ್ತಾರೆ - ಮನಸ್ಸೇ ಎಲ್ಲವೂ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಅದರೆ ನಮ್ಮವರೇನೋ ಮೊದಲಿನಿಂದಲೂ ಆತ್ಮವಿದೆ, ಅದನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ವಿದ್ಯೆಯೇ ಹೆಚ್ಚಿನ ವಿದ್ಯೆ, ‘ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯೆ’, ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ಅಹಿಂಸೆ, ಸತ್ಯ, ದಯೆ, ನಿಸ್ಸ್ವಾರ್ಥ, ಶಮ, ದಮ, ಮುಂತಾದ ಆತ್ಮಗುಣಗಳು ಆ ವಿದ್ಯೆಯ ಆದಿಪಾಠಗಳು. ಇವನ್ನು ಉದಾತ್ತಜೀವನದಿಂದಲೂ, ಅದನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುವ ಸುಂದರ ಕಲಾಸಾಹಿತ್ಯಗಳಿಂದಲೂ ಪಡೆಯಬಹುದು. ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಇಲ್ಲದವನು ಕಾಡುನೆಲದಂತಿದ್ದರೆ, ಸಂಸ್ಕೃತಿವಂತನು ಸಸ್ಯಸಮೃದ್ಧವಾದ ಕ್ಷೇತ್ರದಂತಿರುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಸಹವಾಸವೇ ಒಂದು ಸಂತೋಷ; ಅವನೊಡನೆ ಸಂಭಾಷಣೆಯೇ ಒಂದು ಸುಖ.

ಸಂಸಾರವಿಷವೃಕ್ಷಸ್ಯ ದ್ವೇ ಫಲೇ ಅಮೃತೋಪಮೇ ।

ಕಾವ್ಯಾಮೃತ ರಸಾಸ್ವಾದಃ ಆಲಾಪಃ ಸಜ್ಜನೈಸ್ಸಹ ॥

ಅರ್ಥ - ಸಂಸಾರವೆಂಬ ವಿಷವೃಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಅಮೃತದಂಥ ಎರಡು ಹಣ್ಣುಗಳು ಬಿಡುತ್ತವೆ. ಒಂದು, ಕಾವ್ಯರಸವನ್ನು ಸವಿದು ಉಂಟಾಗುವ ಆನಂದ; ಇನ್ನೊಂದು, ಸಜ್ಜನರೊಡನೆ ಸಂಭಾಷಣೆ.

ಹೀಗೆ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಎಂಬುದು, ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಿ, ಮನಸ್ಸನ್ನು ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸಿ, ಹದಗೊಳಿಸಿ, ಆತ್ಮವನ್ನು ವಿಕಾಸಗೊಳಿಸತಕ್ಕ ಒಂದು ಮಾರ್ಪಾಟು. ಇಂದಿನ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳೂ ಬುದ್ಧಿವಿಕಾಸವೇ ಸರ್ವಸ್ವವಲ್ಲ, ಮನುಷ್ಯನ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಅಲ್ಲಿಗೇ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ, ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಅದಕ್ಕೂ ಮೇಲಿನದೇ ಆತ್ಮವಿಕಾಸ; ಆತ್ಮ ಸಂಸ್ಕೃತಿ; ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲದಕ್ಕೂ ಮೇಲಿನ ಮೆಟ್ಟಲು, ಹೆಚ್ಚಿನ ಫಲ.

ಆತ್ಮವು, ಹೂವಿನಲ್ಲಿ ಮಕರಂದ ಹೇಗೋ, ಹಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಬೀಜ ಹೇಗೋ, ಹಾಗೆ. ಅದು ತೋರಬೇಕಾದರೆ ಹೂವೂ ಹಣ್ಣೂ ಬಲಿಯಬೇಕು; ಅವಕ್ಕೆ ರೋಗ ತಗಲಬಾರದು, ಹುಳು ಹೊಡೆಯಬಾರದು, ಅವು ಒಣಗಬಾರದು, ಕೊಳೆಯಬಾರದು. ಹಾಗೇ ಮನುಷ್ಯನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ, ಎಂದರೆ ಒಳಗೂ ಹೊರಗೂ, ಸುಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದ್ದು, ಸಾಧನೆಮಾಡುತ್ತ ಬಂದರೆ ಆತ್ಮಾನುಭವವಾಗುವುದು. ಅದೇ ಜ್ಞಾನ, ಎಲ್ಲಕ್ಕೂ ಮೇಲಿನ ಜ್ಞಾನ – ಅನುಭಾವ, ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಪಕ್ವಫಲ. ಮಿಕ್ಕದ್ದು, ಮನೋಬುದ್ಧಿಗಳಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದು, ವಿಜ್ಞಾನ – ಅನುಭವ, ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಹೂವು ಕಾಯಿ. ಎಲ್ಲಾ ವಿಧವಾದ ಯೋಗಸಾಧನೆಗಳೂ, ವ್ರತ ನಿಯಮಗಳೂ, ಪೂಜೆ ಪುನಸ್ಕಾರಗಳೂ ಹುಟ್ಟಿರುವುದು ಈ ಆತ್ಮಾನುಭವಕ್ಕಾಗಿಯೇ. ಇವುಗಳನ್ನು, ಎಂದರೆ ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಕರ್ಮಯೋಗ ರಾಜಯೋಗ ಭಕ್ತಿಯೋಗಗಳನ್ನು, ಭಗವದ್ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಲಲಿತವಾಗಿ ವಿವರಿಸಿದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಮನೋವಾಕ್ಕಾಯಗಳಿಂದ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿ ಸತ್ತ್ವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು, (ಇವುಗಳ ವಿವರಗಳನ್ನು ಭಗವದ್ಗೀತೆಯ ೧೭ ಮತ್ತು ೧೮ನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯಗಳಲ್ಲಿ ನೋಡಬಹುದು) ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಪಡೆಯಬೇಕು. ನಿರ್ಭಯ, ಸತ್ವಶುದ್ಧಿ, ಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠೆ, ದನ, ದಮ, ಯಜ್ಞ, ಅಧ್ಯಯನ, ಋಜುತೆ, ಅಹಿಂಸೆ, ಸತ್ಯ, ಕೋಪವಿಲ್ಲದಿರುವುದು, ತ್ಯಾಗ, ಶಾಂತಿ, ಚಾಡಿ ಹೇಳದಿರುವುದು, ಭೂತದಯೆ, ಲೋಭವಿಲ್ಲದಿರುವುದು, ಮೃದುತ್ವ, ನಾಚಿಕೆ, ಚಾಪಲ್ಯವಿಲ್ಲದಿರುವುದು, ತೇಜಸ್ಸು, ಕ್ಷಮೆ, ಧೈರ್ಯ, ಶೌಚ, ದ್ರೋಹ ಮಾಡದಿರುವುದು, ದುರಭಿಮಾನವಿಲ್ಲದಿರುವುದು – ಇವೇ ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತು. (ಗೀತೆ ೧೬, ೧-೩) ಇವೇ ಉತ್ತಮ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯುಳ್ಳವನ ಲಕ್ಷಣಗಳು. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ನಾವು ಬಿಡಬೇಕಾದವು ಕೆಲವು, ಪಡೆಯಬೇಕಾದವು ಕೆಲವು - ಭಯ, ಹಿಂಸೆ, ಕೋಪ, ಚಾಡಿ, ಲೋಭ, ಚಪಲತೆ, ದ್ರೋಹ, ದುರಹಂಕಾರ – ಇವು ಬಿಡಬೇಕಾದವು. ಶುದ್ಧಸತ್ತ್ವ, ಜ್ಞಾನ, ದಾನ, ದಮ, ಯಜ್ಞ, ಅಧ್ಯಯನ, ಋಜುತ್ವ, ಸತ್ಯ, ತ್ಯಾಗ, ಶಾಂತಿ, ಭೂತದಯೆ, ಮೃದುತ್ವ, ನಾಚಿಕೆ, ತೇಜಸ್ಸು, ಕ್ಷಮೆ, ಧೈರ್ಯ, ಶೌಚ – ಇವು ಕೈಕೊಂಡು ನಡಸಬೇಕಾದವು. ಭಯಾದಿಗಳು ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಇರತಕ್ಕ ದೋಷ ದೌರ್ಬಲ್ಯಗಳು. ಇವುಗಳನ್ನು ಕಷ್ಟಪಟ್ಟು ಬಿಡಬೇಕು. ಶುದ್ಧ ಸತ್ವಾದಿಗಳನ್ನು ಕಷ್ಟಪಟ್ಟು ಸಂಪಾದಿಸಬೇಕು. ಇಷ್ಟಾದರೆ, ದುರ್ವ್ಯಯಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಆಸ್ತಿ ಸಂಪಾದನೆ ಮಾಡಿಟ್ಟುಕೊಂಡ ಹಾಗೆ. ಇದೇ ಶೀಲ ಅಥವಾ ಚಾರಿತ್ರ - ಸುಸಂಸ್ಕೃತನ ದೊಡ್ಡ ಲಕ್ಷಣ. ಶೀಲವಿಲ್ಲದೆ ಮನುಷ್ಯನು ಧರ್ಮಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರೆಯಬಹುದೆಂದು ಯಾವ ಮತವೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಶಮದಮಾದಿ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಎಲ್ಲರೂ ಮೊದಲನೆಯ ಮೆಟ್ಟಲಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅದರ ಮೇಲೆ ನಿಂತೇ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಹತ್ತಿಹೋಗಬೇಕು. ಇದೇ ಯೋಗದ ಮೊದಲನೆಯ ‘ಅಂಗ’ವಾದ ಸಂಯಮ, ವೀರಶೈವದ ಮೊದಲನೆಯ ‘ಸ್ಥಲ’ವಾದ ಭಕ್ತಿಸ್ಥಲ, ಜೈನರ ಮೂರನೆಯ ‘ರತ್ನ’ವಾದ ಚಾರಿತ್ರ. ಧರ್ಮಾನುಷ್ಠಾನದಲ್ಲಿ ಶೀಲವೇ ಎಂಟಾಣೆಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಭಾಗ. ತಪಸ್ವಿಯು ಶೀಲಭ್ರಷ್ಟನಾದರೆ, ಪತಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ತಪಸ್ಸು ನಷ್ಟವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಸಂಸ್ಕೃತಿ, ನಾಗರಿಕತೆ, ವಿದ್ಯೆ ಇವು ಒಂದೇ ಅಲ್ಲ. ನಾಗರಿಕತೆ ಎಂದರೆ ‘ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿರುವಿಕೆ’ ಎಂಬುದು ಮೂಲಾರ್ಥ. ಹಣ, ಭೋಗಸಾಮಗ್ರಿ, ಸುಖ ವಸತಿ, ಸಂಚಾರ ಸೌಲಭ್ಯ (ರೈಲು, ಮೋಟಾರು, ವಿಮಾನ) ಥಳಕು ಬೆಳಕು, ವಿಲಾಸ ವೈಭವ ಮುಂತಾದವು ಇಂದಿನ ‘ನಾಗರಿಕತೆ’ಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿವೆ. ಹಿಂದೆ, ವ್ಯಾಸ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳೂ, ಚಾಣಕ್ಯ ವಿದ್ಯಾರಣ್ಯರೂ ಎಷ್ಟೆಷ್ಟು ಐಶ್ವರ್ಯಗಳಿಸಿ ಏನೇನು ವೈಭವಪಟ್ಟರು? ಅವರು ಅನಾಗರಿಕರೇ? ಇಂದಿನ ನಾಗರಿಕ ಜನಾಂಗಗಳು ‘ನಾಗರಿಕತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡುವುದಕ್ಕೆಂದೇ’ ಯುದ್ಧ ಹೂಡಿ, ಅಸಂಖ್ಯಾತ ಜನವನ್ನು ಕೊಲೆಗೆ ಈಡುಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ದುಃಖ ದಾರಿದ್ರ್ಯ ನಿರಾಶೆ ದುರಾಶೆಗಳಲ್ಲಿ ಲೋಕವನ್ನು ಮುಳುಗಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅದು ಯುದ್ಧ ಪರಂಪರೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಸಂಸ್ಕೃತಿಯುಳ್ಳ ಜನ ಮಾಡುವ ಕೆಲಸವೇ? ಇದರಂತೆಯೇ ವಿದ್ಯೆ; ಪುಸ್ತಕ ಓದಿ ವಿದ್ಯಾವಂತನಾದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೇ ಮನುಷ್ಯನು ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಪಡೆದನೆಂದು ಹೇಳುವುದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ವಿದ್ಯೆಯಿಂದ ಬುದ್ಧಿ ವಿಕಾಸವಾಗಬಹುದು; ಇದೇನೋ ಶಾಸ್ತ್ರ ಸಾಹಿತ್ಯಗಳು ಹುಟ್ಟಲು ಅವಶ್ಯಕ, ಸಂಪದಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಅವಶ್ಯಕ. ಆದರೆ ಆ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಅವನು ಬಾಂಬು ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಉಪಯೋಗಿಸಬಹುದು. ಇದು ‘ಪ್ರಜ್ಞೆಯ ಅಪರಾಧ’. ಸಾಕ್ಷರರು ವಿಪರೀತರಾದರೆ ರಾಕ್ಷಸರಾಗುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳುವುದುಂಟು. ಹಾಗೇ, ಒಂದು ಅಕ್ಷರವನ್ನೂ ಕಲಿಯದೆ, ಸತ್ಸ್ವಭಾವ, ಸತ್ಸಂಸ್ಕಾರ, ಸತ್ಸಂಗ, ಸದಾಚಾರ ಇವುಗಳ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ತುಂಬ ಸಂಸ್ಕೃತಿವಂತರಾಗಿರಬಹುದು. ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಅವಿದ್ಯಾವಂತ ಹೆಂಗಸರೂ ಗಂಡಸರೂ ಹೀಗಿದ್ದೇ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂದರು. ನಾಗರಿಕತೆ, ವಿದ್ಯೆ, ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಇವು ಮೂರೂ ಸೇರಿದರೆ ಪೂರ್ವಸುಕೃತ. ಅದರಿಂದ ಇಹಪರವಸ್ತುಗಳಿಗೆ ನಿಜವಾದ ಬೆಲೆ ಕಟ್ಟುವ ತಾರತಮ್ಯ ಜ್ಞಾನವೂ ಅವುಗಳನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಬಳಸುವ ಯೋಗ್ಯತೆಯೂ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಕೊನೆಯದಾಗಿ, ಈ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಮಾತುಗಳನ್ನು ಒತ್ತಿ ಹೇಳುವುದು ಅವಶ್ಯಕ:-

೧) ಬೋಧನೆಗಿಂತ ಆಚರಣೆ ಮುಖ್ಯ. ರಾಮರಾಜ್ಯದ ಗುಟ್ಟೇ ಇದು. ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣ ಭರತರು ರಾಜಪುತ್ರರಾಗಿ, ಹಿರಿಯ ಪ್ರಜೆಗಳಾಗಿ, ದೊಡ್ಡ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆದರು. ಅವರು ಅಂದು ಹಾಕಿದ ಮೇಲ್ಪಂಕ್ತಿ ಇಂದಿಗೂ ಮೇಲ್ಪಂಕ್ತಿಯಾಗಿ ಉಳಿದಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ದೇಶದ ನಾಯಕರು ಅದನ್ನು ತಮ್ಮ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಆಚರಣೆಗೆ ತಂದು ತೋರಿಸಬೇಕು. ದೊಡ್ಡವರ ಉದಾಹರಣೆ ಚಿಕ್ಕವರಿಗೆ; ಲೋಕ ಅನುಸರಿಸುವುದು ದೊಡ್ಡವರನ್ನೇಯೆ. ಮನೆಯ ಯಜಮಾನನು ಕೊಳಕನಾದರೆ ಅವನ ಪರಿವಾರವೂ ಕೊಳಕಾಗಿರುತ್ತದೆ.

೨) ಜನಸಾಮಾನ್ಯವೆಲ್ಲವೂ ಅರಿಯಬೇಕಾದದ್ದನ್ನು ನಾವು ಅವರ ತಾಯ್ನುಡಿಯಲ್ಲಿಯೇ ತಿಳಿಸಬೇಕು. ಊಟ ಮಾಡಿದ್ದು ಹೊಟ್ಟೆಗೆ ಹೋಗಬೇಕಾದರೆ ಬಾಯಿಯೇ ಸರಿಯಾದ ಮಾರ್ಗ. ತಾಯ್ನುಡಿ ಜನದ ಬಾಯಿ. ಪರಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಓದುವುದನ್ನೂ ಕೇಳುವುದನ್ನೂ ಕೂಡ ನಾವು ಮೌನವಾಗಿ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಯೇ ಭಾಷಾಂತರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇವೆ. ಆಮೇಲೆ ಅದು ನಮ್ಮದಾಗುತ್ತದೆ.*

* ೧೨-೧ ೫೩.</section>

<h1 class="level1-title" epub:type="title">ದಿವಂಗತ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಎಂ.ಆರ್. ಶ್ರೀನಿವಾಸಮೂರ್ತಿಗಳು</h1>

ದಿವಂಗತ ಎಂ.ಆರ್. ಶ್ರೀನಿವಾಸಮೂರ್ತಿಗಳು ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನನಗಿಂತ ಎರಡು ಮೂರು ವರ್ಷ ಚಿಕ್ಕವರು. (ಜನನ ೨೮-೮-೧೮೯೨). ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ವಿಚಾರವಾಗಿ ನಾನು ಈ ಸಂತಾಪ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುವುದು ಸಂಕಟಕರವಾದ ಸಂಗತಿ. ಅವರು ಬದುಕಿದ್ದಾಗ ಅವರ ವಿಚಾರವಾಗಿ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಬಹಿರಂಗವಾಗಿ ನಾನು ಮಾತನಾಡಲು ಅವಕಾಶ ದೊರೆಯದೆ ಈಗ ಮಾತನಾಡಬೇಕಾಗಿ ಬಂದಿರುವುದು ನನಗೆ ತುಂಬ ಅನುತಾಪವನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತಿದೆ.

ಶ್ರೀನಿವಾಸಮೂರ್ತಿಗಳು ತಿರುಪತಿಯ ಶ್ರೀನಿವಾಸ ದೇವರಂತೆ ಭವ್ಯಮೂರ್ತಿ. ಬೇಲೂರಿನ ಚೆನ್ನಕೇಶವ ಮೂರ್ತಿಯಂತೆ ಸುಂದರಮೂರ್ತಿ. ಒಳ್ಳೆಯ ಸ್ಫುರದ್ರೂಪಿ. ಅವರನ್ನು ಒಂದು ಸಾರಿ ನೋಡಿದವರು ಮರೆಯುವಂತಿರಲಿಲ್ಲ. ನನಗೆ ಮೊದಲು ಅವರ ಪರಿಚಯವಾದದ್ದು ಸುಮಾರು ೩೫ ವರ್ಷಗಳ ಕೆಳಗೆ. ಆಗ ಅವರು ಯುವಕರಾಗಿ ಮೈಯಲ್ಲಿ ರಕ್ತ ಚಿಮ್ಮುವಂತಿದ್ದರು. ಮುಖದಲ್ಲಿ ಉತ್ಸಾಹ ಉಕ್ಕುತ್ತಿತ್ತು. ಅವರ ಆ ಓಜಸ್ಸು, ತೇಜಸ್ಸು, ಶಕ್ತಿ, ಉತ್ಸಾಹಗಳು ಕೊನೆಗಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ತುಂಬ ಕುಂದಿದ್ದುವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರ ವೇಷಭೂಷಣಗಳೂ ಅವಕ್ಕೆ ಒಪ್ಪುವಂತಿದ್ದುವು. ಈಚೆಗೆ ಅವರು ಸೂಟನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಪಂಚೆ ಉಡುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಕೋಟು ಪೇಟಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವರ ಮರಣ ವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ ಅವರಿಗೆ ತುಂಬ ಪರಿಚಿತರಾದವರೊಬ್ಬರು - ಮಹಿಳೆಯರು ‘ಒಂದು ದಿನವೂ ಕಲಾಪತ್ತಿನ ಪಂಚೆ, ಪೇಟ, ಸಿಲ್ಕುಕೋಟುಗಳಿಲ್ಲದೆ ಬರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲವಲ್ಲಾ! ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಟ್ಟಿದಂತಿದೆಯಲ್ಲಾ!’ ಎಂದರು. ಅದು ಅವರ ವಿಚಾರವಾಗಿ ಮೊದಲು ಹೊರಬಂದ ಮಾತು.

ಶ್ರೀನಿವಾಸಮೂರ್ತಿಗಳು ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ಬಿ.ಎ. ಗೆ ಓದುತ್ತಿದ್ದಾಗ ನಾನು ಮಹಾರಾಜಾ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ಬಿ.ಎ. ಗೆ ಓದುತ್ತಿದ್ದೆ. ಆಗ ಇನ್ನೂ ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಹುಟ್ಟಿರಲಿಲ್ಲ. ನಮ್ಮಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಸೇರಿಸಿದ್ದು ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಕಾಲೇಜಿನ ಕರ್ಣಾಟಕ ಸಂಘ. ಆಗ ಅವರು ಈ ಊರಿನ ಸರ್ಕಾರೀ ಹೈಸ್ಕೂಲಿನಲ್ಲಿ ವಿಜ್ಞಾನದ ಉಪಾಧ್ಯಾಯರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ಓದಿದ್ದು ವಿಜ್ಞಾನ; ಆದರೆ ಅವರಿಗೆ ಒಲಿದು ಬಂದಿದ್ದು ಸಾಹಿತ್ಯ. ಅವರು ಅಷ್ಟು ಹೊತ್ತಿಗಾಗಲೇ ವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಓದಿದ್ದರೋ, ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು – ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನೂ – ಅಷ್ಟೇ ಓದಿದ್ದರು. ಪಠ್ಯವಾಗಿ ಅಲ್ಲ; ಸ್ವಂತವಾಗಿ. ಆಗಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ಸಂಸ್ಕೃತಗಳ ಓದು ಇಂಟರ್ಮೀಡಿಯೆಟ್ಗೇ ಮುಗಿದು ಹೋಗುತ್ತಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದು ಪ್ರಬಂಧವನ್ನು ಬರೆದು ಅಥವಾ ಹತ್ತು ವಾಕ್ಯಗಳನ್ನು ಭಾಷಾಂತರಿಸಿ ನಾವು ಕೃತಾರ್ಥರಾಗುತ್ತಿದ್ದೆವು. ಬಿ.ಎ.ಯಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ಗಂಧವೇ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಹಾಗಿರಲು, ಅವರ ಅಪಾರ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಚಯದ ಗುಟ್ಟೇನು? ಅವರ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪ್ರೀತಿ ಹುಟ್ಟು ರಸಿಕತೆ. ಈ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪ್ರೀತಿಯು, ಅದರಿಂದಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಆನಂದಾನುಭವವು, ಅವರ ರಸಿಕತೆಯ ಒಂದು ಮುಖ ಮಾತ್ರ. ಅವರ ತಂದೆ ತುಂಬ ರಸಿಕರು; ಸುಮಾರು ೮೫ ವರ್ಷ ತುಂಬುಜೀವನ ಜೀವಿಸಿ, ರಸವತ್ತಾದ ಕೊಡಗಿನ ಕಿತ್ತಲೆಯ ಹಣ್ಣಿನಂತೆ ಇದ್ದು ದೇಹ ಬಿಟ್ಟವರು; ಊಟ, ತಿಂಡಿ, ಸಂಗೀತ, ಸಾಹಿತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮವಾದ ಅಭಿರುಚಿ ಇದ್ದವರು. ಶ್ರೀ ಮೂರ್ತಿಗಳೂ ಅಂಥವರೇ. ಅವರ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ನಾನು ಮೈಸೂರು ಬೆಂಗಳೂರುಗಳಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟೋ ರಸವತ್ತಾದ ಊಟಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದೇನೆ. ತಿಂಡಿಗಳನ್ನು ತಿಂದಿದ್ದೇನೆ. ಇಂಟರ್ ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ಆಗ ಉದ್ದಾಮ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಪಠ್ಯವಾಗಿಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. (ಪಠ್ಯವಾಗಿ ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ಓದಿದರೆ, ಅಮೃತವೂ ವಿಷವಾಗುವುದುಂಟು) ಹಾಗಿರುವಾಗ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ - ಹಳಗನ್ನಡ ಪ್ರೌಢ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಸವಿಯು ಶ್ರೀಮೂರ್ತಿಗಳಿಗೆ ದೊರಕಲು ಏನು ಸಂದರ್ಭ ಒದಗಿತೋ ಸರಿಯಾಗಿ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ; ಕರ್ಮಧರ್ಮ ಸಂಯೋಗ, ಪೂರ್ವಜನ್ಮ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳೇ ಇರಬೇಕು. ಏಕೆಂದರೆ ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ವಿಜ್ಞಾನಿಗೂ ಸಾಹಿತ್ಯ ದರ್ಶನಗಳಿಗೂ ತುಂಬ ದೂರ. ಅನೇಕ ವೇಳೆ ದ್ವೇಷವೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಅಂತೂ, ಮೊದಲು ನನಗೆ ಅವರು ಗುರುತಾದಾಗ ಅವರಿಗಿದ್ದ ಹಳಗನ್ನಡ ಹೊಸಗನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ ನಿಕಟ ಪರಿಚಯವನ್ನು ನೋಡಿ ನನಗೆ ವಿಸ್ಮಯವಾಯಿತು; ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡದ ಉಪಾಧ್ಯಾಯನಾಗಿದ್ದ ನನಗೆ ಅಷ್ಟು ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಚಯವಿಲ್ಲವಲ್ಲಾ ಎಂದು ನಾಚಿಕೆಯಾಯಿತು. ಅವರು ಕನ್ನಡ ಕಂದಪದ್ಯಗಳನ್ನೂ, ಹಳಗನ್ನಡದ ದೀರ್ಘವೃತ್ತಗಳನ್ನೂ ನೀರು ಕುಡಿದಂತೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಕವಿಕಾಮನ “ಶೃಂಗಾರ ರತ್ನಾಕರ” ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ ಬಾಯಿಗೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ‘ಗಿರಿಜಾಕಲ್ಯಾಣ’ ‘ರಾಜಶೇಖರ ವಿಲಾಸ’ಗಳಲ್ಲಿ ಹಲವು ವೃತ್ತಗಳು ಬಾಯಿಗೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದುವು. ಇದನ್ನು ನೋಡಿ ನನಗೆ ಆಶ್ಚರ್ಯವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ನನ್ನದು ಸಂಸ್ಕೃತ ಸಂಸ್ಕಾರ. ನಾನು ಇಂದಿಗೂ ನೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಬೇಕಾದರೆ ಹೇಳಬಲ್ಲೆ. ಆದರೆ ಒಂದೆರಡಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕನ್ನಡ ಪದ್ಯ ಬಾಯಿಗೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂಥ ಆಜನ್ಮ ಸಿದ್ಧ ರಸಿಕ ಸಾಹಿತಿಗಳ, ಕನ್ನಡ ವಿದ್ವಾಂಸರ, ಅವಲಂಬನ ದೊರೆತದ್ದರಿಂದ ಕರ್ಣಾಟಕ ಸಂಘ ಬೆಳೆಯಲು ತುಂಬ ಸಹಾಯವಾಯಿತು. (ಶಿಲ್ಪ, ಸಾಹಿತ್ಯ, ಸಂಗೀತ ಮುಂತಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೆಯೇ ಸಮರ್ಥರಾದ ಹಲವರ ಪೋಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಘ ಬೆಳೆಯಿತು. ಆದರೆ ಅವರ ಉಲ್ಲೇಖ ಪ್ರಕೃತವಲ್ಲ). ಅವರು ಸಂಘದಲ್ಲಿ ಷಡಕ್ಷರಿ ಹರಿಹರ ಈ ಕವಿಗಳ ಮೇಲೆ ಉಪನ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಅವರ ಸ್ಥಾನ ನಿರ್ದೇಶಮಾಡಿದರು. ಆ ವಿಧವಾದ ವಿಮರ್ಶೆ ಅಂದಿನವರೆಗೆ ನಡೆದಿರಲಿಲ್ಲ. ಷಡಕ್ಷರಿಯಲ್ಲಿ ಪಾಂಡಿತ್ಯವೆಷ್ಟಿತೋ ರಸಿಕತೆಯೂ ಅಷ್ಟೇ ಇತ್ತು ಎಂದು ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟವರು ಅವರು.

ಶ್ರೀನಿವಾಸಮೂರ್ತಿಗಳು ಕಾವ್ಯಸುಧೆಯಲ್ಲಿ ತೇಲಿ ಮುಳುಗಿ ಕರಗಿಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಸಕ್ಕರೆಯ ಉಂಡೆ ಮಾತ್ರ ಎಂದು ಯಾರೂ ಭಾವಿಸಬಾರದು. ಅವರಲ್ಲಿ ಅವರ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ರಾಜಸವಿತ್ತು. ನಿಸ್ಸತ್ವನಾದ ಉಪಾಧ್ಯಾಯನಾಗಿರುವುದಕ್ಕೂ ನೀರಿನಂತಹ ಕವಿತೆಯನ್ನು ಬರೆಯುವುದಕ್ಕೂ ಹುಟ್ಟಿದವರಲ್ಲ ಅವರು. ಅವರು ದಕ್ಷತೆಯಿಂದ ಅಧಿಕಾರ ನಡಸಿ ದರ್ಪದಿಂದ ಆಳುವುದಕ್ಕೆ ಹುಟ್ಟಿದವರು. ಅವರ ಜಾತಕದಲ್ಲಿ ಅಂಗಾರಕ ಉಚ್ಚನಾಗಿ ಸ್ವಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನೂ, ಲಗ್ನವನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಮೊದಲು ಮಿಡಲ್ಸ್ಕೂಲಿನಲ್ಲಿ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಸೇರಿದರೂ ಅದರ ಮುಖ್ಯೋಪಾಧ್ಯಾಯರಾದರು. ಇನ್ಸ್ಪೆಕ್ಟರಾದರು; ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮುಖ್ಯ ವಿದ್ಯಾಧಿಕಾರಿಗಳಾದರು. ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಕೋಶದ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕರಾಗಿ ಬಂದರೂ ಆಮೇಲೆ ಮುಖ್ಯರಾದರು. ಕೊನೆಗೆ ಅವರು ಪರಿಷತ್ತಿಗೆ ಬಂದಾಗ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾದರು. ಅವರ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷ ಸ್ಥಾನ ಹೋಗಿತ್ತು.

ಶ್ರೀನಿವಾಸಮೂರ್ತಿಗಳು ಒಳ್ಳೆಯ ವಾಗ್ಮಿಗಳು; ಎಂಥ ವಿಷಯವನ್ನಾದರೂ ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೇಧಾಶಕ್ತಿಯೂ, ಅದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಸುವ ಬೋಧನ ಶಕ್ತಿಯೂ ಅವರಿಗೆ ಚೆನ್ನಾಗಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರಿಗೆ ದೊರೆತ ಬಿ.ಟಿ. ಶಿಕ್ಷಣ ಬೆಟ್ಟಕ್ಕೆ ಕಲ್ಲುಹೊತ್ತಹಾಗಾಯಿತು. ಅವರ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಇದನ್ನು ಬಲ್ಲರು; ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಅವರ ಉಪನ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದವರು ಬಲ್ಲರು. ನಾನು ಅವರ ಎಷ್ಟೋ ಭಾಷಣಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ. ಅವರು ಒಂದನ್ನೂ ಬರೆದು ಓದಿದವರಲ್ಲ; ಅದಕ್ಕೆ ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಅದನ್ನು ಮಧ್ಯೆ ಮಧ್ಯೆ ನೋಡಿದವರಲ್ಲ. ಆಯಾ ಉಪನ್ಯಾಸದ ವಿಷಯ ಅವರಿಗೆ ಕರತಲಾಮಲಕವಾಗಿರುತ್ತಿತ್ತು; ಅದರಲ್ಲಿ ಅನುವಾದ ಮಾಡಬೇಕಾದ ವಚನಗಳಾಗಲಿ ಪದ್ಯಗಳಾಗಲಿ ಎಲ್ಲಾ ಬಾಯಿಗೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದುವು; ಒಂದನ್ನು ಹೇಳುವಾಗಲೂ ಅವರು ತಡವರಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ; ತಲೆ ಕೆರೆದು ಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ.

ಅವರ ಅಧಿಕಾರದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ – ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ಇನ್ಸ್ಸ್ಪೆಕ್ಟರ್ ಆಗಿದ್ದಾಗ – ಅವರು ಮಾಡಿದ ಕೆಲಸ ಇಷ್ಟು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಗಮನಕ್ಕೆ ಬಂದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕೆ ಕೈಗನ್ನಡಿ ಅವರ ‘ರಂಗಣ್ಣನ ಕನಸಿನ ದಿನಗಳು’. ಅದು ಬಂದಾಗ ನಾನು ಅದನ್ನು ಒಂದೇ ಸಮನೆ ಓದಿ ಮುಗಿಸಿ ಅವರಿಗೆ ಕಾಗದ ಬರೆದೆ; ‘ನಿಮ್ಮ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ಇದು ತುಂಬ ಶ್ಲಾಘ್ಯವಾದದ್ದು; ಶಿಕ್ಷಣ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ಇದು ಅಮೂಲ್ಯವಾದ ದಾನ. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಉಪಾಧ್ಯಾಯನೂ, ವಿದ್ಯಾಧಿಕಾರಿಯೂ, ಸಾರ್ವಜನಿಕನೂ ಇದನ್ನು ಓದಬೇಕಾದದ್ದು ಅವಶ್ಯಕ’ ಎಂದು ಬರೆದೆ. ಅವರಿಗೆ ಬಹು ಸಂತೋಷವಾಯಿತು.

ಅವರು ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಮಾಡಿದ ವರದಿಗಳು ತುಂಬ ರಚನಾತ್ಮಕವಾಗಿರುತ್ತಿದ್ದುವು. ಆದರೆ ಸರ್ಕಾರದವರು ಅವಕ್ಕೆ ಎಷ್ಟು ಗಮನ ಕೊಡಬೇಕೋ ಅಷ್ಟು ಕೊಡಲಿಲ್ಲವೆಂಬುದು ಅವರ ಮತ್ತು ಹಲವರ ಭಾವನೆಯಾಗಿತ್ತು. ಅದು ಕನಸಲ್ಲ, ಕಥೆಯಲ್ಲ – ಚರಿತ್ರೆ. ಅವರು ಉಪಾಧ್ಯಾಯರಾಗಿ, ವಿದ್ಯಾಧಿಕಾರಿಗಳಾಗಿ, ಮಾಡಿದ ಕೆಲಸಕ್ಕಿಂತಲೂ ಅವರ ಹೆಸರು ಮುಂದೆ ಬಂದಿರುವುದು, ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುವುದು, ಅವರ ಗ್ರಂಥಗಳಿಂದ. ಅವುಗಳ ವಿಚಾರವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಒಂದೆರಡು ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.

ಶ್ರೀನಿವಾಸಮೂರ್ತಿಗಳ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಗ್ರಂಥ ಒಂದು ಪದ್ಯಕಾವ್ಯ ಎನ್ನುವುದು ಅನೇಕರಿಗೆ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ. ಅದು ಒಂದು ಶತಕ; ದೊಡ್ಡ ವೃತ್ತಗಳಲ್ಲಿ ಬರೆದದ್ದು; ಆಗ ಸರಳ ರಗಳೆಯೂ, ಹೊಸಗನ್ನಡ ಛಂದಸ್ಸಿನ ಬಗೆಬಗೆಯ ಪ್ರಯೋಗಗಳೂ ಇನ್ನೂ ಬಂದಿರಲಿಲ್ಲ. ಅದನ್ನು ಅವರು ಬರೆದದ್ದು ಸ್ನೇಹಿತರ ಅವಲೋಕನಕ್ಕಾಗಿ ಮಾತ್ರ. ಇಂದಿಗೂ ಅದು ಹಸ್ತಪ್ರತಿಯಾಗಿಯೇ ಉಳಿದಿದೆ. ಅದನ್ನು ಮುಮ್ಮಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬರೆದಿದ್ದರೆ ಮುಚ್ಚಿಡಬೇಕಾದ ಪ್ರಮೇಯವೇ ಬರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕೆ ಬದಲು ಆಸ್ಥಾನ ಮರ್ಯಾದೆ ದೊರೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಆ ಮರ್ಯಾದೆಯು ಸ್ವಲ್ಪಮಟ್ಟಿಗಾದರೂ ಅವರ ಬೇರೊಂದು ಗ್ರಂಥಕ್ಕೆ ನಾಲ್ವಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ದೊರೆಯಿತು. ಇದು ಅನೇಕರಿಗೆ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ. ನಾಲ್ವಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜರ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹವಿದ್ದುದು ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಹೀಗೆಯೇ: ಅವರ ಬಲಗೈಮಾಡಿದ್ದು ಎಡಗೈಗೆ ತಿಳಿಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅದು ಅವರು ಮೂರ್ತಿಗಳ ‘ಕಂಠೀರವ ವಿಜಯ’ಕ್ಕೆ ಕೊಟ್ಟ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ. ಶ್ರೀನಿವಾಸಮೂರ್ತಿಗಳು ಸ್ವಲ್ಪಕಾಲ ಮೈಸೂರಿನಲ್ಲಿದ್ದರು. ಆಗ ಅವರ ಸ್ನೇಹಿತರು ಸಿ. ಸುಬ್ಬರಾಯರು ಸ್ಕೌಟುಗಳು ಆಡುವುದಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲವಾದ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ನಾಟಕವನ್ನು ಅಪೇಕ್ಷಿಸಿದರು. ಅದರಲ್ಲಿ ಹೆಣ್ಣು ಪಾತ್ರ ಬರಬಾರದು, ಗಂಡು ಹುಡುಗರು ಹೆಣ್ಣು ವೇಷ ಹಾಕಿದರೆ ಆಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆ, ಎಂಬುದು ಅವರ ಆಶಯವಾಗಿತ್ತು. ಅಕದ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಶ್ರೀಮೂರ್ತಿಗಳು ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಗಂಡು ನಾಟಕವನ್ನು ಬರೆದರು. ಅದೇ ‘ಕಂಠೀರವ ವಿಜಯ’. ಅದನ್ನು ಓದಿದ ಕೆಲವು ತಮಿಳರಿಗೆ ಕೋಪ ಬಂತು. ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಓದಿದ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರು ತಮ್ಮ ಆಪ್ತ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಗಳ ಮೂಲಕ ಅವರಿಗೆ ಹೇಳಿಕಳುಹಿಸಿ ತಮ್ಮ ಮೆಚ್ಚುಗೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಲ್ಲದೆ, ಗ್ರಂಥ ಪ್ರಕಾಶನಕ್ಕೆ ತಗಲಿದ ವೆಚ್ಚವನ್ನೆಲ್ಲಾ ಕೊಡಿಸಿದರು. ಇದಾದ ಮೇಲೆ ‘ರಾಣಿ ವೀರಮ್ಮಾಜಿ’ ಮುಂತಾದ ಇನ್ನೂ ಕೆಲವು ಮೈಸೂರು ಚರಿತ್ರೆಗೆ ಸಮಬಂಧಪಟ್ಟ ನಾಟಕಗಳನ್ನು ಬರೆಯಬೇಕೆಂದು ಅವರು ಉದ್ದೇಶಿಸಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಅವಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಅವರು ವೀರಶೈವ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ಗಮನಕೊಡಬೇಕಾಯಿತು.

ಕರ್ಣಾಟಕ ಸಂಘವು ಆರಂಭವಾದ ತರುಣದಲ್ಲಿಯೇ ಅವರು ಷಡಕ್ಷರದೇವ ಹರಿಹರರ ಮೇಲೆ ಉಪನ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟರೆಂದು ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದೆ. ಅವು ‘ಪ್ರಬುದ್ಧ ಕರ್ಣಾಟಕ’ದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿ ಶ್ರೀ ಮೂರ್ತಿಗಳ ವೀರಶೈವ ಸಾಹಿತ್ಯ ವೈದುಷ್ಯವು ಪ್ರಕಾಶಕ್ಕೆ ಬಂತು. ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಮಂಜಪ್ಪ ಹಾರ್ಡೆಕರ್, ಸಿಂದಗಿ ಸಿದ್ದಪ್ಪ, ಇವರಲ್ಲಿ ಯಾರೋ ಬಸವಣ್ಣನವರ ಮೇಲೆ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಬರೆದು ‘ಪ್ರಬುದ್ಧ ಕರ್ಣಾಟಕ’ಕ್ಕೆ ವಿಮರ್ಶೆಗಾಗಿ ಕಳುಹಿಸಿದರು. ಅದು ವೀರಶೈವ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಆಗಲೇ ಪಾಂಡಿತ್ಯ ಹೊಂದಿದ್ದ ಶ್ರೀ ಮೂರ್ತಿಗಳ ಕೈಗೆ ಹೋಯಿತು. ಅವರ ವಿಮರ್ಶೆಯು ಎಷ್ಟು ದೀರ್ಘವಾಯಿತೆಂದರೆ ಅದನ್ನು ಅವರು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಪುಸ್ತಕ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬರೆಯುವುದೇ ಉತ್ತಮವೆಂದು ನಿರ್ಧರಿಸಿದರು. ಕರ್ಣಾಟಕ ಸಂಘವೂ ಅದಕ್ಕೆ ಒಪ್ಪಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಿತು. ಅವರು ಸೋಲಾಪುರದವರೆಗೂ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡಿ ಬಸವಣ್ಣನವರ ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಸರಾದ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನೆಲ್ಲಾ ನೋಡಿಕೊಂಡು ಬಂದರು. ಫೋಟೋ ತೆಗೆಯುವವರನ್ನು ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಿ ಬೇಕಾದ ಫೋಟೋಗಳನ್ನು ತಂದರು. ೧೧-೧೨ನೇ ಶತಮಾನದ ಶಾಸನ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನೆಲ್ಲಾ ಓದಿದರು; ಆಗ ತಾನೇ ರಾ. ಹಳಕಟ್ಟಿಯವರಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದ್ದ ‘ಬಸವೇಶ್ವರ’ ವಚನಗಳನ್ನು ಸವಿಮರ್ಶವಾಗಿ ವ್ಯಾಸಂಗಮಾಡಿ ಅದರಲ್ಲಿ ಬಸವಣ್ಣನವರ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ಒಂದು ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ರೂಪಿಸಿದರು. ಅದು ‘ಭಕ್ತಿಭಂಡಾರಿ ಬಸವಣ್ಣನವರು’ ಎಂಬ ಶ್ಲಾಘ್ಯ ಗ್ರಂಥವಾಯಿತು.

ಇಂಥ ವಿದ್ವಾಂಸರನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಅವರ ವೈದುಷ್ಯವನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿಕೊಂಡು, ಅವರಿಗೆ ತಕ್ಕ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ಕೊಟ್ಟು, ಧರ್ಮಾಂಧತೆ ಇಲ್ಲದೆ, ಕೇವಲ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದಲೇ ಇಂಥ ಉತ್ತಮ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಕಾಲೇಜಿನ ಕರ್ಣಾಟಕ ಸಂಘಕ್ಕೆ ಕೀರ್ತಿಯೂ ಶ್ರೇಯಸ್ಸೂ ಸಲ್ಲತಕ್ಕುದಾಗಿದೆ.

ಅಲ್ಲಿಂದಾಚೆಗೆ ಅವರು ವೀರಶೈವ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿಯೇ ಹೆಚ್ಚು ವ್ಯಾಸಂಗ ಮಾಡಬೇಕೆಂದೂ ಸಂಶೋಧನೆ ನಡೆಸಬೇಕೆಂದೂ, ನಿರ್ಧರವಾಯಿತು. ಮಹಾದೇವಿಯಕ್ಕನಿಗೆ ಮದುವೆಯಾಯಿತೇ ಇಲ್ಲವೇ? ಬಸವೇಶ್ವರನ ಗುರು ಯಾರು? ಅವನಿಗೆ ಮುಂಜಿ ಆಯಿತೇ ಇಲ್ಲವೇ? ಶೂನ್ಯ ಸಂಪಾದನೆ ಎಷ್ಟು? ಒಂದೇ, ಹಲವೇ? ಬಸವಣ್ಣನವರು ಬಿಜ್ಜಳನನ್ನು ಕೊಲೆಮಾಡಿಸಿದರೆ? - ಮುಂತಾದ ಹಲವು ವಿಚಾರಗಳಲ್ಲಿ ಅವರು ಸಂಶೋಧನೆಗಳನ್ನು ನಡಸಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ವೈದುಷ್ಯವು ವೀರಶೈವರನ್ನೂ ಬೆರಗುಗೊಳಿಸಿದೆ, ಎಂದು ಹೇಳಿದರೆ ಸುಳ್ಳಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅನೇಕರು ಅವರನ್ನು ಬಹುದಿವಸ ವೀರಶೈವರೆಂದೇ ಭಾವಿಸಿದ್ದರು.

‘ಪ್ರಭುಲಿಂಗಲೀಲೆ’ಯ ಸಂಗ್ರಹ, ‘ವಚನ ಧರ್ಮಸಾರ’ ಇವುಗಳನ್ನು ಬರೆಯಲು ಅವರೇ ಶಕ್ತರೆಂದು ಆಗ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಗ್ರಂಥ ಪ್ರಕಟನಸಮಿತಿಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿದ್ದ ಬಿ.ಎಂ. ಶ್ರೀಕಂಠಯ್ಯನವರು ಕಂಡುಕೊಂಡು ಆ ಕೆಲಸವನ್ನು ಅವರಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿದರು. ಅವರು ಅದನ್ನು ಸಂತೋಷದಿಂದಲೂ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಿಂದಲೂ ನಿರ್ವಹಿಸಿದರು. ಅವುಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ, ಆಧರಿಸಿ, ಈಚೆಗೆ ಆ ವಿಷಯಗಳ ಮೇಲೆ ಹಲವು ಗ್ರಂಥಗಳು ಹುಟ್ಟಿದ್ದರೂ ಅವು ಯಾವುವೂ ಆ ಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಬರಲಾರವು ಎಂಬುದು ನನ್ನ ಭಾವನೆ.

ಇದೇ ರೀತಿಯಾಗಿ ವೀರಶೈವ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ಬರೆಯಬೇಕೆಂದು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯವು ಅವರಿಗೆ ವಹಿಸಿಕೊಟ್ಟಿತ್ತು. ಅವರೂ ಬರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಅದು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯವು ಹೇಳಿದ ಪರಿಮಿತಿಯನ್ನು ತುಂಬ ಮೀರಿ ಹೋದದ್ದರಿಂದ ಅದರ ಸಂಗ್ರಹವನ್ನು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯಕ್ಕೆ ಕೊಟ್ಟು, ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಪ್ರಕಟಿಸಬೇಕೆಂಬುದು ಅವರ ತಾತ್ಪರ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಸಂಗ್ರಹವೂ ಹೊರಬಂದಿಲ್ಲ, ವಿಸ್ತಾರವೂ ಹೊರಬಂದಿಲ್ಲ. ವೀರಶೈವ ಸಾಹಿತ್ಯಾಭಿಮಾನಿಗಳು ಇದರ ಪ್ರಕಾಶನವನ್ನು ಕೈಕೊಳ್ಳಬೇಕು; ಆ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ಅವರಷ್ಟು ಸಮರ್ಥರು ಈಗ ನನಗೆ ತಿಳಿದಮಟ್ಟಿಗೆ ಇಲ್ಲ; ಅದು ಸಿದ್ಧವಾಗಿರುವ ಔತಣದ ಊಟ.

ಶತಕವನ್ನು ಬರೆದ ತಾರುಣ್ಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೇ ಅವರು ‘ಸಾವಿತ್ರಿ’ ಎಂಬ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಕಾದಂಬರಿಯನ್ನು ಬರೆದರು. ಅದು ೧೯೧೭ರ ‘ಕಾದಂಬರೀ ಸಂಗ್ರಹ’ ಮಾಸಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು. ಅದು ಅನೇಕರಿಗೆ ಗೊತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಶುದ್ಧ ಹುಡುಗತನದಲ್ಲಿ ಬರೆದದ್ದು ಎಂದು ಅವರೂ ಅದನ್ನು ಅಲಕ್ಷಿಸಿದ್ದರು. ಈಚೆಗೆ ಅದರ ಎರಡನೆಯ ಮುದ್ರಣ ಬಂದಿತು. ಅದನ್ನು ಓದಿ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ತುಂಬ ವಿನೋದಪಟ್ಟೆವು. ಇದೇ ಜಾತಿಯ ಒಂದೆರಡರು ಸಣ್ಣ ಕಥೆಗಳು ‘ಪ್ರಬುದ್ಧ ಕರ್ಣಾಟಕ’ದಲ್ಲಿ ಬಂದುವು. ಅವು ಅವರ ಕಾವ್ಯನಾಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ್ದರಿಂದ ಅನೇಕರಿಗೆ ಅವರವೆಂದು ಇಂದಿಗೂ ತಿಳಿಯದು.

‘ನಾಗರಿಕ’, ‘ಕವಿಯ ಸೋಲು’, ಇವೆರಡೂ ಆಧುನಿಕ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ವಿಶಿಷ್ಟ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದಿವೆ. ‘ನಾಗರಿಕ’ದಲ್ಲಿ ಅವರ ಧರ್ಮಾಭಿಮಾನ, ದೇಶಾಭಿಮಾನ, ದೇವವಾತ್ಸಲ್ಯಗಳು ಉಜ್ವಲವಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಗೊಂಡಿವೆ. ಸರಳರಗಳೆಯನ್ನು ಶಕ್ತಿಮತ್ತಾಗಿ ಅವರು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ್ದು ಅದೇ ಮೊದಲು. ‘ಕವಿಯ ಸೋಲಿಗೆ’ ಲಾಲ್ಬಾಗಿನಲ್ಲಿ ಸೇರುತ್ತಿದ್ದ ಕೆಲವು ಹಣ್ಣು ಮುದುಕರು ಮೂಲವೆಂದು ಹೇಳಿದರೆ ಪ್ರಾಯಶಃ ಯಾರೂ ನಂಬಲರರು.

ವೀರಶೈವ ಗ್ರಂಥಗಳಿಗೆ ಕೈಹಾಕುವುದಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ ಅವರು ಗ್ಯಾನೋ ಪಂಡಿತನ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಕನ್ನಡಿಸಿದ್ದರು. ಅದು ಮೂರು ದೊಡ್ಡ ಪುಸ್ತಕಗಳಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವವರು ಯಾರು? ಇಂದಿಗೂ ಅದು ಅವರ ಕೋಣೆಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರಬೇಕು.

ಈಗ್ಗೆ ಸುಮಾರು ೧೫-೨೦ ವರ್ಷಗಳ ಕೆಳಗೆ ಅವರು ಆರೇಳು ಉತ್ತಮ ರೀತಿಯ ಕನ್ನಡ ರೀಡರುಗಳನ್ನು ಬರೆದರು. ಅವು ಕೆಲವು ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಗ್ರಂಥ ಕರ್ತೃವಿನ ಹೆಸರಿಲ್ಲದೆ ಪ್ರಕಟವಾಗಬೇಕಾಯಿತು. ಯಾವುದೋ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಕಂಪನಿಯವರು ಪ್ರಕಟಿಸಿದರು. ಈಚೆಗೆ ಸರ್ಕಾರಿ ರೀಡರುಗಳೂ ಅವರ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಕರಣ ಪಡೆದುವು. ಅವಕ್ಕಾಗಲಿ, ಇವಕ್ಕಾಗಲಿ ಅವರಿಗೆ ಕೈತುಂಬ ಪ್ರತಿಫಲವೇನೂ ದೊರೆಯಲಿಲ್ಲ. ಬಂದಷ್ಟು ಬರಲಿ, ನಾನು ಬೇರೆ ಕೆಲಸಮಾಡಿ ಸಂಪಾದಿಸಬಲ್ಲೆ ಎಂಬ ಧೈರ್ಯ ಅವರಿಗಿತ್ತು. ಆದಷ್ಟು ಒಳ್ಳೆಯ ಕೆಲಸ ಮಾಡೋಣ ಎಂಬ ಉತ್ಸಾಹವಿತ್ತು.

ಈಚೆಗೆ ‘ಧರ್ಮ ದುರಂತ’ ಎಂಬ ನಾಟಕವನ್ನೂ, ‘ಮಹಾತ್ಯಾಗ’ವೆಂಬ ಕಾದಂಬರಿಯನ್ನೂ ಬರೆದರು. ಮೊದಲನೆಯದು ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು. ಆದರೆ ಅಷ್ಟಾಗಿ ಅದು ಜನರ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಹಿಡಿಯಲಿಲ್ಲವೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ. ಕಾದಂಬರಿಯು ಅರ್ಧ ಮುಕ್ಕಾಲು ಅಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಅದನ್ನು ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ ಬರೆದಿದ್ದರೋ ಇಲ್ಲವೋ ಸಂದೇಹ. ಅಷ್ಟರಲ್ಲೇ ಮರಣವು ಬರಸಿಡಿಲಿನಂತೆ ಎರಗಿ ಅವರನ್ನು ಹಾರಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋಯಿತು.

ಶ್ರೀನಿವಾಸ ಮೂರ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಹಲವು ವಿರೋಧಾಭಾಸಗಳಿದ್ದುವು - ಮೋಹಕವಾದ ಸೌಂದರ್ಯ, ಆದರೆ ಕೆಚ್ಚೆದೆ; ಜನ್ಮತಃ ಮಾಧ್ವರು, ಆದರೆ ಸ್ಮಾರ್ತರ ಸ್ನೇಹ; ಅದ್ವೈತದಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಪಾತ, ವೀರಶೈವದಲ್ಲಿ ಅಭಿಮಾನ. ವ್ಯಾಸಂಗ ಮಾಡಿದ್ದು ವಿಜ್ಞಾನ, ಬರೆದದ್ದು ಸಾಹಿತ್ಯ; ಓದಿದ್ದು ಇಂಗ್ಲಿಷು, ಬರೆದದ್ದು ಕನ್ನಡ. ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದದ್ದು ತೆಲುಗು, ಭಾಷಣ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದದ್ದು ಕನ್ನಡ. ಆದರೆ ರತ್ನದಂಥ ಮನುಷ್ಯ; ಚಿನ್ನದಂಥ ಸ್ನೇಹ; ಪರಿಶುದ್ಧವಾದ ಶೀಲ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ವಿರೋಧವೂ ಇಲ್ಲ, ಆಭಾಸವೂ ಇಲ್ಲ; ಹೊರಗೆ ಹೇಗೋ ಒಳಗೂ ಹಾಗೇ; ಅವರ ಬರವಣಿಗೆಯೂ, ಭಾಷಣವೂ, ನಡವಳಿಕೆಯೂ ನಿರ್ಮಲವಾದ ಕನ್ನಡಿಯಂತಿರುತ್ತಿದ್ದುವು; ಒಂದು ಪೆಡಸಾದ ಮಾತಾಗಲಿ, ಶುಷ್ಕ ಪಾಂಡಿತ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನವಾಗಲಿ, ಬೆರಗುಗೊಳಿಸಬೇಕೆಂಬ ದುರಭಿರುಚಿಯಾಗಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಕುತ್ಸಿತವಿರಲಿಲ್ಲ, ಕೀಳುತನವಿರಲಿಲ್ಲ, ತುಂಬಿದ ಕೊಡ.*

* ಕನ್ನಡ ನುಡಿ ೨೪-೯-೧೯೫೩</section>

<h1 class="level1-title" epub:type="title">ಸಂಬಳಿಗೋಲು</h1>

“ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ ಕಾವ್ಯ ಸಂಗ್ರಹ”ದಲ್ಲಿ (೭-೩೧, ೪೭) ‘ಸಂಬಳಿಗೋಲು’೧ ಎಂಬ ಮಾತು ಬರುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಅರ್ಥವೇನು? ‘ಬಿದಿರುಕೋಲು’ ಎಂಬ ಅರ್ಥವಿರಬಹುದೇ ಎಂದು ಸಂಪಾದಕರು ಸಂಶಯ ಸೂಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. (ಐದನೆಯ ಮುದ್ರಣ, ೧೯೫೦, ಪುಟ ೧೩೩). ಕಿಟ್ಟಲ್ ಅವರು ತಮ್ಮ ನಿಘಂಟಿನಲ್ಲಿ ಈ ಪದವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿಲ್ಲ. ಅವರು ಕೊಟ್ಟಿರುವ ‘ಸಮ್ಬಲ’ (=ಶಮ್ಬಲ, ಸಮ್ಬಳ=ಬುತ್ತಿ), ಸಮ್ಬಲಿ (=ಶಮ್ಬಲಿ=ಕುಂಟಣಿ), ಸಮ್ಬಳಿಗೆ (=ಸಂಪುಟಿಗೆ=ಪೆಟ್ಟಿಗೆ) ಈ ಮಾತುಗಳಿಗೂ ‘ಸಂಬಳಿ’ಗೂ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ. ಕಾರಂತರ ‘ಸಿರಿಗನ್ನಡ ಅರ್ಥಕೋಶ’ವು (೧೯೪೧) ‘ಸಂಬಳಿ’ ‘ಸಂಬಳಿಗೋಲು’ ಇವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿಲ್ಲ. ‘ಕನ್ನಡ ನಿಘಂಟು’ (ಮೆಚ್ಚಿ ಮಲೆ ಶಂಕರನಾರಾಯಣರಾವ್ ಇತ್ಯಾದಿ ೧೯೫೧) ‘ಸಂಬಳಿಗೋಲು’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಇದು ಕನ್ನಡ ಶಬ್ದ, ಅದಕ್ಕೆ ಕೊಕ್ಕೆಕೋಲು (?) ಎಂಬ ಅರ್ಥವಿರಬಹುದು ಎಂದು ಸೂಚಿಸಿದೆ (ಪುಟ ೨೬೦). ಟಿ.ಕೆ. ಅನಂತನಾರಾಯಣ ಅವರ ‘ಶಬ್ದಾರ್ಥ ಸಂಗ್ರಹ’ವು (ಅಮುದ್ರಿತ), ‘ಸಂಬಳಿಗೋಲು’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಅದಕ್ಕೆ ಜೀತದ ದೊಣ್ಣೆ, ಬಿದಿರುಕೋಲು, ಕೊಕ್ಕೆಕೋಲು ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನು ಹೇಳಿದೆ. ಇವರು ಯಾರೂ ಆಕರವನ್ನಾಗಲಿ ತಾವು ಸೂಚಿಸಿರುವ ಅರ್ಥಕ್ಕೆ ಆಧಾರವನ್ನಾಗಲಿ ಕೊಟ್ಟಿಲ್ಲ.

೧ ಇದು ‘ಸೆಂಬುಳಿಗೋಲ್’ ‘ಸೆಂಬಳಿಗೆಗೋಲ್’ ಎಂಬ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕೆಲವು ಕಡೆ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ:- ಮುಂದೆ ೧೭೨-೧೭೩ನೆಯ ಪುಟಗಳಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಶಾಂತಿಪುರಾಣ ನೇಮಿನಾಥ ಪುರಾಣಗಳ ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನು ನೋಡಿ. ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ ಕಾವ್ಯದ (ಕಾವ್ಯಕಲಾನಿಧಿ, ೧೯೦೯) ಸ್ಥಲ ೧೧ ಪದ್ಯ ೧೭, ೩೬ ಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸೆಂಬುಳಿ ಎಂಬ ರೂಪವಿದೆ. ಅದೇ ಸ್ಥಳದ ೩೭ನೆಯ ಪದ್ಯದಲ್ಲಿ ಸೆಂಬೊಳಿ ಎಂಬ ರೂಪವಿದೆ. ಬಹುಕಡೆ ‘ಸಂಬಳಿ’ಯೇ ದೊರೆಯುವುದರಿಂದಲೂ ಇದಕ್ಕೇ ತೃಪ್ತಿಕರವಾದ ನಿರುಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳಬಹುದಾದ್ದರಿಂದಲೂ ಈ ರೂಪವೇ ಸರಿಯೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ.

ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ ಕಾವ್ಯಸಂಗ್ರಹದ ಸಂಪಾದಕರು ಬಿದಿರುಕೋಲು ಎಂಬ ಅರ್ಥವಿರಬಹುದೇ ಎಂದು ಸೂಚಿಸಿರುವುದನ್ನು ವಿಚಾರಮಾಡೋಣ. ಬಿದಿರುಕೋಲು ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನು ಊಹಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಆಧಾರವನ್ನು ಮುಂದೆ ಕೊಟ್ಟಿದೆ. ಅದರ ಸಂಶಯಕ್ಕೆ ಎಡೆ ಏನೆಂದರೆ, ಸಂಬಳಿಗೋಲು ಎಂಬುದನ್ನು ‘ವೇಣುದಂಡ’ ಎಂಬಂತೆ ಬಿದಿರು ಕೋಲು ಎಂಬರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸಮಾನಾರ್ಥಕವಾಗಿ, ಸಾರ್ವತ್ರಿಕವಾಗಿ, ಉಪಯೋಗಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೆ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ಮುಂದೆ (೭-೪೮) ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನು ‘ಸಂಬಳಿ!’ ‘ಸಂಬಳಿ!’ ಎಂದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದನೆಂದು ಉಕ್ತವಾಗಿದೆ. ಹಾಗೆಂದರೆ, ಅವನು ‘ಬಿದಿರು! ಬಿದಿರು!’ ಎಂದುಕೊಂಡು ಹೋದನೇ? ಇದು ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ.

ಇಲ್ಲಿನ ಸಂದರ್ಭವೇನೆಂದರೆ, ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನು ತನ್ನನ್ನು ಹೊಲೆಯನಿಗೆ ಮಾರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ತನ್ನ ದಾಸನಾದ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನಿಗೆ ತಾನು ಹಿಡಿದಿದ್ದ ‘ಸಂಬಳಿ ಗೋಲ ಮುದ್ರೆ’ ಗೊಡುತ್ತಾನೆ. ಅದು ಅವನ ಅಧಿಕಾರದ ಅಥವಾ ಉದ್ಯೋಗದ, ಅಥವಾ ಸಾಮಾಜಿಕಸ್ಥಾನದ ಸೂಚಕ, ಲಾಂಛನ, ಅದನ್ನು ಅವನು ತನ್ನ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿಯೇ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ಇಂಥದೇ ಒಂದು ಸನ್ನಿವೇಶವು ನಾಗವರ್ಮನ ‘ಕಾದಂಬರಿ’ಯ ಮೊದಲಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಅದರ ಪರಿಶೀಲನೆಯಿಂದ ಅರ್ಥವು ಇನ್ನೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡುತ್ತದೆ. ಆ ಭಾಗ ಇದು: (ಚಂಡಾಲ ಕನ್ಯೆಯು ಶೂದ್ರಕನ ಆಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಬಂದದ್ದು) –

೧. ................. ಕೋಮಲಕರತಳದೊಳ್ ತಳೆದದೊಂದು ಸಂಬಳಿಗೋಲಿಂ೧ ದಿರದೆ ಪಳಂಚಿಸಿದಳ್ ಜರ್ಝರರವಮೊಗೆಯಲ್ಕೆ ನೃಪಸಭಾಕುಟ್ಟಿಮಮುಂ. ಅಂತು ಸಂಬಳಿಗೋಲಿಂ ಸನ್ನೆಗೆಯ್ಯೆ,

೨. ಸಂಬಳಿ ಗೋಲಿಂದೊಗೆದೊಂದುಲಿಪಿಂಗೆ..............

೧ ಇದಕ್ಕೆ ‘ಕಾದಂಬರಿ’ಯ ಸಂಪಾದಕರು ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ‘ಬಿದಿರುಕೋಲು ಎಂದು ಅರ್ಥ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. (ಬಿ. ಮಲ್ಲಪ್ಪನವರ ಪರಿಷ್ಕರಣ ೧೮೯೨: ಪುಟ ೮)

ಇದು ಈ ಭಾಗಗಳಿಗೆ ಸಂವಾದಿಯಾದ ಬಾಣನ ಕಾದಂಬರಿಯ ಸಂಸ್ಕೃತ ಮೂಲ -

೧. ಕೋಮಲೇನ ಪಾಣಿನಾ ಜರ್ಜರಿತ ಮುಖಭಾಗಾಂ ವೇಣುಲತಾಮಾದಾಯ ನರಪತಿಪ್ರತಿ ಬೋಧನಾರ್ಥಂ ಸಕೃತ್ಸಭಾಕುಟ್ಟಿಮಮಾಜಘಾನ, ಯೇನ ಸಕಲಮೇವ ತದ್ರಾಜಕಮೇಕ ಪದೇವನಕರಿಯೂಧಮಿವ ತಾಲಶಬ್ದೇನ ಯುಗಪದಾವಲಿತವದನಮವನಿಪಾಲಮುಖಾದಾ ಕೃಷ್ಯ ಚಕ್ಷುಸ್ತದಭಿಮುಖಮಾಸೀತ್.

೨. ತೇನ ವೇಣುಲತಾಧ್ವನಿನಾ.........

ಈ ಭಾಗಗಳಿಂದ ‘ಸಂಬಳಿಗೋಲು’ ಕಿರುಬಿದಿರಿನದೆಂದು ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತದೆ; ಅದು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಬೆತ್ತದಂತೆ ಹಿಡಿದುಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದದ್ದು; (ಬೊಂಬು ಅಲ್ಲ, ಹೆಬ್ಬಿದಿರಿನದಲ್ಲ). ಸಂಸ್ಕೃತ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ವಿವರಗಳನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅರ್ಥವು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ೧ನೆಯ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ಹೀಗೆ ಕನ್ನಡಿಸಬಹುದು –

ಜಜ್ಜಿದ ತುದಿಯುಳ್ಳ ಬಿದಿರುಕೋಲನ್ನು ತನ್ನ ಕೋಮಲವಾದ ಕೈಯಿಂದ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು, ಅವಳು ರಾಜನನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸುವುದಕ್ಕೋಸ್ಕರ ಒಂದು ಸಲ ಸಭಾಮಂದಿರದ ನೆಲದಮೇಲೆ ಹೊಡೆದಳು. ಅದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿದ್ದ ರಾಜರೆಲ್ಲರೂ ತಟ್ಟನೆ, ಕಾಡಾನೆಗಳ ಹಿಂಡು ತಾಳ ಶಬ್ದದಿಂದ ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ, ತಮ್ಮ ಮುಖವನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿಸಿ ದೊರೆಯ ಮುಖದಿಂದ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ತೆಗೆದು ಅವಳ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿದರು. ಹೀಗೆ ಅವಳು ಸಂಜ್ಞೆ ಮಾಡಲು (ಸೂಚನೆ ಕೊಡಲು)...............

ಭಾನುಚಂದ್ರ ಸಿದ್ಧಚಂದ್ರರು ಈ ಭಾಗದಮೇಲೆ ಹೀಗೆ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ –

ವೇಣುಯಷ್ಟಿಂ ವಿಶೇಷಯನ್ನಾಹ, ಜರ್ಜರಿತೇತಿ. ಜರ್ಜರಿತೋ ಜರ್ಜರೀಭೂತೋ ಮುಖ ಭಾಗೋ ಅಗ್ರಭಾಗೋ ಯಸ್ಯಾಸ್ತಾಂ. ಅಗ್ರಭಾಗದಲನಾತ್ ಶಬ್ದವಿಶೇಷೋ ಜಾಯತ ಇತಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧೇಃ.

ಈ ಬಿದಿರುಕೋಲಿನ ಒಂದು ತುದಿ ಜಜ್ಜಿತ್ತೆಂದರೆ ಲೊಡ್ಡಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ - ಸೀಳಿರುತ್ತದೆ. ಆ ತುದಿಯನ್ನು ನೆಲದಮೇಲೆ ಬಡಿದರೆ ಫಳಾರನೆ ಸದ್ದಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂಥ ಸೀಳಿದ ತುದಿಯುಳ್ಳ ಕೋಲನ್ನು ಇಂದಿಗೂ ಖೆಡ್ಡಾದಲ್ಲಿ ಆನೆಗಳನ್ನು ಹೆದರಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಧಾರಾಳವಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಮರಗಳನ್ನೇ ಮುರಿಯಬಲ್ಲ ಕಾಡಾನೆಗಳು, ಈ ಬಿದಿರಕೋಲ ಸದ್ದಿಗೆ ಬೆದರಿ ಘೀಳಿಡುತ್ತ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟುತ್ತವೆ. ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರೇ ಈ ಒಡಕು ಬಿದಿರಿನ ಸದ್ದಿನಿಂದ ಅವನ್ನು ಓಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿಯೂ ಹಾಗೆಯೇ ಒಬ್ಬ ಹೊಲತಿ ಕಾಡಾನೆಗಳಂತಿದ್ದ ರಾಜರ ಸಮೂಹವನ್ನು ಹಿಂತಿರುಗಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳು ಹಾಗೆ ನೆಲದಮೇಲೆ ಬಡಿದು ಸದ್ದು ಮಾಡಿದ್ದರ ಉದ್ದೇಶವೇನು? - ನರಪತಿ ಪ್ರತಿಬೋಧನಾರ್ಥಂ: ಎಂದರೆ ರಾಜನನ್ನು ಎಚ್ಚರಗೊಳಿಸುವುದಕ್ಕೆ; ಸರಿಯಾಗಿ ಹೇಳಬೇಕಾದರೆ, ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಕೊಡುವುದಕ್ಕೆ (ಅವನೇನು ನಿದ್ರೆ ಹೋಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ ‘ಎಚ್ಚರಗೊಳಿಸು’ವುದಕ್ಕೆ!) ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಏಕೆ? ತಾನು ಹೊಲೆಯಳು; ಹತ್ತಿರ ಹೋಗುವಹಾಗಿಲ್ಲ; ಪ್ರಾಯಶಃ ಅಪ್ಪಣೆ ಇಲ್ಲದೆ ಅವನೊಡನೆ ಮಾತನಾಡುವಹಾಗಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ‘ಸನ್ನೆ’ ಮಾಡಿದ್ದು, ಗ್ರಾಮಾಂತರಗಳಲ್ಲಿ ಈಗ್ಗೆ ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳವರೆಗೂ ಹೊಲೆಯರು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಬಿದಿರುಕೋಲನ್ನು ಹಿಡಿದು ತಿರುಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಯಾರಾದರೂ ಬಂದರೆ ದಾರಿಬಿಟ್ಟು ಅರುಗಾಗಿ ದೂರ ನಿಲ್ಲುತ್ತಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಅವರು ಕೋಲನ್ನು ಹೀಗೆ ಸೀಳಿಕೊಂಡಿದ್ದು ಅದರಿಂದ ಸದ್ದು ಮಾಡಿದ್ದನ್ನಾಗಲಿ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದನ್ನಾಗಲಿ ನಾನು ಗಮನಿಸಿಲ್ಲ. ಈಗ ಈ ಪದ್ಧತಿ ಎಲ್ಲಾದರೂ ರೂಢಿಯಲ್ಲಿದೆಯೋ ಇಲ್ಲವೋ ತಿಳಿಯದು.

ಆತ್ಮರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ದಂಡಧಾರಣೆ ಮಾಡುವುದು ಹಿಂದೆ ಸರ್ವಸಾಧಾರಣವಾಗಿತ್ತು. ಸಂನ್ಯಾಸಿ ಸ್ನಾತಕ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿ ಎಲ್ಲರೂ ದಂಡವನ್ನು ಹಿಡಿದಿರುತ್ತಿದ್ದರು. ಸಂನ್ಯಾಸಿ ಸ್ನಾತಕರದು ವೇಣುದಂಡವಾಗಿದ್ದರೆ ನೂತನ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಯದು ವಟುವಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಮೃದುವಾದ ತೆಳುವಾದ ಮುತ್ತುಗದ ಕೋಲಾಗಿತ್ತು. ಬೌದ್ಧ ಸಂನ್ಯಾಸಿಗಳೂ ‘ಶಲಾಕಾ’ ಎಂಬ ಬಿದಿರು ಕೋಲನ್ನು ಹಿಡಿದಿರುತ್ತಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಈ ಬಿದಿರು ದೊಣ್ಣೆಗಳು ಸೀಳಿರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲವೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ. ಸೀಳಿರುವ ಬಿದಿರುದೊಣ್ಣೆಯನ್ನು ಬೆದರಿಸುವುದಕ್ಕೂ, ಆಮೇಲೆ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಕೊಡುವುದಕ್ಕೂ ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಿದ್ದರೆಂದು ಊಹಿಸಬಹುದು. ಭರತನು ಇಂದ್ರಧ್ವಜೋತ್ಸವದಲ್ಲಿ ‘ಮಹೇಂದ್ರ ವಿಜಯ’ವನ್ನು ಅಭಿನಯಿಸಿದಾಗ ದೈತ್ಯದಾನವರಿಗೆ ಅದು ಅಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಅವರು ವಿಘ್ನವನ್ನು ತಂದು ಒಡ್ಡಿದರಂತೆ. ಸೂತ್ರಧಾರನ ಮತ್ತು ನಟರ ಕೈ ಬಾಯಿಗಳು ಕಟ್ಟಿ ಹೋದುವಂತೆ. ಆಗ ಇಂದ್ರನು ತನ್ನ ಧ್ವಜವನ್ನೇ ಕಿತ್ತು ತಂದು ಅವರನ್ನು ಅದರಿಂದ ಹೊಡೆದು ಓಡಿಸಿದನಂತೆ. ಆಗ ಅದು ಸೀಳಿ ಜರ್ಜರಿತವಾಯಿತಂತೆ. ಈ ಇಂದ್ರಧ್ವಜೋತ್ಸವದ ವರ್ಣನೆ ಪ್ರಾಚೀನ ತಮಿಳು ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಭರತನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಈ ಜರ್ಜರದ ವೃತ್ತಾಂತವಿದೆ –

ಜರ್ಜರೀಕೃತ ದೇಹಂಸ್ತಾನಕರೋತ್ ಜರ್ಜರೇಣ ಸಃ ।

ನಿಹತೇಷು ಚ ಸರ್ವೇಷು ವಿಘ್ನೇಷು ಸಹ ದಾನವೈಃ ॥

ಸಂಪ್ರಹೃಷ್ಯ ತತೋ ವಾಕ್ಯಮಾಹುಃ ಸರ್ವೇ ದಿವೌಕಸಃ ।

ಅಹೋ ಪ್ರಹರಣಂ ದಿವ್ಯಮಿದಮಾಸಾದಿತಂ ತ್ವಯಾ ॥

ಜರ್ಜರೀಕೃತಸರ್ವಾಂಗಾ ಯೇನೈತೇ ದಾನವಾಃ ಕೃತಾಃ ।

ಯಸ್ಮಾದನೇನ ತೇ ವಿಘ್ನಾಃ ಸಾಸುರಾ ಜರ್ಜರೀಕೃತಾಃ ॥

ತಸ್ಮಾಜ್ಜರ್ಜರ ಏವೇತಿ ನಾಮತೋಯಂ ಭವಿಷ್ಯತಿ ।

ಶೇಷಾ ಯೆ ಚೈವ ಹಿಂಸಾರ್ಥಂ ಉಪಯಾಸ್ಯಂತಿ ಹಿಂಸಕಾಃ ॥

ದೃಷ್ಟ್ವೈವ ಜರ್ಜರಂ ತೇಪಿ ಗಮಿಷ್ಯಂತ್ಯೇವಮೇವ ತು ।

ಏವಮೇವಾಸ್ತ್ವಿತಿ ತತಃ ಶಕ್ರಃ ಪ್ರೋವಾಚ ತಾನ್ ಸುರಾನ್ ॥

ರಕ್ಷಾಭೂತಶ್ಚ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಭವಿಷ್ಯತ್ಯೇಷ ಜರ್ಜರಃ ।

ಪ್ರಯೋಗೇ ಪ್ರಸ್ತುತೇ ಹ್ಯೇವಂ ಸ್ಫೀತೇ ಶಕ್ರಮಹೇ ಪುನಃ ॥ (೧ ೭೦-೭೫)

ಇಂದ್ರಧ್ವಜೋತ್ಸವದಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಒಂದು ಬಿದಿರುಗಳೆಯನ್ನು ನೆಟ್ಟು ಅದನ್ನು ಅಲಂಕಾರ ಮಾಡಿ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ; ಪ್ರಾಯಶಃ ಅದರ ತುದಿ ಸೀಳಿದ್ದು ಅದಕ್ಕೆ ಧ್ವಜವನ್ನೋ ಪಟವನ್ನೋ ಸಿಕ್ಕಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. (ದೈತ್ಯರನ್ನು ಹೊಡೆದಮೇಲೆ ಅದು ಸೀಳಿತೋ, ಮೊದಲೇ ಸೀಳಿತ್ತೋ – ಅದು ಹೇಗಾದರೂ ಇರಲಿ!) ಜರ್ಜರಿತ ಎಂದರೆ ಗಳಿತವಾದ, ಮುಪ್ಪಡಸಿದ, ನಜ್ಜುಗುಜ್ಜಾದ ಎಂದು ಮುಂತಾಗಿ ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ. ಬಿದಿರನ್ನು ಜಜ್ಜಿದರೆ ಅದು ಸೀಳುತ್ತದೆ ಎಂಬುದೂ ತಿಳಿದ ಸಂಗತಿ. ‘ಅತಿಶಯೇನ ಜೀರ್ಣೀಕೃತೋ ದೇಹಃ ಯೇಷಾಂ ತೇ ಜರ್ಜರೀಕೃತದೇಹಾಃ’ ಎಂದು ಅಭಿನವಗುಪ್ತರು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ.

ಹೀಗೆ ‘ಸಂಬಳಿಗೋಲು’ ಎಂಬುದು ತುದಿ ಜಜ್ಜಿ ಸೀಳುಬಿಟ್ಟ ಬಿದಿರು ಗೋಲಾಗಿರುವುದು ಸಂಭವ ಎಂದಾಯಿತು. ಅದನ್ನು ಹೊಲೆಯರು ತಮ್ಮ ಗುರುತಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಿದ್ದರು ಎಂದೂ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ಈ ಕೋಲನ್ನು ಕುಟ್ಟಿ ಸದ್ದುಮಾಡಿ ಜನರಿಗೆ ‘ಎಚ್ಚರಿಕೆ’ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅದನ್ನು ‘ಸಂಬಳಿ’ ಶಬ್ದದ ಪರಿಶೀಲನದಿಂದ ತಿಳಿಯಬಹುದು.

ಇದು ದ್ರಾವಿಡ ಶಬ್ದವಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಅದರ ರೂಪದಿಂದಲೇ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡುತ್ತದೆ; ಹಾಗಿದ್ದರೆ ತದ್ಭವವಾಗಿರಬೇಕು; ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರಿಯಿಂದ ಬಂದ ತದ್ಭವಗಳೇ ಹೆಚ್ಚು; ಹರಿಹರ ರಾಘವಾಂಕರು ಉತ್ತರ ಕರ್ಣಾಟಕ ಪ್ರಾಂತದಲ್ಲಿ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ನೆರೆಯಲ್ಲಿದ್ದವರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದಕ್ಕೆ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಮೂಲವನ್ನೇ ಅರಸಬೇಕು. ಸಂಬಳಿ ಎಂಬುದು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ಕೋಶದಲ್ಲಿ ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ಸಂಭಾಳ, ಸಾಂಭಾಳ ಶಬ್ದಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ.

೧. ಗೋವಿಂದ ಶಂಕರಶಾಸ್ತ್ರೀ ಬಾಪಟರ ‘ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಪ್ರದೀಪ’ದಲ್ಲಿ (ಐದನೆಯ ಮುದ್ರಣ, ೧೮೯೭, ಪುಟ ೪೯) ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದೆ - ಭೃ........... ಸಂಭರಣ = ಸಾಂಭಾರೇ, ಸಾಂಭಾಳ, ಸಂಭಾಳಣೇ೧.

ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿ: (ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ) ಪೋಷಣಾರ್ಥಕ ಭೃ ಧಾತುವಿಗೆ ಚೆನ್ನಾಗಿಸು ಎಂಬ ಅರ್ಥದ ಸಂ ಉಪಸರ್ಗವು ಸೇರಿ ‘ಸಂಭಾರ’ ಶಬ್ದವಾಯಿತು.೨ ಅದರಿಂದ ‘ಸಾಂಭಾಳ’ ಶಬ್ದ ಬಂತು. ಲ ಮತ್ತು ರ ಇವುಗಳ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಳ ಕಾರವು ಬಹು ಕಡೆ ಬರುತ್ತದೆ.

೨. ಕೃಷ್ಣಾಜೀ ಪಾಂಡುರಂಗ ಕುಲಕರ್ಣಿಯವರ ಮರಾಠೀ ‘ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ ಕೋಶ’ದಲ್ಲಿ (ಮೊದಲನೆಯ ಮುದ್ರಣ ೧೯೪೬, ಪುಟ ೭೧೩) ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದೆ:-

೧ ಏಕಾರದ ಮುಂದೆ ಬರುವ ಅನುಸ್ವಾರಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟಿದೆ.

೨. ಭೃ ಧಾತುವಿನಿಂದಲೇ ತುಂಬು ಎಂಬರ್ಥವುಳ್ಳ ‘ಭರ್ತಿ’ ಬಂದಿರುವುದು. ಸಂ ಎಂಬ ಉಪಸರ್ಗಕ್ಕೆ ‘ಚೆನ್ನಾಗಿಸು’ ಎಂಬ ಅರ್ಥದ ಜೊತೆಗೆ ‘ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸು’ ಎಂಬ ಅರ್ಥವೂ ಇದೆ.

ಸಂಭಾಳ (ಣೇ) – ಕ್ರಿಯಾಪದ. ರಕ್ಷಣಕರಣೇ, ಪಾಳಣೇ, ಕಾಳಜೀಘೇಣೇ to protect, to take care, to rear.

(ಸಂಸ್ಕೃತ - ಸಂಭಾರಯತಿ, ಸಂಭಾರಃ (ಯೋಗಕ್ಷೇಮ) ಬಂಗಾಳಿ - ಸಾಮಾಲಾ. ಪಾಳಿ - ಸಂಭಾರೋ (ಏಕೀಕರಣ, ಪುಂಜ).............. ಸಂಪಾಲಯತಿ ಎಂಬುದರಿಂದ ಸಂಭಾಳಣೇ ಎಂಬುದರ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ ಹೆಚ್ಚು ಗ್ರಾಹ್ಯವಾಗಿದೆ)

೩. ಯ.ರಾ. ದಾತೆಯವರ ‘ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ಶಬ್ದಕೋಶ’ದಲ್ಲಿ (೧೯೩೮: ಸಂಪುಟ ೭, ಪುಟ ೩೦೨೪) ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದೆ:-

ಸಂಭಾಳ: ............. ಅಕರ್ಮಕ ಕ್ರಿಯಾಪದ. ಜಪಣೇ, ಕಾಳಜೀಯೇಣೇ, ಸಾವಧ ರಾಹಣೇ, ‘ಸಂಭಾಳ, ಅಪಥ್ಯ ಕೇರ್ಲೇಸತರ ದುಖಣೇ ವಾಢೇಲ’.

ಇವುಗಳಿಂದ ‘ಸಂಭಾಳ’ ಶಬ್ದಕ್ಕೆ ಸಂರಕ್ಷಿಸು, ಪಾಲಿಸು, ಯೋಗಕ್ಷೇಮ ನೋಡಿಕೊ, ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸು ಎಂಬ ಅರ್ಥಗಳಲ್ಲದೆ ‘ಎಚ್ಚರಿಕೆ!’ ಎಂಬ ಅರ್ಥವೂ ಇದೆ ಎಂದು ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೂ ಪಾಲನದಿಂದ ಬಂದ ಅರ್ಥವೇಯೆ. ‘ನಿನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿಕೋ’ ಎಂಬುದನ್ನೇ ಹುಷಾರ್! ಜೋಕೆ! ಎಚ್ಚರಿಕೆ! ಎಂದು ಒಂದು ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತೇವೆ. ಈ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ಶಬ್ದಕೋಶವು ಒಂದು ಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ಮೇಲೆ ಕೊಟ್ಟಿದೆ. ಆ ವಾಕ್ಯಕ್ಕೆ ‘ಜೋಕೆ! ಅಪಥ್ಯ ಮಾಡಿದರೆ ರೋಗ ಹೆಚ್ಚಾದೀತು!’ ಎಂದು ಅರ್ಥ. ಈ ಮಾತು ಈ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಇಂದಿಗೂ ಮರಾಟಿಗರ ಬಾಯಲ್ಲಿ ಕೇಳ ಬರುತ್ತದೆ.

ಕಿಟ್ಟಲ್ ಅವರು ಸಮ್ಬಾಳಿ ಸಮ್ಬಾಳಿಸು ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಸಮ್ಬಾಳಿಗೆ ಗುಂಪು ಅಧಿಕ ಸಂಕ್ಯೆ, ಎಂಬರ್ಥವನ್ನೂ ಸಮ್ಬಾಳಿಸುವಿಗೆ ರಕ್ಷಿಸು, ಪಾಲಿಸು, ಬಾಳಿಕೆ ಬರು ಎಂಬರ್ಥಗಳನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ.

ಸಿರಿಗನ್ನಡ ಅರ್ಥಕೋಶವು ಸಂಬಾಳಿಸು ಶಬ್ದವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಅದಕ್ಕೆ ಸಮಜಾಯಿಸು, ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸು, ಕಾಪಾಡು, ಪೊರೆ, ತಡೆದುಕೊ – ಎಂಬ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದೆ. ಆಕರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿಲ್ಲ.

ಮಚ್ಚಿಮಲೆಯವರ ಕನ್ನಡ ನಿಘಂಟು ಇದೇ ಮಾತಿಗೆ, ನಡಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗು, ಸುಧಾರಿಸು, ಆದರಿಸು, ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸು – ಎಂಬ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದೆ. ಇದೂ ಆಕರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿಲ್ಲ.

ಅನಂತನಾರಾಯಣರವರ ಶಬ್ದಾರ್ಥ ಸಂಗ್ರಹವು ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡು, ಪಾಲಿಸು, ಬಾಳಿಕೆ ಬರು, ಜೋಕೆಯಿಂದ ರಕ್ಷಿಸು ಮುಂತಾದ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದೆ. ಆಕರವನ್ನು ಹೇಳಿಲ್ಲ.

ಕಿಟ್ಟಲ್ ಅವರು ‘ಗುಂಪು’ ಎಂಬ ಅರ್ಥಕ್ಕೆ ತೊರವೆ ರಾಮಾಯಣದ ೧-೧೩-೭ ಮತ್ತು ೬-೫೦, ೧೨ ಈ ಪದ್ಯಗಳನ್ನು ಆಕರವಾಗಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ.

‘ಎಚ್ಚರಿಕೆ!’ ಎಂಬ ಮೂರನೆಯ ಅರ್ಥ ಇವರ ಯಾರ ಗಮನಕ್ಕೂ ಬಂದ ಹಾಗಿಲ್ಲ. ‘ಸಂಬಳಿ! ಸಂಬಳಿ!’ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ‘ಎಚ್ಚರಿಕೆ! ಎಚ್ಚರಿಕೆ!’ ಎಂದು ಅರ್ಥ ಹೇಳಿದರೆ ಹೊಂದುತ್ತದೆ. ಆಗ ‘ಸಂಬಳಿಗೋಲು’ ಎಂದರೆ ಹೊಲೆಯರು ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಕೊಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ತಮ್ಮ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ತುದಿ ಸೀಳಿದ ಬಿದಿರುಕೋಲು – ಎಂದು ಅರ್ಥವಾಗಬಹುದು. ಇದು ಪ್ರಕರಣಕ್ಕೂ ಹೊಂದುತ್ತದೆ.

ಕರ್ಣಪಾರ್ಯನ ನೇಮಿನಾಥಪುರಾಣ ಅಥವಾ ಹರಿವಂಶದಲ್ಲಿ (ಮದ್ರಾಸ್ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಕರ್ಣಾಟಕ ಗ್ರಂಥಮಾಲ ಸಂಖ್ಯೆ ೮, ಪುಟ ೨೪೭ – ೪೮) ಸಂಬಳಿಗೋಲಿನ ಪ್ರಸ್ತಾಪ ಬಂದಿದೆ. ರುಕ್ಮಿಣಿಯು ತನ್ನ ಮಗನಾದ ಮನ್ಮಥನಿಗೆ ತನ್ನ ಅಣ್ಣನ ಮಗಳಾದ ವಿದರ್ಭೆಯನ್ನು ಕೊಡಬೇಕೆಂದು ಹೇಳಿಕಳುಹಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅವನು ಒಪ್ಪದೆ ‘ಹುಡುಗಿಯನ್ನು ನಿಮಗೆ ಕೊಡುವುದಕ್ಕೆ ಬದಲು ಒಬ್ಬ ಮಾದಿಗನಿಗೆ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ’ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಶಂಭುಕುಮಾರನೂ ಮನ್ಮಥನೂ ಮಾದಿಗರ ವೇಷದಿಂದ ‘ಬಂದು ರಾಜಮಂದಿರಮಂ ಪೊಕ್ಕು ರುಗ್ಮಿಣ ನೃಪಂಗೆ ದೂರಾಂತರದಿಂ ಪ್ರಣತರಾಗಿರು’ತ್ತಾರೆ. ಇದು ಅವರ ವರ್ಣನೆ (೭-೪೬)

–

ಪೆಗಲೊಳ್ ತಗುಳ್ಚಿ ಮಿಳಿಗಳ

ನೊಗೆಯಲ್ ಸಂಬಳಿಗೆಗೋಲ ಕೆರ್ಪುೞಿ ಸಹಿತಂ ।

ಪುಗುತರೆ ಜನಮಂದವರ್ಗಳ

ಸೊಗಯಿಪ ರೂಪಿಂಗೆ ವಿಸ್ಮಯಂಗೊಂಡರ್ ॥

ಸಂಬಳಿಗೋಲಿನ ರೂಪಾಂತರವೇ ‘ಸೆಂಬಳಿಗೆ ಗೋಲು’ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ‘ಕೆರ್ಪುೞಿ ಸಹಿತಂ’ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಅರ್ಥವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕೆ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ‘ಬಿಲ್ಲುಲಿ ಪುರಮಂ’ ಎಂದೂ, ೫೮೬ನೆಯ ಪುಟದಲ್ಲಿ ‘ಬಲ್ಲುಲಿ ಪುರಮಂ’ ಎಂದೂ ಪಾಠಾಂತರಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ‘ಬಲ್ಲುಲಿ ಪುರಮಂ’ ಎಂಬ ಪಾಠವನ್ನಿಟ್ಟುಕೊಂಡರೆ ‘ಸೆಂಬಳಿಗೆಗೋಲಿನ ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಸದ್ದು ಕೇಳಬರುತ್ತಿರುವಂತೆ ಅವರು ಊರನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ...........’ ಎಂದು ಅರ್ಥವಾಗಬಹುದು. ಕೆರ್ಪುೞಿಯ ಉತ್ತರಾರ್ಧವು ಉಲಿಯನ್ನು ಹೋಲುತ್ತದೆ. ಕೆರ್ಪು ಎಂದರೆ ಕೆರ. ಕೆರ್ಪುೞಿಯನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡರೆ ಹಾಗೂ ಹೀಗೂ ಅನ್ವಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ (ಬ) ಬಿಲ್ಲುಲಿ ಕೆರ್ಪುೞಿ೧ ಹೇಗಾದೀತು?

೧ ‘ಕೆತ್ತುವ ಆಯುಧ ಸಲಕರಣೆ’ ಎಂದು ಅರ್ಥವಾಗಬೇಕಾದರೆ ಕುಳವಿರಬೇಕು.

ಬಂಧುವರ್ಮನ ಹರಿವಂಶದ ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಮುಂದಿನ ಪದ್ಯವು ಬರುತ್ತದೆ – (ಎರಡನೆಯ ಪಾದದಲ್ಲಿ ತಪ್ಪಿದೆ)

ಇಳೆಗಿಳಿತಂದಮರೇಂದ್ರನ

ನನುಕರಿಸಿರ್ದ ರೂಪುಮಂ ತಿದಿಯುಂ ಸಂ ।

ಬಳಿಗೋಲುಂ ಕೆಂಪುಂ ಪೊಸ

ಮಿಳಿಯುಂಬೆರಸಂತೆ ಬಂದು ಪೊಳಲಂ ಪೊಕ್ಕರ್ ॥

ಇಲ್ಲಿ ಸಂಬಳಿಗೋಲಿನ ಜೊತೆಗೆ ‘ಕೆಂಪು’ ಬಂದಿದೆ. ಇದು ಶಬ್ದರೂಪದಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನ ‘ಕೆರ್ಪುೞಿ’ಯನ್ನು ಹೋಲುತ್ತದೆ. ಪೊನ್ನನ ಶಾಂತಿಪುರಾಣದಲ್ಲಿ (೭-೧೩೬) ‘ಅಳಿವೃತಮಪ್ಪ ಕೊಂಬಳಿಯೆ ಸೆಂಬುಳಿಗೋಲ್ ವಸನಂ ಮಿಸುರ್ಪ ಕೆಂದಳಿರ್..........’ ಎಂಬ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಂಪಿನ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಕೆರ್ಪುೞಿ’ಯ ಸರಿಯಾದ ರೂಪವೇನು ಅರ್ಥವೇನು ಎಂಬುದನ್ನು ಸಂಸ್ಕೃತದ ಅಥವಾ ಅಪಭ್ರಂಶದ ಮೂಲವನ್ನು ನೋಡಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಆ ಪಾಠವಾಗಲಿ ಮಾದಿಗರ ಮಿಕ್ಕ ಲಕ್ಷಣಗಳಾಗಲಿ ಪ್ರಕೃತವಲ್ಲವಾದ್ದರಿಂದ ಈ ವಿಚಾರವನ್ನು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಿಡೋಣ!

ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ ಕಾವ್ಯಸಂಗ್ರಹದ ೭-೪೮ನೆಯ ಪದ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಕಂಕರಿಗೋಲು’ ಎಂಬ ಶಬ್ದ ಬರುತ್ತದೆ. ಇದೂ ಸಂಬಳಿಗೋಲೂ ಒಂದೇಯೇ? ಇದಕ್ಕೆ ಕಿಟ್ಟಲ್ ಅವರು ಚತುರಾಸ್ಯ ನಿಘಂಟನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿಯೂ, ಅವರನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಮಿಕ್ಕವರೂ ‘ಬಲವಾದ ಚಾಟಿ’ ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ ಕಾವ್ಯದ (ಕಾವ್ಯಕಲಾನಿಧಿ ೧೯೦೯ ಸ್ಥಲ ೧೧ ಪದ್ಯ ೩೭) ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ‘ಕಂಕರಿಗೋಲು’ ಗೆ ಬದಲಾಗಿ ‘ಗರ್ಗರಿಗೋಲು’ ಬರುತ್ತದೆ –

ನಸುಕುಸಿದ ದೇಹ ಗರ್ಗರಿಗೋಲುವಿಡಿದು ಸಾ

ಱಿಸುವ ಕೈನೀಡಿ ಸೆಂಬೊಳಿ ಸೆಂಬೊಳೆಂದೆಂದು

ಕೊಸರುತಿಹ ಬಾಯಿಕ್ಕಿವೆರಸಿ ಬೀದಿಯೊಳು ನಡೆದಂ ಸತ್ಯಸಂಪನ್ನನು

ಗಗ್ಗರ, ಗಗ್ಗರಿ, ಘರ್ಘರಿ ಎಂಬುದು ಘಲಘಲನೆ ಸದ್ದುಮಾಡುವ ಹಿತ್ತಾಳೆಯ ದುಂಡುಘಂಟೆ, ಬಳೆ, ಅಥವಾ ಬೆಳ್ಳಿಯ ಕಡಗ ಎಂದು ಕಿಟ್ಟಲ್ ಅವರು ಅರ್ಥ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇದೇ ತಮಿಳಿನ ಶಿಲಂಬು (ಶಿಲಪ್ಪು). ಇದು ಪೊಳ್ಳಾಗಿದ್ದು ಅದರೊಳಗೆ ಕಲ್ಲೋ, ಲೋಹದ ಚೂರೋ, ಮುತ್ತೋ, ರತ್ನವೋ ಹಾಕಿರುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಮಾರವಾಡಿ ಹೆಂಗಸರು ಕಾಲಿಗೆ ಇಂದೂ ಧರಿಸಿ ಓಡಾಡುವುದನ್ನು ನೋಡಬಹುದು. ಗಗ್ಗರಗೋಲು ಇಂಥ ಗಗ್ಗರಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿದ ಕೋಲು ಎಂದು ಕಿಟ್ಟಲರ ನಿಘಂಟು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ಜಂಗಮರು ಇಂಥ ಕೋಲನ್ನು ಹಿಡಿದು ಸದ್ದು ಮಾಡುತ್ತಾ ಬರುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಗರ್ಗರಿಗೋಲೂ ಸಂಬಳಿಗೋಲಿನಂತೆ ಸದ್ದುಮಾಡಿ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಕೊಡಬಹುದು. ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನು ಯಾವ ಕೋಲನ್ನಾದರೂ ಹಿಡಿದಿರಲಿ, ಅವನು ಗರ್ಗರಿ! ಕಂಕರಿ! ಎಂದುಕೊಂಡು ಹೋಗಲಿಲ್ಲ; ಸಂಬಳಿ! ಸಂಬಳಿ! ಎಂದುಕೊಂಡು ಹೋದ. ಸಂಬಳಿಯು - ಸಂಬಳಿಗೋಲೂ - ನಮಗೆ ಪ್ರಕೃತವಾದದ್ದು; ಅದರ ಅರ್ಥವೂ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಯೂ ಈಗ ನಿರ್ಧರವಾಯಿತೆಂದು ಭಾವಿಸಬಹುದು.

ಗಗ್ಗರಕ್ಕೆ ‘ಗಂಗರ’ ಎಂಬ ರೂಪವೂ ಇರುವಂತೆ ಕಿಟ್ಟಲ್ಲರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ‘ಗಂಗರ’ ವಿದ್ದರೆ ‘ಗಂಗರಿ’ಯೂ ಇರಬಹುದು. ಗಂಗರಿಗೂ ಕಂಕರಿಗೂ ಬಹುದೂರವಿಲ್ಲ. ಕಂಕರಿಗೆ ತೃಪ್ತಿಕರವಾದ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ (=ಖಂಕರೀ = ಕೂದಲು?) ಅದು ಗತ್ಯರ್ಥಕ ಕಕಿ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ್ದೆಂದೂ ಅದಕ್ಕೆ ಮುದುಕ ಎಂದು ಅರ್ಥವೆಂದೂ ಕಾಶಕೃತ್ಸ್ನಶಬ್ದಕಲಾಪ ಧಾತುಪಾಠದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದೆ! (ಪುಟ ೯೦). ಮುದುಕರು ಹಿಡಿದುಕೊಳ್ಳುವ ಊರುಗೋಲಾದ್ದರಿಂದ ಕಂಕರಿಗೋಲು ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂತೇನೋ! ಅಂತೂ ಅದರ ಅರ್ಥ ನಿಷ್ಕೃಷ್ಟವಿಲ್ಲ. ಗಗ್ಗರಿ ಎಂಬುದು ಘರ್ಘರಿ ಎಂಬ ಸಂಸ್ಕೃತ ಶಬ್ದದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದಂತೆಯೂ, ಘರ್ಘರಿಯು ಅನುಕರಣ ಶಬ್ದವಾಗಿರುವಂತೆಯೂ ತೋರುತ್ತದೆ. ಗರ್ಗರವು ಬಹಳ ಹಳೆಯ ಶಬ್ದ; ಅಥರ್ವಣ ವೇದದಲ್ಲಿಯೇ ಸಿಕ್ಕುತ್ತದೆ. ಲ್ಯಾಟಿನ್ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಇದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟ ‘ಗರ್ಗಸ್’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ. ಆದರೆ ಹೀಗೆ ಕಂಕರವನ್ನೂ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿ ಬಹುದೂರ ಹೋಗಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಬೌದ್ಧ ಭಿಕ್ಷುಗಳು ಹಿಡಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಕೋಲಿಗೆ ‘ಖಕ್ಖರ’ ವೆಂದು ಹೆಸರಿತ್ತು. ಇದು ಘರ್ಘರದ ರೂಪಾಂತರವಿರಬಹುದು. ಈ ಖಕ್ಖರಕ್ಕೂ ಕಂಕರಿಗೂ ಮಧ್ಯೆ ಖಿಕ್ಖರೀ ಎಂಬ ಶಬ್ದವಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಹೇಮಚಂದ್ರನ ದೇಶೀನಾಮಮಾಲೆಯಲ್ಲಿ (೨ ೭೩) ‘ಡುಂಬಾದೀನಾಂ ಸ್ಪರ್ಶ ಪರಿಹಾರಾರ್ಥಂ ಚಿಹ್ನಯಷ್ಟಿಃ’ (A stick in the hand of Chandala as a sign of untouch ability)

ಎಂದು ಅರ್ಥ ಹೇಳಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕಟ್ಟಕಡೆಯಲ್ಲಿ ಕಂಕರಿಗೋಲು, ಗಗ್ಗರಿಗೋಲು ಒಂದೇ ಆಗಿ, ಸಂಬಳಿಗೋಲು ಎಂಬ ಅರ್ಥ ಕೊಡಬಹುದಾದದ್ದು ಸಂಭವ. ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನು ಚಾವಟಿ ಸಂಬಳಿಗೋಲು ಎರಡನ್ನೂ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಹೋಗಿರಲಾರನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಮೂರೂ ಒಂದೇ ವಸ್ತುವಿನ ಹೆಸರಾಗಿದ್ದು ಮೊದಲೆರಡೂ ರೂಢನಾಮಗಳೂ ಮೂರನೆಯದು ಅನ್ವರ್ಥನಾಮವೂ ಆಗಿದ್ದಿರಬಹುದು.

ರಾಘವಾಂಕನ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ಈ ಶಬ್ದ ಬಂದಿರುವುದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಅವನ ಸಮಕಾಲೀನನಾದ ಹರಿಹರನಲ್ಲಿಯೂ ನಿರೀಕ್ಷಿಸಬಹುದು. ಇದು ಅವನ ‘ಸಾಮ ವೇದಿಗಳ ರಗಳೆ’ಯಿಂದ ಒಂದು ಪ್ರಯೋಗ:-

ಬರುತಿರ್ದನಾರ್ತಜನವತ್ಸಲಂ ನಡೆಗೊಂಡು

ಪೊತ್ತ ಕರುವಿಡಿದ ಸಂಬಳಿಗೋಲಿನೀಶ್ವರಂ ॥

ಹೀಗೆ ‘ಸಂಬಳಿಗೋಲು’ ಎಂಬ ಪ್ರಯೋಗ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ದೊರೆಯುತ್ತಿದ್ದರೂ ‘ಸಂಬಳಿ’ ಎಂಬುದು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ, ಅದರ ಅರ್ಥವನ್ನು ನಿರ್ವಿವಾದವಾಗಿ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುವಂತೆ, ದೊರೆತಿರುವುದು ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರಕಾವ್ಯ ಸಂಗ್ರಹದ ‘ಸಂಬಳಿ! ಸಂಬಳಿ!’ (೭-೪೮) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಕಡೆಯಲ್ಲಿಯೇ.

ಸಂಬಳಿ ಶಬ್ದವು ತೆಲುಗಿನಲ್ಲಿಯೂ ಇದೆ.ಇಂಥ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿಯೇ ಬಂದಿದೆ. ಬ್ರೌನ್ ಅವರು ತಮ್ಮ ತೆಲುಗು – ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ನಿಘಂಟಿನಲ್ಲಿಯೂ ಸೀತಾರಾಮಾಚಾರ್ಯರು ತಮ್ಮ ಶಬ್ದರತ್ನಾಕರದಲ್ಲಿಯೂ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರದ್ವಿಪದಿಕಾವ್ಯ ರಾಮಾಭ್ಯುದಯಗಳಿಂದ ಒಂದೊಂದು ವಾಕ್ಯವನ್ನು ಉದಾಹರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ‘ಸಂಬಳಿ! ಸಂಬಳಿ!’ ಎಂಬ ಮಾತುಗಳೇ ಬರುತ್ತವೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಂಬಳಿ’ ಗೆ ಬ್ರೌನ್ ಅವರು ‘ಹೊಲೆಯ’ ಎಂದೂ ಸೀತಾರಾಮಾಚಾರ್ಯರು ‘ತೊಲಗಿ!’ ಎಂದೂ ಅರ್ಥ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಅರ್ಥಗಳು ಹೇಗೆ ಬಂದುವೆಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಸಿಲ್ಲ. ಸಂದರ್ಭಕ್ಕೆ ಹೊಂದುವ ಅರ್ಥವನ್ನು ಊಹಿಸಿಕೊಟ್ಟಿರುವಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ.

ಈಗ ‘ಸಂಬಳಿಗೆ’ ಎಂಬ ಪದವು ‘ಸಂಪುಟಿಕೆ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ್ದೇ ಎಂದು ಸಂದೇಹಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶವಾಯಿತು. ಇದು ಸಂಬುಳಿಗೆ ಎಂಬ ಉಕಾರಘಟಿತವಾದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮೂಲತಃ ಸಂ- ಭೃ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿ, ‘ಸಂಬಳಿ’ಯಾಗಿ, ತುಂಬಿಡತಕ್ಕ ಕೈಪೆಟ್ಟಿಗೆ ಎಂದು ಅರ್ಥವಾಗಬಹುದು. ಇದು ಸಂದೂಕವಲ್ಲ; ವೀಳೆಯದೆಲೆಯನ್ನು ಜೋಡಿಸಿಡುವ ‘ಸಂಬಳಿಗೆ’ ಇನ್ನೂ ಕೆಲವೆಡೆ ಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿಯೂ ಉಪಯೋಗದಲ್ಲಿಯೂ ಇದೆ; ಪಂಪಭಾರತದ (೮-೧೬) ‘ಸಂಬಳಿಗೆವೋಗು’ ಇತ್ಯಾದಿ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಅರ್ಥ ಒಪ್ಪುತ್ತದೆ.

ಮುಂದೆ ಸಂಭಾಳಿ, ಸಂಬಾಳಿ, ಸಂಬಾಳಿಸು, ಸಂಭಾಳಿಸು ಇವುಗಳು ಬಂದಿರುವ ಕೆಲವು ಹಳಗನ್ನಡ ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದೆ:-

ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ ಭಾರತ

<ol>

<li>

ಸಂಭಾಳಿಸಿತು ನಳ ನಹುಷ ಚರಿತವನಿವರ ಪರಿಪಾಟಿ (ಆದಿಪರ್ವ ೪-೭)

</li>

<li>

ಸೋಲಿಸಿತಲಾ ಚೂಣಿಯಲಿ ಸಂಪಾಳಿಸಿದ ಸೌಗಂಧ (ಅರಣ್ಯಪರ್ವ ೧೦-೪)

</li>

<li>

ಹೊಳೆವ ಸೂರ್ಯಗೆ ರಥದ ಘನಸಂ

</li>

</ol>

ಕುಳದ ಸಂದಣಿಯಾಯ್ತು ಭೂಪರ

ವಿಳಯದಲಿ ಸಂಬಾಳಿ ಪಾಯವಧಾರುಗಳ ರಭಸ ॥ (ದ್ರೋಣ ಪರ್ವ, ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಪುಟ ೨೮೬, ಪಂಕ್ತಿ ೩೩, ಓ. ಲೈ. ಮುದ್ರಣ)

<ol>

<li>

ಬಿರುದ ಸಂಭಾಳಿಸುವ ಭಟ್ಟರ

</li>

</ol>

ನಿಱಿದರಾರೋಹಕರು ಕರಿಗಳ

ತಿರುಹಿ ಗುಳರೆಂಚೆಗಳ ಕೊಯ್ದೀಡಾಡಿದರು ನೆಲಕೆ ॥ (ಗದಾಪರ್ವ ೧-೧೬)

ತೊರವೆಯ ರಾಮಾಯಣ

<ol>

<li>

ಮೇಲುಕಟ್ಟಿನ ಮಲಯಜಸ್ತಂ

</li>

</ol>

ಭಾಳಿಗಳ ಮಣಿಪುತ್ರಿಕೆಯ ಸಂ

ಭಾಳಿಯಲಿ ಸೊಗಸಿದುದು ಚಪ್ಪರವೆರಡು ಯೋಜನದ ॥ (ಬಾಲಕಾಂಡ ೧೩-೭)

<ol>

<li>

ಎಡಬಲದ ಸಂಬಾಳಿಗಳ

</li>

</ol>

ಸಬುದಗಳು ನಿಂದುವು............. (ಯುದ್ಧಕಾಂಡ ೪೪-೨೬)

<ol>

<li>

ಸಂಬಾಳಿಸಿತು ಸೌರಂಭ

</li>

</ol>

ಸುರುಚಿರ ಸೇತುಬಂಧನದ.................. (ಯುದ್ಧಕಾಂಡ ೫-೨೩)

<ol>

<li>

ಬಿಲ್ಲುಗಳ ಸಂಭಾಳಿಯಲಿ (ಯುದ್ಧಕಾಂಡ ೫೦-೧೨)

</li>

</ol>

ಆನಂದ ರಾಮಾಯಣ

ಕೇಳಿ ಜನಕನು ಸಚಿವರಂ ಬರ

ಹೇಳಿ ಕುಶಲವನೊರಸುಮಿಗೆ ಸಂಬಾಳಿಸಿಯೆ............. (೧-೨೪-೭*)

* ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ಪತ್ರಿಕೆ ೧೯೫೪.</section>

<h1 class="level1-title" epub:type="title">ಗದಾಯುದ್ಧ ನಾಟಕ ಮತ್ತು ಅದರ ನಾಯಕ</h1>

ಭಾರತಕಥೆಯ ಮೇಲಣ ಕಾವ್ಯನಾಟಕಗಳಿಗೆಲ್ಲಾ ವ್ಯಾಸರ ಸಂಸ್ಕೃತ ಭಾರತವೇ ಮುಖ್ಯವಾದ ಆಧಾರ. ಅದು ಒಂದು ಇತಿಹಾಸ; ದೊಡ್ಡ ಕಾವ್ಯವೂ ಹೌದು. ಅದರಲ್ಲಿರುವುದು, ಮುಖ್ಯವಾಗಿ, ಕೌರವ ಪಾಂಡವರ ಕಥೆ; ಪಾಂಡವರು ಕೌರವರನ್ನು ಗೆದ್ದ ವೃತ್ತಾಂತ. ಭಾರತಕ್ಕೆ ‘ಜಯ’ವೆಂದೇ ಹೆಸರು. ಪಾಂಡವರಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯನಾಗಿ ಹಸ್ತಿನಾವತಿಯಲ್ಲಿ ರಾಜನಾಗಿ ಕೊನೆಗೆ ಆಳಿದವನು ಧರ್ಮರಾಜ. ಅವನೇ ನಾಯಕ*, ದುರ್ಯೋಧನನು ಪ್ರತಿನಾಯಕ. ಧರ್ಮರಾಜನಿಗೆ ಭೀಮ ಅರ್ಜುನ ಕೃಷ್ಣ ಮುಂತಾದವರು ಸಹಾಯಮಾಡಿ ಗೆಲವನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸಿಕೊಟ್ಟರು. ಹಾಗೇ, ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೆ ಭೀಷ್ಮ ದ್ರೋಣ ಕರ್ಣ ಮುಂತಾದವರು ಸಹಾಯಕರಾಗಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಅವನಿಗೆ ಜಯ ದೊರಕದೆ ಅವರು ಅವನಿಗಾಗಿ ಪ್ರಾಣಕೊಟ್ಟರು.

</section>

ವ್ಯಾಸಭಾರತವು ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿ, ಲೋಕ ಪೂಜ್ಯವಾಗಿ, ಬೆಳೆಯಿತು; ದೊಡ್ಡ ಧರ್ಮಗ್ರಂಥವಾಯಿತು; ದೇಶದಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ಹರಡಿತು. ಅದಕ್ಕೆ ಕಥೆಗಳೂ ಉಪಕಥೆಗಳೂ ಸೇರಿಕೊಂಡುವು. ಕವಿಗಳೂ ಕಥಕರೂ ತಮ್ಮ ಕಲ್ಪನೆಗಳನ್ನು ತುಂಬಿದರು. ಹೀಗೆ ಸಂಸ್ಕೃತ ಭಾರತ ಹುಟ್ಟಿ ಬೆಳೆದ ನೂರಾರು ವರ್ಷಗಳ ಮೇಲೆ ಪಂಪನು ತನ್ನ ಭಾರತವನ್ನು ಬರೆದನು. ಇದು ಪ್ರೌಢವಾದ ಚಂಪೂಕಾವ್ಯ. ಇದರಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಕಥೆಯೆಲ್ಲಾ ಸಂಗ್ರಹವಾಗಿ ಬಂದಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಅವನು ‘ವಿಕ್ರಮಾರ್ಜುನ ವಿಜಯ’ವೆಂದು ಹೆಸರಿಟ್ಟನು. ತನ್ನ ಪೋಷಕನಾದ ಅರಿಕೇಸರಿಗೂ ಅರ್ಜುನನಿಗೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಅಭೇದಕಲ್ಪನೆ ಇದೆ. ಕೊನೆಗೆ ಅರ್ಜುನನದೇ ವಿಜಯ; ಅವನಿಗೇ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ. ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಗೆದ್ದವನು ಅವನು; ಅವಳು ಅವನೊಬ್ಬನಿಗೇ ಹೆಂಡತಿ. ಅವನು ಮೆಚ್ಚಿ ಮದುವೆಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಸುಭದ್ರೆ ರಾಣಿ. ಇಲ್ಲಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ನಾಯಕನೇ ಎಂಬ ಸಂದೇಹಕ್ಕೆ ಎಡೆ ಇಲ್ಲ. ಪಂಪನು ಸ್ವಯಂ ಯೋಧನಾಗಿದ್ದವನು; ರಾಜರು ಹೋರಾಡಿ ಜಯಾಪಜಯಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದದ್ದನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದವನು. ಇಂಥವನಿಗೆ ಅರ್ಜುನನು ನಾಯಕನಾಗಬಹುದೇ ಎಂಬ ಸಂಶಯ ಬರಲು ಕಾರಣವಿರಲಿಲ್ಲ. ಅರ್ಜುನನೇ ನಾಯಕ, ದುರ್ಯೋಧನನು ಪ್ರತಿನಾಯಕ.

* ಈ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯವಿರಬಹುದು. ಆದರೆ ಅದರ ಚರ್ಚೆ ಇಲ್ಲಿ ಅಪ್ರಕೃತ.

ರನ್ನನು ಪಂಪನ ಶಿಷ್ಯ; ಪಂಪನೇ ಅವನಿಗೆ ಎಲ್ಲ ವಿಧಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಮೇಲ್ಪಂಕ್ತಿ. ತನ್ನ ‘ವಾಗ್ವಿಭವೋನ್ನತಿ’ ಪಂಪನಿಂದಲೇ ಬಂದದ್ದೆಂದು ರನ್ನನು ಹೇಳಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ. ಪಂಪನು ತನ್ನ ಪೋಷಕನಾದ ಅರಿಕೇಸರಿಗೂ ಅರ್ಜುನನಿಗೂ ಅಭೇದ ಕಲ್ಪಿಸಿ ‘ವಿಕ್ರಮಾರ್ಜುನ ವಿಜಯ’ವನ್ನು ಬರೆದರೆ, ರನ್ನನು ತನ್ನ ಪೋಷಕನಾದ ಸತ್ಯಾಶ್ರಯನಿಗೂ ಭೀಮನಿಗೂ ಅಭೇದ ಕಲ್ಪಿಸಿ ‘ಸಾಹಸಭೀಮ ವಿಜಯ’ವನ್ನು ಬರೆದನು. ಪಾಂಡವರಲ್ಲಿ ಪರಾಕ್ರಮಶಾಲಿಗಳೆನಿಸಿಕೊಂಡವರು ಭೀಮ ಅರ್ಜುನ. ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಪಂಪನು ಉಪಯೋಗಿಸಿಕೊಂಡ ಮೇಲೆ, ರನ್ನನಿಗೆ ಉಳಿದವನು ಭೀಮ. ಅವನನ್ನು ‘ಸಾಹಸ ಭೀಮ’ನೆಂದು ಪಂಪನು ಆಗಲೇ ಕರೆದಿದ್ದನು. (ಭಾರತ ೧೩-೭೩) ಪಂಪನು ಮಹಾಸಾಮರ್ಥ್ಯದಿಂದ ಭಾರತ ಕಥೆಯೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಆಶ್ವಾಸಗಳಲ್ಲಿ ಬಟ್ಟಿ ಇಳಿಸಿ ಸಾರವತ್ತೂ ರಸವತ್ತೂ ಪಾಂಡಿತ್ಯ ಪೂರ್ಣವೂ ಆದ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ರಚಿಸಿದನು. ರನ್ನನೂ ಮಹಾಭಾರತ ಕಥೆಯೆಲ್ಲವನ್ನೂ ‘ಸಿಂಹಾವಲೋಕನಕ್ರಮ’ದಿಂದ ಬರೆಯುತ್ತೇನೆಂದು ಸಂಕಲ್ಪಿಸಿ, ಹತ್ತು ಆಶ್ವಾಸಗಳಲ್ಲಿ ಗದಾಯುದ್ಧ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ರಚಿಸಿದನು. ಇದನ್ನು ಭಾರತ ಕಥಾ ಸಂಗ್ರಹವೆನ್ನುವುದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಪಂಪಭಾರತ ಹದಿಮೂರನೆಯ ಆಶ್ವಾಸದ (ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ೫೦ನೆಯ ಪದ್ಯದಿಂದ ಮುಂದಣ) ವಿಸ್ತಾರವೆಂದು ಕರೆಯುವುದು ಉಚಿತ.

ಪಂಪನೂ ರನ್ನನೂ ತಮ್ಮ ಆಶ್ರಯದಾತನಿಗೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಕೋರಿ ಸಂತೋಷ ವೀಯಲೆಳಸಿ, ತಮ್ಮ ಕಾವ್ಯಗಳನ್ನು ಅರಿಕೇಸರಿ – ಅರ್ಜುನ, ಸತ್ಯಾಶ್ರಯ - ಭೀಮಸೇನ ಇವರ ವಿಜಯದಿಂದಲೂ, ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದಿಂದಲೂ ಮುಗಿಸಿದ್ದಾರೆ. ವಿಕ್ರಮಾರ್ಜುನ ವಿಜಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ನಾಯಕ, ಸಾಹಸಭೀಮವಿಜಯದಲ್ಲಿ ಭೀಮನು ನಾಯಕ; ಏಕೆಂದರೆ ವಿಕ್ರಮ ಅವರದು, ಸಾಹಸ ಅವರದು, ವಿಜಯ ಅವರದು. ದುರ್ಯೋಧನನು ಪ್ರತಿನಾಯಕ; ಅವನಿಗೆ ಸೋಲಾಗಿ ಸಾವು ಬರುತ್ತದೆ.

</section>

ಹೀಗೆ ಪಂಪರನ್ನರ ಕಾವ್ಯಗಳಿಗೆ ನಾಯಕರಾದ ಭೀಮಾರ್ಜುನರಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ ಅಚ್ಚುಮೆಚ್ಚಿನ ಪಟ್ಟ ಶಿಷ್ಯ. ಅವರು ಅವನಿಗೆ ಮಮತೆಯಿಂದ ಶಿಕ್ಷಣಕೊಟ್ಟು ಅವನನ್ನು ವೀರಾಗ್ರಗಣ್ಯನಾಗಿ ಮಾಡಿದರು. ಆ ಮಮತೆಗೂ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೂ ತಕ್ಕ ಅರ್ಹತೆಯನ್ನು ಅವನು ಹುಟ್ಟುಗುಣವಾಗಿ ಪಡೆದಿದ್ದನು. ಆಮೇಲೆ ತಪಃಫಲವಾಗಿ ಶಿವನಿಂದ ಪಾಶುಪತಾಸ್ತ್ರವನ್ನೂ, ಇಂದ್ರನಿಂದ ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ, ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಅಕ್ಷಯತೂಣೀರವನ್ನೂ, ವರುಣನಿಂದ ಗಾಂಡೀವವನ್ನೂ ಪಡೆದಿದ್ದನು. ಧನುರ್ವಿದ್ಯಾ ಕೌಶಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವನು ಎತ್ತಿದ ಕೈ. ಅವನು ತೋರಿಸಿದ ಚಮತ್ಕಾರಗಳನ್ನು ಸರಿಸಮನಾಗಿ ತೋರಿಸಿದವನು ಕರ್ಣನೊಬ್ಬನೇ. ಅವನೂ ಮತ್ಸ್ಯ ಯಂತ್ರವನ್ನು ಭೇದಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಲಿಲ್ಲ, ಗಂಧರ್ವರನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲಾಗಲಿಲ್ಲ; ಗೋಗ್ರಹಣದಲ್ಲಿ ಪರಾಜಿತನಾಗಿ ಓಡಿಹೋಗಬೇಕಾಯಿತು. ಅರ್ಜುನನಂತೆ ಶರಪಂಜರವನ್ನು ಕಟ್ಟಿ ಮಳೆಯನ್ನೇ ತಡೆಯಬಲ್ಲವರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರು ಯಾರಾದರೂ ಇದ್ದರೋ ಇಲ್ಲವೋ!

ಈ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರ ನೈಪುಣ್ಯಕ್ಕೆ ಸರಿಸಮನಾದದ್ದು ಭೀಮನ ಬಲ್ಲಾಳ್ತನ. ಅವನ ಕಾರ್ಯವೆಲ್ಲಾ – ಊಟ ಸಹ – ಅವನ ಹೆಸರಿಗೆ ಅನುರೂಪವಾದದ್ದೇಯೆ. ಅವನು ಯಾವ ನಯಗೆಲಸಕ್ಕೂ ಹೆಸರಾದವನಲ್ಲ; ಆದರೆ ಅವನ ಚಟುವಟಿಕೆ ವಾಯುಪುತ್ರನಿಗೆ ಸದೃಶವಾದದ್ದು - ಬಾಣವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಅದಕ್ಕಿಂತ ಮುಂಚೆ ಓಡಿಹೋಗಿ ಅದನ್ನು ಹಿಡಿಯಬಲ್ಲವನು ಅವನೊಬ್ಬನೇ. ಅವನ ಆಯುಧವೆಂದರೆ ಅವನ ಬಲಕ್ಕೆ ಅನುರೂಪವಾದ ಗದೆ – ಇಲ್ಲವೇ, ಗದೆಯಂತಿದ್ದ ಅವನ ತೋಳು. ಆ ತೋಳಿನಿಂದ ಅವನು ಜರಾಸಂಧ, ಕೀಚಕ, ಹಿಡಿಂಬ, ಕಿಮ್ಮೀರಾದಿ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಇಕ್ಕಿಕೊಂದನು. ಗದೆಯಿಂದ ಕೌರವರನ್ನೆಲ್ಲಾ ಕೊಂದನು. ಎಷ್ಟು ಆನೆಗಳು ಅದಕ್ಕೆ ಆಹುತಿಯಾದುವೋ! ಭಾರತಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಇಂಥ ಬಾಹುಬಲವುಳ್ಳ ಒಬ್ಬ ‘ಆನೆಯಾಳೂ’ ಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಅವನು ಅರ್ಜುನನಂತೆ ತಪಸ್ಸುಗಿಪಸ್ಸಿಗೆ ಆಳಲ್ಲ. ಅವನು ಎಂದೂ ‘ಶೋಕ ಸಂವಿಗ್ನ ಮಾನಸ’ನಾದವನಲ್ಲ. ಹದಿಮೂರು ವರ್ಷ ವನವಾಸವನ್ನು ಕಳೆಯುವುದು ಹೇಗೆ ಎಂದು ಅಸಹನೆ ತೋರುತ್ತಿದ್ದವನು ಅವನೇ. ಪಂಪನು ‘ಗಂಡಿನೊಳ್ ಭೀಮಸೇನಂ’ ಎಂದಿದ್ದಾನೆ. ಅದರೊಡನೆ ಫಲ್ಗುಣನ ‘ಸಾಹಸದ ಮಹಿಮೆ’ಯನ್ನು ಹೋಲಿಸಬಹುದೋ ಇಲ್ಲವೋ! ಮಗುವಾಗಿದ್ದಾಗಲೇ ಅವನು ಒಂದು ಕಲ್ಲ ಮೇಲೆ ಮಗುಚಿ ಕೊಳ್ಳಲು ಅವನಿಗೆ ಪೆಟ್ಟಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಬದಲು ಕಲ್ಲೇ ಒಡೆಯಿತಂತೆ! ಚಿಕ್ಕಂದಿನಲ್ಲಿ ಕೌರವರನ್ನು ಕಿರುಗುಟ್ಟಿಸಿದವನು ಅವನು. ಧನುರ್ವಿದ್ಯಾಪ್ರದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ದುರ್ಯೋಧನನನ್ನು ಗದೆಹಿಡಿದು ಎದುರಿಸಿದವನು ಅವನು. ಅರಗಿನ ಮನೆಯಿಂದ ತಾಯಿ ಅಣ್ಣ ತಮ್ಮಂದಿರನ್ನು ಹೊತ್ತು ಓಡಿದವನು ಅವನು. ಹಿಡಿಂಬನನ್ನು ಕೊಂದು ಅವನ ತಂಗಿಯನ್ನು ಮದುವೆಯಾದವನು ಅವನು. ಬಕಾಸುರನನ್ನು ಬಾಯಿಗೆ ಹಾಕಿಕೊಂಡವನು ಅವನು. ದ್ರೌಪದೀ ಸ್ವಯಂವರದಲ್ಲಿ ರಾಜರು ಮೇಲೆ ಬೀಳಲು ಅರ್ಜುನನ ಸಮಕ್ಕೂ ಹೋರಾಡಿ ಅವರನ್ನೆಲ್ಲಾ ಸದೆಬಡಿದವನು ಅವನು. (ಆಗ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನೂ ನಕುಲ ಸಹದೇವರೂ ಮನೆ ಸೇರಿಕೊಂಡಿದ್ದರು). ಅಣ್ಣನ ಮಾತನ್ನಾದರೂ ಮೀರಿ ಯುದ್ಧದಾಹವನ್ನು ತೋರಿದವನು ಅವನು. ದ್ರೌಪದಿಗೆ ಆದ ಅವಮಾನಕ್ಕೆ ದುಶ್ಶಾಸನನನ್ನು ಕೊಂದು, ದುರ್ಯೋಧನನ ತೊಡೆಮುರಿದವನು ಅವನು. ಆದರೂ ಅವಳಿಗೆ ಅರ್ಜುನನ ಮೇಲೆ ಪಕ್ಷಪಾತವಿತ್ತೆಂದು ಧರ್ಮರಾಜನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇರಬಹುದು. ಲಕ್ಷ್ಯಭೇದಮಾಡಿ ತನ್ನನ್ನು ವರಿಸಿದ ವೀರನಲ್ಲಿ ಆ ವೀರನಾರಿ ಪಕ್ಷಪಾತ ತೋರಿದರೆ ಆಶ್ಚರ್ಯವೇನು?

ಹೀಗೆ, ಈ ವೀರಮೂರ್ತಿಗಳು ಧರ್ಮರಾಜನಿಗೆ ಎರಡು ತೋಳುಗಳಂತಿದ್ದರು. ಒಬ್ಬರಿಗೊಬ್ಬರು ಪೂರಕವಾಗಿದ್ದರು. ಅವರಲ್ಲಿ ಯಾರು ಹೆಚ್ಚು ಯಾರು ಕಡಮೆ ಎಂದು ತೂಕ ಮಾಡಿ ನಿರ್ಧರಿಸುವ ಹಾಗಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಅರ್ಜುನನೇ ಮಹಾಭಾರತದ ವೀರ ಎನ್ನಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ. – ಅಜೇಯರಾದ ಭೀಷ್ಮರನ್ನು ಬೀಳಿಸಿ, ಅಸಾಧ್ಯನಾದ ಕರ್ಣನನ್ನು ಕೊಂದು, ಗೋಗ್ರಹಣ ಗಂಧರ್ವಯುದ್ಧ ಮುಂತಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಅಸಮ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದರಿಂದಲೋ ಏನೋ! ಪಂಪನಂತೂ ಅರ್ಜುನನನ್ನೇ ಮೆಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಅವನನ್ನೇ ನಾಯಕನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡನು. ಭೀಮನ ಸಾಹಸಗುಣಗಳನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿಕೊಂಡು ರನ್ನನು ಅವನನ್ನು ತನ್ನ ಕಾವ್ಯಕ್ಕೆ ನಾಯಕನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡನು.

ಧರ್ಮರಾಜ ಭೀಮ ಅರ್ಜುನ ಈ ಮೂವರಲ್ಲೂ ಕಾವ್ಯನಾಯಕರಾಗಬಲ್ಲ ಧೀರೋದಾತ್ತಗುಣಗಳಿವೆ. ಧರ್ಮರಾಜನ ಧರ್ಮಪಕ್ಷಪಾತವು ಅವನ ಧೀರಗುಣವನ್ನು ಮಸುಕುಮಾಡಿದೆ, ಆದರೆ ಉದಾತ್ತಗುಣಕ್ಕೆ ಮೆರುಗು ಕೊಟ್ಟಿದೆ.

ದಾನಂ ಪ್ರಿಯವಾಕ್ಸಹಿತಂ

ಜ್ಞಾನಮಗರ್ವಂ ಕೃಪಾನ್ವಿತಂ ಶೌರ್ಯಮೆನಿ

ಪ್ಪೀ ನುಡಿಯನೆ ನುಡಿಯಿಸಿದುದು

ದಾನಂ ಜ್ಞಾನಂ ಕ್ಷಮಾಗುಣಂ ಧರ್ಮಜನಾ

ಅರ್ಜುನನ ಧೀರೋದಾತ್ತತೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ಕುಂದನ್ನೂ ಹೇಳಲಾರದಂತಿದ್ದರೂ ಅವನ ಉದಾತ್ತತೆಗಿಂತ ಧೀರತೆಯೇ ಮಿಗಿಲಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಭೀಮನು ಇವರಿಬ್ಬರಿಗಿಂತಲೂ ಭಿನ್ನ. ಅವನು ಅಣ್ಣನಲ್ಲಿ ಗೌರವವಿಟ್ಟಿದ್ದರೂ ಆತನ ಧರ್ಮ ಪಕ್ಷಪಾತತೆಯನ್ನು ಮೆಚ್ಚನು. ‘ಆನುಂ ವಿಧೇಯನಲ್ಲಂ ನೀನುಂ ಗುರುವಲ್ಲಂ!’ ಎನ್ನುವುದಕ್ಕೆ ಅವನು ಹಿಂತೆಗೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅರ್ಜುನನ ವಿಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಅವನ ಧೀರತೆಯು ಸಾಹಸವೇ. ಅವನ ದರ್ಪ ರೌದ್ರ ಆರ್ಭಟ ಆಡಂಬರ ರಾಕ್ಷಸಚರ್ಯೆ ಆತ್ಮ ಶ್ಲಾಘನೆ ಮುಂತಾದವುಗಳು ಅವನನ್ನು ಧೀರೋದ್ಧತನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಕರ್ಣಾರ್ಜುನರು ಸೇರಿದಾಗ ಇಬ್ಬರು ಉದಾತ್ತವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಸಂಧಿಸಿದಂತೆಯೂ ಭೀಮದುಶ್ಶಾಸನರು ಸೇರಿದಾಗ ಇಬ್ಬರು ಉದ್ಧತವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಸಂಧಿಸಿದಂತೆಯೂ ಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ಭೀಮ ದುರ್ಯೋಧನರು ಸೇರಿದಾಗ, ಇಬ್ಬರೂ ಉದ್ಧತರಾದರೂ, ದುರ್ಯೋಧನನು ಹೆಚ್ಚು ಗಂಭೀರನಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಏಕಾಂಗಸತ್ವವೂ ರಣಕೌಶಲವೂ ಧೈರ್ಯಸ್ಥೈರ್ಯಗಳೂ ಮೆಚ್ಚಿಕೆಯನ್ನು ತರುತ್ತವೆ.

</section>

ರನ್ನನ ಗದಾಯುದ್ಧ ಚಂಪೂಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಹುದುಗಿಕೊಂಡಿದ್ದ ‘ಗದಾಯುದ್ಧ ನಾಟಕ’ವನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡವರು ‘ಶ್ರೀ’ಯವರು. ಅವರು ಹತ್ತು ಆಶ್ವಾಸಗಳ ಆ ಚಂಪೂಕಾವ್ಯವನ್ನು ಕೊಚ್ಚಿ, ಕೆತ್ತಿ, ಐದಂಕಗಳ ನಾಟಕವಾಗಿ ಜೋಡಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅವೆರಡರ ವಸ್ತುಕಥಾಕ್ರಮಗಳು (ಪೀಠಿಕೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು೦ ಹೆಚ್ಚು ಕಡಮೆ ಒಂದೇ ಆದರೂ* ಕೊನೆ ಮಾತ್ರ ಬೇರೆ ಬೇರೆ. ಗದಾಯುದ್ಧ ಕಾವ್ಯವು ಭೀಮಸೇನನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಅಂತು ಭೀಮಸೇನಂಗೆ ಪಟ್ಟಮಂ ಕಟ್ಟಿ ಹಸ್ತಿನಪುರದೊಳ್ ತಮ್ಮುತೈವರುಂ ಹಿಮಸೇತುವರಂ ಮಹಾಮಂಡಲಿಕರಿಂ ಬೆಸಕೆಯ್ಸಿಕೊಂಡು ಸುಖದಿಂ ರಾಜ್ಯಂಗೆಯ್ಯುತ್ತಿರ್ದರ್’ ಎಂಬುದು ಅದರ ಕಡೆಯ ವಾಕ್ಯ.

* ೧. ಭೀಮಸೇನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ, ೨. ಸಂಜಯ ವಚನ, ೩. ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ ವಚನ, ೪. ದುರ್ಯೋಧನ ಪ್ರಳಾಪ, ೫. ಭೀಷ್ಮವಚನ, ೬. ಭೀಮಸೇನಾಡಂಬರ, ೭. ಭೀಮಸುಯೋಧನ ಗದಾಯುದ್ಧ, ೮. ದುರ್ಯೋಧನ ಮಕುಟೋರುಭಂಗ, ೯. ದುರ್ಯೋಧನೋತ್ಕ್ರಾಂತಿ, ೧೦. ಭೀಮಸೇನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ – ಇವು ಈ ಹತ್ತು ಆಶ್ವಾಸಗಳ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯವಿಷಯಗಳು.

ಆದರೆ ಗದಾಯುದ್ಧ ನಾಟಕದ ವಿಚಾರ ಬೇರೆ. ಅರಿಕೇಸರಿ ಸತ್ಯಾಶ್ರಯರ ಚರಿತ್ರೆ ಇರಲಿ, ಯುಧಿಷ್ಠರ ಭೀಮ ಅರ್ಜುನ ಇವರಲ್ಲಿ ಯಾರ ವಿಷಯವನ್ನಾಗಲಿ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕವನ್ನಾಗಲಿ ಸುಖಸಂಕಥಾ ವಿನೋದವನ್ನಾಗಲಿ ವರ್ಣಿಸಬೇಕೆಂಬುದೂ ಅದರ ಉದ್ದೇಶವಲ್ಲ. ದುರ್ಯೋಧನನ ದುಃಖಮಯವಾದ ದುರಂತವೆ ಅದರ ವಿಷಯ. ದುರ್ಯೋಧನನು ಸೋತು ಸಾಯಬೇಕಾದರೆ ಭೀಮಸೇನನು ಹಾರಾಡಿ ಹೋರಾಡಿ ಅವನನ್ನು ಬೀಳಿಸಬೇಕಾಯಿತೇನೋ ನಿಜ. ಆದರೆ ಅವನು ತನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಪೂರೈಸಿ ದ್ರೌಪದಿಗೆ ಸಂತೋಷವಾದ ಕೂಡಲೆ, ಅವಳನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಎಲ್ಲಿಗೋ ಹೋಗಿ ಬಿಡುವನು. ವಿಜಯೋನ್ಮತ್ತನಾದ ಅವನ ತಲೆಯಮೆಲೆ ಭ್ರಾತೃ ಹತ್ಯ ಮಹಾಪಾತಕವು ಘೋರ ಮೂರ್ತಿಯಾಗಿ ಆಡುತ್ತ ಅಟ್ಟಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗುವುದು. ಅದನ್ನು ನೋಡಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಭಯದಿಂದ ಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ಮೊರೆ ಇಡುವನು. ಬರುವ ಬಾಧೆಯನ್ನು ನೂಕಲು ಮಹಾಶಿವನನ್ನು ಆರಾಧಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಎಲ್ಲರೂ ನೀಲಾಚಲಕ್ಕೆ ಹೋಗುವರು. ರುದ್ರಾವತಾರನೂ ಅಂತಕ ಸ್ವರೂಪಿಯೂ ದುರಭಿಮಾನ ದುರಾಗ್ರಹಗ್ರಸ್ತನೂ ಆದ ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನು ಬಾಲವಧೆ ಮಾಡಿ ಪಾಂಡವ ಪುತ್ರರ ಪಂದಲೆಗಳನ್ನು ಸಾಯುತ್ತಿರುವ ಸುಯೋಧನನ ಕಾಲಮೇಲೆ ಎಸೆಯುವನು. ದುರ್ಯೋಧನನೂ ಹೇಸಿ ‘ಹರಿ ಹರಿ!’ ಎನ್ನುವನು. ‘ಕೃಷ್ಣನ ಮಾಯೆ’ಯೂ ‘ದೈವದ ಮುಂದೆ ನಾಮಲ್ತು!’ ಎಂಬ ಪರಿಜ್ಞಾನವೂ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬಂದು ಸಾಯುವನು. ನೊಂದ ಜೀವವು ತಣ್ಣಗಾಗುವುದು. ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಅವನನ್ನು ತೊರೆದು ಹೋಗುವಳು. ರಕ್ತರಂಜಿತನಾದ ಸೂರ್ಯನು ನಿಜಕರಗಳನ್ನು ಉಡುಗುತ್ತ ಪಶ್ಚಿಮ ದಿಗಂತದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಲು, ಕತ್ತಲೆ ಕವಿದುಕೊಳ್ಳುವುದು. ತಪೋವನದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಬಾಱ್ತಿಯನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನೂ ಹೊರಡುವನು. ದಿಕ್ಕಿಲ್ಲದ ದುರ್ಯೋಧನನ ಶವವೊಂದೇ ಕತ್ತಲಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವುದು.

ಇದನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಿಕೊಂಡರೆ, ಏಕಾದಶಾಕ್ಷೌಹಿಣೀಪತಿಗೂ ಈ ದುರಂತ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಯಿತೇ ಎಂದು ಯಾರಿಗಾದರೂ ಮನಸ್ಸು ಮರುಗುವುದು, ಸೊರಗುವುದು. ಆಗ, ಅವನು ಹಿಂದೆ ಮಾಡಿದ್ದಿರಬಹುದಾದ ಅಪರಾಧಗಳ ಮೇಲೆ ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸು ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕತ್ತಲೆ ಮುಂದುವರಿದು ಬೆಳಗಿನ ಜಾವದಲ್ಲಿ ತಾನೇ ತಿಳಿಯಾಗುವಂತೆ, ಹೊಳವಾಗುವಂತೆ, ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸು ಕೊರಗಿ ಕೊರಗಿ ತಾನಾಗಿ ಶಾಂತವಾಗಬೇಕು, ಬೆಳಕು ಕಾಣಬೇಕು. ಆಗ ಹೊಸ ದಿವಸ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ನಾವು ಪ್ರಾಯಶಃ ಹೊಸಸಂಕಲ್ಪಗಳನ್ನು ಕೈಕೊಂಡು, ಉತ್ತಮ ಸಂಸ್ಕಾರಗೊಂಡು, ನಮ್ಮ ಜೀವನಯಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿಯುವೆವು. ವಿರೇಚನದ ಔಷಧಿಯಿಂದ ದೇಹ ಶುದ್ಧಿಮಾಡಿಕೊಂಡು, ಅನಂತರ ರಸಾಯನ ಸೇವಿಸಿದಂತೆ ಜೀವವು ಹಸನಾಗುವುದು.

ಇದೇ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯರುದ್ರನಾಟಕದ ಸ್ವರೂಪ, ಫಲ. ಅದರಲ್ಲಿ ಅಸಾಮಾನ್ಯನಾದ ಉನ್ನತ ವ್ಯಕ್ತಿಯೊಬ್ಬನು ಸಕಲಗುಣಗಣಮಂಡಿತನಾಗಿದ್ದರೂ ತನ್ನ ಯಾವುದೋ ಒಂದು ಅವಗುಣದಿಂದ, ದೌರ್ಬಲ್ಯದಿಂದ, ಕುಟ್ಟಿ ಹಿಡಿದಂತಾಗಿ ಮುರಿದು ಬೀಳುವನು. ಶತ್ರುವು ಅವನನ್ನು ಸಂಹಾರ ಮಾಡಿದನೆನ್ನುವುದಕ್ಕಿಂತಲೂ ತಾನೇ ಮುರಿದು ಬಿದ್ದನೆನ್ನುವುದು ಸರಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನು ಮುರಿದಾನೇ ಹೊರತು ಮಣಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಮುರಿದು ಬೀಳುವಾಗಲೂ, ಒಣಕಲು ಮರ ಗಾಳಿಗೆ ಬಿದ್ದಂತೆ ಲಟ್ಟನೆ ಮುರಿದು ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ. ಅಳ್ಕದೆ ಬಳ್ಕದೆ ತನ್ನೊಡಲ್ ಪಡಲ್ವಡುವನ್ನೆಗಂ ನಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಅಣ್ಮಗುಂದುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅವನು ಹೋರಾಡಿದಷ್ಟೂ, ಜೇಡನ ಬಲೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿದ ನೊಣದಂತೆ ಅವನು ವಿಧಿಯ ಬಲೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿ ತೊಡರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಕೈಮೀರಿ ಹೋದಾಗ ಸತ್ಯವು ಗೋಚರಿಸುತ್ತದೆ; ಮಾಯೆಯ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ನೋಡಿದವರಿಗೆ ‘ಅಯ್ಯೋ, ಈ ಜ್ಞಾನ ಇನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಮುಂಚೆ ಬಂದಿರಬಾರದಾಗಿತ್ತೇ!’ ಎಂದು ಕರುಳು ಹಿಂಡುತ್ತದೆ. ಹಾ! ಹಾ! ಹಾ! ಹೇತಿ ದೂಯತೇ ಹೃದಯಂ.

ಮಹಾಭಾರತವೇ ಒಂದು ಮಹಾದುರಂತ ಕಾವ್ಯ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸತ್ತ ಪ್ರಾಯಶಃ ಹದಿನೆಂಟಕ್ಷೌಹಿಣೀ ಚಿಲ್ಲರೆ – ಜನರೆಲ್ಲರಿಗೂ ವೀರಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಒದಗಿಸಿ ವ್ಯಾಸರೂ, ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಪಟ್ಟಕಟ್ಟಿ ಪಂಪನೂ, ಭೀಮನಿಗೆ ಪಟ್ಟಕಟ್ಟಿ ರನ್ನನೂ ಅದನ್ನು ಮಂಗಳದಲ್ಲಿ ಮುಗಿಸಿದೆವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿದ್ದರೇನೋ! ಸ್ವರ್ಗವೇ ಸುಖವಲ್ಲ, ಸಾವೇ ದುರಂತವಲ್ಲ. ಅನೇಕ ವೇಳೆ ಸಾವೇ ಸುಖ, ಅದರ ಹಿಂದೆ ಇದ್ದ ನೋವೇ ತಾಳಲಾರದ ವೇದನೆ. ಭೀಷ್ಮನ ಭೀಷ್ಮಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯಿಂದಲೂ, ಅಂಬಿಕೆ ಅಂಬಾಲಿಕೆಯರ ವೈಧವ್ಯದಿಂದಲೂ ಅಂಧ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಅಪಶಕುನದಿಂದಲೂ ಆರಂಭವಾದ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸುಖ ಸಂತೋಷಗಳೆಲ್ಲಿವೆ? ಒಳಗೆ ಮದಮಾತ್ಸರ್ಯಗಳ ಕೋಪತಾಪಗಳ ಬೇಗೆ, ಹೊರಗೆ ವನವಾಸ ಕಾದಾಟಗಳ ಬೇಗೆ. ಕೊನೆಗೆ ವೀರಶತ ಜನನಿ ಎನ್ನಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಗಾಂಧಾರಿ, ಅಂಧಪತಿಯೊಡನೆ ಕಾಡುಕಿಚ್ಚಿನಲ್ಲಿ ಅಸಹಾಯಳಾಗಿ ಪ್ರಾಣ ಒಪ್ಪಿಸಿದಳು. (ಪಾಂಡವರಿಗೂ ಬಹುಬೇಗ ಬೇಸರವಾಗಿ ದೇಶಕೋಶಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ, ಮಹಾಪ್ರಸ್ತಾನವನ್ನು ಕೈಕೊಂಡರು). ಅವರು ಅನಶನ ವ್ರತದಿಂದ ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ತಾಳಿದರೆಂದು ರನ್ನನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ಕಂಡವರು ಯಾರು? ಇಹಲೋಕದಲ್ಲಿ ಜನ ಕಂಡದ್ದಂತೂ ಅವರು ಅನ್ನ ನೀರು ಬಿಟ್ಟು ನವೆದು ಪ್ರಾಣ ಬಿಟ್ಟದ್ದು! ಇದೇನು ಸಂತೋಷದ ದೃಶ್ಯವೇ?

ಮಹಾಭಾರತದ ಒಂದು ಭಾಗ ಗದಾಯುದ್ಧ. ಆ ಮಹಾದುರಂತದ ಕರಾಳ ಚ್ಛಾಯೆಯು, ಭೀಷ್ಮರ ಶರಶಯನ ದ್ರೋಣರ ಶಸ್ತ್ರತ್ಯಾಗ ಅಭಿಮನ್ಯುವಿನ ಮರಣ ಕರ್ಣಾರ್ಜುನರ ಕಾಳಗ ಇವುಗಳ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಂತೆ, ಭೀಮ ದುರ್ಯೋಧನರ ಗದಾಯುದ್ಧದ ಮೇಲೂ ಬಿದ್ದು ಅದನ್ನು ಶೋಕಭೀಕರವಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಶ್ರೀಕಂಠಯ್ಯನವರ ಗದಾಯುದ್ಧ ನಾಟಕವು ಯಾರ ವಿಜಯವೂ ಅಲ್ಲ, ಯಾವ ವಿಜಯವೂ ಅಲ್ಲ. ಅದರಲ್ಲಿರುವುದು ದುರ್ಯೋಧನನ ಸೋಲು, ಸಾವು. ಅದಕ್ಕೆ ವಿಷಯನಾದವನು ದುರ್ಯೋಧನನೇ - ‘ಕೌರವೇಶ್ವರನೀತಂ ಪಶು’. ಯಜ್ಞಪಶುವಿಗೆ ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸದ್ಗತಿ ದೊರೆಯುವುದಂತೆ; ಇರಬಹುದು. ಆದರೆ ಪರಲೋಕ ಕಾಣುವವರೆಗೆ ಅದಕ್ಕೆ ಯಜ್ಞ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಹಿಂಸೆ. ದುರ್ಯೋಧನನ ದುಃಖವನ್ನು ಅವನ ಹೃದಯವೇ ಬಲ್ಲುದು. ಹಾಗೆ ನೊಂದ ಜೀವ ತಣ್ಣಗಾಗಬೇಕಾದರೆ ಸಾವಿನ ಅನಂತರವೇ. ಅವನು ನೆಚ್ಚಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಭೀಷ್ಮ ದ್ರೋಣರು ಪಾಂಡವ ಪಕ್ಷಪಾತಿಗಳಾಗಿದ್ದು ಜೋಳದ ಪಾಳಿಯನ್ನೂ ಬಗೆಯದೆ, ನೆವ ಸಿಕ್ಕಿದಾಗ ಶಸ್ತ್ರತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದರು; ಅವನ ಎರಡು ತೋಳುಗಳಂತಿದ್ದ ಕರ್ಣ ದುಶ್ಶಾಸನರು ಪ್ರಾಣ ತೆತ್ತರು. ಅದರಲ್ಲಿ ಕರ್ಣನ ಕೊನೆಯೂ ದುರ್ಯೋಧನನ ಕೊನೆಯಷ್ಟೇ ದುರಂತವಾದದ್ದು. ಆದರೂ ಅವನು ಮಣಿಯಲಿಲ್ಲ. ‘ಯಾರೂ ಬೇಡ, ಯಮನಂದ ನಾದಿಗಳೊಳೊಂದೆ ಮೆಯ್ಯೊಳಾಂತಿಱುವೆನ್’ ಎಂದು ಅವನು ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿದನು. ‘ಆಶ್ಚರ್ಯಂ ಆತನ ಸತ್ವಮುಂ ಸಾಹಸಮುಂ!’ ತನಗೆ ಸೋಲಾಗುವುದೆಂದು ಅವನು ಎಂದೂ ಎಣಿಸಿರಲಿಲ್ಲ. ಯುದ್ಧ ಸಿದ್ಧತೆಗೆ ಅವನಿಗಿದ್ದ ಅನುಕೂಲಗಳು ಪಾಂಡವರಿಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವರಿಗಿಂತ ಅವನಲ್ಲಿ ಜನಬಲ ಧನಬಲ ಸೇನಾಬಲ ಶೇಖರಿಸಿತ್ತು. ಭೀಮನೊಡನೆ ಗದಾಯುದ್ಧ ಸಂಭವಿಸುವುದೆಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಿ ಒಂದೇ ಸಮನೆ ಅವನು ಗದೆಯ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಯುದ್ಧ ಒದಗಿತು; ಭೀಮನೊಡನೆ ಗದಾಯುದ್ಧವೂ ಒದಗಿತು. ಅನಿರೀಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಅವನು ಮುರಿದುಬಿದ್ದನು. ಊರು ಭಂಗವಾದ್ದರಿಂದ ಆದ ತೊಡೆಯ ನೋವಿಗಿಂತಲೂ ‘ಮಾನಭಂಗ’ವಾದ್ದರಿಂದ ಆದ ಹೃದಯದ ನೋವು ಹೆಚ್ಚಾಗಿತ್ತು - ‘ಮಾನಭಂಗಂ, ಮಾನಭಂಗಂ!’ ಎಂದೇ ಅವನು ನರಳುವನು. ಹೀಗೆ, ಸಾಹಸಧನನೂ ಮಾನಧನನೂ ಆದ ದುರ್ಯೋಧನನ ನೋವು ಸಾವುಗಳನ್ನು ಮನಮರುಗುವಂತೆ ಚಿತ್ರಿಸುವುದೇ ಗದಾಯುದ್ಧ ನಾಟಕದ ಮುಖ್ಯಗುರಿ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕರುಣವೇ ಇಲ್ಲಿಯ ಪ್ರಧಾನ ರಸ. ದ್ರೌಪದೀ ಭೀಮರ ಕ್ಷಣಿಕಶೃಂಗಾರವು ಕತ್ತಲಲ್ಲಿ ಮಿಂಚುಹುಳು ಮಿಣುಕಿದಂತೆ ಮಿಣುಕಿ ಮಾಯವಾಗುತ್ತದೆ. ರಣರಂಗದಲ್ಲಿಯೇ ದುರ್ಯೋಧನನನ್ನು ಅಡ್ಡಗಟ್ಟಿ ಮುತ್ತಿ ಹೆದರಿಸಿ ಅವನ ನೆತ್ತರ ಸವಿಗಾಗಿ ಬಾಯಿ ಬಾಯಿ ಬಿಡುವ ಮರುಳುಗಳ ಭಯಾನಕಭೀಭತ್ಸಗಳು ಕರುಣವನ್ನೇ ಪೋಷಿಸುತ್ತವೆ; ಅವನ ಪೌರುಷವನ್ನು ಅಣಕಿಸುತ್ತವೆ - ವೀರರಸ ಮೂರ್ತಿಯಾಗಿ ಅವನು ಕೊಳದಿಂದ ನೆಗೆದು ಬಂದ ಮೇಲೆ, ಕ್ಷಣಮಾತ್ರ ಉಲ್ಕೆಯಂತೆ ಉರಿದು ನಂದಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಮತ್ತೆ ಕರುಣದ ಕತ್ತಲೆ ಇಮ್ಮಡಿಯಾಗಿ ಕವಿಯುತ್ತದೆ.

ಶ್ರೀಕಂಠಯ್ಯನವರ ಉದ್ದೇಶ ಸಿಂಹಾವಲೋಕನ ಕ್ರಮದಿಂದಾಗಲಿ ಪಕ್ಷಿಯವಲೋಕನ ಕ್ರಮದಿಂದಾಗಲಿ ಭಾರತವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಬರೆಯುವುದಲ್ಲ. ಅವರ ನಾಟಕದಲ್ಲಿರುವುದು ಭೀಮ ದುರ್ಯೋಧನರಿಗೆ ನಡೆದ ಗದಾಯುದ್ಧದ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕೆ ಹಿಂದೆ ಮುಂದೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡಿರುವ ಒಂದು ದುರಂತ ದೃಶ್ಯ ಅಷ್ಟೇಯೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಭಾರತ ವೀರರೆನಿಸಿದ ಭೀಷ್ಮ ದ್ರೋಣ ಕರ್ಣ ದುಶ್ಶಾಸನರೆಲ್ಲರೂ ಆಗಲೇ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಹತರಾಗಿ ಮಲಗಿದ್ದಾರೆ. ಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ಸಾರಥ್ಯ ಕೂಡ ತಪ್ಪಿ, ಅವನು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ರೇಗಿಸುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಭೀಮನನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಅವನಿಗೆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸೂಚನೆಗೊಟ್ಟು ಅವನಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನ ತೊಡೆ ಮುರಿಸುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಆಸಕ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ರುದ್ರಾವತಾರನೂ ಅಂತಕಾಂಶವುಳ್ಳವನೂ ಕ್ರೋಧಮೂರ್ತಿಯೂ ಆದ ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನು ದುರ್ಯೋಧನನನ್ನು ಮೂದಲಿಸಿ ಅವನನ್ನು ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡುವವನಂತೆ ಮಾತನಾಡಿ, ವಿವೇಕವಿಕಲನಾಗಿ ಬಾಲವಧೆ ಮಾಡಿ ಪಾಂಡವಪುತ್ರ ತಲೆಗಳನ್ನು ತಂದು ಅವನ ಕಾಲಮೇಲೆ ಒಗೆಯುತ್ತಾನೆ. ಆ ಅನ್ಯಾಯವನ್ನು ನೋಡಿ ದುರ್ಯೋಧನನು ಸಂಕಟಪಟ್ಟು ‘ಹರಿ! ಹರಿ!’ ಎಂದು ಪ್ರಾಣಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನು, ಸೊಕ್ಕು ಮುರಿದು, ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದೆ ಅವನಿಗೆ ದೊರೆಯುವ ಪಾಪಫಲವಾಗಲಿ ಪಾಂಡವರಿಗೆ ದೊರೆಯುವ ಪುಣ್ಯಫಲವಾಗಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಕೊನೆಗೆ, ಭರತವಾಕ್ಯ ಮಂಗಳಗಳಿಂದ ನಾಟಕ ಮುಗಿಯಬೇಕೆಂಬ ಸಂಪ್ರದಾಯ ಪಾಲನೆಯೂ ಇಲ್ಲ. ಪೋಷಕನ ಹರಕೆ ಹಾಡಬೇಕೆಂಬ ಕಟ್ಟೂ ಇಲ್ಲ - ‘ಇಮಾಮಪಿ ಮಹೀಂ ಕೃತ್ಸ್ನಾಂ ರಾಜಸಿಂಹಃ ಪ್ರಶಾಸ್ತು ನಃ’ ಎಂಬ, ರಾಜನ ಹೆಸರಿಲ್ಲದ, ರಾಜಾಶೀರ್ವಾದವಾದರೂ ಭಾಸನ ರುದ್ರನಾಟಕಗಳ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಇದು ಅವರು ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿಯೇ ಮಾಡಿರುವುದು. ದುರಂತ ನಾಟಕವು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ದುರಂತವಾಗಿಯೇ ಮುಗಿಯಬೇಕು ಎಂಬುದು ಅವರ ಆಶಯ. ಅವರು ಗ್ರೀಕ್ ರುದ್ರನಾಟಕಗಳನ್ನೂ ಷೇಕ್ಸ್ಪಿಯರಿನ ರುದ್ರನಾಟಕಗಳನ್ನೂ ಹೃದ್ಗತಮಾಡಿಕೊಂಡು ಅವುಗಳನ್ನು ಹಲವು ವರ್ಷ ಪಾಠ ಹೇಳಿದವರು; ಆ ಸಂಪ್ರದಾಯದಲ್ಲಿಯೂ ಕಲೆಯಲ್ಲಿಯೂ ನುರಿತವರು. ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಗೀತೆಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯಪದ್ಯಕಾವ್ಯಗಳ - ಭಾವಗೀತೆಗಳ - ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತೋರಬಯಸಿದಂತೆ ಇಲ್ಲಿಯೂ, ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನ್ ನಾಟಕದಲ್ಲಿಯೂ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ರುದ್ರನಾಟಕದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತೋರಬಯಸಿದ್ದಾರೆ. ಗದಾಯುದ್ಧದ ಉತ್ತರಾರ್ಧವೇ ಅಥವಾ ಎರಡನೆಯ ಭಾಗವೇ ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನ್ ಎಂದು ಹೇಳಿದರೂ ತಪ್ಪಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾಕ್ಬೆತ್ ನಾಟಕದ ಛಾಯೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿನ ಮಾಟಗಾತಿಯರಂತೆ ಇಲ್ಲಿನ ಮರುಳುಗಳು ವಿಕಟವಾಗಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತವೆ. ರಾಜ್ಯಲೋಭದಿಂದ ತನ್ನ ದೊರೆಯನ್ನು ನಂಬಿಸಿ ಕೊಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ತನ್ನ ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿಗಳಾಗುವ ಬಲಶಾಲಿ ಜ್ಞಾತಿಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ದುರ್ಯೋಧನನು ವಿಷ ಬೆಂಕಿ ಮುಂತಾದ ಹಲವು ನೀಚೋಪಾಯಗಳನ್ನು ಹೂಡಿ ನಡಸಿರುತ್ತಾನೆ. ಅವೆಲ್ಲಾ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿವೆ. (ಆದರೆ ಅವಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಎಂದೂ ಅಳುಕಲಿಲ್ಲ, ಅಂಜಲಿಲ್ಲ) ದ್ರೌಪದಿಯೂ ಲೇಡಿ ಮ್ಯಾಕ್ಬೆತ್ನ ಹಾಗೆ ಗಂಡು ಹೆಂಗಸೇ! ಅವಳು ಒಂದು ವಿಧದಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾಕ್ಬೆತ್ತನಿಗೆ ಮೃತ್ಯುವಾದ ಹಾಗೆ ಇಲ್ಲಿಯೂ ದ್ರೌಪದಿ ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೆ ಬೇರೊಂದು ವಿಧದಲ್ಲಿ ಮೃತ್ಯುವಾಗುತ್ತಾಳೆ. ‘ಗೃಹೀತವ್ರತಾಚರಣವ್ಯಾಪಿಕೆ’ಯಾದ ಆ ಅಗ್ನಿಪುತ್ರಿಯು ಭೀಮನನ್ನು ಹಂಗಿಸಿ, ಮೂದಲಿಸಿ, ಕೆಣಕಿ, ಕೆರಳಿಸಿ, ಕ್ರೋಧಾಗ್ನಿ ನಂದದಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳದಿದ್ದರೆ, ಅವನ ಕೈಯಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೆ ಮರಣವಾಗುತ್ತಿತ್ತೋ ಇಲ್ಲವೋ! ಕೊಳದಿಂದ ಹೊರಕ್ಕೆ ಬಂದ ಮೇಲೂ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ‘ಸಕಲಮಹೀಭಾಗಮುಮಂ ನೀನೆ ಕೊಂಡು ಸುಖಮಿರಲಾಗಾ?’ ಎಂದು ಕೃಪೆಯಿಂದ ಒಳ್ಳೆಯದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಯಾರ ಮೇಲೆ ಬೇಕಾದರೂ ಯುದ್ಧ ಮಾಡು! ಗೆದ್ದರೆ ರಾಜ್ಯ ನಿನ್ನದು!’ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಮಾತನ್ನು ದುರ್ಯೋಧನನು ತನ್ನ ಪ್ರಯೋಜನಕ್ಕಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಸಿಕೊಂಡುಬಿಟ್ಟಿದ್ದರೇನು ಗತಿ! ಧರ್ಮರಾಜನ ಈ ಮಾತಿಗಾಗಿ ಕೃಷ್ಣನು ಅವನನ್ನು ಛೀಗುಟ್ಟಿ, ಅದರ ಅಪಾಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪುಣ್ಯಕ್ಕೆ, ಮಾನಧನನೂ ವೀರ ಪಕ್ಷಪಾತಿಯೂ ಆದ ದುರ್ಯೋಧನನು ಅವನ ಮೊದಲನೆಯ ಮಾತನ್ನು ಕಿವಿಗೆ ಹಾಕಿಕೊಳ್ಳದೆ, ಎರಡನೆಯ ಮಾತಿಗೆ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಭೀಮನನ್ನೇ ಆರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ನ್ಯಾಯವಾಗಿ ಗದಾಯುದ್ಧ ಮಾಡಿದ್ದರೆ ಭೀಮನು ಅವನನ್ನು ಬೀಳಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತೋ ಇಲ್ಲವೋ! ಮೊದಲು ಏಟು ತಿಂದು ಬಿದ್ದು ಮೂರ್ಛೆ ಹೋಗುವವನು ಭೀಮ. ಅವನನ್ನು ಬೇಕಾಗಿದ್ದರೆ ಆಗ ದುರ್ಯೋಧನನು ಯಾವ ಅಂಗಾಂಗ ಭಂಗ ಬೇಕಾದರೂ ಮಾಡಿ ಪ್ರಾಣ ತೆಗೆಯಬಹುದಾಗಿತ್ತು. ಅದಿರಲಿ, ದ್ರೌಪದಿಯು ಒಂದೇ ಸಮನೆ ಹದಿಮೂರು ವರ್ಷ ಅವನನ್ನು ಕೆರಳಿಸದೆ ಇದ್ದಿದ್ದರೆ ಭೀಮ ದುರ್ಯೋಧನರ ಕಾಳಗ ಒದಗುತ್ತಿತ್ತೋ ಇಲ್ಲವೋ! ಅವಳ ಉತ್ತೇಜನದಿಂದಲೇ ಅವನು ತಾಳ್ಮೆ ಮೀರಿ ಅಣ್ಣನ ಮಾತನ್ನು ಪೆರಗಿಕ್ಕಿ ‘ನೀನು ಅಣ್ಣನೂ ಅಲ್ಲ, ನಾನು ತಮ್ಮನೂ ಅಲ್ಲ – ಇವೋತ್ತು ನನ್ನನ್ನು ಹೋಗಲು ಬಿಡು!’ ಎಂದು ಒರಟಾಗಿ ಕಿತ್ತುಕೊಂಡು ಹೋಗುವನು.

ಈ ಕಾರಣಗಳಿಂದ, ನಾವು ಗದಾಯುದ್ಧ ನಾಟಕವನ್ನು ಒಂದು ‘ರುದ್ರ ನಾಟಕ’ವಾಗಿ ಕಂಡು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು, ಸಮಾಲೋಚನೆ ಮಾಡಬೇಕು. ರುದ್ರನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಗೆದ್ದವನೇ, ಜೀವಸಹಿತ ಉಳಿದುಕೊಂಡವನೇ, ನಾಯಕನಲ್ಲ. ಒಂದು ಇರುವೆ ಕಡಿದು ಆನೆ ಸಾಯಬಹುದು. ಆಗ ಸತ್ತ ಆನೆ ದುರ್ಬಲ, ಬದುಕಿದ ಇರುವೆ ಬಲಿಷ್ಠ ಎನ್ನೋಣವೇ! ಆನೆ ಆನೆಯೇ, ಇರುವೆ ಇರುವೆಯೇ! ಸತ್ವ ಸಾಹಸ ಔನ್ನತ್ಯ ಗಾಂಭೀರ್ಯ ಇವಕ್ಕೆ ಎಂದಿಗೂ ಬೆಲೆ ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಅತ್ಯುನ್ನತಿಯೇ ಕಾರಣವಾಗಿ, ಬಿರುಗಾಳಿಯ ಏಟಿಗೆ ಬಿದ್ದ ಹೆಮ್ಮರದಂತೆ ಒಬ್ಬ ಹಿರಿಯ ವ್ಯಕ್ತಿ ಬಿದ್ದರೂ, ಅವನ ಹಿರಿಯತನ ಮರೆತು ಹೋಗುತ್ತದೆಯೇ? ಹಾಗೆಯೇ ಇಲ್ಲಿ ದುರ್ಯೋಧನನು ಒಬ್ಬ ಮಹಾಸತ್ತ್ವಶಾಲಿಯಾದ ಹಿರಿಯ ವ್ಯಕ್ತಿ. ಅವನಲ್ಲಿ ಹಲವು ಒಳ್ಳೆಯ ರಾಜಗುಣಗಳೂ ಇದ್ದಿರಬೇಕು. ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅವನು ಅಷ್ಟು ವರ್ಷ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿ ರಾಜ್ಯವಾಳುವುದು ಸಾಧ್ಯವಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ರಾಜ್ಯಲೋಭ, ಆತ್ಮಾಭಿಮಾನ, ಜ್ಞಾತಿಮಾತ್ಸರ್ಯ, ಅಸಹನೆ, ದುರ್ಮಂತ್ರಿಗಳ ಉಪದೇಶ, ಪ್ರತಿಕೂಲದೈವ ಇವೆಲ್ಲದರ ಫಲವಾಗಿ ಅವನು ಕೆಲವು ಮಾಡಬಾರದ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಎಂಥ ಧರ್ಮಾವತಾರನೂ ತಪ್ಪುಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದೇ! ಮಹಾಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಕಣಿವೆ ಕೊರಕಲುಗಳಿರುತ್ತವೆ. ದುರ್ಯೋಧನ ಪಕ್ಷಪಾತಿಯು, ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕಾವ್ಯ ರಚಿಸಿದ್ದರೆ ಅದು ಹೇಗಿರುತ್ತಿತ್ತೋ! ದುರ್ಯೋಧನನ ಮಾತಾಪಿತೃ ಭಕ್ತಿಯನ್ನೂ ಸೋದರಪ್ರೇಮವನ್ನೂ ಮಿತ್ರಸ್ನೇಹವನ್ನೂ ಮತ್ತೆಲ್ಲಿ ಕಾಣೋಣ? ಕ್ಷತ್ರಿಯನಲ್ಲಿರಬೇಕಾದ, ಧೈರ್ಯ ಸಾಹಸ ಪರಾಕ್ರಮ ಈ ಗುಣಗಳಿಗೆ ಅವನಲ್ಲಿ ಏನು ಕಡಮೆಯಾಗಿತ್ತು? ಅವನನ್ನು ಅಧರ್ಮಿ ಎನ್ನಬಹುದು. ಆದರೆ ಧರ್ಮಾಧರ್ಮಗಳ ಪ್ರಶ್ನೆ ಬಂದಾಗ ಭೀಷ್ಮನೂ ತುಂಬಿದ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಕರ್ಷೆ ಮಾಡಲಾರದೆ ಹೋದನು. ಪಾಂಡವರ ಆಯಕಟ್ಟಿನ ಸಮಯಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ - ಭೀಷ್ಮ ದ್ರೋಣರ ಪರಾಜಯ ಇತ್ಯಾದಿ - ಕೆಲವು ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಧರ್ಮವೇ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ನ್ಯಾಯವೇ, ಧರ್ಮವೇ, ಎನ್ನಬಹುದು. ಇದು ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆಯಲ್ಲವೇ?

ದುರ್ಯೋಧನನು ಶೂರ, ಸುಶಿಕ್ಷಿತ, ಭೀಮನಿಗಿಂತ ಗಟ್ಟಿಗ. ಗದಾಯುದ್ಧವು ನ್ಯಾಯವಾಗಿ ಮುಂದುವರಿದಿದ್ದರೆ ಒಂದು ಸಾರಿ ಏಟು ತಿಂದು ಬಿದ್ದು ಮೂರ್ಛೆಗೊಂಡ ಭೀಮ ಇನ್ನೊಂದು ಸಾರಿ ಬಿದ್ದು ಮರಣ ಹೊಂದುತ್ತಿದ್ದನೋ ಏನೋ! ಅವನು ಮೋಸದಿಂದ ನಿಯಮಮೀರಿ ದುರ್ಯೋಧನನ ತೊಡೆ ಮುರಿದನು – ಎಂದು ಕೌರವನಲ್ಲಿ ನಾವು ಅನುಕಂಪಗೊಳ್ಳುತ್ತೇವೆ. ‘ದೈವದ ಮುಂದೆ ನಾಮಲ್ತು’ ಎಂದು ಸಮಾಧಾನ ತಂದುಕೊಳ್ಳುತ್ತೇವೆ. ಭೀಮನು ಏಟುತಿಂದು ಮೂರ್ಛೆ ಹೋಗಿ ಬಿದ್ದಾಗ, ಅವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದು ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೆ ಸುಲಭವಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ, ಅವನು ಹಾಗೆ ಮಾಡದೆ, ‘ಇದು ಧರ್ಮಯುದ್ಧ; ಬಿದ್ದವನನ್ನು ಹೊಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ಇರಿ; ಬಿದ್ದವನನ್ನು ಗದೆಯ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ಗಾಳಿ ಬೀಸಿ ಎಬ್ಬಿಸಿ ಅವನೊಡನೆ ಮತ್ತೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ದುರ್ಯೋಧನನು ಮಾಡಿದ ಅಪರಾಧಗಳಿಗೆ ಮುಯ್ಯಿ ತೀರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕೆಂದು ಭೀಮನು ಹೇಗೆ ತವಕಪಡುತ್ತಿದ್ದನೋ, ದುರ್ಯೋಧನನೂ ಹಾಗೆಯೇ ಭೀಮಾರ್ಜುನರು ತನ್ನ ತಮ್ಮನನ್ನೂ ಗೆಳೆಯನನ್ನೂ ಕೊಂದದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಮುಯ್ಯಿ ತೀರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕೆಂದು ತವಕ ಪಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನ ಕಣ್ಣಿದ್ದದ್ದೇ ಅವರಿಬ್ಬರ ಮೇಲೆ. ಅವರನ್ನು ಕೊಂದು ನಿರ್ದೋಷಿ ಯಮಜನೊಡನೆ ಸುಖವಾಗಿ ಬಾಳಿಕೊಂಡಿರುವುದಕ್ಕೆ ಅವನು ಒಪ್ಪಿದ್ದನು. ಶತ್ರುಪಕ್ಷವೆಂದೇ ಅವನಿಗೆ ದ್ವೇಷವಿಲ್ಲ. ತನ್ನ ಬದ್ಧವೈರಿಯಾದ ಅರ್ಜುನನ ಮಗ ಸತ್ತುಬಿದ್ದಿದ್ದರೆ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಗೋಳಾಡಿ, ‘ನಿಜಸಾಹಸೈಕದೇಶಾನುಮರಣಮೆಮಗಕ್ಕೆ ಗಡಾ!’ ಎಂದು ವೀರಾಧಿದೇವತೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಕೈಮುಗಿದು ಕೇಳಿಕೊಳ್ಳುವನು. ಶೌರ್ಯಗುಣಪಕ್ಷಪಾತವು ಇದಕ್ಕಿಂತ ಮೇಲೆ ಹೋಗಲಾರದು. ಪಂಪರನ್ನರ ಕಥೆಯಂತೆ ಕರ್ಣ ಯಾರೆಂಬುದು ಅವನಿಗೆ ಗೊತ್ತಿತ್ತು. ಅವನು ಶತ್ರುಪಕ್ಷದವನೆಂದು ಅವನಿಗೆ ವಿನಾಶ ಉಂಟುಮಾಡಬಹುದಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ದುರ್ಯೋಧನನು ವೀರ ಪಕ್ಷಪಾತಿಯಾದ್ದರಿಂದ, ಈ ಮೊದಲೇ ಅವನನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿ ಅಂಗರಾಜನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದನು. ಆದರೆ ಅವನನ್ನು ಸಾಮಂತನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ; ತನ್ನ ಆಪ್ತ ಸ್ನೇಹಿತನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು; ತನ್ನ ಅಚ್ಚು ಮೆಚ್ಚಿನ ತಮ್ಮನೂ ಅವನ ಮುಂದಲ್ಲ; ಅವನಿಗೆ ಸರ್ವಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವಿತ್ತು; ತಮ್ಮಂದಿರು ಸತ್ತದ್ದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಕರ್ಣ ಸತ್ತದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ದುಃಖ. ಕರ್ಣನನ್ನು ಕೊಲಿಸಿದ ನೆಲ ಪಾಳ್ನೆಲ; ಅದು ಅವನಿಗೆ ಬೇಡವಾಯಿತು. (ಈ ಸತ್ವಾಭಿಮಾನ ಸ್ನೇಹಾತಿಶಯಗಳನ್ನು ಭೀಮನಲ್ಲಿ ಕಾಣೆವು). ಆದ್ದರಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನ ಮೇಲೆ ನಮ್ಮ ಸಹಾನುಭೂತಿ ಇರುತ್ತದೆ, ಮರುಕವಿರುತ್ತದೆ. ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನು ಅವನನ್ನು ‘ಮಹಾನುಭಾವ!’ ಎಂದರೆ ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸು ಆಕ್ಷೇಪಿಸುವಂತಿರುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಸಂಧಿಮಾಡಿಕೊ, ನೀನೊಬ್ಬನಿದ್ದರೆ ಸಾಕು, ಸತ್ತವರನ್ನು ಇನ್ನು ತರಬಲ್ಲೆವೇ?’ ಎಂದು ಕಾಲ್ವಿಡಿದು ಬೇಡಿಕೊಂಡ ಮುಪ್ಪಿನ ತಂದೆತಾಯಿಯರೊಡನೆಯೂ ತನ್ನ ಪ್ರೇಮಪತ್ನಿಯರೊಡನೆಯೂ ಆ ‘ಸುಪುತ್ರ’ನು ಇನ್ನು ನಾಲ್ಕು ಕಾಲ ಸುಖವಾಗಿರಬಹುದಾಗಿತ್ತು ಎನ್ನಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ, ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನೇ ಆಮೇಲೆ ಬಹಳ ದಿನ ಶಾಂತಿಯಿಂದಿರಲಿಲ್ಲ, ದುರ್ಯೋಧನನು ಇರುತ್ತಿದ್ದನೇ? ಆ ಮಾನಧನನು ಇಷ್ಟೊಂದು ದುಃಖವನ್ನೂ ಪರಾಭವವನ್ನೂ ನುಂಗಿಕೊಂಡು ಜೀವಗಳ್ಳನಾಗಿ ಇರುತ್ತಿದ್ದನೇ? ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನೆಂದು, ಮರುದಿನ ಯುದ್ಧಮಾಡಿ ಭೀಮನನ್ನು ಗೆಲ್ಲಬಹುದೆಂದು, ಅರೆಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಒಂದು ದಿವಸ ಕೊಳದಲ್ಲಿರಲು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದನು. ಅದೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತು ಮಾತ್ರ. ಭೀಮನ ಸ್ವರವನ್ನು ಕೇಳಿದ ಕೂಡಲೆ, ಎಲ್ಲವೂ ಮರೆತು, ಹೊರಕ್ಕೆ ಹಾರಿಬಂದನು. ಅಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಲೂ ಅವನ ಶತ್ರುಗಳೇ! ಪಾಂಡವರು ಕೈಯಿನ ಐದು ಬೆರಗಳುಗಳಂತೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಅವನೋ ನೂರಾರು ಕೊಂಬೆಗಳು ಕಡಿದುಬಿದ್ದ ಹೆಮ್ಮರದ ಮೋಟಿನಂತಿದ್ದನು. ಅವನಿಗೆ ಈಗ ಇದ್ದ ಸಹಾಯ ಅವನ ಗದೆಯೊಂದೇ. ಆದರೂ ಸಾಹಸವನ್ನೇ ಮುಂದುಮಾಡಿಕೊಂಡು ‘ಎಲ್ಲಿರ್ದುದೋ ಈ ಗಂಡಗರ್ವಂ ಕೃಷ್ಣೆಯನೆಱಿದಾಡಿದಂದು ಷಂಡ?’ ಎಂದು ಮೂದಲಿಸಿ ಭೀಮನ ಮೇಲೆ ನುಗ್ಗಿದನು. ಅವರ ದ್ವಂದ್ವ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ದುರ್ಯೋಧನನು ಗೆಲ್ಲುವ ಸಂಭವವೇ ಹೆಚ್ಚಾಗಿತ್ತು; ಆದರೆ, ಅಸಂಭವವು ಸಂಭವವಾಯಿತು. ದುರ್ಯೋಧನನು ಬಿದ್ದನು. ನಮ್ಮ ದೃಷ್ಟಿಯೆಲ್ಲವೂ ದುರ್ಯೋಧನನ ಈ ದುಃಸ್ಥಿತಿ ದುರ್ಮರಣಗಳ ಮೇಲೆ ನೆಟ್ಟಿರುತ್ತದೆ. ವಿಜಯೋನ್ಮತ್ತನಾದ ಭೀಮನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಭ್ರಾತೃಹತ್ಯಾದೋಷವು ಘೋರಮೂರ್ತಿಯಾಗಿ ಆಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನಾವು ನೋಡುತ್ತ ಧರ್ಮರಾಜನಂತೆ ಮುಂದೇನೋ ಎಂದು ದಿಗಿಲುಗೊಳ್ಳುತ್ತೇವೆ. ‘ನಿನ್ನ ಧರ್ಮವೇ ಕಾವುದು!’ ಎಂಬ ಕೃಷ್ಣನ ಭರವಸೆಯೊಂದೇ ಧೈರ್ಯ!

ಆದ್ದರಿಂದ, ಶ್ರೀಯವರ ಗದಾಯುದ್ಧ ನಾಟಕವು ಒಂದು ‘ರುದ್ರನಾಟಕ’. ದುರ್ಯೋಧನನು ಅದರ ದುರಂತ ನಾಯಕ – ಎಂದು ತೀರ್ಮಾನಿಸುವುದು ಯುಕ್ತಿ ಯುಕ್ತವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

</section>

ಭಾಸನು ‘ಊರುಭಂಗ’ದಲ್ಲಿ ‘ಗದಾಯುದ್ಧ ನಾಟಕ’ಕ್ಕಿಂತ ಇನ್ನೊಂದು ಹೆಜ್ಜೆ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದ್ದಾನೆಂದು ಹೇಳಬಹುದು. ಅಲ್ಲಿ, ಗದಾಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಪೂರ್ವದ ಭೀಮಪ್ರತಿಜ್ಞೆ, ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ ಗಾಂಧಾರಿಯರು ಮಗನನ್ನು ಮುಂದುವರಿಯದಂತೆ ಕೇಳಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ಮರುಳುಗಳು ಮುತ್ತಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರಲು ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ನಡೆದು ಹೋಗಿ ಭೀಷ್ಮನನ್ನು ಕಾಣುವುದು, ಅವನು ಹೇಳಿದಂತೆ ಕೊಳದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದ್ದು ಭೀಮನ ಮೂದಲಿಕೆಯನ್ನು ಕೇಳಲಾರದೆ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಬರುವುದು - ಮುಂತಾದ ಸಂಗತಿಗಳೊಂದೂ ಇಲ್ಲ. ಭೀಮ ದುರ್ಯೋಧನರ ಗದಾಯುದ್ಧವೂ ವಿಷ್ಕಂಭಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣನ ಮಾತ್ರ ಪರ್ಯವಸಾಯಿಯಾಗಿದೆ. ರಂಗದ ಮೇಲೆ ಮಡಿದ ಆನೆಗಳು ಮುರಿದ ರಥಗಳು ಬಿದ್ದ ರಥಿಕರು ಅವರನ್ನು ಮುತ್ತಿಕೊಂಡು ಎಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಹದ್ದುಗಳು ನರಿಗಳು, ಬಗೆಬಗೆಯ ಆಯುಧಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಸಮಂತಪಂಚಕ, ನೆತ್ತರ ಹೊಳೆ, ಮುಂತಾದವುಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವುದು ಸಾಧ್ಯ, ತೋರಿಸುವುದು ಅಸಾಧ್ಯವೆಂದೋ ಏನೋ ಆ ರಣರಂಗದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯೂ ಇಲ್ಲ. (ಇವುಗಳನ್ನು ಇಂದಿನ ಚಲನಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ತೋರಿಸುವುದು ಸಾಧ್ಯ) ‘ನರಪತಿಯು ಶಿಕ್ಷಿತನು, ಭೀಮನೋ ಬಲವಂತನು’* ಆದರೂ ದುರ್ಯೋಧನನ ಏಟಿನಿಂದ ಭೀಮನ ಹಣೆಯ ಮುಂಗಡೆಯೊಡೆದು ರುಧಿರಧಾರೆಗಳಿಂದ ಅವನ ಎದೆ ತೊಯ್ದು ಹೋಯಿತು. ಭುಜಗಳ ಬಿಗುಪು ಹೋಗಿ, ಅಂಗಗಳ ಬಿಗಿ ತಪ್ಪಿ, ಅವನು ಬಿದ್ದನು. ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ ಮುಖ ಮಂಕಾಯಿತು. ಅರ್ಜುನನು ಗಾಂಡಿವಕ್ಕೆ ಕೈ ಹಾಕಿದನು. ಕೃಷ್ಣನು ಆಕಾಶವನ್ನು ನೋಡಿದನು. ಬಲರಾಮನು ಉತ್ಸಾಹಗೊಂಡನು. ಆದರೆ, ಅಭಿಮಾನಿಯೂ ತೇಜಸ್ವಿಯೂ, ಸಾಹಸಿಯೂ, ವಿನಯವಂತನೂ ಆದ ದುರ್ಯೋಧನನು ನಗುತ್ತ ‘ಭಯವ ಬಿಡು ಭೀಮ! ಯುದ್ಧದಲಿ ದೀನನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲೊಲ್ಲನು ವೀರ ಪುರುಷನು’ ಎಂದು ಅಪಹಾಸ್ಯ ಮಾಡಿದನು. ಕೃಷ್ಣನು ತೊಡೆ ತಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳಲು, ಆ ಸಂಜ್ಞೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ಭೀಮನು ‘ಧರ್ಮವನು ಕಡೆಗಣಿಸಿ ಕರುಣೆಯನು ಬದಿಗೊತ್ತಿ, ಮಲ್ಲಸಮಯವ ಮೀರಿ ತನ್ನ ಗದೆಯಿಂದ ಕುರುಪತಿಯ ತೊಡೆಯನಪ್ಪಳಿಸಿದನು.’ ಕೌರವನು ಬಿದ್ದನು. ಬಲರಾಮನು ಅದನ್ನು ನೋಡಲಾರದೆ ಕಣ್ಮುಚ್ಚಿದನು. ಅವನ ಸಿಟ್ಟಿಗೆ ಹೆದರಿ ಭೀಮನು ಅಣ್ಣತಮ್ಮಂದಿರ ಮಧ್ಯೆ ಅಡಗಿಕೊಂಡು ಕೃಷ್ಣನ ಕೈಹಿಡಿದು ಅಪರಾಧಿಯಂತೆ ಓಡಿದನು.

* ಇಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ ಅಲ್ಲಲ್ಲೇ ಅನುವಾದ ಮಾಡಿರುವ ವಾಕ್ಯಗಳು ಶ್ರೀ ಎಲ್.ಗುಂಡಪ್ಪನವರ ‘ಊರು ಭಂಗ’ದ ಕನ್ನಡ ಭಾಷಾಂತರದಿಂದ ತೆಗೆದುಕೊಂಡವು.

ಇಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದಕ್ಕೇ – ರೋಷಗೊಂಡ ಬಲರಾಮನ ಪ್ರವೇಶದಿಂದ - ನಾಟಕ ಮೊದಲಾಗುವುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಊರುಭಂಗ’ ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಅಭಿನಯಕ್ಕೆ ಬರುವುದು ದುರ್ಯೋಧನನ ಊರುಗಳ ಭಂಗವಾದ ಮೇಲಿನ ದುರಂತ ದೃಶ್ಯ ಮಾತ್ರ. ಅದೇ ನೋಟಕರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅಚ್ಚಳಿಯದೆ ಉಳಿಯುವುದು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನು ಬಂದರೂ ಅವನಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ‘ಪ್ರತೀಕಾರ’ ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ದುರ್ಯೋಧನನು ‘ಬಿಲ್ಲ ಬಿಡು; ಹಿಡಿಯದಿರು ನೀನಿನ್ನು ಮುಂದೆ’ ಎಂದು ನಿವಾರಿಸಿದರೂ ಅವನು ‘ಕೈಗಳಲಿ ಬಿಲ್ಲು ಬಾಣಗಳನಾಂತು ಮಲಗಿದರ ವಧಿಸಲೋಸುಗ ಶತ್ರುಗಳ ದಳಕ್ಕೆ’ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ. ಆ ನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿದ್ದವರ ಭೀಕರ ವಧೆ ನಡೆದು ವಸ್ತುವಿನ ಐಕ್ಯ ಒಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ನೋಟಕರ ದೃಷ್ಟಿಯೆಲ್ಲಾ ಬಿದ್ದಿದ್ದ ದುರ್ಯೋಧನನ ಮೇಲಿರುತ್ತದೆಯೇ ಹೊರತು ಅವನ ಕಾಲಮೇಲೆ ತಂದು ಹಾಕಿದ ಉಪಪಾಂಡವರ ರುಂಡಗಳ ಮೇಲೆ ಹೋಗಿ ಶೋಕಸಂತಾಪಗಳು ಇಬ್ಭಾಗವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕರುಣರಸಪ್ರವಾಹವು ಎರಡು ಸೀಳುಗಳಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಬಲರಾಮನು ಭೀಮನ ಅಯುಕ್ತವಾದ ಆಚರಣೆಗೆ ಸಿಟ್ಟುಗೊಂಡು ಅವನ ಹೃದಯವನ್ನು ತನ್ನ ಹಲಾಯುಧದಿಂದ ಕಿತ್ತು ಉಳುವಂತೆಯೂ ಒಂದೆ ಗಳಿಗೆಯವರೆಗೆ ಸಮಾಧಾನ ತಂದುಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗಿಯೂ ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೆ ಹೇಳುವನು. ದುರ್ಯೋಧನನು ‘ಅರೆಜೀವದಿಂದಿರುವ ದೇಹವನ್ನು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಕೈಯೂರಿ, ತೋಳ್ಬಲದಿನೆಳೆದು’ ಕೊಂಡು ಬಂದು ತನ್ನ ಗುರುವನ್ನು ಸೈರಿಸುವಂತೆ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುವನು.

"................. ಬಲದೇವ, ಬಿಟ್ಟುಬಿಡಿ ರೋಷವನು.

ಬದುಕಿರಲಿ ಪಾಂಡವರು; ಕುರುಕುಲತಿಲಾಂಜಲಿಯ

ಮುಗಿಲುಗಳು ಬದುಕಿರಲಿ. ಮುಗಿದುದಿಂದಿಗೆ ವೈರ,

ಮುಗಿದುದಾ ಕದನದ ಕಥೆ; ಮುಗಿದುದೆನ್ನಿರವು"

ಎಂದು ಕೇಳಿಕೊಳ್ಳುವನು. ಏಕೆಂದರೆ,

"ಭೀಮ ಪೂಣ್ದುದ ನಡೆಸಿ, ನೂರ್ವರನುಜರು ಮಡಿದು,

ನಾನುಮಿಂತಾಗಿರಲು – ಕದನದಲಿ ಫಲವೇ?"

ಫಲವಿರಲಿ ಇಲ್ಲದಿರಲಿ, ಮುಯ್ಯಿಗೆ ಮುಯ್ಯಿ ಮಾಡಿಬಿಡಬೇಕೆಂಬುದು ಅವನ ಇಚ್ಛೆಯಲ್ಲ. “ರಾಜರು ಹೋರಾಡುವುದು ಮಾನಕ್ಕೆ; ಅವರು ಮಾನಶರೀರರು; ಪಾಂಡವರು ನನ್ನನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಿದ್ದೂ, ಜೂಜು ದ್ರೌಪದಿಯ ಪರಾಭವ ವನವಾಸ ಅಭಿಮನ್ಯುವಧೆ - ಮುಂತಾದ ತಮ್ಮ ಮಾನನಷ್ಟದ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ. ಈಗ, ವೃಥಾ ಹಿಂಸೆಮಾಡಿ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ? ನನ್ನ ಪ್ರಕೃತ ಸ್ಥಿತಿಯು ಅಸಂತೃಪ್ತಿಯ ಫಲ” ಎಂದು ಅವನು ಮುಂದೆ ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನಿಗೆ ಹೇಳುವನು. ಅವರನ್ನು ಮನ್ನಿಸು ಎಂದು ಕೇಳಿಕೊಳ್ಳುವನು. ಬಲರಾಮನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ವಂಚನೆಯಾಗಿರುವುದು, ಅವನಿಗೆ ವಂಚನೆಯಾಗಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ; ತನ್ನನ್ನು ಮುರಿದವನು ಭೀಮನೆನ್ನಿಸುವುದಿಲ್ಲ –

"ಶ್ರೀಹರಿಯು* ........... ಭೀಮನಾ ಗದೆಯೊಳಗೆ

ತಾನಡಗಿ, ನಿರ್ವ್ಯಾಜ ಯುದ್ಧವನು ಮೆಚ್ಚಿರುವ

ನನ್ನನಿದೊ ಮೃತ್ಯುವಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಿರುವನಿಂದು".

ಎಂಬುದು ಅವನ ನಂಬಿಕೆ. ಎಲ್ಲವೂ ದೈವಸಂಕಲ್ಪ, ಅದರಂತೆ ತನಗೆ ಮೃತ್ಯು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಯಿತು, ಕಾಮಕ್ರೋಧಗಳಿಂದ ಸುಖವಿಲ್ಲ – ಎಂದು ಅವನು ಅರಿತು ಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ.

* ಕೃಷ್ಣನಲ್ಲ

ಈ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತಿಯಂಥ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಅವನ ತಂದೆತಾಯಿಗಳೂ ಹೆಂಡಿರೂ ಮಗುವೂ ನೋಡಲು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬರುವರು. ಅವನು ಅಂಥ ಲೋಕೈಕ ವೀರನಾದರೂ ಕಠಿಣ ಹೃದಯನಲ್ಲ. ಅವರ ದುಃಖವನ್ನು ನೋಡಿ ನೊಂದು ‘ಗದೆಯ ಪೆಟ್ಟಿನ ನೋವನಾಗಳರಿಯೆನು, ಈಗ ಮೊದಲರಿಯುತಿಹೆನು’ ಎಂದುಕೊಳ್ಳುವನು. ಮಾತಾಪಿತೃ ಭಕ್ತಿ, ಪತ್ನೀಪುತ್ರ ಪ್ರೇಮ, ಇವು ಅವನಲ್ಲಿ ತುಂಬಿವೆ. ಆ ಮಗುವಿನ ಮಾತುಗಳು - ‘ನಾ ನಿನ್ನ ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತೇನೆ!’ ಎನ್ನುವಂಥ ಅರಿಯದ ಮಗುವಿನ ಮುದ್ದು ಮಾತುಗಳು – ಎಂಥವರಿಗಾದರೂ ಕಣ್ಣೀರು ತರುತ್ತವೆ. ಅವನಿಗೆ ಸಾವು ತಂದದ್ದು ಊರುಭಂಗಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಮಾನಭಂಗ. ತೊಡೆ ಮುರಿದಿದ್ದರೂ ಅವನು ಬದುಕಿರಬಹುದಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಮಾನಹೋದ ಮೇಲೆ ಅವನು ಹೆಚ್ಚು ಹೊತ್ತು ಬದುಕಿರಲಿಲ್ಲ.

"ಮಾನದಿಂದೊಡಗೂಡಿ ಜನಿಸಿದೆನು. ಆ ಮಾನ

ದೊಡನೆಯೇ ನಾನಿಂದು ಸ್ವರ್ಗಕೇರುವೆನು".

ಎಂಬುದು ಅವನ ಕೊನೆಯ ಮಾತು. ಬೆಂಗೊಡದೆ ಹೊಡೆದಾಡಿ ಬಾಂಧವರನ್ನು ಸಾಕಿ ಆಶ್ರಿತರ ಅಭೀಷ್ಟವನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಿ ತಾನು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದನೆಂದು ಅವನಿಗೆ ಸಮಾಧಾನ – ಅವನು ಆದರ್ಶ ಪುತ್ರ, ಪಿತೃ, ಪತಿ, ಬಂಧು, ರಾಜ. ಪಾಂಡವರ ಮೇಲೆ ಅವನಿಗೆ ಬಲರಾಮ ಅಶ್ವತ್ತಾಮರಂತೆ ರೋಷವಿಲ್ಲ. ತನ್ನ ಮಗು ಮುಂದೆ ಅವರ ಕರುಣೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಬೆಳೆಯಬೇಕೆಂದೂ ಬೆಳೆಯಬಲ್ಲುದೆಂದೂ ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿದಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ

"ಎಲೆ ಮಗು, ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ ಬಳಿ ಸಾರು. ನೀನವನ

ಉರುವ ಭುಜದೊತ್ತಿನಲೆ ಮೈಗೆ ಮೈ ಸೋಂಕುವೊಲು

ಕುಳಿತು ನೀಡೆನಗೊಲಿದು ತರ್ಪಣದ ಜಲವ"

ಎಂದು ದುರ್ಜಯನಿಗೆ ಹಿತೋಪದೇಶಮಾಡುವನು. ಬಲರಾಮನಿಗೇ ಅವನ ಈ ಮಾತು, ಈ ನಡತೆ, ಅರ್ಥವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಓಹೋ, ವೈರವು ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿತು!’ ಎಂದು ಅವನು ಆಶ್ಚರ್ಯಪಡುವನು.

ಇಲ್ಲಿ, ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನು ‘ನನ್ನನ್ನು ವಂಚಿಸಿ ಬಂದದ್ದರಿಂದ ನಿನಗೆ ಈ ಗತಿಯಾಯಿತು!’ ಎಂದು ದುರ್ಯೋಧನನನ್ನು ಆಕ್ಷೇಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ನಾನು ತಂದೆಗೆ ತರ್ಪಣಕೊಡಲು ತೊಡಗಿ ಉಳಿದುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಮರೆತ ಸಮಯದಲ್ಲಿಯೇ ಕುರುಕುಲಕ್ಕೆ ತಿಲಕನೆನಿಸಿದ ದುರ್ಯೋಧನನು ವಂಚನೆಗೆ ಗುರಿಯಾದನು!’ ಎಂದು ಅವನು ನೊಂದುಕೊಳ್ಳುವನು. ಆಜ್ಞಾಧಾರಕರಾದ ಹನ್ನೊಂದು ಅಕ್ಷೌಹಿಣೀಪಡೆಯೊಡನೆ, ಭೀಷ್ಮ ದ್ರೋಣರ ಮುಂದಾಳುತನದಲ್ಲಿ ಕಾದಿದ ಸ್ವಯಂ ಅತಿರಥನಾದ ದುರ್ಯೋಧನನು ಸೋಲಬೇಕಾದರೆ ಇದು ‘ಕಾಲವಶ’ವೆಂದು ಅವನು ನಿರ್ಧರಿಸುವನು. ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ತೊಡೆಮುರಿದು ಮೈಯೆಲ್ಲಾ ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದು ಬಿದ್ದಿದ್ದ ಅವನು ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನಿಗೆ ‘ಅಸ್ತಗಿರಿಶಿಖರವೇರಿ ನಿಂದ ಪಶ್ಚಿಮಕಾಲ ಸೂರ್ಯ’ನಂತೆ ಕಾಣುವನು. ಹುಟ್ಟಿದವರೆಲ್ಲರೂ ಸಾಯಲೇಬೇಕು. ಆದರೆ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹುಟ್ಟಿ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಮುಳುಗುವುದು ಎಲ್ಲರ ಪಾಲಿಗೂ ಬಂದದ್ದಲ್ಲ. ಅದು ಅಸ್ತ, ಮರಣವಲ್ಲ.

ದುರ್ಯೋಧನನು ಇಲ್ಲಿ ಬಾಲವಧೆಯನ್ನು ನೋಡಿ, ಹೇಸಿ, ‘ಹರಿ ಹರಿ!’ ಎಂದು ಸಾಯುವುದಿಲ್ಲ. ಗುರುಪುತ್ರನು ತನ್ನ ಮಗನನ್ನು ‘ಅಭಿಷೇಕವಿರದೊಡಂ ನೀನೆ ದೊರೆಯಾಗು; ವಿಪ್ರವಚನಗಳಿಂದ ರಾಜನಾಗು!’ ಎಂದು ಆಶೀರ್ವದಿಸಿದಾಗ ಅದನ್ನು ನೋಡಿ, ಯಮನಿಂದ ಬಂದ ವೀರವಾಹಿಯಾದ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ “ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ” - ಪ್ರಾಯಶಃ ಸಶರೀರನಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ, ಅದನ್ನು ರಂಗದಮೇಲೆ ತೋರಿಸಬೇಕೆಂಬುದು ಕವಿಯ ಭಾವವಿರಬಹುದು. ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ತಪೋವನಕ್ಕೂ ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನು ಶತ್ರುದಳಕ್ಕೂ ಹೋಗುವುದಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. (ಅವುಗಳ ಘೋರ ಪರಿಣಾಮಗಳಾದ ಕಾಳ್ಗಿಚ್ಚು ಕಗ್ಗೊಲೆಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿಯೂ ಇಲ್ಲ) ಅನಂತರ ಭರತವಾಕ್ಯದಿಂದ ನಾಟಕ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಎಲ್ಲರೂ ಹೊರಡುತ್ತಾರೆ. ದುರ್ಯೋಧನನು ಸಾಯಲಿಲ್ಲ, (ಅವನು ಸತ್ತನೆಂದು ಪ್ರತಿಮಾ ನಾಟಕದಲ್ಲಿರುವಂತೆ ಯಾರದೂ ಅಳುವಿಲ್ಲ) ಅವನು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋದನು; ಅವನ ಮಗ ರಾಜನಾದನು - ನಾಟಕವು ಸಂತೋಷದಲ್ಲಿಯೇ ಮುಗಿಯಿತು ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.*

ಇಲ್ಲಿ, ಕೊನೆಗೆ ಪಟ್ಟಾಭಿಷಿಕ್ತನಾದ್ದರಿಂದ ಮಗು ದುರ್ಜಯ ಊರುಭಂಗದ ‘ನಾಯಕ’ನೆನ್ನಬಹುದೇ? ಇಲ್ಲ. ಊರುಭಂಗವಾದದ್ದು ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೆ. ಅವನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದ ಭೀಮನು ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಬರುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಇರುವನೆಲ್ಲಾ ದುರ್ಯೋಧನ; ಅವನೇ ನಾಯಕ. ಅವನೇ ನಾಟಕದ ತುಂಬ. ಕೊನೆಗೆ ಅವನು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗಲಿ, ಅವನ ಮಗನಿಗೆ ಪಟ್ಟವಾಗಲಿ, ನಾವು ಅದಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿನ ಕರುಣಮಯವಾದ ದುರಂತದೃಶ್ಯವನ್ನು ಮರೆಯುವ ಹಾಗಿಲ್ಲ. ಅದು ಮಂಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ದುರ್ಯೋಧನನು ‘ವೀರಪುರುಷ’; ಅವನು ಕಾಲವಶನಾಗಿ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಅಸ್ತಮಿಸಿದನು. ‘ಹಿಡಿಂಬ ರಾಕ್ಷಸನಸುವನಾರಿಸಿದ ಭೀಮನಿಗೆ ನಾನಿಂದು ಸೋತೆನೆಂದೆಣಿಸಿದಿರಾ?............ ಇಲ್ಲ, ನಾನು ಸೋಲ್ತುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಅವನು ಬಲರಾಮನಿಗೆ ಉತ್ತರ ಕೊಟ್ಟದ್ದರಲ್ಲಿ ಸತ್ಯವಿದೆ. ಅವನಿಗೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಯಾವ ಕಿಂಕೃತಿಯೂ ಇರುವಂತಿಲ್ಲ. ಔದ್ಧತ್ಯವಿಲ್ಲ; ಅಶಾಂತಿ ಇಲ್ಲ. ಊರುಭಂಗದ ದುರ್ಯೋಧನನು ಧೀರ ಪ್ರಶಾಂತನಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ‘ಮನದೊಳೊಳ್ಪಿಂ ಶಾಂತಿ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಸೋದರನೆಂಬಂತೆ ಉಪಶಾಂತಿಯಂ ತಳೆಯಲಿ’ ಎಂಬ ಧರ್ಮರಾಜನ ಆಶೆಯು ಇಲ್ಲಿ ಫಲಿಸಿದಂತಿದೆ.**

*

"The Urubhanga, which has erroneously been treated as a tragedy, is on the contrary the depicting of the deplorable fate of an enemy of Krishna…. The Urubhanga's conclusion is happy, not tragic, for the worshipper of Krishna". – Keith's Sanskrit Drama. p. 38 **

೧-೨-೧೯೫೫</section>

</section>

<h1 class="level1-title" epub:type="title">ಕನ್ನಡ ಕವಿವರ್ಯ ಶ್ರೀ ಕೆ.ವಿ. ಪುಟ್ಟಪ್ಪನವರು</h1>

ಅಧ್ಯಕ್ಷರೇ ಮತ್ತು ಮಹನೀಯರೇ,

ಭಾರತ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತಿನಿಂದ ಬಹುಮಾನಿತರಾದ ಕನ್ನಡ ಕವಿವರ್ಯ ಪ್ರಿನ್ಸಿಪಲ್ ಪುಟ್ಟಪ್ಪನವರನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು ಏರ್ಪಡಿಸಿರುವ ಈ ಸಮಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡಲು ಅವಕಾಶ ದೊರೆತಿರುವುದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ತುಂಬ ಸಂತೋಷಿಸುತ್ತೇನೆ. ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು ಅಖಂಡ ಕರ್ಣಾಟಕವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುವ ಸಂಸ್ಥೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ನೀಡಿರುವ ಸ್ವಾಗತಾಭಿನಂದನಗಳು ಕನ್ನಡಿಗರೆಲ್ಲರ ಸಂತೋಷವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವವಾಗಿವೆ. ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಅವರಿಗೆ ಬಹುಮಾನವನ್ನಿತ್ತು, ಉಪಾಧ್ಯಾಯವರ್ಗಕ್ಕೂ, ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯಕ್ಕೂ, ಆಧುನಿಕ ಕನ್ನಡ ಕವಿಕುಲಕ್ಕೂ ಗೌರವಕೊಟ್ಟಿದೆ. ಈ ಶತಮಾನದ ಆದಿಯಿಂದಲೂ ಕನ್ನಡದ ಏಳುಬೀಳುಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿರುವ ನಮ್ಮಂಥವರಿಗೆ ಇದೊಂದು ಅಪೂರ್ವವಾದ ಶುಭ ಸಂದರ್ಭವಾಗಿದೆ.

ಈ ಹಿರಿಯ ಬಹುಮಾನ ಬಂದಿರುವುದು ಶ್ರೀಮಾನ್ ಪುಟ್ಟಪ್ಪನವರ “ರಾಮಾಯಣದರ್ಶನ”ಕ್ಕೆ. ಅದು ಅವರ ಕಾವ್ಯ ಪರ್ವತಶ್ರೇಣಿಯಲ್ಲಿ ಗೌರೀ ಶಂಕರ; ಅದಕ್ಕೆ ಎಡಗೈ ಬಲಗೈಗಳಂತಿರುವ ಹಲವು ಶಿಖರಗಳು ಆ ಶ್ರೇಣಿಯಲ್ಲಿವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಕನ್ನಡಿಗರೆಲ್ಲರೂ ಬಲ್ಲರು.

ಸಾಹಿತ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಪುಟ್ಟಪ್ಪನವರದು ಬಹುದೀರ್ಘವಾದ ವ್ಯವಸಾಯ. ನನಗೆ ತಿಳಿದಂತೆ, ಅದು ಈಗ್ಗೆ ಸುಮಾರು ಮೂವತ್ತು ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಹಿಂದೆಯೇ ಆರಂಭವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ನಾನು ಮಹಾರಾಜಾ ಕಾಲೇಜಿಗೆ ೧೯೨೬ರಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡದ ಅಧ್ಯಾಪಕನಾಗಿ ಹೋಗುವ ಹೊತ್ತಿಗಾಗಲೇ ‘ಪುಟ್ಟಪ್ಪನೆಂಬ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಇದ್ದಾನಂತೆ, ಆತ ಉತ್ತಮವಾದ ಕವಿತೆಗಳನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾನಂತೆ’ ಎಂದು ಜನ ವಿಸ್ಮಯಭರಿತರಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಆಗ ಉಪಾಧ್ಯಾಯರೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬರೆಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಉಪಾಧ್ಯಾಯನ ಕೆಲಸ ಪಾಠ ಹೇಳಿಬಿಟ್ಟರೆ ಮುಗಿಯಿತು ಎಂದು ಎಲ್ಲರೂ ತಿಳಿದಿದ್ದ ಕಾಲ ಅದು; ಆದ್ದರಿಂದ ನನಗೆ ಈ ತರುಣ ಕವಿಯ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಗೂಢವಾದ ಗೌರವವೂ ತೀವ್ರವಾದ ಕುತೂಹಲವೂ ಉಂಟಾಗಿದ್ದುವು. ಮೊದಲ ದಿನವೇ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಹಾಜರಿಯನ್ನು ಕರೆದಾಗ ಪುಟ್ಟಪ್ಪನವರ ಹೆಸರು ಬರಲು ತಟ್ಟನೆ ಕತ್ತೆತ್ತಿ, ಅದು ಯಾರೆಂದು ನೋಡಿದ್ದು ಇಂದಿಗೂ ನನಗೆ ಜ್ಞಾಪಕವಿದೆ. ಅಷ್ಟೇನೂ ದೃಢಾಂಗನಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಕಿಶೋರಚಂದ್ರನ ಎಳ ಬೆಳಕಿನಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತ, ಬೇಲೂರ ಗುಡಿಯ ಗೋಡೆಯ ಮೇಲೆ ಕೆತ್ತಿದ್ದ ದೇವತೆಯ ವಿಗ್ರಹದಂತೆ ನಿಶ್ಚಲವಾಗಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ತರುಣ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯ ಗಂಭೀರ ಮುಖಮುದ್ರೆಯನ್ನು ನೋಡಿ, ನಾನು ಸಂತೋಷದಿಂದಲೂ ಮೆಚ್ಚುಗೆಯಿಂದಲೂ ಕ್ಷಣಕಾಲ ಸ್ತಂಭಿತನಾಗಿ ನಿಂತು ಮುಂದೆ ಹೋದೆ. ಆಗ ಅವರು ಎಷ್ಟು ಬರೆದಿದ್ದರೋ ಏನೇನು ಬರೆದಿದ್ದರೋ ನನಗೆ ಗೊತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ, ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೇ ಅವರು ಬರೆದಿದ್ದ ಕೆಲವು ಕವಿತೆಗಳನ್ನು – ಒಂದು ನೋಟ್ ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದ್ದಷ್ಟನ್ನು – ಓದುವ ಸುಯೋಗ ಒದಗಿತು. ಅದೊಂದು ಅಪೂರ್ವ ಅನುಭವ. ಆ ಅನುಭವವೇ ನಾನು ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ ವರ್ಗವಾಗಿ ಬಂದಮೇಲೆ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲನೆಯ ಕನ್ನಡ ಕವಿಸಮ್ಮೇಳನವನ್ನು - ‘ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಕವಿ’ ಸಮ್ಮೇಳನವನ್ನು – ಏರ್ಪಡಿಸಿ ಅದಕ್ಕೆ ಅವರನ್ನು ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ಮಾಡಿದ್ದಕ್ಕೆ ಮೂಲ. ಅಂದಿನಿಂದ ಅವರ ಕೃತಿಯ ಪರಿಚಯ ಸಂತತವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದೆ. ಅವರ ರಾಮಾಯಣ ದರ್ಶನವನ್ನು ಹಸ್ತಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಮೊದಮೊದಲು ನೋಡಿದವರಲ್ಲಿ ನಾನೂ ಒಬ್ಬ. ಅದರ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಸಚಿತ್ರವಾಗಿ ಮೊದಲು ಪ್ರಕಟಿಸಿ ಪರಿಚಯ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದು ‘ಪ್ರಬುದ್ಧ ಕರ್ಣಾಟಕ’.

ಕವಿ ಪುಟ್ಟಪ್ಪನವರು ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ ಹೊಸಬರೇನಲ್ಲ. ಅವರು ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ಹಲವು ವರ್ಷ ನನ್ನಂತೆಯೇ ಉಪಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರಾಗಿದ್ದರು. ಇದನ್ನು ಅನೇಕರು ಬಲ್ಲರು. ಆದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಎಷ್ಟೋ ವರ್ಷ ಹಿಂದೆಯೇ ಅವರು ಇಲ್ಲಿನ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ವೃಂದಕ್ಕೆ ತಮ್ಮ ನವೀನ ಕವಿತೆಗಳಿಂದ, ತನ್ಮಯರಾಗಿ ಅವನ್ನು ಆವೇಶದೊಡನೆ ಪಠಿಸುವ ಮೋಹಕವಾದ ಮಾಯೆಯಿಂದ, ಮುಂಗಾರು ಗುಡುಗಿನಂಥ ಗಂಡುದನಿಯಿಂದ, ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ ಬಂದರೆಂಬ ವರ್ತಮಾನ ತಿಳಿದರೆ ಸಾಕು, ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿಯ ಸಮಾಜ ಸಂಘಗಳ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳೂ ಅವರನ್ನು ಹಿಡಿದು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಿ ಪದ್ಯಗಳನ್ನು ಓದಿಸುತ್ತಿದ್ದರು, ಆದರದಿಂದ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದರು. “ವರ್ಷಕ್ಕೊಂದು ಸಲವಾದರೂ ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ ಬನ್ನಿ; ನಿಮ್ಮ ಕವಿತೆಗಳನ್ನು ಓದಿ ಕವಿ ಕಾವ್ಯದರ್ಶನವನ್ನು ಕನ್ನಡಿಗರಿಗೆ ನೀಡಿ; ಅವರು ತಮ್ಮ ವೃದ್ಧಾಪ್ಯದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ‘ನಾವು ಕವಿ ಪುಟ್ಟಪ್ಪನವರನ್ನು ಕಣ್ಣಾರ ಕಂಡಿದ್ದೆವು, ಅವರ ಕವಿತೆಗಳನ್ನು ಅವರೇ ಓದಿದ್ದನ್ನು ಕಿವಿಯಾರ ಕೇಳಿದ್ದೆವು’ ಎಂದು ಹೆಮ್ಮೆಯಿಂದ ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ” ಎಂದು ನಾನು ಅವರನ್ನು ಕೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದುದುಂಟು. ಈಚೆಗೆ ಅವರ ಓದುಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ನಾನು ಕೇಳಿಲ್ಲ - ಭಾಷಣಗಳೂ ಅಷ್ಟೇ. ಅವರ ಕವಿತೆಯನ್ನು ಅವರ ಬಾಯಿಂದಲೇ ಕೇಳಬೇಕು – ಆಗಲೇ, ಅದರ ಇನಿದನಿ ತನಿವೆಳಗು ತೀಕ್ಷ್ಣ ತೇಜಸ್ಸು ಘನಗಾಂಭೀರ್ಯ ಕಂಡುಬಂದಾವು! ಶ್ರೀಮಾನ್ ಜವರೇಗೌಡರೇ ಮುಂತಾದವರು ರಾಮಾಯಣ ದರ್ಶನದ ಮೇಲೆ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಬರೆದು ವಿವರಣೆ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ, ವಿಮರ್ಶೆ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ಈ ಮಹಾಛಂದಸ್ಸಿನ ಮಹಾಕಾವ್ಯದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಅದನ್ನು ಬರೆದ ಮಹಾಕವಿಯಿಂದಲೇ ಕೇಳಬೇಕೆಂದು ನನಗೆ ಕುತೂಹಲವಿದೆ. ನನ್ನಂತೆಯೇ ಕುತೂಹಲವಿರುವವರು ಅನೇಕರು ಇದ್ದಾರು.

ಪುಟ್ಟಪ್ಪನವರು ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ಬದಲಾಗಿ ದರ್ಶನಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ವ್ಯಾಸಂಗ ಮಾಡಿ ಸಂನ್ಯಾಸ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಬಿಡುವರೇನೋ ಎಂದು ಅವರ ಬಂಧುಮಿತ್ರರು ಕಳವಳಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಕಾಲವೊಂದಿತ್ತು. ಆದರೆ, ಅವರು ರಾಮಕೃಷ್ಣನಿಲಯದೊಳಗಿದ್ದರೂ ಆ ಮಠಕ್ಕೆ ದಕ್ಕಲಿಲ್ಲ. ರಾಮಕೃಷ್ಣ ಪರಮಹಂಸರು ಕೃಪೆಯಿಂದ ಬಿಟ್ಟು ಕೊಟ್ಟರು. ಒಳಗೆ ಕವಿತಾಪ್ರವೃತ್ತಿ ಜೀವನದಿಯಂತೆ ಉಕ್ಕುತ್ತಿರುವಾಗ ನಿವೃತ್ತಿ ಮಾರ್ಗ ಸಿದ್ಧಿಸುವುದು ಹೇಗೆ? ಆದರೆ ಇಂದಿಗೂ ಅವರಲ್ಲಿ ಒಳಮೈ ವೇದಾಂತದ್ದೇಯೆ. ತಾವು ಒಂದು ಕಾರು ಕೊಂಡುಕೊಂಡರೆ ಶಕ್ತಿದೇವತೆ ತಮ್ಮನ್ನು ನಡೆಸಲು ಬಂದಳು ಎಂದೆನ್ನಿಸುತ್ತದೆ ಅವರಿಗೆ; ಮನೆಯ ಅಂಗಳದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸುಂದರವಾದ ಹೂಬಿಟ್ಟರೆ ಅದು ಆನಂದ ಸ್ವರೂಪನಾದ ಪರಮಾತ್ಮನ ವಿಕಾಸವೆನ್ನಿಸುತ್ತದೆ. ಆ ಅನುಭವ ಕವಿತೆಯಾಗಿ ಹೊಮ್ಮುತ್ತದೆ. ಒಂದೊಂದು ಸಾರಿ, ಈ ಸಹಜವಾದ ದಿವ್ಯಕವಚವನ್ನು ಅವರು ಎಲ್ಲಿ ಮೊಗಚಿ ತೊಟ್ಟುಕೊಂಡುಬಿಡುತ್ತಾರೋ, ವೇದಾಂತ ಹೊರ ಮುಖವಾಗಿ, ಕವಿತೆ ಅಂತರ್ಮುಖವಾಗಿ ಬಿಡುತ್ತದೆಯೋ ಎಂದು ನನಗೆ ಶಂಕೆಯುಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾದರೆ ಅವರ ಪದ್ಯವೂ ಗದ್ಯವೂ ಅರವಿಂದರ ಲೇಖನದಂತೆ ನಿಗೂಢವಾಗಿ ಬಿಡುತ್ತದೆ; ಅವರು ಅರವಿಂದರಾಗುವುದು ಬೇಡ, ರವೀಂದ್ರರಾಗಿಯೇ ಇರಲಿ.

ಶ್ರೀಮಾನ್ ಪುಟ್ಟಪ್ಪನವರು ವರಕವಿಗಳು; ಅವರು ಕೀರ್ತಿಗಾಗಲಿ, ಬಹುಮಾನಕ್ಕಾಗಲಿ ಬರೆದವರಲ್ಲ; ಕೀರ್ತಿ ಒಂದು ಶನಿ ಎಂದವರು ಅವರು; ಆದರೆ ಶನಿ ಬರುವ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಯಾರನ್ನು ಕೇಳುತ್ತದೆ? ಬೆನ್ನುಹತ್ತಿಯೇ ಹತ್ತುತ್ತದೆ; ಬೇಡವೆಂದಷ್ಟೂ ಮೆಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಲಭ್ಯವಿಲ್ಲದವರು ಬಾ ಎಂದು ಗೋಗರೆದರೂ ಓಡಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಸಂಪತ್ತೂ ಅಷ್ಟೆ; ದುಡ್ಡಿನ ಆಸೆಗೆ ಬರೆದವನ ಕವಿತೆ ‘ಭೋಜನಂ ದೇಹಿ ರಾಜೇಂದ್ರ!.......’ ಎಂಬಂತಾಗುತ್ತದೆ. ದೇವರು ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ ಯಜಮಾನ. ಯಾರಿಂದಲಾದರೂ ತನ್ನ ಕೆಲಸವಾಗಬೇಕಾದರೆ ಅವರಿಗೆ ತಕ್ಕ ಪ್ರಲೋಭನಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಿ, ಅನುಕೂಲಗಳನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿ, ದುಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಶ್ರೀಮಾನ್ ಪುಟ್ಟಪ್ಪನವರಿಗೆ ಹೀಗೆ ಕವಿಪ್ರತಿಭೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಸುಖ ಶಾಂತಿ ಸಂತೋಷ ಸಾಧನಗಳನ್ನೆಲ್ಲಾ ಕೈತುಂಬ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಅವರು ಶ್ರೀಮಂತ ಕವಿಗಳು. ಈ ಬಹುಮಾನಕ್ಕೆ ಅವರು ಕೈಯೊಡ್ಡಲಿಲ್ಲ, ಪ್ರಯತ್ನಪಡಲಿಲ್ಲ; ಅದನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲೂ ಇಲ್ಲ; ಅಂಥ ಬಹುಮಾನವನ್ನು ಅವರೇ ನೀಡಲು ದೇವರು ಶಕ್ತಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಅವರಿಗೆ ಬಿರುದು ಬಹುಮಾನಗಳನ್ನು ಕೊಡುವುದು ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ನೀರು ಹನಿಸುವ ಹಾಗೆ! ಅವರ ಒಂದೊಂದ ಕವಿತೆಯೂ ಒಂದೊಂದು ಬಿರುದು, ಒಂದೊಂದು ಬಹುಮಾನ.

ಭಾರತ ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡಮಿಯ ಈ ಕಾರ್ಯನೀತಿಯಿಂದ ಕನ್ನಡಿಗರಿಗೆ ಎಷ್ಟು ಸಂತೋಷವಾಗಿದೆಯೋ ಅಷ್ಟೇ ಧೈರ್ಯವೂ ಬಂದಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಭರತಖಂಡವು ನೂರಾರು ಭಾಷೆಗಳ ತವರು ಮನೆ. ಒಂದಾನೊಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಭಾಷೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಆದ್ಯಂತವೂ ಪ್ರಚಲಿತವಾದ ಭಾಷೆ, ವಿದ್ಯಾವಂತರ ವಿದ್ವಾಂಸರ ಭಾಷೆ - ಸಂಸ್ಕೃತ ಎಂಬಂತಿತ್ತು. ಇಂಗ್ಲಿಷಿನವರು ಬಂದಮೇಲೆ ಅವರೂ ಅದಕ್ಕೇ ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯವಿತ್ತರು. ದ್ರಾವಿಡ ಭಾಷೆ ಅವರ ಗಮನಕ್ಕೆ ಬಂದದ್ದು ಈಚೆಗೆ; ದ್ರಾವಿಡವೆಂದರೆ ಇತ್ತೀಚಿನವರೆಗೂ ಎಲ್ಲರೂ ತಮಿಳನ್ನೇ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ನಮ್ಮವರೇ ಕನ್ನಡವನ್ನು ಬಡಗಭಾಷೆ, ಅಪಭ್ರಂಶ, ಎಂದು ಮೂಲೆಗೆ ಒತ್ತಿದ್ದರು. ಪ್ರೌಢಶಿಕ್ಷಣ ಭಾಷೆ, ರಾಜಭಾಷೆ ಎಲ್ಲಾ ಇಂಗ್ಲಿಷು ಆಗಿತ್ತು; ಇಂಥ ಇಂಗ್ಲಿಷು ಒಂದು ಕಾಲನ್ನು ಹೊರಗಿಟ್ಟಿರುವಾಗ, ಹಿಂದಿ ನಾಲ್ಕು ಕಾಲಿಂದಲೂ ಮುನ್ನುಗ್ಗುತ್ತಿದೆ. ಈ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಕನ್ನಡವೆಂಬ ಭಾಷೆಯೊಂದಿದೆ, ಅದಕ್ಕೆ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಪುಷ್ಟವಾದ ಜೀವಂತ ಸಾಹಿತ್ಯವಿದೆ, ಎಂಬುದು ಇಂದಿನ ಸರ್ಕಾರದ ಗಮನಕ್ಕೆ ಬಂದಿದೆ, ಕನ್ನಡ ಅದರ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬಿದ್ದಿದೆ ಎಂದು ಇದರಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಮುಂದೆ - ‘ಜೀವನ್ ಭದ್ರಾಣಿ ಪಶ್ಯತಿ!" ಶ್ರೀಮಾನ್ ಪುಟ್ಟಪ್ಪನವರು ಇದಕ್ಕೆ ನಿಮಿತ್ತರಾದ ಸವ್ಯಸಾಚಿಗಳು; ಅವರು ಧನ್ಯರು.

ಬಹುಮಾನವನ್ನೇರ್ಪಡಿಸುವುದು ಒಳ್ಳೆಯದು. ಅದರಿಂದ, ಕೊಟ್ಟವರು ಕೊಂಡವರು ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಗೌರವ. ಆದರೆ, ಎರಡುಕೋಟಿ ಜನ ಆಡುವ ಮಾತಿಗೆ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹವೆಂದು ಐದು ಸಾವಿರವಲ್ಲ ಐವತ್ತು ಸಾವಿರ ರೂಪಾಯಿಯನ್ನು ಒಬ್ಬರಿಗೆ ಕೊಟ್ಟು ಅದರ ಪೋಷಣೆಗೆ ಮುಂದೇನೂ ಮಾಡದೆ ಬಿಟ್ಟರೆ ಕನ್ನಡ ಭಾಷಾ ಸಾಹಿತ್ಯಗಳ ಸಮಸ್ಯೆ ಬಗೆಹರಿಯುವುದಿಲ್ಲ. (ತೆಲುಗು ತಮಿಳುಗಳ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿಯೂ ಹೀಗೆಯೇ) ಶಿಕ್ಷಣಕ್ರಮದಲ್ಲಿಯೂ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿಯೂ ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಸ್ಥಾನಮಾನಗಳು ದೊರೆಯದಿದ್ದರೆ, ಅದು ಮೂಲೆ ಗುಂಪಾಗಿ, ಮುಂದಿನ ತಲೆಮಾರಿನ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಬರೆಯುವವರು ಓದುವವರೇ ಇಲ್ಲದೆ ಹೋಗಬಹುದು; ಬಹುಮಾನ ಕೊಡುತ್ತೇವೆಂದು ಮುಂದೆ ಬಂದು ಪಂಜುಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಹುಡುಕಿದರೂ ಪುಟ್ಟಪ್ಪನವರಂಥ ಮೇಲುಮಟ್ಟದ ಕವಿ ದೊರೆಯದಂತಾಗಬಹುದು. ಕೇಂದ್ರ ಸರಕಾರದ, ಮತ್ತು ಅದರ ಜಾಡಿನಲ್ಲಿಯೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವ ಪ್ರಾಂತೀಯ ಸರಕಾರದ ಇಂದಿನ ಭಾಷಾ ನೀತಿಯನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ಯಾರಿಗಾದರೂ ಈ ಶಂಕೆಯುಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ದ್ರಾವಿಡಕಳಗಂ ಕಾಮರಾಜನಾಡರ್ ಇಂಥವರ ಮಾತಿರಲಿ, ತಮ್ಮ ತಾಯ್ನುಡಿಗೆ ಒದಗಿದ ಕಂಟಕದ ನಿವಾರಣೆಗಾಗಿ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹ ಹೂಡಿದವರನ್ನು ಸೆರೆಗೆ ಕಳುಹಿಸಿದ್ದ ‘ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಹುಲಿ’ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ರಾಜಗೋಪಾಲಾಚಾರ್ಯರೇ ಈಗ ಈ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಚಳವಳಿ ಹೂಡಿರುವುದು ಎಲ್ಲರ ಗಮನಕ್ಕೂ ಬಂದಿದೆ. ಕನ್ನಡವಕ್ಕಿ ಹೊನ್ನಿನ ಪಂಜರದಲ್ಲಿ ಸೆರೆಯಾಗಿ ಕುಳಿತರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಮೋಕ್ಷವಿಲ್ಲ.

ಸರ್ಕಾರದ ಕೃಪಾಕಟಾಕ್ಷ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದರೆ ಎಂಥ ಉಗ್ರವ್ಯಕ್ತಿಯ ತೇಜಸ್ಸೂ ಉಡುಗುತ್ತದೆ; ಅವನು ಸರ್ಕಾರದ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನ ಭಕ್ತನಾಗದಿದ್ದರೂ ಅಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ ದಾಕ್ಷಿಣ್ಯಪರನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ವಿರೋಧಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಲಿ ಖಂಡಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಲಿ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ; ಇದೊಂದು ಆಡಳಿತದ ಚತುರ ನೀತಿ. ಆದರೆ ಪುಟ್ಟಪ್ಪನವರ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ಈ ಹೆದರಿಕೆ ಅನಾವಶ್ಯಕ. ಏಕೆಂದರೆ, ಅವರು ಈ ಕೃಪಾಕಟಾಕ್ಷಕ್ಕೆ ಬಾಯಿ ಬಾಯಿ ಬಿಡುವವರಲ್ಲ. ಅವರ ಕೀರ್ತಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಗಳು ಸರ್ಕಾರದ ಕೃಪಾಕಟಾಕ್ಷದ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿಲ್ಲ; ಕನ್ನಡ ಮಹಾಜನರು ಅವರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಅಂತರಂಗದಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟ ಪ್ರೀತಿ ಗೌರವಗಳನ್ನು ಸರ್ಕಾರವು ಬಹಿರಂಗವಾಗಿ ಅನುಮೋದಿಸಿದೆ; ಅಷ್ಟೇಯೆ. ಇನ್ನು, ಈ ಬಹುಮಾನದ ಬೆಲೆ: ಐದು ಸಾವಿರರೂಪಾಯಿ ಈ ಬಡದೇಶಕ್ಕೆ ದೊಡ್ಡದೇ; ಆದರೆ ಇದೇನು ಕಾವ್ಯದ ಬೆಲೆಯಲ್ಲ. ಕಾವ್ಯಕ್ಕೆ ಧನರೂಪದಲ್ಲಿ ಬೆಲೆ ಕಟ್ಟುವವರು ಯಾರು? ಅದೇನು ಉಪ್ಪೇ ಹುಣಿಸೇಹಣ್ಣೇ ಬೆಲೆಕಟ್ಟುವುದಕ್ಕೆ? ಆದ್ದರಿಂದ ಕನ್ನಡದ ವಿಚಾರಕ್ಕೆ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಪುಟ್ಟಪ್ಪನವರ ಮನಃಪ್ರವೃತ್ತಿಯಾಗಲಿ, ಕಾರ್ಯಪ್ರವೃತ್ತಿಯಾಗಲಿ, ಈ ಬಹುಮಾನ ಸನ್ಮಾನಗಳಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ವಿಚಲಿತವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ನಾವು ಧೈರ್ಯವಾಗಿರಬಹುದು. ಏಕೆಂದರೆ, ಅವರ ಭಾಷಾಭಿಮಾನ ಇಂದಿನದಲ್ಲ, ನಿನ್ನೆಯದಲ್ಲ. ಅದು ರೂಢಮೂಲವಾಗಿದ್ದು ದಿನ ದಿನಕ್ಕೂ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದೆ, ಬಲವಾಗುತ್ತಿದೆ. ಸಂದರ್ಭ ಬಂದಾಗಲೆಲ್ಲಾ ಕನ್ನಡದ ಪರವಾಗಿ ಅವರು ಕವಿಸಹಜವಾದ ವಾಣಿಯಿಂದ ಸ್ಫೂರ್ತಿಮತ್ತಾಗಿ ವಾದಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇದುವರೆಗೂ ಅವರು ಅಧ್ಯಾಪಕರಾಗಿದ್ದರು. ಸಾವಿರ ರೂಪಾಯಿ ಸಂಬಳ ಬಂದರೂ ಉಪಾಧ್ಯಾಯ ಉಪಾಧ್ಯಾಯನೇ; ಅವನು ಗಂಟಲು ಒಣಗಿಸಿಕೊಂಡರೆ ಯಾರು ಲಕ್ಷ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ? ಈಗ ಅಧ್ಯಾಪಕ ವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಅವರು ಅಧಿಕಾರಪದವಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ಇಂದಿನ ಉನ್ನತಸ್ಥಾನದಿಂದ ಮುಂದಿನ ಮೆಟ್ಟಲು ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅಧಿಕಾರ ಸ್ಥಾನವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂದೂ ಮುಂದೂ ಅವರ ಕೈ ಬಾಯಿಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ; ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಅವರ ಅಧಿಕಾರಾಭಿಮಾನಗಳು ರಕ್ಷಾಕವಚವಾಗಿರುತ್ತವೆಂಬುದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ.

ಅವರಿಗೆ ದೇವರು ದೀರ್ಘಾಯುರಾರೋಗ್ಯಗಳನ್ನು ದಯಪಾಲಿಸಲಿ, ಅವರ ಪರಿಶ್ರಮದಿಂದ, ಬೆಂಬಲದಿಂದ, ಪ್ರೋತ್ಸಾಹದಿಂದ, ಕನ್ನಡನಾಡು ನುಡಿಗಳು ಬಲಿಯಲಿ, ನಲಿಯಲಿ - ಎಂದು ತಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಪರವಾಗಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತೇನೆ.*

* ೧೫-೫-೧೯೫೫ (ಕನ್ನಡ ನುಡಿಯಿಂದ)</section>

ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು ಕೈಕೊಂಡಿರುವ ಕನ್ನಡ ನಿಘಂಟಿನ ‘ಮಾದರಿ ಪುಟ’ಗಳಲ್ಲಿ ‘ಅತ್ತಿಗೆ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದದ ಕೆಳಗೆ ಹೀಗೆ ಬರೆದಿದೆ:-

ಅತ್ತಿಗೆ೧ (ನಾ) < ಅತ್ತಿಕಾ? (ಸಂ) ಅಣ್ಣನ ಹೆಂಡತಿ. ಮುನ್ನಿನ ಜನ್ಮಾಂತರದತ್ತಿಗೆಯಪ್ಪ ಪೆಣ್ಣರಿಯಿಂದಂ (ವಡ್ಡಾ ೧-೧೫. ೯೦೦); ಅಣ್ಣ ತನ್ನವನಾದರೆ ಅತ್ತಿಗೆ ತನ್ನವಳೇ (ಗಾ) ಕಿ.

ಅತ್ತಿಗೆ೨ (ನಾ) < ಅಱ್ತಿಗೆ. ಪ್ರೀತಿಯವಳು, ಇನಿಯಳು, ಹೆಂಡತಿ. ಈಗಳಬ್ಬೆಯೆಂದತ್ತಿಗೆಯೆಂಬ ಮಾತನೆನಗೇನೆನಲಕ್ಕುಮೆ ಪಂಕಜಾನನೇ (ಪಂಪಭಾ. ೧-೭೫. ೯೪೧); ಅಬ್ಬೆಯೆಂದತ್ತಿಗೆಯೆಂದೊಡೆ ನಾಲಗೆಯಾತನ ತಲೆ ಸಿಡಿಲ್ದು ಪಾಱುೞ್ಗುಂ (ಶಾಂತಿಪು. ೬-೮೧).

* * * * *

ಈಗ ನಾವು ‘ಅತ್ತಿಗೆ’ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ‘ಅಣ್ಣನ ಹೆಂಡತಿ’ ಎಂಬರ್ಥದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ ಗಂಡನ ಅಕ್ಕ, ಹೆಂಡತಿಯ ಅಕ್ಕ, ಎಂಬ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುವುದಕ್ಕೂ, ಕೆಲವು ವೇಳೆ ಸೋದರತ್ತೆಯ ಅಥವಾ ಸೋದರಮಾವನ ಮಗಳಿಗೂ ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತೇವೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ತನಗಿಂತ ಹಿರಿಯಳು ಎಂಬರ್ಥ ಅಡಗಿರುತ್ತದೆ. ತಮ್ಮನ ಹೆಂಡತಿ, ಗಂಡನ ತಂಗಿ, ಹೆಂಡತಿಯ ತಂಗಿಯರನ್ನು ‘ನಾದಿನಿ’ ಎನ್ನುತ್ತೇವೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಕಿರಿಯಳು ಎಂಬರ್ಥ ಅಡಗಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಅತ್ತಿಗೆ ಎಂಬ ಮಾತು ಅಣ್ಣನ ಹೆಂಡತಿ ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಎಂದಿನಿಂದ ರೂಢಿಗೆ ಬಂದಿದೆ ಎಂಬುದು ವಿಚಾರಾರ್ಹವಾದದ್ದು.೧

೧ ‘ವಡ್ಡಾರಾಧನೆ’ (೯೦೦?) ಯದೇ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಚೀನವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಪ್ರಯೋಗ. ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹಿಂದಿನ ಸಾಹಿತ್ಯ ದೊರೆತಿಲ್ಲ. ದೊರೆತಿರುವ ಹಿಂದಿನ ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಶಬ್ದ ಸಿಕ್ಕಿಲ್ಲ. ‘ವಡ್ಡಾರಾಧನೆ’ಯು ಅದರ ಕಾಲ ದೇಶ ವಿಷಯ ಕರ್ತೃತ್ವಾದಿಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಒಂದು ಹಿರಿಯ ಸಮಸ್ಯೆಯಾಗಿದೆ. ಅದು ಅಷ್ಟು ಪ್ರಾಚೀನವಲ್ಲವಾದರೆ, ಪಂಪನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ‘ಅತ್ತಿಗೆ’ ಶಬ್ದಕ್ಕೆ ಅಣ್ಣನ ಹೆಂಡತಿ ಎಂಬ ಅರ್ಥವಿತ್ತೇ ಎಂಬುದೇ ಸಂದೇಹಕ್ಕಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ತಮಿಳು ತೆಲುಗುಗಳಲ್ಲಿ ಇದರ ಪ್ರಯೋಗವಿಲ್ಲ. ತಮಿಳರು ಅಣ್ಣನ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ‘ಮನ್ನಿ’ ‘ಮದನಿ’ ‘ಅಣ್ಣಿ’ (?) ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ತೆಲುಗರು ‘ವದಿನೆ ಅಥವಾ ‘ವದಿನಿಯ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಅದೇ ಮಾತನ್ನು ತನಗಿಂತ ಹಿರಿಯಳಾದ ಸೋದರ ಮಾವನ ಮಗಳು, ಸೋದರತ್ತೆಯ ಮಗಳು, ಹೆಂಡತಿಯ ಅಕ್ಕ, ಗಂಡನ ಅಕ್ಕ, ಎಂಬ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುವುದಕ್ಕೂ ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡದ ‘ಅತ್ತಿಗೆ’ಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೆಚ್ಚು ಕಡಮೆ ಸಮಾನವೆನ್ನಬಹುದು. ಮರಾಠಿಯಲ್ಲಿ ‘ವಹನೀ’ ‘ವೈನೀ’ ಎಂಬ ಪದಗಳು ಕೊಂಕಣಿಯಲ್ಲಿ ‘ವಹ್ನಿ’ ಎಂಬ ಪದವೂ ಅಣ್ಣನ ಹೆಂಡತಿ ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ರೂಢಿಯಾಗಿವೆ. (ಇದು ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರ ಉಚ್ಚಾರಣೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದೊಂದು ಬಗೆಯಾಗಿರುತ್ತದೆ) ಈ ಶಬ್ದ ತೆಲುಗಿನ ‘ವದಿನೆ’ಗೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ತಮಿಳಿನ ‘ಮನ್ನಿ’ (ಮದನಿ)ಯೂ ಸಾನುನಾಸಿಕವಾದ ‘ವದಿನೆ’ಯಾಗಿರಬಹುದು. ಕೆಲವು ತಮಿಳರು ‘ಮೈದಿನೀ’ ಎಂದೂ ವ್ಯವಹರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಮೈದುನ, ಭಾವಮೈದುನ ಎಂಬ ಮಾತು ಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿದೆ; ಇದಕ್ಕೆ ಗಂಡನ ತಮ್ಮ, ಹೆಂಡತಿಯ ಅಣ್ಣ ಅಥವಾ ತಮ್ಮ, ತಂಗಿಯ ಗಂಡ ಎಂದು ಅರ್ಥ. ಗಂಡನ ಅಣ್ಣನು ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಭಾವ. ಮರಾಠಿಯಲ್ಲಿ ‘ಮೇಹುಣಾ’ (ಮೈದುನ) ‘ಮೇಹುಣೀ’ (ಮೈದುನಿ) ಎಂಬ ಮಾತುಗಳಿವೆ. ಈ ಮೈದುನನ೧ ಮೈದುನಿ ಎಂಬ ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗರೂಪ ‘ಮನ್ನಿ’ ‘ವಯಿನಿ’ ‘ವದಿನಿ’ ಆಗಿರಬಹುದೇ? ‘ವಹಿನೀ’ ಶಬ್ದಕ್ಕೆ ‘ವಹುಣ್ಣಿ’ ಎಂಬ ರೂಪವೂ ಇದ್ದು ಅದು ‘ವಧೂ + ಅಣ್ಣಿ+ಯಿಂದ ಆಗಿರಬಹುದೆಂದು ಊಹೆ. ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಈ ಮುದ್ದಾದ ‘ಅಣ್ಣಿ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಏಕೆ ಬರಲಿಲ್ಲವೋ! ಅದು ಈಗ ಅಣ್ಣಿಯಮ್ಮ (ಮಾರಮ್ಮನಂಥ ಒಂದು ದೇವತೆ) ಅಮ್ಮಣ್ಣಿ ಎಂಬ ಕೆಲವೆಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ.

೧ ಮಧ್ಯಮಸ್ವರ ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಅಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿರುವುದರಿಂದ, ಮಯ್ದುನ ಮಯ್ದನ ಎರಡೂ ಆಗಬಹುದು. ಉಚ್ಚಾರಣೆಯಲ್ಲಿ ‘ಮೈದ್ನ’ ಎಂದೇ ಕೇಳುತ್ತದೆ. ತಮಿಳಿನಲ್ಲಿ ಮಚ್ಚಾನ್, ತೆಲುಗಿನಲ್ಲಿ ಮರದಿ (ಮರಿದಿ) ಎಂಬ ಶಬ್ದಗಳಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದು ಮರ್ಯ ಅಥವಾ ಮಯ್ಥುನ (< ಮಿಥುನ) ಎಂಬ ಶಬ್ದದಿಂದ ನಿಷ್ಪನ್ನವಾಗಿರಬಹುದು. ಇವಕ್ಕೆ ‘ಪ್ರಣಯಿ’ ‘ಸಂಗಾತಿ’ ಎಂದು ಅರ್ಥ.

ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿಯೂ ತಜ್ಜನ್ಯವಾದ ಕೆಲವು ಔತ್ತರೇಯ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅತ್ತಿಗೆಯು ‘ಭ್ರಾತೃ – ಜಾಯೆ’ (ಮರಾಠಿಯಲ್ಲಿ ಭಾವಜಿ ಅಥವಾ ಭಾವಜಾಯ) ಅಮರವು ‘ಪ್ರಜಾವತಿ’ ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತದೆ (೨-೬-೨೯೬). ಅವಳ ಮಕ್ಕಳಿಂದ ವಂಶಾಭಿವೃದ್ಧಿಯಾಗುವುದರಿಂದಲೋ ಏನೋ! ಅದಿರಲಿ. ನಮಗೆ ಪ್ರಕೃತವಾದದ್ದು ವದಿನೆ ಮದನಿಗಳಲ್ಲ, ಅತ್ತಿಗೆ.

ಅಮರಕೋಶದ ನಾಟ್ಯ ವರ್ಗದಲ್ಲಿ (೨೧೮) ‘ಅತ್ತಿಕಾ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಬರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕೆ ‘ಭಗಿನೀ ಜ್ಯೇಷ್ಠಾ’ ಎಂದರೆ ‘ಅಕ್ಕ’ ಎಂದು ಅರ್ಥ ಹೇಳಿದೆ. ಯಾರ ಅಕ್ಕ? ಈಗ, ಗಂಡನ ಅಕ್ಕ ಹೆಂಡತಿಯ ಅಕ್ಕ ಇಬ್ಬರೂ ಅತ್ತಿಗೆಯರೇ. ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಇದರ ಪ್ರಯೋಗ ನನ್ನ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬಿದ್ದಿಲ್ಲ. ಅದೇ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಉಕ್ತವಾದ ಹಂಡೇ ಹಂಜೇ ಹಲಾ ಶಬ್ದಗಳನ್ನು ಅನೇಕ ಕಡೆ ನೋಡಿದೆ. ಈ ‘ಅತ್ತಿಕಾ’ ‘ಅತ್ತಿ’ಗೆಯಾಗಿರುವುದು ಸಂಭವ; ಅತ್ತಿಗೆ (ಗೈ) ಯಿಂದ ಸಂಸ್ಕೃತದ ‘ಅತ್ತಿಕಾ’ ಆಗಿರುವುದು ಹೆಚ್ಚು ಸಂಭವ. ರೂಪವೇನೋ ಆಯಿತು; ಆದರೆ ‘ನಾಟ್ಯ’ಕ್ಕೂ ‘ಗೃಹಕೃತ್ಯ’ಕ್ಕೂ ಏನು ಸಂಬಂಧ? ‘ನಟಿ’ಗೂ ಅಣ್ಣನ ಹೆಂಡತಿಗೂ ಹೇಗೆ ಸಂಬಂಧ?

ಅಮರ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರಾದ ಕ್ಷೀರಸ್ವಾಮಿ ಮಹೇಶ್ವರರು ಅತ್ತಿಕಾ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ‘ಅಂತಿಕಾ’ ಎಂಬ ರೂಪವೂ ಉಂಟೆಂದೂ, ಅದಕ್ಕೆ ‘ಅತ್ತಾ’ ‘ಮಾತಾ’ ಎಂದು ಅರ್ಥವೆಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಗುರುಬಾಲಪ್ರಬೋಧಿಕೆ ಎಂಬ ಕನ್ನಡ ಟೀಕೆಯು ‘ಅತ್ತಿಕಾ – ಅಕ್ಕನ ಹೆಸರು. ಭ್ರಾತೃಭಾರ್ಯಾಂ ವಚನೈರತ್ತೀತ್ಯತ್ತಿಕಾ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಅದರ ಪ್ರಕಾರ ಅತ್ತಿಗೆ ಎಂದರೆ (ಗಂಡನ ಅಕ್ಕ) ಆ ಶಬ್ದದ ರೂಪನಿಷ್ಪತ್ತಿಯೂ ಅರ್ಥವಿವರಣೆಯೂ ಮುಂದೆ ಬರುವ ‘ಅತ್ತಿ’ ‘ಅತ್ತಾ’ ಎಂಬವುಗಳಿಗೆ ಹೇಳಿರುವಂತೆಯೇ ವಿಚಿತ್ರವಾಗಿವೆ. ಮಂಗರಾಜ ನಿಘಂಟು (೧೩೯೮) ‘ಭ್ರಾತೃವಧುವಕ್ಕು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಭ್ರಾತೃವೆಂದರೆ ಅಣ್ಣನೂ ಆಗಬಹುದು ತಮ್ಮನೂ ಆಗಬಹುದು. ಚನ್ನವೀರ ಕವಿಯ ಕಾ.ಶ. ಧಾತುಪಾಠ ಮಾತ್ರ (ಸು. ೧೫೦೦) ‘ಅಣ್ಣನ ಹೆಂಡತಿ’ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಿದೆ. (ಇಲ್ಲಿಯೂ ಆದ ಭಕ್ಷಣೇಯಿಂದ ನಿಷ್ಪತ್ತಿ!)

ಶಬ್ದ ಕಲ್ಪದ್ರುಮವು ಅತ್ತಾ, ಅತ್ತಿಃ, ಅತ್ತಿಕಾ ಈ ಮೂರು ಮಾತುಗಳನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಅದರ ಪ್ರಕಾರ, ಅತ್ತಾ ಎಂದರೆ ತಾಯಿ, ಅಕ್ಕ, ಎಂದರ್ಥ. ಪ್ರಾಕೃತ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಗಂಡನ ಅಥವಾ ಹೆಂಡತಿಯ ತಾಯಿ ಎಂದೂ ಅರ್ಥ. (ಸಾಹಿತ್ಯ ದರ್ಪಣ ಟೀಕೆ) ಅತ್ತಿ, ಅತ್ತಿಕಾ ಎರಡೂ ಒಂದೇ (ಸ್ವಾರ್ಥೇಕನ್) ನಾಟ್ಯೋಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅಕ್ಕ ಎಂದರ್ಥ. ಅತ್ತಾ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ‘ಅತತಿ ಸತತಂ ಸ್ನೇಹಂ ಸಂಬಧ್ನಾತಿ - ಸದಾ ಸ್ನೇಹ ತೋರಿಸುವವಳು’ ಎಂದೂ, ಅತ್ತಿ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ‘ಅತ್ಯತೇ ಸತತಂ ಕರ್ಮಣಿ ಸಂಬಧ್ಯತೇ ಅನಯಾ - ಸದಾ ದುಡಿಯುತ್ತಿರುವವಳು’ ಎಂದೂ ರೂಪನಿಷ್ಪತ್ತಿ, ಅರ್ಥ ನಿರ್ವಚನ.೧

೧ ಕೆಲವರು ‘ಅತ ಸಾತತ್ಯ ಗಮನೇ’ ಎಂಬ ಧಾತುವಿನಿಂದ ನಿರ್ವಚಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ಶಬ್ದಕೋಶದ ಪ್ರಕಾರ, ಆತ್ಯಾ (=ಆತ=ಆತ್ತೀ)=ತಂದೆಯ ತಂಗಿ ಅಥವಾ ಅಕ್ಕ, ಗಂಡನ ಅಥವ ಹೆಂಡತಿಯ ತಾಯಿ. (ಸಂ. ಅತ್ತಾ, ಅತ್ತೀ, ಅತ್ತಿಕ; ಪ್ರಾ. ಅತ್ತಾ = ಆಈ, ಸಾಸೂ; ಕನ್ನಡ ಅತ್ತೇ, ಅತ್ತಿ ಸಾಸೂ (ಶ್ವಶ್ರೂಃ)]

ದೇಶೀನಾಮಮಾಲೆಯು ಅತ್ತಾ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಅದಕ್ಕೆ ತಾಯಿ, ತಂದೆಯ ಅಕ್ಕ ಅಥವಾ ತಂಗಿ, ಶ್ವಶುರನ (ಮಾವನ) ಹೆಂಡತಿ, ಸಖಿ, ಎಂಬರ್ಥಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ.

ಬಂಗಾಳಿ ನಿಘಂಟು (ಸುಬಲ ಚಂದ್ರಮಿತ್ರ) ಅತ್ತಾ ಎಂಬ ಮಾತಿಗೆ ತಾಯಿ, ಅಕ್ಕ, ತಾಯಿಯ ಅಕ್ಕ, ಹೆಂಡತಿಯ ತಾಯಿ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟು, ನಾಟ್ಯದಲ್ಲಿ ಅತ್ತಿ ಅಥವಾ ಅತ್ತಿಕಾ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ‘ಅಕ್ಕ’ ಎಂದು ಅರ್ಥ ಹೇಳುತ್ತದೆ.

ತೆಲುಗಿನಲ್ಲಿ (ಬ್ರೌನ್, ಸೀತಾರಾಮಾಚಾರ್ಯ) ಅತ್ತಿಕ = (ನಾಟ್ಯ ಪರಿಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ) ಅಕ್ಕ; ಅತ್ತ = ಗಂಡನ ಅಥವಾ ಹೆಂಡತಿಯ ತಾಯಿ. (ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ) ಅಕ್ಕ, ತಾಯಿ, - ಎಂದು ಅರ್ಥ.

ಬ್ರೌನ್ ಅವರು ‘ಅತ್ತ’ ಶಬ್ದವು ತೆಲುಗೆಂದೂ ಸಂಸ್ಕೃತವು ಅದನ್ನು ತನ್ನ ನಾಟ್ಯ ಪರಿಭಾಷೆಗೆ ಎರವಲು ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದೆಯೆಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಕಾಶಕೃತ್ಸ್ನವು, ಅತ್ತಾ = ಮಾವನ ಹೆಂಡತಿ ಎಂದು ಅರ್ಥಕೊಟ್ಟಿದೆ.

ಮಾನಿಯರ್ ವಿಲಿಯಂಸ್ ಅವರು ‘ಅತ್ತಾ’ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಕೊಟ್ಟು, (ಬಹಳ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ), ಪ್ರಾಯಶಃ ದಕ್ಷಿಣದೇಶದ ಬಳಕೆ ಭಾಷೆಯಿಂದ ಬಂದಿರಬಹುದೆಂದೂ, ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ನಾಟ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯುಕ್ತವಾಗಿರುವಂತೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೆಂದೂ ತಿಳಿಸಿ, ಇದಕ್ಕೆ ತಾಯಿ ತಾಯಿಯ ಅಕ್ಕ ತಂಗಿ, ಅಕ್ಕ, (ಪ್ರಾಕೃತದಲ್ಲಿ) ಗಂಡನ ಅಥವಾ ಹೆಂಡತಿಯ ತಾಯಿ ಎಂದು ಅರ್ಥಕೊಡುತ್ತಾರೆ.

ಮೇಲಿನ ಎಲ್ಲಾ ಕೋಶಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅತ್ತಾ, ಅತ್ತಿ, ಅತ್ತಿಕಾ ಎಂಬ ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗ ರೂಪಗಳೇ ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ತಮಿಳಿನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ (ಲೆಕ್ಸಿಕನ್) ಅತ್ತಿ ಎಂಬುದರ ಜೊತೆಗೆ ಅತ್ತನ್, ಅತ್ತಾನ್ ಎಂಬ ಪುಲ್ಲಿಂಗ ರೂಪಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಆದರೆ, ಹಿಂದೆಯೇ ತಿಳಿಸಿದಂತೆ, ಅದು ಅತ್ತಿಕೈ ಅತ್ತಿಕಾ ಎಂಬ ರೂಪಗಳನ್ನು ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅದರ ಪ್ರಕಾರ, ಅತ್ತನ್ ಎಂದರೆ, ತಂದೆ, ಹಿರಿಯ, ಪೂಜ್ಯ, ಪುರೋಹಿತ, ಶಿವ, ವಿಷ್ಣು, ಅರ್ಹಂತ ಎಂದೂ, ಅತ್ತಿ ಎಂದರೆ ಅಕ್ಕ ಎಂದೂ ಅತ್ತಾನ್ ಎಂದರೆ ಅಕ್ಕನ ಗಂಡ ಎಂದೂ ಅರ್ಥ. ಗಂಡಸಾಗಲಿ ಹೆಂಗಸಾಗಲಿ ಹಿರಿಯನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಗಮನಾರ್ಹ. ಆದರೆ ತನಗಿಂತ ಮೊದಲು ಹುಟ್ಟಿದವಳು ಎಂಬ ಅರ್ಥ ಸೂಚಿಸಲು ‘ಅಕ್ಕ’ ಶಬ್ದವಿರುವಾಗ ಅದೇ ಅರ್ಥದ ‘ಅತ್ತಿ’ ಏಕೆ? ‘ಅತ್ತಿ’ಯು ಅತ್ತನ್ ಅಥವಾ ಅತ್ತಾನ್ (-ಅನ್, -ಆನ್ ಎರಡೂ ಒಂದೇ) ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟು ಅದರ ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗವಿರಬೇಕು; ಅಥವಾ

√

ಅತ್ತ್ * ಎಂಬ ಮೂಲ ಧಾತುವಿಗೆ ಪುಲ್ಲಿಂಗ ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗ ಸೂಚಕ ಪ್ರತ್ಯಯಗಳೆರಡೂ ಹತ್ತಿರಬೇಕು. ಅತ್ + ಕೈ (ಗೈ) ಎಂಬುದನ್ನು ಅಣ್ಣನ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸಲು ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಿರಬೇಕು. ಕೈ ಗೈ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಸಹಾಯಕಳು, ಹೆಂಗಸು, ಎಂದು ಅರ್ಥವಿದ್ದಿರಬೇಕೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ. ಆಗ ಸಹಾಯಿಕೆಯರಲ್ಲಿ ತಂಗೈ ಮಂಗೈ ಚಿಕ್ಕವರು, ಅತ್ತಿಗೈ ಹಿರಿಯವಳು.೧ ಪ್ರಾಯಶಃ ‘ಅಕ್ಕ’ಕ್ಕೂ ಇಂಥದೇ ಒಂದು ನಿಷ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳಬೇಕಾದೀತು. (ಇಲ್ಲ, ಇದು ಬೇರೆ ಭಾಷಾವರ್ಗದ್ದೋ! ಲ್ಯಾಟಿನ್ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ‘ಅಕ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವಿದೆ)

೧ ಕೆಲವು ತಮಿಳರಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಾಗಿರುವ ‘ಅತ್ತಂ – ಗಾಯ್’ (=ಅತ್ತನ್ + ಕೈ) ಪದವನ್ನೂ ಹೋಲಿಸಿ.

ಅಥವಾ ‘ಅತ್ತನ್’ ಯಜಮಾನನಾದರೆ, ‘ಅತ್ತಿ – ಕೈ’ ಯಜಮಾನಿಯಾಗಬಹುದು - ‘ಅಮ್ಮಾವರು’ ಎಂಬಂತೆ. ಅವಳು ನಾಟ್ಯದಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ಸಹಾಯಕಳಾಗಿ ಹೆಚ್ಚು ರೂಢಿಯಾಗಿದ್ದಿರಬಹುದು. ಈಗಲೂ ಭರತನಾಟ್ಯದಲ್ಲಿ, ಅನೇಕವೇಳೆ, ಹಿರಿಯ ಹೆಂಗಸೊಬ್ಬಳು ಹಿಂದೆ ತಾಳ ಕುಟ್ಟುತ್ತ, ಹಾಡನ್ನು ಮೆಲ್ಲಗೆ ಹೇಳುತ್ತ, ಹಿಮ್ಮೇಳ ಕೊಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡುತ್ತೇವೆ. ಅವಳನ್ನು ಮರ್ಯಾದೆಗೆ ಶಿಷ್ಯಳೂ ಇತರರೂ ‘ಅಮ್ಮ!’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.೧

ಈ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಕಾಲ್ಡ್ವೆಲ್ ಅವರು ತಮ್ಮ ದ್ರಾವಿಡ ವ್ಯಾಕರಣದಲ್ಲಿ (ಪುಟ ೪೦೦ ಮತ್ತು ೬೦೦-೬೧೨) ಬರೆದಿರುವುದನ್ನೂ ನೋಡಬಹುದು.

ಹೀಗೆ, ಈ ಶಬ್ದವನ್ನು v ಅತ್ತ್ *-, ಅತ್ತಿ, ಎಂಬುದರಿಂದ ನಿರ್ವಚಿಸಬೇಕೇ ಹೊರತು, ಅೞ್ತಿ, ಅರ್ಥಿ ಎಂಬುದರಿಂದ ನಿರ್ವಚಿಸಲಾಗುವದಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ, ಪಂಪನು ಅತ್ತಿಗೆ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿದ್ದಾನೆ. ‘ತ್ತಿ’ ಎಂಬುದು ಪ್ರಾಸಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಬಂದು ನಿರ್ವಿವಾದವಾಗಿದೆ. ಅದನ್ನು ಅವನು ಅೞ್ತಿಗೆ ಎಂದು ಬರೆದಿರಲಾರನು. ಕೇಶಿರಾಜನ ಕಾಲಕ್ಕೆ (೧೨೫೦) ಅೞ್ತಿ ಹೋಗಿ ಅರ್ತಿಯಾಗಿತ್ತು. ಅದನ್ನು ಅವನು ‘ಅಬದ್ಧ’ವೆಂದು ಹೇಳಿದನು. ಆ ‘ಅಬದ್ಧ’ವೇ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ‘ಅರ್ಥಿ’ಯಾಯಿತು. ಪಕ್ಕಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿ ‘ಅಳ್ತಿ’ಯಾಯಿತು - ‘ಅತ್ತಿ’ಯಾಯಿತೋ ಇಲ್ಲವೋ! ಗೞ್ದಿ ಗರ್ದ್ದೆಯಾಗಿ ಗದ್ದೆಯಾಯಿತು. ಆರ್ಥಿಕೆಯಂತೂ ಹಿಂದು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಹೆಜ್ಜೆಯಿಟ್ಟು ಅೞ್ತಿಗೆ ಅರ್ತ್ತಿಗೆ ಅತ್ತಿಗೆ ಆಗಲಾರದು.೨

೧ ಕುಟ್ಟಿನ್ಯಂಬೇತ್ಯನುಗತೈಃ – ದಶರೂಪಕ, ೨-೧೦೪; ಸಾಹಿತ್ಯದರ್ಪಣ, ೬-೧೫೬.

೨ ಪ್ರಾಚೀನ ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ ‘ೞ’ ಕಾರವಿತ್ತೆಂದು ಬೇಕಾದರೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳೋಣ.

‘ಅತ್ತಿಗೆ’ಗೆ ಅಣ್ಣನ ಹೆಂಡತಿ ಎಂಬ ಅರ್ಥದ ಜೊತೆಗೆ ತನ್ನ ಪ್ರಿಯೆ, ಹೆಂಡತಿ, ಎಂಬ ಅರ್ಥವೂ ಬರಬಹುದೇ, ಹೇಗೆ ಬಂತು, ಎಂಬುದು ಮುಂದಿನ ಪ್ರಶ್ನೆ. ಪಂಪಪೊನ್ನರ ಪ್ರಯೋಗಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಕಡಮೆ ಒಂದೇ ಆಗಿರುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಅರ್ಥ ಹೇಳಬೇಕು. ಅವರು ಸಮಕಾಲೀನರು. ಇಬ್ಬರೂ ಅವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿದ್ದ ಗಾದೆಯಂಥ ಹಳೆಯ ರೂಢಿಯ ಮಾತನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡಿರಬಹುದು. ಪೊನ್ನನೇ ಪಂಪನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿರಬಹುದು. ಇಂಥ ವಾಕ್ಯಗಳೂ ‘ಅತ್ತಿಗೆ’ಗೆ ಈ ಅರ್ಥವಿರುವ ಪ್ರಯೋಗಗಳೂ ಮತ್ತೆಲ್ಲಿಯೂ ಈಗ ದೊರೆತಿಲ್ಲ. ‘ಅೞ್ತಿಗ’ ಎಂಬ ಪದವು ಕ್ರಿ.ಶ. ಸುಮಾರು ೧೦೮೧ ನೆಯ ವರ್ಷದ ಒಂದು ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಇದರ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ‘ಅೞ್ತಿಗೆ’ ಎಂಬ ರೂಪವೂ ಆಗಲಿ ಎಂದು ಸಾಧಿಸುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ; ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಅೞ್ತಿಗ ಅೞ್ತಿಗೆ ಎಂಬ ರೂಪಗಳಿದ್ದರೂ ಅದರ ಹಿಂದಿನ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಅವಕ್ಕೆ ಅತ್ತಿಗ ಅತ್ತಿಗೆ ಎಂಬ ರೂಪಗಳು ಇರುವುದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.

ಇನ್ನು, ಮಲಬಾರ್ ಪ್ರಾಂತದಲ್ಲಿ ರೂಢವಾಗಿರುವ ಮರುಮಕ್ಕತ್ತಾಯಂ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನೂ ಪಾರ್ಸಿಯರ ಪದ್ದತಿಯನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಹೊಂದಿಸುವುದು ಸಮಂಜಸವಾಗಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಪಂಪನ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕೂ ಹಿಂದಿನಿಂದ ಕರ್ಣಾಟಕದಲ್ಲಿ ಈ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳು ರೂಢಿಯಾಗಿದ್ದಿರಲಾರವು. ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ರೂಢಿಯಾಗಿದ್ದ, ಅತ್ತಿಗೆಯನ್ನು ಮೈದುನನು ಹೆಂಡತಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಪದ್ಧತಿಗೂ ಇದಕ್ಕೂ ಏನಾದರೂ ಸಂಬಂಧ ಉಂಟೋ ಏನೋ! ಈ ಪದ್ಧತಿ ಹಳೆಯದೆಂಬುದನ್ನು ಮಹಾಭಾರತ ರಾಮಾಯಣ ಚರಿತ್ರೆಗಳಿಂದ ಊಹಿಸಬಹುದು: ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಮೊದಲು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಮದುವೆಯಾಗುತ್ತಾನೆ; ಮರುದಿನ ಅವಳನ್ನು ಭೀಮನೂ ಆ ಮರುದಿನ ಅರ್ಜುನನೂ ಹೀಗೆ ಐದು ದಿನ ಅವಳನ್ನು ಐದು ಜನ ಅನುಕ್ರಮವಾಗಿ ಮದುವೆಯಾಗುತ್ತಾರೆ. ಭೀಮಾರ್ಜುನ ನಕುಲ ಸಹದೇವರಿಗೆ ಮದುವೆಯಾದಾಗ ದ್ರೌಪದಿಯು ಅತ್ತಿಗೆಯೇಯೆ. ಇದು ಸರಿಯೆಂದು ಸಮರ್ಥಿಸಲು ಆಮೇಲೆ ಏನೇನೋ ಕಥೆಗಳು ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿವೆ. ಸೀತೆಯು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಕಟುವಾಗಿ ಬೈದದ್ದಕ್ಕೂ ಸುಗ್ರೀವನು ವಾಲಿಯ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಮದುವೆಯಾದದ್ದಕ್ಕೂ ಚಂದ್ರಗುಪ್ತನು ತನ್ನ ಅಣ್ಣ ರಾಮಗುಪ್ತನ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಮದುವೆಯಾದದ್ದಕ್ಕೂ ಈ ಪದ್ಧತಿಯ ಆಧಾರವಿದ್ದಿರಬೇಕು.

ವೇದಯುಗದಲ್ಲಿ ಮದುವೆಯ ಪದ್ಧತಿಯು ಇಂದಿರುವದಕ್ಕಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿತ್ತು. ಪಾರ್ಸಿ ಜನರಲ್ಲಿ ಅಣ್ಣ ತಂಗಿ ಮದುವೆಯಾಗುವ ಪದ್ಧತಿ ಇದ್ದರೆ ಅದೂ ವೇದಯುಗದ, ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕೂ ಪೂರ್ವಕಾಲದ, ಅವಶೇಷ. ನಮಗೆ ಪ್ರಕೃತವಾದ ಸಂಗತಿ ಏನೆಂದರೆ, ವೈದಿಕ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯಣ್ಣನೊಬ್ಬನು ಮಾತ್ರ ಮದುವೆಯಾಗಿ ಆಸ್ತಿಗೆಲ್ಲಾ ಹಕ್ಕುದಾರನಾಗುವುದು;೧ ತಮ್ಮಂದಿರು ಅಣ್ಣನ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಅಣ್ಣನಂತೆಯೇ ಅನುಭವಿಸಬಹುದಾಗಿದ್ದದ್ದು.೨ ಇದು ಕ್ರಮಕ್ರಮವಾಗಿ ವ್ಯತ್ಯಸ್ತವಾಗುತ್ತ ಬಂತು. ಅದರ ಅವಶೇಷಗಳೇ ಮೇಲೆ ಭಾರತ ರಾಮಾಯಣ ಚರಿತ್ರೆಗಳಿಂದ ಉದಾಹರಿಸಿದ ಸಂಗತಿಗಳು. ಈ ಪದ್ಧತಿಯ ಪ್ರಕಾರ ಅತ್ತಿಗೆಯು ಅಣ್ಣನ ಹೆಂಡತಿಯೂ ಹೌದು – ಇನಿಯಳಾಗಲಿ ಬಿಡಲಿ - ತನಗೆ ಹೆಂಡತಿಯಾಗಲುಳ್ಳವಳೂ ಹೌದು. ಪಂಪ ಪೊನ್ನರ ಪ್ರಯೋಗಕ್ಕೆ ಈ ಅರ್ಥ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿದ್ದಿರಬಹುದೇ? ಅದಕ್ಕೆ ಆಗಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿದ್ದಿರಬಹುದಾದ ಆಡಿಕೆಯ ಮಾತೇನೋ, ಪಂಪನಿಗೆ ಆಧಾರವಾಗಿದ್ದ ಭಾರತಪಾಠದಲ್ಲಿ ಏನಿತ್ತೋ ತಿಳಿಯದು. ಕುಮಾರವ್ಯಾಸನಿಗೆ (ಸು. ೧೪೦೦) ಆಧಾರವಾಗಿದ್ದ ಭಾರತವೇ ಎಷ್ಟೋ ಪ್ರಾಚೀನ ಪಾಠವೆಂದು ಹೇಳಲು ಕಾರಣವಿದೆ. ಅದಕ್ಕಿಂತ ಐನೂರು ವರ್ಷದ ಹಿಂದೆ ಇದ್ದ ಪಂಪನಿಗೆ ಇನ್ನೂ ಪ್ರಾಚೀನವಾದ ಪಾಠ ಸಿಕ್ಕಿದ್ದಿರಬೇಕು. ಕರ್ಣನು ಭಾನುಮತಿಯೊಡನೆ ನೆತ್ತಮನಾಡಿದ ಸಂಗತಿಗೂ (೯-೬೯) ಹೀಗೆಯೇ ಉಪಪತ್ತಿ ಹೇಳಬಹುದು. ದುರ್ಯೋಧನನು ಕರ್ಣನನ್ನು ಸಾಮಂತನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ; ಸ್ನೇಹಿತನಂತೆ, ತಮ್ಮನಂತೆ ತಮ್ಮನಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ – ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು. ತಮ್ಮನಿಗೆ (=ದೇವರ < ದೀವ್) ಅತ್ತಿಗೆಯೊಡನೆ ತುಂಬ ಸಲಿಗೆ ಇತ್ತು; ಅವನು ಅವಳೊಡನೆ ದ್ಯೂತವಾಡಬಹುದಾಗಿತ್ತು, ಸರಸವಾಡಬಹುದಾಗಿತ್ತು, ಹಾಸ್ಯಪರಿಹಾಸ್ಯ ಮಾಡಬಹುದಾಗಿತ್ತು.೧ ಇದಕ್ಕೂ ಹಾಗೆಯೇ ಯಾವ ಪ್ರಾಚೀನ ಪಾಠವೋ ದಂತಕಥೆಯೋ, ಮೂಲವಾಗಿದ್ದಿರಬೇಕು. ಮಹಾಭಾರತವು ಧರ್ಮಗ್ರಂಥವೆನ್ನಿಸಿಕೊಂಡು, ಅನುಶಾಸನಪರ್ವ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಬೆಳೆದಮೇಲೆ, ಅಂದಂದಿಗೆ ವಿಕಾರವೆಂದು ತೋರಿದ ಕೊಂಕುಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ತಿದ್ದುತ್ತ, ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತ, ಬಂದಿರಬೇಕು.

೧ ನಂಬೂದರಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಲ್ಲಿ ಇಂದಿಗೂ ಹಿರಿಯ ಮಗನೊಬ್ಬನೇ ವಿಧಿವಿಹಿತವಾಗಿ ಮದುವೆಯಾಗುವುದು. ಅವನ ತಮ್ಮಂದಿರು ನಾಯರ್ ಹುಡುಗಿಯರನ್ನು ‘ಸಂಬಂಧ’ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. Marriage and Family in India by K.M. Kapadia, PP. 221-223. ತಿನ್ನವೆಲ್ಲಿಯ ವೆಲ್ಲಾಳರು ಅತ್ತಿಗೆಯನ್ನು ‘ವರಿಸೆಯಾರ್’ ಎನ್ನುತ್ತಾರಂತೆ. ‘ವರಸೆ’ಯೆಂದರೆ ಅನುಕ್ರಮ.

೨ The Vedic data show that only the eldest son had the right to marry and inherit all the property. Modern kinship terms and certain kinship usages confirm this conjecture. The younger brothers were allowed access to the wife or wives of the eldest brother, and if a younger brother married, he sinned against his brother – A.B.O.R.I. Vol XX page 223. ತಿಬೆಟ್ನಲ್ಲಿಯೂ ಹಿಮಾಲಯ ಪ್ರಾಂತದ ಖಾಸಿಯ ಜನರಲ್ಲಿಯೂ ಈಗಲೂ ಈ ಪದ್ದತಿ ಇದೆಯಂತೆ – ಅದೇ, ಪುಟ ೨೨೬.

Marriage and Family in India by K.M. Kapadia, ch. IV.

ತೆಲುಗಿನಲ್ಲಿಯೂ ತಮಿಳಿನಲ್ಲಿಯೂ ‘ಅಣ್ಣನ ಹೆಂಡತಿ’ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಅಣ್ಣ ತಮ್ಮ ಅಕ್ಕ ತಂಗಿ ಎಂಬಂತೆ ದ್ರಾವಿಡ ಶಬ್ದವಿಲ್ಲದೆ ಮರಾಠಿಯಿಂದ ಎರವಲು ತೆಗೆದು ಕೊಂಡಿದ್ದು, ಕನ್ನದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ‘ಅತ್ತಿಗೆ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವಿದ್ದು ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ‘ಅಣ್ಣನ ಹೆಂಡತಿ’ ಎಂಬ ಅರ್ಥಕ್ಕಿಂತ ತನ್ನ ಇನಿಯಳು, ಹೆಂಡತಿಯಂತೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳತಕ್ಕವಳು ಎಂಬ ಅರ್ಥವಿದ್ದರೆ, ದ್ರಾವಿಡರಲ್ಲಿಯೂ ಮೊದಮೊದಲು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ವೈದಿಕಕಾಲದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಪದ್ಧತಿಯೇ ಇದ್ದಿತೇನೋ ಎಂಬ ಊಹೆಗೆ ಅವಕಾಶವಾಗುತ್ತದೆ.

ನನ್ನ ಚರ್ಚೆಯ ಸಾರಾಂಶವಿಷ್ಟು: ‘ಅತ್ತಿಗೆ’ ಎಂಬುದು ಒಂದೇ ಮಾತು; ಅತ್ತಿಗೆ೧ ಅತ್ತಿಗೆ೨ ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕೆ ಅಣ್ಣನ ಹೆಂಡತಿ ಎಂಬುದು ಮೊದಲು ಅರ್ಥ;೨ ತನ್ನ ಹೆಂಡತಿಯಂತೆ ವರ್ತಿಸಲು ತಕ್ಕವಳು ಎಂಬುದು ಅದರಿಂದ ಬಂದ ಲಕ್ಷಣಾರ್ಥ. ಈ ಶಬ್ದಕ್ಕೆ ಮೂಲ ‘ಅೞ್ತಿ’ಯಾಗಲಾರದು. ‘ಅತ್ತ್’* (=ದೊಡ್ಡ) ಎಂಬುದಿರಬೇಕು; (ಹಾಗಾದರೆ ‘ಅತ್ತಿ’ ‘ಅತ್ತಳ’ ‘ಅತ್ತಪರ’ ‘ಅತ್ತಲಗ’ ಮುಂತಾದ ಮಾತುಗಳಿಗೂ ಸಮಂಜಸವಾದ ನಿರುಕ್ತಿ ಹೇಳಬಹುದು) ಇದು ದ್ರಾವಿಡ ಶಬ್ದ: ಪ್ರಾಕೃತದಲ್ಲಿಯೂ ನಾಟ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಹೆಚ್ಚು ಬಳಕೆಯಾಗಿದ್ದು, ಆ ಮೂಲಕ ಸಂಸ್ಕೃತಕ್ಕೆ ಹೋಗಿರಬೇಕು; ಹಿರಿಯಾಕೆ – ಎಂದರೆ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಅಕ್ಕ, ತಾಯಿ – ಎಂಬುದು ಅಲ್ಲಿ ಅದರ ಅರ್ಥ. ಗಂಡನ ಮತ್ತು ಹೆಂಡತಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ, ಅಕ್ಕ ತಾಯಿಯರ ಸಂಬಂಧವುಳ್ಳ ಇತರ ಹೆಣ್ಣು ನೆಂಟರ ಅರ್ಥವೂ ಆಮೇಲೆ ಬಳಕೆಗೆ ಬಂದಿರಬೇಕು.

೧ ಅದೇ. ಪುಟ ೨೨೫.

ಕೋ ವಾಂ ಶಯುತ್ತಾ ವಿಧವೇ ವ ದೇವರಂ........ (ದೇವರಃ ಕಸ್ಮಾತ್, ದ್ವಿತೀಯೋ ವರ ಉಚ್ಯತೇ) ವಿಧವಾ ವಿಧಾತೃಕಾ ಭವತಿ, ದೇವರೋ ದೀವ್ಯತಿಕರ್ಮಾ ॥ ನಿರುಕ್ತ - ನೈಘಂಟುಕ – ೩-೧೫.

ಶಯುತ್ರಾ = ಶಯನೇ; ದೇವರ ಇತ್ಯೇಷ ಶಬ್ದೋ ‘ದೀವ್ಯತಿಕರ್ಮಾ’ ದೀವ್ಯತ್ಯರ್ಥಃ. ಸ ಹಿ ಭರ್ತುರ್ಭ್ರಾತಾ ನಿತ್ಯಮೇವ ತಯಾ ಭ್ರಾತೃಭಾರ್ಯಯಾ ದೇವನಾರ್ಥಂ ವ್ರಿಯತ ಇತಿ ದೇವರ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ - ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ.

It refers to the Indo – European practice of the Niyoga – Sarup, page 48; Vide E.R. on Niyoga.

೨ ಹೆಂಡತಿಯ ಅಕ್ಕ ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಬಂಧುವರ್ಮನು (ಸು. ೧೨೦೦) ಈ ಮಾತನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿರುವಂತಿದೆ – ಜೀವ ಸಂಬೋಧನೆ ೭-೮.

(ಇದಿಷ್ಟನ್ನೂ, ಈಗ ಅಚ್ಚಾಗಿರುವ ಪಂಪಭಾರತ ಶಾಂತಿಪುರಾಣಗಳ ಪಾಠವು ಸರಿಯೆಂದು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಬರೆದುದಾಗಿದೆ. ಪಂಪಭಾರತದ ಮೊದಲ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಅಬ್ಬೆಯೆಂಬತ್ತಿಗೆಯೆಂಬ ಮಾತನೆಲಗೇ ಎನಲಕ್ಕುಮೊ ಪಂಕಜಾನನೇ’ ಎಂದಿದೆ. ಈ ಗ್ರಂಥಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಓಲೆಯ ಪ್ರತಿಗಳು ದೊರೆಯದೆ ಅನೇಕ ಕಡೆ ಪಾಠ ಸಂದಿಗ್ಧವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ತಿಳಿದ ವಿಷಯ)*

* ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ಪತ್ರಿಕೆ ೧೯೫೬.

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ಭಾಷಣಗಳು ಮತ್ತು ಲೇಖನಗಳು ಸಂಪುಟ ೨</h2>

ಎ.ಆರ್. ಕೃಷ್ಣಶಾಸ್ತೀ ಎಂ.ಎ.

ಪ್ರಕಾಶಕರು ವೆಂಕಣ್ಣಯ್ಯನವರ ಸ್ಮಾರಕ ಗ್ರಂಥಮಾಲೆ ಮೈಸೂರು

ಸಂಪಾದಕರು ಮತ್ತು ಪ್ರಕಾಶಕರು : ಟಿ.ಎಸ್.ಶಾಮರಾವ್, ಬಿ.ಎ.(ಅನರ್ಸ್) ಎಚ್.ಎಂ. ಶಂಕರನಾರಯಣರಾವ್, ಎಂ.ಎ., ಡಿ.ವಿ.ಶೇಷಗಿರಿರಾವ್, ಬಿ.ಎ.

ಮೊದಲ ಮುದ್ರಣ, ೧೯೪೯. ಈ ಗ್ರಂಥದ ಎಲ್ಲ ಹಕ್ಕುಗಳೂ ಗ್ರಂಥಕರ್ತರಿಂದ ಕೆ. ನರಹರಿರಾವ್,ಬಿ.ಎ. ಬಿ.ಎಲ್. ಅವರಿಗೆ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

ಬೆಲೆ ನಾಲ್ಕು ರೂಪಾಯಿ. ಮುದ್ರಕರು ಜೆ.ಎಚ್.ರಾಮರಾವ್, ಬಿ.ಎಸ್,ಸಿ, ಮೈಸೂರು ಪ್ರಿಂಟಿಗ್ ಮತ್ತು ಪಬ್ಲಿಷಿಂಗ್ ಹೌಸ್ ಮೈಸೂರು.

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ಅರಿಕೆ</h2>

ನಮ್ಮ ಪೂಜ್ಯಗುರುಗಳಾದ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಎ.ಆರ್. ಕೃಷ್ಣಶಾಸ್ತ್ರೀ ಎಂ.ಎ. ಅವರ ಈ ‘‘ಭಾಷಣಗಳು ಮತ್ತು ಲೇಖನಗಳು ‘‘ ಗ್ರಂಥದ ಎರಡನೆಯ ಸಂಪುಟವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವುದರ ಮೂಲಕ ನಾವು ಒಂದು ಮಹತ್ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸುತ್ತಿರುವೆವೆಂದು ನಮಗೆ ತೃಪ್ತಿ. ಪುಣ್ಯಶ್ಲೊಕರಾದ ಕೀರ್ತಿಶೇಷ ವೇಂಕಣ್ಣಯ್ಯನವರ ಶಾತ್ರಿಗಳ ಗ್ಪ್ರಂಥವೊಂದು ಪ್ರಕಟಗೊಳ್ಳುವುದೇ ನಮಗೊಂದು ದೊಡ್ಡ ಹೆಮ್ಮೆ. ಇದರ ಮೇಲೆ ಅದೆಂತಹ ಅಮೂಲ್ಯವಾದ ಗ್ರಂಥ ಇದು ! ಇದನ್ನು ಅಮೂಲಾಗ್ರವಾಗಿ ಅವಲೋಕಿಸಿದವರಿಗೆ ಆಶ್ಚರ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಡೀ ಒಂದು ಜೀವಮಾನದ ಸಾರಸ್ವತ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಟೀಕೆಯಂತಿದೆ, ಈ ಗ್ರಂಥ. ಲೇಖನಗಳಲ್ಲಿ ಅದೆಷ್ಟು ವೈವಿಧ್ಯ ! ಹೊಸಗನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ ನೂತನ ಸೃಷ್ಟಿಗೆ ಎಂತಹ ಪ್ರೇರಕಶಕ್ತಿ ಈ ಲೇಖನಗಳಲ್ಲಿ. ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳು ಆದ್ಯರಾಗಿ , ಇಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಗೆ ಮೇಲ್ಪಂಕ್ತಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ!

ಪ್ರತಿಭೆ ಪಾಂಡಿತ್ಯ , ಲೋಕಾನುಭವ – ಈ ತ್ರೀವೆಣಿಯ ಸಂಗಮದಿಂದ ಪಾವನವಾದ ಜ್ಞಾನವಾಹಿನಿ, ಈ ‘‘ಭಾಷಣಗಳು ಮತ್ತು ಲೇಖನಗಳು". ಪ್ರತಿಪಾದಿತವಾಗಿರುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಿಷಯವೂ ಶ್ರೀ ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳ ಸ್ವಂತ ಸೃಷ್ಟಿ. ಹೇಳುವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಿಲ್ಲ, ಬಳಸಿಲ್ಲ, ಆಡುವ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಮುಚ್ಚಿಲ್ಲ ಮರೆಯಿಲ್ಲ. ನೇರವಾದ ಮಾತುಗಳು. ನಿಷ್ಕಲ್ಮಷ ಹೃದಯ; ಭಾವ ಪೂರ್ಣವಾದ ಮಾತುಗಳು, ಜೀವ ಪೂರ್ಣವಾದ ವಾಕ್ಯಗಳು, ಆದರೂ ನಿರಾಭರಣ ಸುಂದರಿಯಂತಿರುವ ಶೈಲಿ. ಅದೆಷ್ಟು ಅಡಕವಾದ ಬರವಣಿಗೆ ! ಒಂದೊಂದು ವಾಕ್ಯವು ಒಂದು ಸೂತ್ರವಿದ್ದಂತೆ. ಹಿತಮಿತವಾದ ನುಡಿನಿರಿಗೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ಬರೆಹವನ್ನು ಕಂಡು ಶ್ರೀ ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳು ಸಾರಸ್ವತ ಸಾಮ್ರಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಕೃತಕೃತ್ಯರು ಎನ್ನಿಸುತ್ತದೆ. ಇಡೀ ಗ್ರಂಥವನ್ನೇ ವಾಚಕ ಪ್ರಪಂಚದ ಮುಂದೆ ನೀಡಿ ನಿಂತಿರುವ ನಾವು ಹೆಚ್ಚು ಹೇಳುವುದು ಅನಗತ್ಯ. ಹೇಳಹೊರಟರೂ ಹೇಳಬೇಕಾದುದನ್ನು , ಹೇಳಬೇಕಾದಷ್ಟನ್ನು ಹೇಳಲಾರದ ಧಾರ್ಷ್ಟ್ಯಕ್ಕೆ ಗುರಿಯಾದೇವು.

ತಮ್ಮ ಈ ಅಮೂಲ್ಯವಾದ ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ನಮ್ಮ ಮಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಲು ಅನುಮತಿ ಇತ್ತು ಉಪಕರಿಸಿದ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಕೃಷ್ಣಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳಿಗೆ ನಾವು ಚಿರಋಣಿಗಳಾಗಿದ್ದೆವೆ; ನಮ್ಮ ಅನಂತ ವಂದನೆಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುತ್ತೇವೆ. ಈ ಪುಸ್ತಕ ಪ್ರಕಟನೆಯ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ನೆರವಾದ ಶ್ರೀ ಜಿ.ಎಚ್. ರಾಮರಾಯರಿಗೆ ನಮ್ಮ ಅನಂತ ಧನ್ಯವಾದಗಳು. ತಾ.ಸು.ಶಾಮರಾಯ.

ಮುನ್ನುಡಿ

.

ಪ್ರಬುದ್ಧ ಕರ್ಣಾಟಕದಲ್ಲಿ ನಾನು ಅಗಿಂದಾಗ್ಗೆ ಬರೆದ ಲೇಖನಗಳಿಂದ ಕೆಲವನ್ನು ಆರಿಸಿ ಈ ಎರಡನೆಯ ಸಂಪುಟದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಮೂರು ವಿಭಾಗಗಳಿವೆ. ಲೇಖನಗಳು-೨, ಎಂಬ ಮೊದಲನೆಯ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇರುವವು ಪ್ರಬಂಧಗಳು ; ಲೇಖನಗಳು -೩. ಎಂಬ ಎರಡನೆಯ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇರುವವು ಸಂಪಾದಕೀಯ ಲೇಖನಗಳು.

ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯ ಲೇಖನವಾದ “ ಪ್ರಬುದ್ಧಕರ್ಣಾಟಕದ ಹುಟ್ಟು ಮತ್ತು ಬೆಳವಣಿಗೆ”ಯು ಕಾಲಾನುಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಕ್ಕೂ ಕೊನೆಗೆ ಬರತಕ್ಕದ್ದು. ಆದರೆ ಅದು ಈ ಸಂಪುಟದ ಲೇಖನಗಳಿಗೆಲ್ಲಾ ಪೀಠಿಕಾರೂಪವಾಗಿಯೂ ವಿವರಣರೂಪವಾಗಿಯೂ ಇರುವುದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಮೊದಲಲ್ಲಿಯೇ ಕೊಟ್ಟಿದೆ. ಮಿಕ್ಕ ಲೇಖನಗಳು ಆಯಾ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಾಲಕ್ರಮವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿಯೇ ಬಂದಿವೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಲೇಖನದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಸಂಖ್ಯೆಯು ಪ್ರಬುದ್ಧಕಾರ್ನಾಟಕದ ಸಂಚಿಕೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸಂಚಿಕೆಯ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಜೊತೆಗೆ ವರ್ಷದ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದೆ.

ಈ ಭಾಷಣ ಲೇಖನಗಳು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಪ್ರಿಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ; ಉಪಯುಕ್ತವೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ . ಅದನ್ನು ನಾವು ಬಲ್ಲೆವು. ಮೊದಲು ಬೆಳಕಿಗೆ ಬಂದಾಗಲೇ ಅವುಗಳ ಮೇಲೆ ನಾನಾ ಜನರು ನಾನಾ ಮಾತನ್ನು ಆಡಿದರು, ಬರೆದರು. ನಾನು ಅನೇಕವೇಳೆ ಆ ವಿಮರ್ಶೆಗಳ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಉದಾಸೀನನಾಗಿದ್ದೆ; ಕೆಲವು ವೇಳೆ ಕೆರಳಿ ಉತ್ತರವನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟೆ; ಪ್ರಾಯಶಃ ಅದೇ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಈಗ ಬರೆದಿದ್ದರೆ ಹೇಗೆ ಬರೆಯುತ್ತಿದ್ದೆನೋ- ಅಥವಾ ಆ ವಿಷಯಗಳ ಮೇಲೆ ಬರೆಯುತ್ತಲೇ ಇರಲಿಲ್ಲವೋ ! ಹೇಗಾದರೂ ಆಗಲಿ, ಈಗ್ಗೆ ಸುಮಾರು ಮುವ್ವತ್ತು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಬರೆದ ಬಗೆಬಗೆಯ ಬರವಣಿಗೆಯನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಒಂದು ಕಡೆ ನೋಡುವುದೇ ಒಂದು ಸೊಜಿಗವೆನ್ನಿಸಿತು; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದನ್ನೂ ನಾನು ತಿದ್ದುವ ಗೋಜಿಗೆ ಹೋಗಿಲ್ಲ. ಕೆಲವರು ತಮ್ಮ ಆತ್ಮ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ಬರೆದು ಅದರಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಯೌವನಕೌಮಾರವಾರ್ಧಕ ಈ ಎಲ್ಲ ದಶೆಗಳ ಬಗೆಬಗೆಯ ಭಾವಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಕೊಡುವದುಂಟು. ಒಂದು ವಿಧದಲ್ಲಿ ಸಾಹಿತಿಯ ಲೇಖನಗಳೇ ಅವನ ಆತ್ಮಚರಿತೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಅವನ ಆಶೆಪ್ರತ್ಯಾಶೆಗಳೂ ಭಾವ ಭಾವನೆಗಳೂ ಚಿಂತೆ ಕೊರತೆಗಳೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಮಟ್ಟಿಗಾದರೂ ಗೋಚರಿಸಿರುತ್ತವೆ. ಅವೇ ಅವನ ಭಾವ ಚಿತ್ರಗಳು. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ, ಹುಡುಗುತನದ ಹುಮ್ಮಸ್ಸಿನ ಅಪಕ್ವಗಳು ಕೆಲವು ಇಲ್ಲಿರುವುದು ಪ್ರಾಯಶಃ ಆಕ್ಷೇಪಣೀಯವಾಗಲಾರದೆಂದು ನಂಬುತ್ತೇನೆ.

ಈ ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಮುಖಚಿತ್ರವು ಶ್ರೀಮಾನ್ ಆಳವಂದಿಕರ್ ಅವರು ಹೈದರಾಬಾದಿನ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಮ್ಮೇಳನದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೆಗೆದುಕೊಟ್ಟದ್ದು. ಪೂಜ್ಯ ಶ್ರೀಕಂಠಯ್ಯನವರೂ ನಾನೂ ಇಬ್ಬರೇ ಹೀಗೆ ಭುಜಸೋಕಿ ಕುಳಿತಿರುವುದು ಇದೊಂದು ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿಯೇ ; ಅವರು ಬದುಕಿರುವವರೆಗೂ ನನ್ನನ್ನು ಹಿರಿಯ ಅಣ್ಣನಂತೆ, ತಂದೆಯಂತೆ, ಮಮತೆಯಿಂದ ಪೋಷಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂದರು. ಅದನ್ನು ಈ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿಯೂ ನೋಡಬಹುದು.

ಈ ಸಂಪುಟವನ್ನು ಅವರಲ್ಲಿ ನಾನು ಇಟಿದ್ದ ಭಕ್ತಿಯ ನೆನಪಾಗಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಅವರಿಗೆ ನನ್ನ ಲೇಖನವೆಂದರೆ ತುಂಬ ವಿಶ್ವಾಸ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸಂಪುಟದ ಪ್ರಕಟನೆ ಅವರ ಆತ್ಮವನ್ನು ಸಂತೋಷಗೊಳಿಸೀತೆಂದು ನನಗೆ ಭರವಸೆ ಇದೆ.

ಈ ಸಂಪುಟದ ಮುದ್ರಣಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಶಿಷ್ಯರೂ ಮಿತ್ರರೂ ಆದ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಎಚ್.ಎಂ. ಶಂಕರನಾರಾಯಣರಾವ್, ಎಂ.ಎ. ಅವರು ತುಂಬ ಸಹಾಯಮಾಡಿದ್ದಾರೆ ; ಅಚ್ಚಿನ ಮನೆಯ ಕಷ್ಟವೆಲ್ಲ ಅವರದು ; ಸುಖ ನನ್ನದು ; ಹೀಗೆ ನನಗೆ ನೆರವಾದದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರಿಗೂ, ಬಹು ತಾಳ್ಮೆಯಿಂದ ಅಂದವಾಗಿ ಅಚ್ಚುಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಮll ಜಿ.ಎಚ್. ರಾಮರಾವ್. ಬಿ.ಎಸ್ಸಿ. ಅವರಿಗೂ ನಾನು ಅತ್ಯಂತ ಕೃತಜ್ಞನಾಗಿದ್ದೇನೆ.

ಮೈಸೂರು ೩-೩-೧೯೪೯ ಎ.ಆರ್.ಕೃಷ್ಣಶಾಸ್ತೀ.

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ವಿಷಯಾನುಕ್ರಮಣಿಕೆ</h2>

ವಿವರ

ಲೇಖನಗಳು-೨

೧. ಪ್ರಬುದ್ಧ ಕರ್ಣಾಟಕದ ಹುಟ್ಟು ಮತ್ತು ಬೆಳವಣಿಗೆ

೨. ಕನ್ನಡ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾದಂಬರಿಗಳು

೩. ಮೈಸೂರು ಚರಿತ್ರೆಯ ಮೇಲೆ ಕಾದಂಬರಿಗಳನ್ನು ಬರೆಯುವುದಕ್ಕೆ ಇರುವ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳು

೪. ಅಲಂಕಾರ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಚರಿತ್ರೆ

ಲೇಖನಗಳು-೩

೧. ಪೂರ್ಣಕಲಾ

೨.ವಿಷವೃಕ್ಷ

೩.ರತ್ನಾವಳಿ ; ಮಿತ್ರವಿಂದಾ ಗೋವಿಂದ

೪. ಕೆಲವು ಸಣ್ಣ ಕತೆಗಳು

೫. ಕೃಷ್ಣಕಾಂತನ ಉಯಿಲು

೬.ವಸಂತ ಕುಸುಮಾಂಜಲಿ

೭.ಟೊಳ್ಳುಗಟ್ಟಿ ಅಥವಾ ಮಕ್ಕಳಿಸ್ಕೂಲ್ ಮನೇಲಲ್ವೇ

೮.ಪ್ರಣಯಾವರ್ತ ಅಥವಾ ಚಂಚಲಕುಮಾರಿ

೯. ಸಾಹಿತ್ಯ

೧೦. ಶ್ರೀ ಸಮರ್ಥ ರಾಮದಾಸ ಸ್ವಾಮಿಗಳ ಚರಿತ್ರವು

೧೧. ವಿದ್ಯಾರಣ್ಯ ವಿಜಯ

೧೨. ಅರುಣ, ಕಮಲ.

ಲೇಖಗಳು-೪

೧. ಪ್ರಬುದ್ಧಕರ್ಣಾಟಕ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯ

೨. ಕಲ್ಕತ್ತಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ

೩. ಪ್ರಾಕ್ತನ ವಿಮರ್ಶ ವಿಚಕ್ಷಣ ರಾವ್ ಬಹದ್ದೂರ್ ಆರ್. ನರಸಿಂಹಾಚಾರ್ಯರು , ಎಂಎ.,ಎಂ.ಆರ್.ಎ.ಎಸ್.

೪. ದೇಶಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಪಾಠಪ್ರವಚನಗಳು

೫. ಪುಸ್ತಕಭಂಡಾರಗಳು ಮತ್ತು ಮೈಸೂರು

೬.ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ : ಬಹುಮಾನ

೭. ಮll ಎಚ್.ವಿ. ವರದರಾಜಯ್ಯಂಗಾರ್ಯರಿಗೆ ಅಭಿನಂದನೆ

೮. ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಒಂದು ಕಿರೀಟ

೯. ಶ್ರೇಯಾಂಸಿ ಬಹುನಿಘ್ನಾನಿ

೧೦. ನಮ್ಮ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಕೃತದ ಸ್ಥಿತಿ, ಕನ್ನಡದ ಸ್ಥಿತಿ

೧೧. ಕನ್ನಡ ಪುಣ್ಯ

೧೨. ಸರಸ್ವತಿಯ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಕಳವು

೧೩. ಅರ್ಧನಾರೀಶ್ವರ ಚಿತ್ರ

೧೪. ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ರಜತಮಹೋತ್ಸವ

೧೫. ಸಮುದ್ರದ ನೆಂಟು, ಉಪ್ಪಿಗೆ ಬಡತನ

೧೬. ಮಿll ಲೂಯಿ ರೈಸ್ , ಸಿ.ಐ.ಈ.

೧೭. ಕಥೆ ಬರೆಯುವವರಿಗೆ ಒಂದು ಮಾತು

೧೮. ಮೈಸೂರು ಮತ್ತು ಕನ್ನಡ

೧೯. ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನ್

೨೦. ಕೀರ್ತನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಹಿತ್ಯಗುಣ

೨೧. ಕನ್ನಡ ಮಾತು ಒಂದಾಗಬೇಕು, ಶುದ್ಧವಾಗಿರಬೇಕು

೨೨. ಈಗಿನ ಯುವಕ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು

೨೪. ಕನ್ನಡದ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡದ ಸ್ಥಾನ

೨೫. ಶ್ರೀ ಗೊಮ್ಮಟೇಶ್ವರಸ್ವಾಮಿ

೨೬. ಕೀರ್ತಿಶೇಷರಾದ ಶ್ರೀಮನ್ನಾಲ್ವಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜವೊಡೆಯರ್ ಬಹದ್ದೂರ್ ಜಿ.ಸಿ.ಎಸ್. ಐ.ಜೆ.ಬಿ.ಇ. ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳವರು

೨೭. ಶುಭಾಶಂಸನ

೨೮. ಕನ್ನಡದ ಕೆಲಸಗಳಿಗೆ ಜನ, ಧನ, ಅಭಿಮಾನ

೨೯. ಕೀರ್ತಿಶೇಷರಾದ ಶ್ರೀ ರವೀಂದ್ರನಾಥ ಠಾಕೂರರವರು

೩೦. ರಾಜಸೇವಾಸಕ್ತ ಶ್ರೀ ಮಾನ್ ಬಿ.ಎಂ. ಶ್ರೀಕಂಠಯ್ಯನವರು

೩೧.ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಒಂದು ಗುಡಿ

೩೨. ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡದ ಮಾಧ್ಯಮ

ಅರ್ಪಣೆ

ಕನ್ನಡ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಭಾಷಾಸಾಹಿತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಹಲವು ವರ್ಷಗಳು ನನ್ನ ಪ್ರೌಢವಿದ್ಯಾಗುರುಗಳಾಗಿದ್ದು, ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಉಪಾಧ್ಯಾಯನ ಕೆಲಸ ಕೊಡಿಸಿ, ನನ್ನ ಬರವಣಿಗೆಗೆ ಸತತವಾದ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ಕೊಟ್ಟು, ತಾವು ಬದುಕಿದ್ದವರೆಗೂ ವಾತ್ಸಲ್ಯದಿಂದ ಕಾಣುತ್ತ ನನ್ನನ್ನು ಎಲ್ಲ ವಿಧದಲ್ಲಿಯೂ ಮೇಲಕ್ಕೆ ತಂದ ರಾಜಸೇವಾಸಕ್ತ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಬಿ.ಎಂ.ಶ್ರೀಕಂಠಯ್ಯ, ಎಂಎ.,ಬಿ.ಎಲ್. ಅವರಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿ ಕೃತಜ್ಞತೆಗಳ ಅಲ್ಪಕಾಣಿಕೆ. ಎ.ಆರ್.ಕೃ.

ಬಿನ್ನಹ

"ಶ್ರೀಶಮಾನ್ ಶ್ರೀಕಂಠಯ್ಯನವರೇ, ತಾವು ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರಾಗಿ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಕನ್ನಡಗಳ ಪ್ರಧಾನಾಧ್ಯಾಪಕರಾಗಿ, ಅಭಿಮಾನದಿಂದಲೂ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದಲೂ ದಕ್ಷತೆಯಿಂದಲೂ ಸೇವೆಮಾಡಿ,ಕನ್ನಡವು ಇಂದು ಮೈಸೂರಿನಲ್ಲಿ ಪಡೆದಿರುವ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣರಾದಿರಿ, ಈಗ ಈ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಾಪಕರಾಗಿರುವ ಅನೇಕರು ತಮ್ಮ ಶಿಷ್ಯರೆಂದು ಹೆಮ್ಮೆಪಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ; ತಾವು ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ತಾವು ಮೈಸೂರು ಬೇಂಗಳೂರು ಎರಡು ಕರ್ಣಾಟಕ ಸಂಗಗಳಿಗೂ ಹಲವು ವರ್ಷ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿದ್ದು ಅದಕ್ಕೆ ಚೈತನ್ಯವನ್ನೂ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನೂ ಸ್ಥಾಯಿತ್ವವನ್ನೂ ಸಂಪಾದಿಸಿಕೊಟ್ಟು ಅವುಗಳ ಕೃತಜ್ಞತೆಗೆ ಪಾತ್ರರಾಗಿದ್ದೀರಿ. ಅವುಗಳ ಸದಸ್ಯರು ತಾವು ಕೊಟ್ಟ ಸ್ಫೂರ್ತಿಯನ್ನು ತಮ್ಮ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿಕೊಂಡು, ಹೋದ ಕಡೆಯಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ಅದನ್ನು ಬೋದಿವೃಕ್ಷದ ಶಾಖೆಯಂತೆ ಕೊಂಡುಹೋಗಿ ನಂಟು ಬೆಳಸಿ ತಮ್ಮ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಹರಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.ತಮ್ಮ ಗೀತೆಗಳೂ ಗೀತ ನಾಟಕಗಳೂ, ಸೂರ್ಯೋದಯದ ಕಾವು ಬೆಳಕುಗಳನ್ನು ನೀಡಿ ಅಧುನಿಕ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯೋದ್ಯಾನವು ಸೊಂಪಾಗಿ ಬೆಳೆಯುವಂತೆ ಮಾಡಿವೆ. ಕನ್ನಡದ ಕನ್ನಡತನವನ್ನು ಕಾಪಡಿಕೊಂಡು ಬರಲು ತಾವು ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಪ್ರಯತ್ನವು ಸ್ತುತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಕನ್ನಡದ ಮುನ್ನಡೆಗಾಗಿ ತಾವು ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯಕ್ಕೂ ಸಾಹಿತ್ಯಪರಿಷತ್ತಿಗೂ ಸಾವಿರಾರು ರೂಪಾಯಿಗಳನ್ನು ದಾನಮಾಡಿ, ಕನ್ನಡದ ಅಭಿಮಾನಿಗಳಿಗೂ ಕರ್ಣಾಟಕದ ದಾನಿಗಳಿಗೂ ಒಂದು ಅನುಕರಣೀಯವಾದ ಆದರ್ಶವನ್ನು ಮುಂದೆ ಇಟ್ಟಿದ್ದೀರಿ.

ತಾವಿಬ್ಬರೂ* ಆಧುನಿಕ ಕನ್ನಡದ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಅಣ್ಣತಮ್ಮಂದಿರಾಗಿ, ಸಾಹಿತ್ಯಮಂದಿರದಲ್ಲಿ ಅಚಾರ್ಯಪುರುಷರಾಗಿ, ಕನ್ನಡ ನಾಡು ನುಡಿ ಜನಗಳಿಗೆ ಮುನ್ನಡೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದೀರಿ; ನುಡಿದು ತೋರಿಸಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೀರಿ, ನಡೆದು ತೋರಿಸಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೀರಿ, ಕನ್ನಡದ ಬಾವುಟವನ್ನು ಹಾರಿಸಿ , ಅದರ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಹಿರಿಮೆಯನ್ನು ತೊರಿಸಿ ಸಂಸ್ಕೃತ , ತಮಿಳು, ಇಂಗ್ಲಿಷು ಮುಂತಾದ ಅನ್ಯ ಭಾಷಾಸಾಹಿತ್ಯಗಳ ಸಾರಸಂಪತ್ತನ್ನು ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಗದ್ಯವಾಗಿ, ಪದ್ಯವಾಗಿ, ನಾಟಕವಾಗಿ ತಂದು ತುಂಬಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದೀರಿ, ತನುಮನಗಳಿಗೆ ಆದ ಅಯಾಸವನ್ನು ಲಕ್ಷಿಸದೆ ಕನ್ನಡನಾಡನ್ನು ಸುತ್ತಿ ಜನರಲ್ಲಿ ದೇಶಭಕ್ತಿ ಭಾಷಾಪ್ರೇಮಗಳನ್ನು ಬೆಳಸಿ ಬೆಳಗಿಸಿ ಕರ್ಣಾಟಕವನ್ನು ಕಟ್ಟಲು ವಿಶ್ವಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿದಿರಿ, ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೀರಿ, ಬರವಣಿಗೆಯಿಂದಲೂ ಉಪನ್ಯಾಸಗಳೀಂದಲೂ, ಸಹೃದಯತೆಯಿಂದಲೂ ಸ್ನೇಹದಿಂದಲೂ, ಕನ್ನಡ ಜನತೆಯ ಹೃತ್ಕುಮುದಕೋರಕವು ಅರಳಿ ಪರಿಮಳಿಸುವಂತೆ ಜೀವಮಾನವೆಲ್ಲ ದುಡಿದು ವ್ಯವಸಾಯ ಮಾಡಿದ್ದೀರಿ, ಅದರ ಫಲವಾಗಿ ರಾಜಮಾನ್ಯರೂ ಪ್ರಜಾಪೂಜಿತರು ಆಗಿದ್ದೀರಿ. ತಾವು ಇಡಿಯ ಕನ್ನಡನಾಡಿನ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗೆ ಏಕತೆ ಕೇಂದ್ರಸಂಸ್ಥೆಯೆನಿಸಿಕೊಂಡ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯಪರಿಷತ್ತಿನ ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ಅದರ ಮೂಲಕ ಸಲ್ಲಿಸಿದ ಸೇವೆ ಅಪಾರವಾದುದು. ತಮ್ಮ ಅಧಿಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಗರಿಗಟ್ಟಿಕೊಂಡು ಹಾರಾಡಿ ಕರ್ಣಾಟಕದ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಾಂತಗಳಲ್ಲಿಯೂ , ಗ್ರಾಮಗ್ರಾಮಾಂತರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಗೋಚರವಾಗುವಂತಾಗಿದೆ. ಕನ್ನಡದ ಅಭಿಮಾನವು ಎಲ್ಲರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿಯೂ ಮಿಡಿಯುವಂತಾಗಿದೆ."

*ಶ್ರೀಮಾನ್ ಶ್ರೀಕಂಠಯ್ಯನವರು ಮತ್ತು ರಾಜಸೇವಾಪ್ರಸಕ್ತ ಮಾಸ್ತಿ ವೆಂಕಟೇಶ ಅಯ್ಯಂಗಾರ್ಯರು.

[ಮೈಸೂರು ಮಹಾರಾಜರವರ ಕಾಲೇಜಿನ ಕರ್ಣಾಟಕ ಸಂಘವು ಅದರ ಬೆಳ್ಳಿಯ ಹಬ್ಬದ ಉತ್ಸವಸಮಾರಂಭದಲ್ಲಿ (೧೬-೧೨-೧೯೪೪) ರಾಜಸೇವಾಸಕ್ತ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಬಿ.ಎಂ. ಶ್ರೀಕಂಠಯ್ಯ, ಎಂ.ಎ.ಬಿ.ಎಲ್. ಮತ್ತು ರಾಜಸೇವಾಪ್ರಸಕ್ತ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಮಾಸ್ತಿ ವೆಂಕಟೇಶ ಅಯ್ಯಂಗಾರ್ , ಎಂ.ಎ. ಈ ವಿದ್ವಾಂಸರಿಗೆ ಬಿನ್ನವತ್ತಳೆಯಿಂದ]

ಲೇಖನಗಳು

–

೨

ಪ್ರಬುದ್ಧ ಕರ್ಣಾಟಕದ ಹುಟ್ಟು ಮತ್ತು ಬೆಳವಣಿಗೆ

“ಅಹಂ ಕರೋಮೀತಿ ವೃತಾಭಿಮಾನಃ”- ಅಧ್ಯಾತ್ಮ ರಾಮಾಯಣ

“ಪ್ರಬುದ್ಧ ಕರ್ಣಾಟಕ”ವು ಹುಟ್ಟಿದ್ದು ಬೆಂಗಳೂರು ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಕಾಲೇಜಿನ ಕರ್ಣಾಟಕ ಸಂಘದ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಅಂಗವಾಗಿ; ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಕರ್ಣಾಟಕ ಸಂಘ ಹುಟ್ಟಿದ ಸಂದರ್ಭವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹವಾಗಿ ತಿಳಿಸುವುದು ಅವಶ್ಯಕ. ನಾನು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯಾಗಿದ್ದಾಗ ಮೈಸೂರು ಮಹಾರಾಜರವರ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ಇದ್ದದ್ದು ಎರಡು ಸಂಘಗಳು – (೧) ೧೮೯೪ ರಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿ ಥಾಮಸ್ ಡೆನ್ಹಂ ಅವರ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಚರಿತ್ರಸಂಘ. (೨) ಸುಮಾರು ೧೯೧೩ ರಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಬಿ.ಎಂ. ಶ್ರೀಕಂಠಯ್ಯನವರಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಸಾಹಿತ್ಯಸಂಘ . ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಯಾವ ಸಂಘವೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ೧೯೧೫ರಲ್ಲಿ ನಾನು ಬೇಂಗಳೂರಿಗೆ ವೇll ಗರಣಿ ಕೃಷ್ಣಾಚಾರ್ಯರಿಗೆ ಬದಲಾಗಿ ಕನ್ನಡದ ಉಪಾಧ್ಯಾಯನಾಗಿ ಹೋದಾಗ ಅಲ್ಲಿಯೂ ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಯಾವ ಸಂಘವೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಒಂದು ಸಂಘವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಬೆಕೆಂಬ ಯೋಚನೆಯೂ ಹೋದ ಕೂಡಲೆ ಬರಲಿಲ್ಲ. ಕನ್ನಡ “ಮುನುಷಿ” ಎಂದು ವಿದ್ಯಾಥಿಘಗಳ ಅನಾದರಣೆ ತಿರಸ್ಕಾರ ಹಾಸ್ಯಗಳಿಗೆ ಗುರಿಯಾಗದಂತೆ, ಅವರಿಗೆ ಉಪಯೋಗವಾಗುವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪಾಠ ಹೇಳಿ ಕನ್ನಡಕ್ಕೂ ಅದರ ಉಪಾಧ್ಯಾಯನಿಗೂ ಒಂದು ಗೌರವವನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೇ ಕೆಲವು ಕಾಲ ಹಿಡಿಯಿತು. ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿಯೂ ಕಲಿಯುವುದು ಇದೆ, ಇಂಗ್ಲಿಷಿನಂತೆಯೆ ಕಲಿಯುವುದು ಇದೆ, ಎಂದು ತೋರಿಸಿ, ಕನ್ನಡ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಬಂಗಾಳಿ ಮರಾಠಿಗಳ ಸ್ಥಿತಿಯೊಡನೆ ಹೋಲಿಸಿ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅಭಿಮಾನ ಹುಟ್ಟಿಸಿ ವಿದ್ಯಾಥಿಗಳ ಸಹಾನುಭೂತಿ ಸ್ನೇಹ ಗೌರವಗಳನ್ನು ಗಳಿಸಲು ಒಂದೆರಡು ವರ್ಷ ಬೇಕಾಯಿತು. ಅಂದಿನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪ್ರಬುದ್ಧ ಕರ್ಣಾಟಕದ ಮೊಟ್ಟ ಮೊದಲ ಸಂಚಿಕೆಯ ಮೊದಲನೆಯ ಲೇಖನದ ಈ ವಾಕ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸಿದೆ:-

“ಬೆಳಗಾಯಿತು, ಕೂಡಲೆ ಮಲಗಿದ್ದವರೆಲ್ಲರೂ ಎದ್ದು ಅವರವರ ಕೆಲಸಗಳಿಗೆ ಹೊರಟರು, ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ನೊಡಿದರೂ ಗದ್ದಲ; ಆದರೂ ಇನ್ನೂ ಕೆಲವು ಹುಡುಗರು ಮಲಗಿ ನಿದ್ದೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಅದನ್ನು ನೊಡಿ ಅವರ ತಾಯಿಯು ‘ಇನ್ನೂ ಏಳುವುದಿಲ್ಲವೇನ್ರೋ ! ಓದುವ ಹುಡುಗರು ಇಷ್ಟು ಹೊತ್ತು ಮಲಗಿದರೆ ಹ್ಯಾಗೆ ?” ಎಂದು ಗದರಿಸಿದಳು.

ಕೂಡಲೆ ಹುಡುಗರು ಎದ್ದು ಸರಸರನೆ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಒಂದೊಂದು ಕನ್ನಡ ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಹಿಡಿಸು ಕುಳಿತುಕೊಂಡರು. ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತಿನ ಮೇಲೆ ಅವರ ಉಪಾಧ್ಯಾಯರು ಬಂದು ನೋಡುತ್ತಾರೆ ! ಕೆಲವು ಹುಡುಗರು ಇನ್ನೂ ತೂಕಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ! ಕೆಲವರು ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ ! ಒಬ್ಬನಾದರೂ ಮುಖ ತೊಳೆದಿಲ್ಲ ! ಉಪಾಧ್ಯಾಯರು ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಮೊದಲು ಚೊಕ್ಕಟವಾಗಿ ಕೈಕಾಲು ಮುಖಗಳನ್ನು ತೊಳೆದುಕೊಂಡು ಬರುವಂತೆ ಹೇಳಿದರು. ಬಳಿಕ ಎಲ್ಲರಲ್ಲಿಯೂ ಲವಲವಿಕೆ ಹುಟ್ಟಿತು.

ಹುಡುಗರು ಬುದ್ಧಿವಂತರು. ಆದರೂ ಮೈಬಗ್ಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವರ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಪಾಪ ಆ ಉಪಾಧ್ಯಾಯನು ಸ್ವಲ್ಪ ಕಷ್ಟಪಡಬೆಕಾಯಿತು. ಕೊನೆಗೆ ಹುಡುಗರು ಅವನ ದಾರಿಗೆ ಬಂದು ಚೆನ್ನಾಗಿ ವ್ಯಾಸಂಗಮಾಡುತ್ತ ಯೋಗ್ಯರೆನಿಸಿಕೊಂಡರು. ಉಪಾಧ್ಯಾಯನಿಗೂ ಸಂತೋಷವಾಗಿ ಕಾಳಿದಾಸನ ಕುಮಾರಸಂಭವನ ’ಕ್ಲೇಶಃ ಫಲೇನ ಹಿ ಪುನರ್ನವತಾಂ ವಿದತ್ತೇ’ (ತಕ್ಕ ಫಲವುಂಟಾದರೆ ಪಟ್ಟ ಕಷ್ಟಗಳೆಲ್ಲ ಮರೆತು ಹೋಗಿ ಹೊಸ ಉತ್ಸಾಹ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ತಾತ್ಪರ್ಯವುಳ್ಳ) ಶ್ಲೋಕವು ಜ್ಞಾಪಕಕ್ಕೆ ಬಂತು."

ಆಗ ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯವು ಹುಟ್ಟಿದ ಹೊಸದು. ಹುಡುಗರು ಅದರ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಿಗೆ ಕೂರುವ ಕಾಲ ಇನ್ನೂ ಬಂದಿರಲಿಲ್ಲ. ಮದರಾಸ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಇಂಟರ್ ಮೀಡಿಯೆಟ್ ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ಕನ್ನಡದ ಪ್ರಬಂಧ ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಪಠ್ಯಪುಸ್ತಕದ ಮೇಲೆ ಒಂದು ಪ್ರಶ್ನೆ ಬರುತ್ತಿತ್ತು. ಅದನ್ನು ಅದುವರೆಗೆ ಇಂಗ್ಲಿಷಿನ ಉಪಾಧ್ಯಾಯರು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಕನ್ನಡದ ಉಪಾಧ್ಯಾಯರಿಗೆ ಸಾಧ್ಯವಿರಲಿಲ್ಲ. ಎರಡನ್ನೂ ಬಲ್ಲ ನಾನು ಅದನ್ನು ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಉಪಾಧ್ಯಾಯನಂತೆ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯಂತೆ ವ್ಯಾಸಂಗಮಾಡಿ, ಅದರ ಸಾರಾಂಶವನ್ನು ಬರೆದುಕೊಟ್ಟು ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಪ್ರಬಂಧವನ್ನು ಬರೆದು ಓದಿ ಹೇಳಿದೆ. ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ಉಪಯುಕ್ತವಾಗಿದ್ದದ್ದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಹುಡುಗರು ಎಲ್ಲರೂ ಅಪೇಕ್ಷಿಸಿದರು. ಈ ಮಧ್ಯೆ ಕೆಲವು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾದ ಪ್ರಬಂಧಗಳನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದರು. ಶ್ರೀಮಾನ್ ಸಿ.ಕೆ. ವೆಂಕಟರಾಮಯ್ಯನವರು ನಳಚರಿತ್ರೆಯ ಮೇಲಣ ಒಂದು ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಒಂದು ಅಭ್ಯಾಸ ಪುಸ್ತಕದ ತುಂಬ ಬರೆದಿದ್ದರು. ಹುಡುಗರು ಅಭ್ಯಾಸ ಪ್ರಬಂಧವನ್ನು ಬರೆಯುವುದಕ್ಕೇ ಕಳ್ಳತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಾಗ, ಬರೆದರೂ ಒಂದೆರಡು ಪುಟಗಳನ್ನು ಕಾಟಕ್ಕೆ ತಪ್ಪೋ ನೆಪ್ಪೋ ಬರೆದು ಹಾಕುವಾಗ ಈ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ನಿರರ್ಗಳವಾಗಿ ಒಂದು ತಪ್ಪಿಲ್ಲದೆ ಮುತ್ತಿನಂಥ ಬಿಡಿಬಿಡಿಯಾದ ಅಕ್ಷರದಲ್ಲಿ ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ಒಂದು ಪುಸ್ತಕ ಬರೆದುಬಿಟ್ಟಿದ್ದನು. ಇದರಂತೆ ಶ್ರೀ ಎಸ್.ವಿ. ರಂಗಣ್ಣನವರು, ಎನ್. ನೀಲಕಂಠಪ್ಪನವರು ಮುಂತಾದ ಮೇಧಾವಿಗಾಳಾದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ತಮ್ಮ ಬರವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದೊಂದು ವಿಧವಾದ ಅಪೂರ್ವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ್ದರು. ಇವರ ಬರವಣಿಗೆಯೆಲ್ಲಾ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಹೋಗಿಬಿಡುವುದಲ್ಲಾಎಂದು ನನಗೆ ಒಂದು ಬಗೆಯ ಕೊರಗಾಗಿತ್ತು. ಆಗ ನಾನು ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಒಂದು ಪ್ರಕಟನೆಯಾಗಿ ಅಚ್ಚು ಮಾಡಿಸಬಹುದೆಂದೂ, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ವೆಚ್ಚವಹಿಸುವುದಾದರೆ ನಾನು ಆ ಕೆಲಸವನ್ನು ಕೈಕೊಳ್ಳುವೆನೆಂದೂ ಹೇಳಿದೆ . ಅದಕ್ಕೆ ಬಹುಮಂದಿ ಉತ್ಸಾಹಶಾಲಿಗಳಾಗಿ ಮುಂದೆ ಬಂದರು. ಅದರ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಸಂಘದ ಯೋಚೆನೆಯೂ ಹುಟ್ಟಿತು. ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಕೊಡುವ ಹಣವನ್ನು ಸಂಘದ ಚಂದಾ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ ಪತ್ರಿಕೆಯನ್ನು ಉಚಿತವಾಗಿ ಕೊಡಬಹುದು ಎಂದೆ. ಅದಕ್ಕೂ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಒಪ್ಪಿದರು. ಇಷ್ಟು ಹೊತ್ತಿಗೆ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಎಚ್.ಸುಬ್ಬಜೋಯಿಸ್, ಎಲ್.ನಾರಾಯಣರಾವ್. ಸಿ.ಎನ್.ಶ್ರೀನಿವಾಸಯ್ಯಂಗಾರ್, ಬಿ.ಎಸ್. ಮಾಧವರಾವ್ , ಪಿ.ಕೃಷ್ಣರಾವ್, ಎಂ. ಸಿದ್ದಲಿಂಗಯ್ಯ ಮಂತಾದ ಹಲವು ಅಭಿಮಾನಶಾಲಿಗಳಾದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ನನ್ನ ಸುತ್ತ ಮುತ್ತಿಕೊಂಡು ನಾನು ಹೇಳಿದ್ದನ್ನು ನಡಸುವುದಕ್ಕೆ ಸಿದ್ದರಾದರು. * ಮೊದಲು ಸಂಘದ ಏರ್ಪಾಡು . ಈಗ ’ಕರ್ಣಾಟಕ ಸಂಘ’ ವೆಂಬುದು ಸುಪರಿಚಿತವಾದ ಹೆಸರು. ಆಗ ಈ ಸಂಸ್ಥೆಗೆ ಏನು ಹೆಸರು ಇಡಬೇಕೆಂದೇ ನಾನು ಬಹುದಿನ ಯೋಚಿಸಿದೆ - ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಮಾಜವೇ, ಕನ್ನಡ ಸಮಾಜವೇ, ಕರ್ಣಾಟಕ ಸಮಾಜವೇ, ಇತ್ಯಾದಿ. ಆಗ್ಗೆ ಇಂಗ್ಲಿಷಿನಲ್ಲಿ ರೂಢಿಯಾಗಿದ್ದ “ಸೊಸೈಟಿ” ಎಂಬ ಪದಕ್ಕೆ ಸಮಾನ ಪದವಾಗಿ “ಸಮಾಜ”ವೇ ಮುಂದೆ ಬರುತ್ತಿತ್ತು. ಆದರೆ ಏಕೋ ಅದರಲ್ಲಿ ಸತ್ವವಿಲ್ಲವೆಂದು ಭಾಸವಾಗಿ ಕೊನೆಗೆ ಬಾಯಿತುಂಬ ಬರುವ, ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಕೇಳುವ, “ಕರ್ಣಾಟಕ ಸಂಘ” ಎಂಬುದನ್ನು ನಿಷ್ಕರ್ಷೆಮಾಡಿಯಾಯಿತು. ಈಗ ನಾನು ಬಿಟ್ಟರೂ ನನ್ನ ಕಂಬಳಿ ಬಿಡುವಂತಿರಲಿಲ್ಲ. ಸಂಘವು ಆರಂಭವಾಗಲೇಬೇಕಾಯಿತು. (ಆಗಸ್ಟ್, ೧೯೧೮). ಆಗ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಬಿ.ವೇಂಕಟನಾರಣಪ್ಪನವರು ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರದ ಅಧ್ಯಾಪಕರಾಗಿದ್ದರು. ೧೯೧೫ರಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಗಿದ್ದ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಕೆಲಸಮಾಡಿ ಗೌರವವನ್ನು ಗಳಿಸಿದ್ದ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಾಗಿದ್ದರು. ಈ “ಜ್ಞಾನವೃದ್ಧರೂ ವಯೋವೃದ್ಧರೂ” ಆದ ಮಹನೀಯರು ನಮ್ಮ ಸಂಘದ ಮೊದಲನೆಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಬೇಕೆಂದು ನಾನು ಸೂಚಿಸಿದೆ. ನಾನೇ ಅಧ್ಯಕ್ಷನಾಗಬೇಕೆಂದು ಸೂಚನೆ ಬಂತು; ಆದರೆ ನಾನು ದೊಡ್ಡವರನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಕೆಲಸಮಾಡಬೆಕೆಂದೂ. “ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಹಿಂದೇನು ಮುಂದೇನು?” ಎಂದೂ, ನಾನು ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷನಾಗಿರುತ್ತೇನೆಂದೂ ಹೇಳಿ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಒಪ್ಪಿಸಿದೆ; ಜೊತೆಗೆ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ ಮಾತ್ರ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯೇ ಆಗಿರಬೇಕೆಂದೂ ಸಂಘವು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಒಂದು ಶಿಕ್ಷಣ ಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಬೇಕೆಂದೂ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಹೇಳಿದೆ. ಅದಕ್ಕೂ ಒಪ್ಪಿಗೆ ದೊರೆಯಿತು. ಹೀಗೆ ಮೊದಲನೆಯ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಗಳಾಗಿ ನಿಯಮಿತರಾದ – ಚುನಾಯಿತರಲ್ಲ - ಶ್ರೀಮಾನ್ ಡಿ.ಗುರುರಾಯರು ಈಗಲೂ ನನ್ನಂತೆ ಉಪಾಧ್ಯಾಯರಾಗಿರುತ್ತ ಮೇಲೆ ನಾನು ಬರೆದಿರುವುದರ ಸತ್ಯತೆಯನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸಲು ಸಿದ್ಧರಗಿರುತ್ತಾರೆ. ರಾವ್ ಬಹದ್ದೂರ್ ರಾ. ನರಸಿಂಹಾಚಾರ್ಯರು ಮೊದಲನೆಯ ವರ್ಷದ ಆರಂಭ ಭಾಷಣ ಮಾಡಿದರು. ಇಂಥ ಹಿರಿಯರಾದ ವಿದ್ವಾಂಸರೂ, ಮೇಧಾವಿಗಳಾದ ಉತ್ಸಾಹಿ ತರುಣರೂ ಸೇರಿದರೆ ಆಗದ ಕೆಲಸವೂ ಒಂದು ಉಂಟೆ? ಅದು ಆಗದೆ ಇರುತ್ತದೆಯೋ? – “ಅಹಂ ಕರೋಮಿತಿ ವೃಥಾಭಿಮಾನಃ!”

*ಇವರಲ್ಲಿ ಅನೇಕರು ಈಗ ದೊಡ್ಡ ’ಡಾಕ್ಟರು’ಗಳೂ ಪ್ರೋಫೆಸರುಗಳೂ ಇಂಜಿನಿಯರುಗಳೂ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರಿಗೆ ಈಗಲೂ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಅದೇ ಅಭಿಮಾನವಿದೆ.

ಹೆಸರು

ನಾನು ಹೈಸ್ಕೂಲಿನ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯಾಗಿದ್ದಾಗ ನನ್ನ ಸ್ನೇಹಿತರೊಬ್ಬರು ಕೊಟ್ಟ, ಸ್ವಾಮಿ ವಿವೇಕಾನಂದರ “ಕೊಲಂಬೋದಿಂದ ಅಲ್ಮೋರಾವರೆಗೆ” ಎಂಬ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಉಪನ್ಯಾಸ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಓದಿ, ವಿವೇಕಾನಂದರಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಒಂದು ಗೌರವ ಬಂದಿತ್ತು. ಒಂದೆರಡು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಮಿ ಅಭೇದಾನಂದರು ಮೈಸೂರು ಟವನ್ ಹಾಲಿನಲ್ಲಿ ಕಿಕ್ಕಿರಿದ ಜನಸಂದಣಿಯ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಹರಿಸಿದ ವಾಗ್ಝರಿಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಗೌರವವು ಭಕ್ತಿಯಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿತ್ತು. ೧೯೧೫ರಲ್ಲಿ ಬೇಂಗಳೂರಿಗೆ ಬರುವ ಹೊತ್ತಿಗೆ ರಾಮಕೃಷ್ಣ ಮಠವನ್ನು ಕಂಡೇನೇ ಎಂಬ ತವಕ ಹುಟ್ಟಿತ್ತು. ಅಷ್ಟು ಹೊತ್ತಿಗೆ ಶ್ರೀಮಾನ್ ವೆಂಕಣ್ಣಯ್ಯನವರೂ ಬೆಂಗಾಳೂರಿಗೆ ಬಂದು ನಾವಿಬ್ಬರೂ ಶ್ರೀ ರಾಮಕೃಷ್ಣ ಮಠಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಬರಲು ಮೊದಲು ಮಾಡಿದೆವು. ಆಗ ಆ ಮಠದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿದ್ದ ಶ್ರೀ ನಿರ್ಮಲಾನಂದ ಸ್ವಾಮಿಗಳು ಶ್ರೀ ರಾಮಕೃಷ್ಣ ಪರಮಹಂಸರ ಮೇಲೆ ನಾವು ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಚಿಕ್ಕ ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಬರೆಯಬೇಕೆಂದು ಸೂಚಿಸಿ ಅದಕ್ಕೆ ಬೇಕಾದ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನೂ ಅದೇ ಮಠದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಮಿ ವಿದೇಹಾನಂದರ ಸಹಾಯವನ್ನೂ ಒದಗಿಸಿ ಕೊಟ್ಟರು. ನಾವು ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದಾಗ ನಮಗೆ ಪರಸ್ಪರ ಗೌರವ ವಿಶ್ವಾಸಗಳು ಬೆಳೆದು, ಸ್ವಾಮಿಗಳು ಒಂದು ದಿನ “ನೀವು ಧಾರ್ಮಿಕ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ನಿಮ್ಮ ಜನಕ್ಕೆ ತಿಳಿಸಲು ಪ್ರಬುದ್ಧ ಕರ್ಣಾಟಕವೆಂಬ ಒಂದು ಪತ್ರಿಕೆಯನ್ನು ಏಕೆ ಹೊರಡಿಸಬಾರದು ? ಪ್ರಬುದ್ಧ ಭಾರತವು ಇಂಗ್ಲಿಷಿನಲ್ಲಿದೆ. ಆದರೆ ಆಯಾ ಪ್ರಾಂತದವರು ಆಯಾ ದೇಶಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಬರೆಯದೆ ಹೋದರೆ ಅದು ಹೆಚ್ಚು ಜನಕ್ಕೆ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಈಗಾಗಲೇ ಪ್ರಬುದ್ಧ ಕೇರಳಂ ಎಂಬ ಪತ್ರಿಕೆ ಹೊರಟು ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ. ಮೈಸೂರು ಕೇರಳಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡದು” ಎಂದಿದ್ದರು. ಅಂಥ ಪತ್ರಿಕೆ ಹೊರಡಿಸುವುದು ನಮ್ಮಿಂದ ಆಗದ್ದರಿಂದ ಆ ಮಾತು ಅಲ್ಲಿಗೆ ನಿಂತುಹೋಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಪ್ರಬುದ್ಧ ಕರ್ಣಾಟಕ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಮಾತ್ರ ಮರೆತು ಹೋಗಲಿಲ್ಲ. ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತಾಡಿತವಾಗುತ್ತಲೇ ಇತ್ತು . ೧೯೧೮ರಲ್ಲಿ ಕರ್ಣಾಟಕ ಸಂಘದ ಅಂಗವಾಗಿ ಒಂದು ಪತ್ರಿಕೆಯನ್ನು ಹೊರಡಿಸಬೇಕೆಂದು ನಿರ್ಧರವಾದಾಗ, ಅದು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ನಡೆಸುವ ಪತ್ರಿಕೆಯಾದ್ದರಿಂದ “ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ” ಎಂದು ಹೆಸರಿರಲೆಂದು ನಾನು ಸೂಚಿಸಿದೆ; ಅದಕ್ಕೆ ಎಲ್ಲರೂ ಒಪ್ಪಿದರು. ಆದರೆ ಅಷ್ಟು ಹೊತ್ತಿಗೆ ಮಂಗಳೂರು ಪ್ರಾಂತದಲ್ಲಿ “ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ” ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಪತ್ರಿಕೆಯೊಂದು ಆಗಲೇ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತೆಂದು ತಿಳಿದುಬಂದದ್ದರಿಂದ ಬೇರೆ ಹೆಸರನ್ನು ಯೋಚಿಸಲು ತೊಡಗಿದೆ; ಆಗ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ತೋರಿದ್ದು “ಪ್ರಬುದ್ಧ ಕರ್ಣಾಟಕ”. ಅದನ್ನು ರಾಮಕೃಷ್ಣ ಮಠದಿಂದ ಹೊರಡಬಹುದಾದ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪತ್ರಿಕೆಗೆ ಉಪಯೋಗಿಸದೆ, ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಕಾಲೇಜಿನಿಂದ ಹೊರಡುವ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪತ್ರಿಕೆಗೆ ಉಪಯೋಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದೇ ಎಂದು ಮೊದಲು ಸ್ವಲ್ಪ ಶಂಕೆಯುಂಟಾದರೂ, ಅದು ಹೆಚ್ಚು ಹೊತ್ತು ಇರಲಿಲ್ಲ : ಬೇರೆ ಹೆಸರೂ ಸೂಚಿತವಾಗಲಿಲ್ಲ ; ಹೊಳೆಯಲಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದೇ ನಿಂತಿತು. ಕನ್ನಡ ನಾಡು ಎಚ್ಚತ್ತಿದೆ, ಯುವಕ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಮನಸ್ಸು ವಿಕಸಿತವಾಗುತ್ತಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವನೆ ಇದ್ದದ್ದರಿಂದ, ಆಮೇಲೆ ಅದೇ ಸರಿ ಎನ್ನಿಸಿತು. ನಮ್ಮ ಪತ್ರಿಕೆಯ ಮುಖಪತ್ರದ ಮೇಲೆ ಇಂದಿಗೂ ಇರುವ ಚಿತ್ರವೂ ಶ್ರೀ ರಾಮಕೃಷ್ಣ ಮಠದಿಂದಲೇ ಪ್ರೇರಿತ ವಾದದ್ದು; ಅವರ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಪ್ರತೀಕವಾಗಿ, ರಾಜಯೋಗ ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಕರ್ಮಯೋಗ ಭಕ್ತಿಯೋಗಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಮುದ್ರೆಯನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಕನ್ನಡ ನಾಡಿನ ಸೂರ್ಯದೇವನ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಆಗಲೇ ಅರಳಿರುವ ಮತ್ತು ಇಂದು ಮೊಗ್ಗಾಗಿ ಮುಂದೆ ಆರಳಬೇಕಾಗಿರುವ ಹೃತ್ಕಮಲಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸಿ, ಒಂದು ಚಿತ್ರವನ್ನು ಬರೆದು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಳಿಗೆ ತೋರಿಸಿದೆ. ಅದು ಸರ್ವಾನುಮತದಿಂದ ಒಪ್ಪಿಗೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಿತು; ಸಂಗದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾದ ಶ್ರೀಮಾನ್ ವೇಂಕಟನಾರಣಪ್ಪನವರೂ ಒಪ್ಪಿ, ಅದನ್ನು ಒಬ್ಬ ನಕ್ಷೆಗಾರನ ಕೈಯಿಂದ ಬರೆಸಿ ತಂದುಕೊಟ್ಟರು. ಅದು ಪಡಿಯಚ್ಚಾಗಿ ಇಂದಿಗೂ ಉಪಯೋಗದಲ್ಲಿದೆ.* ಸೂರ್ಯನು ಉದಯಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಕಮಲಗಳು ಅರಳುತ್ತಿವೆ. ಮುಂದಿನ ಪುಟದಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯ ಸಂಚಿಕೆಯ ಮುಖಪತ್ರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದೆ.

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ಲೇಖನಗಳು</h2>

ಪ್ರಬುದ್ಧ ಕರ್ಣಾಟಕವು ಹುಟ್ಟಿದಾಗ ಅದು ಸಾಹಿತ್ಯ ಪತ್ರಿಕೆಯಾಗಿರಬೇಕೆಂದೂ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಾಕವಾಗಿರಬೇಕೆಂದೂ ನಿರ್ಧರವಾಗಿತ್ತು. ಇದನ್ನುಮೊಲನೆಯ ಸಂಚಿಕೆಯ ಆರಂಭ ಲೇಖನದಿಂದ ತೆಗೆದ ಮುಂದಿನ ವಾಕ್ಯಗಳು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ;-

“ಸಾಹಿತ್ಯವು ಜನಗಳಿಗೆ ಬೇಕಿಲ್ಲವೆಂದು ನಾವು ನಂಬಲಾರೆವು; ಇದರಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಇರುವ ಅಸಕ್ತಿಯಿಂದಲೇ ಉತ್ತಮವಾದ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಬಂದಿದೆ. ನಮ್ಮ ಮುಖ್ಯ ಕೆಲಸವೆಂದರೆ ಕಾವ್ಯ ಸೃಷ್ಟಿಗೆ ಬೇಕದ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಿಕೊಡುವುದು.

.......ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನೆಲ್ಲ ತುಲನ ಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ವಿಮರ್ಶೆಮಾಡಿ, ನಮ್ಮ ಕವಿಗಳಲ್ಲಿರುವ ಗುಣದೋಷಗಳೇನು ಸತ್ಕಾವ್ಯದ ಲಕ್ಷಣಗಳೇನು ಎಂಬುದನ್ನು ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿ….. ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಯಾವುದರಿಂದ ನಮ್ಮ ದೇಶವು ಉತ್ಸಾಹಗೊಂಡು ಜೀವಕಳೆಯಿಂದ ತುಂಬಬಹುದೋ , ಯವುದರಿಂದ ಗ್ರಂಥಗಳ ರಸಾಸ್ವಾದನೆ ಮಾಡಿ ಆನಂದವನ್ನು ಪಡೆಯಬಹುದೋ, ಯಾವುದರಿಂದ ಕನ್ನಡ ಕಾವ್ಯಮಾಲೆಯು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯಬಹುದೆಂದು ನಮಗೆ ದೃಢವಾದ ನಂಬಿಕೆಯಿದೆಯೋ ಅಂತ ವಿಷಯಗಳನ್ನೇ ಕನ್ನಡಿಗರಿಗೆ ಕಾಣಿಕೆಯಾಗಿ ತಂದು ಒಪ್ಪಿಸುವ ಕೆಲಸವನ್ನು ”ಪ್ರಬುದ್ಧ ಕರ್ಣಾಟಕ“ಕ್ಕೆ ಒಪ್ಪಿಸಿದ್ದೇವೆ.”

*ಪ್ರಬುದ್ಧ ಕರ್ಣಾಟಕದ ರಕ್ಷಾಪತ್ರದ ಮೇಲೆ ಈ ಪಡಿಯಚ್ಚೂ ಒಳಗೆ ಮೊದಲನೆಯ ಪುಟದಲ್ಲಿ ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಕಾಲೇಜಿನ ಚಿತ್ರವೂ ೧೯೩೨ ವರೆಗೆ ಮುದ್ರಿತವಾಗುತ್ತಿದ್ದವು. ಪತ್ರಿಕೆ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ, ಮೇಲೂ ಮತ್ತೂ ಒಳಗೂ ಈ ಪಡಿಯಚ್ಚೇ ಅಚ್ಚಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಸರ್ವಜಿತ್ ಸಂವತ್ಸರದಿಂದ ಅದು ಅಚ್ಚಾಗುವುದು ನಿಂತಿತು.

</section>

ಸಿದ್ಧಾರ್ಥಿ ಸಂವತ್ಸರ ಯುಗಾದಿಸಂಚಿಕೆ

ವಿಷಯಸೂಚಿಕೆ

೧. “ಪ್ರಬುದ್ಧ ಕರ್ಣಾಟಕ”- ಸಂಪಾದಕ

೨. ರವಿ ಕಾಣದುದನ್ನು ಕವಿ ಕಂಡ- ಮ ll ಎಸ್. ನೀಲಕಂಠಪ್ಪ

೩. ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಗುಣದೋಷಗಳು- ಮ ll ಎಸ್.ವಿ. ರಂಗಣ್ಣ

೪. “ಕಾದಂಬರಿ”- ಸಂಯುಕ್ತಾಪಹರಣ- ಮ ll ಸಿ,ಕೆ.ವೆಂಕಟರಾಮಯ್ಯ

೫. “ಕಾವ್ಯಾವಲೋಕನ”-ಪೂರ್ಣಕಲಾ- ಸಂಪಾದಕ

೬. “ವಸ್ತುಕೋಶ”

ಬೆಂಗಳೂರು : ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಕಾಲೇಜಿನ ಕರ್ಣಾಟಕ ಸಂಗದಿಂದ ಪ್ರಕಟಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ೧೯೧೯

ಈ ಲೇಖನಗಳು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಮೂರು ಬಗೆಯವಾಗಿರಬೇಕೆಂದೂ, ಹಾಗಾದರೆ ಕಾಲಕಾಲಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾದ ಸಾಮಗ್ರಿ ಒದಗುವುದೆಂದೂ ನಾನು ನಿರ್ಧರಿಸಿದೆ:

೧) ನಾನು ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಪಾಠ ಹೇಳಿ ಮುಗಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಮಾಡುವ ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕವಾದ ಉಪನ್ಯಾಸಗಳು.

೨) ನನ್ನ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಬರೆಯುವ ಉತ್ತಮವಾದ ಪ್ರಬಂಧಗಳು- ಅವಶ್ಯಕವಿದ್ದರೆ ಬದಲಾವಣೆ ವಿಸ್ತರಣೆಗಳೊಡನೆ.

೩) ವಿದ್ವಾಂಸರನ್ನು ಕರೆಸಿ ಸಂಘದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿಸುವ ಆರಂಭೋಪಸಂಹಾರಾದಿ ಭಾಷಣಗಳು. ನಾನು ಇಂಟರ್ ಮೀಡಿಯೆಟ್ ಮತ್ತು ಬಿ.ಎ. ತರಗತಿಗಳಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಕನ್ನಡ ಪ್ರಬಂದ, ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಸಾಹಿತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಆಚಾರ್ಯರಾಗಿದ್ದ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಬಿ.ಎಂ. ಶ್ರೀಕಂಠಯ್ಯನವರು ನಾನು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯಾಗಿ ಬರೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಲೇಖನಗಳನ್ನೂ ಅವುಗಳ ಭಾವಗಳನ್ನೂ ಒಪ್ಪಿ, ಹೊಗಳಿ, ಕೈತುಂಬ ಅಂಕಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ನನ್ನನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಿದ್ದದ್ದರಿಂದ ನನಗೆ ಒಂದು ಧೈರ್ಯ ಬಂದುಬಿಟ್ಟಿತ್ತು. ನಾನೂ ಏನಾದರೂ ಬರೆಯಬಲ್ಲೆನೆಂದೂ ಅದು ಅವಿವೇಕವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲವೆಂದೂ, ಹತ್ತು ಜನ ಒಪ್ಪುವಂತಿರಬಹುದೆಂದೂ ನಂಬಿಕೆ ಬಂದಿತ್ತು. ನನಗೆ ಜ್ಞಾಪಕವಿರುವ ಮಟ್ಟಿಗೆ, ಪರಬುದ್ಧ ಕರ್ಣಾಟಕದಲ್ಲಿ ನಾನು ಬರೆದ ಲೇಖನದ ವಿಚಾರವಾಗಿ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲನೆಯ ಮೆಚ್ಚುಗೆಯ ಮಾತು ಬಂದದ್ದು - ಬರೆದು ಬಂದದ್ದು - ಶ್ರೀ ಮಾನ್ ಶ್ರೀಕಂಠಯ್ಯನವರಿಂದಲೇ. ತರುಣ ಸಂಪಾದಕನಾಗಿದ್ದಾಗ ಸಾವಿರ ರೂಪಾಯಿ ಸಂಬಳ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದರೂ ಇಷ್ಟು ಧೈರ್ಯ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಗಳು ನನಗೆ ಬರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಮೊದಲನೆಯ ಸಂಚಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವವು ನನ್ನ ಅಗ್ರಲೇಖನ, ನನ್ನ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಾಗಿದ್ದ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಎಸ್.ವಿ. ರಂಗಣ್ಣ , ಎ. ನೀಲಕಂಠಪ್ಪ ಮತ್ತು ಸಿ.ಕೆ. ವೆಂಕಟರಾಮಯ್ಯನವರ “ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಗುಣದೋಷಗಳು ” “ರವಿ ಕಾಣದುದನ್ನು ಕವಿ ಕಂಡ” ಎಂಬ ಪ್ರಬಂಧಗಳು, “ಸಂಯುಕ್ತಾಪಹರಣ” ದ ಒಂದು ಭಾಗ, ನಾನು “ಪೂರ್ಣಕಲಾ” ಕಾದಂಬರಿಯ ಮೇಲೆ ಬರೆದ ವಿಮರ್ಶೆ , ಮತ್ತು “ವಸ್ತುಕೋಶ” (ಸಂಪಾದಕೀಯ). “ಕಾದಂಬರಿ” ಭಾಗವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿ, ಅದರಲ್ಲಿ ಸಂಯುಕ್ತಾಪಹರಣವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಲು ಮೊದಲುಮಾಡುವುದರ ಉದ್ದೇಶ ಇದು – ಅದುವರೆಗೆ ಪ್ರಕಟವಾದ ಕನ್ನಡ ಕಾಂದಂಬರಿಗಳು “ಕರ್ಣಾಟಕ ಗ್ರಂಥಮಾಲೆ”ಯಲ್ಲಿ ಬಂದು ಆ ಪತ್ರಿಕೆ ನಿಂತು ಹೋದ ಪ್ರಾಯವಾಗಿತ್ತು. ಕಥೆ ಎಲ್ಲಾ ಕಾಲದಲ್ಲೂ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಪ್ರಿಯವಾದದ್ದು. (ಅದು ಇದ್ದರೆ ಪುಟ ತುಂಬುವುದಕ್ಕೂ ಅನುಕೂಲ!) ಎಲ್ಲಕ್ಕೂ ಮೇಲಾಗಿ ಒಬ್ಬ ಕಾಲೇಜು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಒಂದು ಸ್ವತಂತ್ರ ಕಾದಂಬರಿಯನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬರೆದಿರುವಾಗ ಅದನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಕ್ಕೆ ತರುವುದು ನಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯ. *

ಪತ್ರಿಕೆಗಳಿಗೆ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಬಹು ಕಷ್ಟ; ಆ ಕಷ್ಟವನ್ನು ಬಲ್ಲವರೇ ಬಲ್ಲರು. ಮದುವೆ ಮಾಡಿನೋಡು, ಮನೆ ಕಟ್ಟಿನೋಡು ಎಂಬ ಗಾದೆಗೆ ಪತ್ರಿಕೆ ನಡಸಿ ನೋಡು ಎಂದು ಮೂರನೆಯ ವಾಕ್ಯವೊಂದನ್ನು ಸೇರಿಸಬೆಕೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಇಂಥ ಒಂದು ಪತ್ರಿಕೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸಬೇಕೆಂದಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಶ್ರೀಮಾನ್ ಮಾಸ್ತಿವೆಂಕಟೇಶಯ್ಯಂಗಾರ್ಯರೊಡನೆ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದಾಗ, ಅದರ ಕಷ್ಟ ನಿಷ್ಠುರಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲ ಅವರು, “ಸ್ವಲ್ಪ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಯೋಚಿಸಿ ಮಾಡುವುದು ಒಳ್ಳೆಯದು” ಎಂದರು. ಆದರೆ ಅಷ್ಟು ಹೊತ್ತಿಗಾಗಲೇ ನಾನು ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಲಾರದಷ್ಟು ಮುಂದುವರಿದಿದ್ದೆ. ಅವರಿಗೂ ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ಅದುವರೆಗೆ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದ್ದ ಪಾಕದ ಪರಿಚಯವಿರಲಿಲ್ಲ. ಅಂತು ಪತ್ರಿಕೆಯೇನೋ ಹೊರಟು ಬಿಟ್ಟಿತು. ಮೈಸೂರಿಗೆ ಮೊದಲನೆಯ ಸಂಚಿಕೆಯನ್ನು ತಂದು ನನ್ನ ಗುರುಗಳೂ ಆಗ ಕಾಲೇಜಿನ ಮುಖ್ಯೋಪಾಧ್ಯಾಯರೂ ಆಗಿದ್ದ ಶ್ರಿಮಾನ್ ಎ.ಎಸ್.ಸುಬ್ಬರಾಯರಿಗೆ ಅದರ ಒಂದು ಪ್ರತಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಅವರ ಅಶೀರ್ವಾದ ಬೇಡಿದೆ. ಅವರು ತಟ್ಟನೆ “ಏನು ಕೃಷ್ಣಶಾಸ್ತ್ರಿ! ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತಿನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಒಳ್ಳೆಯ ಪತ್ರಿಕೆಯನ್ನು ನಡೆಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಲ್ಲ. ನಿನ್ನ ಕೈಯಲ್ಲಾಗುತ್ತದೆಯೆ?” ಎಂದರು. ನನಗೆ ನಿರುತ್ಸಾಹವೇನೋ ಆಯಿತು. ಆದರೆ ಅದನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳದೆ “ಏನೋ ಸ್ವಾಮಿ! ಆರಂಭ ಮಾಡಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ, ನನ್ನ ಕೈಲಾದ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಡೆಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗಬೇಕೆಂದಿದ್ದೇನೆ.” ಎಂದು ವಿನಯದಿಂದ ಉತ್ತರ ಕೊಟ್ಟೆ, ಇದಕ್ಕೆಲ್ಲಾ ಹಿಂದೆ ಇದ್ದದ್ದು ಒಂದು ಒರಟು ಧೈರ್ಯ - ನನ್ನ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ನನಗೆ ನೆರವಾಗುವರು, ಮೊದಲಿಂದ ಕೊನೆಯವರೆಗೆ ನಲವತ್ತು ಪುಟದಷ್ಟನ್ನು ಬರೆದು ಮುದ್ರಿಸಿ, ಚಂದಾದಾರರನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸಿ ಅದರ ಖರ್ಚನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸುವುದು ಸಾಧ್ಯ ಎಂಬ ಧೈರ್ಯ ; ನಿರ್ವಂಚನೆಯಿಂದ ಮಾಡಿದ ಒಳ್ಳೆಯ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಬೆಂಬಲ ದೊರೆತೇ ದೊರಕುವುದೆಂಬ ಧೈರ್ಯ. ಅದನ್ನು ಮೊದಲನೆಯ ಲೇಖನದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಈ ವಾಕ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನೋಡಬಹುದು:-

* “ಸಂಯುಕ್ತಾಪಹರಣ”ವು ಬಹುದೊಡ್ಡ ಕಾದಂಬರಿಯಾಗುವಂತೆ ಕೋರಿದ್ದರಿಂದ ಅದನ್ನು ೯ನೆಯ ಪ್ರಕರಣಕ್ಕೇ ನಿಲ್ಲಿಸಿ, ಮೂರನೆಯ ಸಂಪುಟದ ೨ನೆಯ ಸಂಚಿಕೆಯಿಂದ ಪ್ರತಿ ಸಂಚಿಕೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದೊಂದು ಸಣ್ಣ ಕಥೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತ ಬಂದೆವು. ಇದು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿರಬೇಕೇಂದೂ , ಕೈಲಾದಮಟ್ಟಿಗೆ ಅನುವಾದವಾಗಲಿ ಭಾಷಾಂತರವಾಗಲಿ ಆಗಿರಬಾರದೆಂದೂ, ಇರುವುದರಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮವಾದದ್ದನ್ನೇ ಆರಿಸಿಕೊಂಡು ಹಾಕಬೇಕೆಂದೂ ಸಂಘವು ನಿರ್ಧರಿಸಿತ್ತು. ಇದೇ ನೀತಿಯನ್ನೇ ಇಂದಿಗೂ ಅನುಸರಿಸುತ್ತ ಬಂದಿದೆ.

“ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಬೆಳ್ಳಿಯಿಲ್ಲ, ಬಂಗಾರವಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಯಾವುದು ಇದೆಯೋ ಅದನ್ನು ನಿರ್ವಂಚನೆಯಾಗಿ ಕೊಡುತ್ತೇವೆ. ನಾವು ಮಾಡತಕ್ಕ ಕೆಲಸವನ್ನು ನಾವು ದೃಢದಿಂದಲೂ ನಿರ್ವಂಚನೆಯಿಂದಲೂ ಮಾಡಿದರೆ ಸರಸ್ವತಿಯೂ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯೂ ತಾವಾಗಿ ಸಹಾಯಕ್ಕೆ ಬಂದು ನಿಲ್ಲುವರೆಂದು ನಮಗೆ ಧೈರ್ಯವಿದೆ.”

ಇಂದಿಗೂ “ಪ್ರಬುದ್ಧ ಕರ್ಣಾಟಕ”ಕ್ಕೆ ಬೆಳ್ಳಿ ಇಲ್ಲ ಬಂಗಾರವಿಲ್ಲ. ಅದರ ಲೇಖಕರಿಗೆ ಇದು ಇಷ್ಟು ದಿನವಾದರೂ ಒಂದು ಬಿಡಿಗಾಸನ್ನೂ ಸಂಭಾವನೆಯಾಗಿ ಕೊಟ್ಟಿಲ್ಲ. ಸಂಭಾವನೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ನೋಡೋಣವೆಂಬ ಸಲಹೆ ಒಂದೆರಡು ಸಲ ಬಂದಿತ್ತು; ಇದರಿಂದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಉತ್ತಮವಾಗದೆ ಬೇಡವಾದ ಲೇಖನಗಳು ಬಂದು ತುಂಬಿಕೊಂಡು ಅನಾವಶ್ಯಕವಾದ ವೈಮನಸ್ಯಗಳು ಉಂಟಾಗುವುದೇ ಸಂಭವವಾಗಿದ್ದದ್ದರಿಂದ ಆ ಯೋಚನೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾಯಿತು. ನಾವು ಕೊಟ್ಟರೆ ತಾನೇ ಅವರಿಗೆಎಷ್ಟು ಕೊಟ್ಟೇವು ? ಅಭಿಮಾನದಿಂದ ಬರೆಯುವವರು ದುಡ್ಡಿಗೆ ಬರೆದಾರೆ ? ಅದರಿಂದ ಅವರ ಹೊಟ್ಟೆ ತುಂಬೀತೇ? ನಮ್ಮ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಆ ಕಾಲ ಎಂದಿಗೆ ಬಂದೀತೋ !ಪ್ರಬುದ್ದ ಕರ್ಣಾಟಕಕ್ಕೆ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಬರೆದುಕೊಟ್ಟ ಶ್ರಿಮಾನ್ ಬಿ.ಎಂ. ಶ್ರೀಕಂಠಯ್ಯನವರು, ಮಾಸ್ತಿ ವೆಂಕಟೇಶಯ್ಯಂಗಾರ್ಯರು. ಡಿ,ವಿ.ಗುಂಡಪ್ಪನವರು ಇಂಥವರು ಅಭಿಮಾನದಿಂದ ಬರೆದಿರುವ ಲೇಖನಗಳನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನೂ ಎಷ್ಟು ದುಡ್ಡು ಕೊಟ್ಟರೆ ತಾನೇ ಬರೆದು ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದರು ? ದುಡ್ಡಿಗೆ ದೊರಕುವುದು “ಬಜಾರಿ ಮಾಲು !” . ಈ ಅಭಿಮಾನಕ್ಕೆ ಸರಿದೂಗುತ್ತಿದ್ದ ಮತ್ತೊಂದು ಶಕ್ತಿ ಎಂದರೆ ಶ್ರೀಮಾನ್ ವೆಂಕಣ್ಣಯ್ಯನವರ ಸ್ನೇಹ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಸಾಧನಶಕ್ತಿ. ಅವರು ಒಂದೊಂದು ಲೇಖನಕ್ಕೆ , ಅವಶ್ಯಕತೆ ಬಿದ್ದರೆ, ತಿಂಗಳುಗಟ್ಟಲೆ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರನ್ನು ವ್ಯವಸಾಯಮಾಡಿ, ಅವರಲ್ಲಿ ಕಾಫಿ ಕುಡಿದು, ತಿಂಡಿ ತಿಂದು, ಊಟ ಮಾಡಿ , ನಕ್ಷತ್ರಿಕನಂತೆ ಬೆನ್ನು ಹತ್ತಿ ಆದರೆ ಅವನಂತೆ ಕಾಡಿಸದೆ, ಭಗೀರಥನಂತೆ ಹಟತೊಟ್ಟು ಮೆಚ್ಚಿನ ಗಂಗೆಯನ್ನು ಸಾಧಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ವಿನೋದಕರವಾದ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಅಂಶ ಜ್ಞಾಪಕಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಶ್ರೀಮಾನ್ ಮಾಸ್ತಿ ವೇಂಕಟೇಶಯ್ಯಂಗಾರ್ಯರು ತಮ್ಮ “ರಂಗಪ್ಪನ ಮದುವೆ”ಯನ್ನು “ಮಧುರವಾಣಿ” ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಅಚ್ಚು ಹಾಕಿಸಿದ್ದರು. ಅದರ ಸಂಪಾದಕರಾದ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಹನುಮಾನದಾಸರು ನನಗೂ ತುಂಬ ಬೇಕಾದವರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಮಧುರವಾಣಿ ನನಗೆ ಬರುತ್ತಿತ್ತು ; ನಾನು ಮೈಸೂರಿಗೆ ವರ್ಗವಾಗಿ ಬಂದ ಕೂಡಲೇ “ರಂಗಪ್ಪನ ಮದುವೆ” ಯನ್ನು ಓದಿ, ಅದರಲ್ಲಿದ್ದ ಅಪೂರ್ವವಾದ ನವೀನತೆಯನ್ನು ನೋಡಿ, ಕೂತೂಹಲವನ್ನು ತಡೆಯಲಾರದೆ ಅದರ ಲೇಖಕರು ಯಾರೆಂದು ಹೋಗಿ ಕೇಳಿದೆ, ಅವರು “ಇದು ಗುಟ್ಟು; ಯಾರಿಗೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ಮಾತುಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ ; ಆದರೆ ನಿಮಗೆ ಹೇಳಿಬಿಡುತ್ತೇನೆ ; ಅದರಲ್ಲಿ ಬಾಧಕವಿಲ್ಲ ; ನೀವು ಯಾರಿಗೂ ಹೇಳಬೇಡಿ!” ಎಂದು ಗುಟ್ಟನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಕೊಟ್ಟರು. ನಾನು ಯಾವ ಗುಟ್ಟನ್ನೂ ವೆಂಕಣ್ಣಯ್ಯನವರಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ ; ಅಲ್ಲದೆ ಪತ್ರಿಕೆಯ ಯೋಗಕ್ಷೇಮ ಇಬ್ಬರದೂ ಆಗಿತ್ತು ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಈ ವಿಷಯ ತಿಳಿಸಿ, ಹೇಗಾದರೂ ಮಾಡಿ ವೇಂಕಟೇಶಯ್ಯಂಗಾರ್ಯರಿಂದ ಒಂದು ಕಥೆ ಸಂಪಾದಿಸಬೇಕೆಂದು ಹೇಳಿದೆ. ವೇಂಕಣ್ಣಯ್ಯನವರಿಗೂ ವೆಂಕಟೇಶಯ್ಯಂಗಾರ್ಯರಿಗೂ ಆಗತಾನೇ ಪರಿಚಯವಾಗಿತ್ತೋ ಇನ್ನೂ ಇಲ್ಲವೋ ! ನನಗೆ ಹಳೆಯ ಪರಿಚಯವಾಗಿದ್ದರೂ ಗುಟ್ಟು ರಟ್ಟುಮಾಡಿದ ಅಪರಾಧಕ್ಕೆ ಹನುಮಾನದಾಸರನ್ನು ಗುರಿಮಾಡುತ್ತಿದ್ದದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಪ್ರವೇಶಿಸದೆ ವೇಂಕಣ್ಣಯ್ಯನವರನ್ನು ಮುಂದೆ ಬಿಟ್ಟೆ; ಅವರು , ಆಗ ಪ್ರಾಯಶಃ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಸಬ್ಡಿವಿಷನ್ ಆಫೀಸರಾಗಿದ್ದ ವೇಂಕಟೇಶಯ್ಯಂಗಾರ್ಯರಿಗೆ ಒಂದು ಕಥೆ ಕೊಡಬೇಕೆಂದು ಬರೆದರು ; ಅದು ತಮಗೆ ಆಗದ ಕೆಲಸವೆಂದು ಉತ್ತರ ಬಂದುಬಿಟ್ಟಿತು. ಆದರೂ ಅದು ವೆಂಕಟೆಶಯ್ಯಂಗಾರ್ಯರಿಗೆ ತಪ್ಪಲಿಲ್ಲ ; ವೆಂಕಣ್ಣಯ್ಯನವರು ಅವರನ್ನು ಬಿಡಲಿಲ್ಲ. ಅವರಿಂದ ಮುಂದೆ “ಬಾದಷಹನ ದಂಡನೆ” ಬಂತು (III-೪) ಸಾಹಿತ್ಯೋಪನ್ಯಾಸಗಳು ನಡೆದುವು. ಅವರು ಸಂಘದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಹೋದರು. ಪ್ರಾಯಶಃ “ತಾವರೆ” ಒಂದು ಹೊರತು ಶ್ರೀ ಮಾನ್ ವೇಂಕಟೇಶಯ್ಯಂಗಾರ್ಯರು ಪ್ರಬುದ್ಧ ಕರ್ಣಾಟಕಕ್ಕೆ ಬರೆದಿರುವ ಲೇಖನಗಳೆಲ್ಲಾ ವೆಂಕಣ್ಣಯ್ಯನವರ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದಲೇ ಸಂಪಾದಿಸಿ ಬಂದುವು ! ಇಂಥ ಜನ , ಇಂಥ ಲೇಖನ, ದುಡ್ಡಿಗೆ ದೊರೆತೀತೇ ?

"ಬೆಲೆಯಿಂದಕ್ಕುಮೆ ಕೃತಿ ಗಾ

ವಿಲ ಭುವನದ ಭಾಗ್ಯದಿಂದಮಕ್ಕುಂ ನೋಳ್ಪಂ l

ಬೆಲೆಗೊಟ್ಟು ತಾರ ಮಧುವಂ

ಮಲಯಾನಿಲನಂ ಮನೋಜನಂ ಕೌಮುದಿಯಂ ll " - ನೇಮಿಚಂದ್ರ

(ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಗೀತೆಗಳು,) ಗದಾಯುದ್ಧ ನಾಟಕ, ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನ್, ಪಾರಸಿಕರು, (ವಸಂತ ಕುಸುಮಾಂಜಲಿ, ನಿವೇದನ,) ಉಮರನ ಒಸಗೆ, (ತಾವರೆ), ಸುಬ್ಬಣ್ಣ, ಮೈಸೂರು ದೇಶದ ವಾಸ್ತು ಶಿಲ್ಪ , ಕೆಲವು ಕನ್ನಡ ಕವಿಗಳ ಜೀವನ ಕಾಲವಿಚಾರ , ನಾಗರಿಕ ಮುಂತಾದ ಗ್ರಂಥಗಳೆಲ್ಲಾ ಹೀಗೆಯೇ ಬಂದು ಪ್ರಬುದ್ಧ ಕರ್ಣಾಟಕವನ್ನು ಪುಷ್ಟಿಗೊಳಿಸಿ , ಕರ್ಣಾಟಕ ಸಂಘದ ಭಂಡಾರವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿದುವು. ಬರೆವಣಿಗೆ ಬರೆಯಬಲ್ಲ ಕೀರ್ತಿಕಾಮಿಗಳಾದ ಕೆಲವರು, ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಏಕೆ ಬರೆಯಬೇಕು, ಬರೆದರೆ ಯಾರು ನೊಡುತ್ತಾರೆ, ನಮಗೆ ಏನು ಬರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಇಂದಿಗೆ ಮೂಗು ಮುರಿಯುತ್ತಾರೆ . ಇದು “ನಮ್ಮ ಬಡ ತಾಯಿ ತಂದೆಗಳ, ಮಕ್ಕಳುಮರಿಗಳ ಹೊಟ್ಟೆ ತುಂಬಿಸುವುದರಲ್ಲೇ ನಮ್ಮ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಕಳೆದರೆ ನಮಗೆ ಬಿರುದುಬಾವಲಿಗಳು ಬರುವುದು ಹೇಗೆ?” ಎಂದು ಕೇಳಿದಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂಥವರ ಮಾತು ಬೇಡ.* ಬಂಗಾಳಿ ಮರಾಠಿ ಮುಂತಾದ ಭಾಷೆಗಳು ಇಂಥವರಿಂದಲ್ಲ ಮುಂದೆ ಬಂದಿರುವುದು.

*ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಬಂಗಾಳಿ ಲೇಖಕರಾದ ಬಂಕಿಮಚಂದ್ರರು ಬರೆದ ಎರಡು ವಾಕ್ಯಗಳು ಜ್ಞಾಪಕಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತವೆ :-

೧. “ಯಶಸ್ಸಿಗೋಸ್ಕರ ಬರೆಯಬೇಡಿ. ಹಾಗಾದರೆ ಯಶಸ್ಸೂ ಬರುವುದಿಲ್ಲ, ಲೇಖನವೂ ಚೆನ್ನಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಲೇಖನ ಚೆನ್ನಾಗಿದ್ದರೆ ಯಶಸ್ಸು ತಾನಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ.” - ಬಂಗಾಳದ ಹೊಸ ಲೇಖಕರಲ್ಲಿ ಬಿನ್ನಹ (೧೮೮೫) .

೨. “ಎಷ್ಟು ದಿನದವರೆಗೆ ವಿದ್ಯಾವಂತರೂ ಜ್ಞಾನವಂತರೂ ಆದ ಬಂಗಾಳಿಗಳು ತಾವು ಹೇಳಬೇಕಾದದ್ದನ್ನು ಬಂಗಾಳಾ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅಷ್ಟು ದಿನದವರೆಗೆ ಬಂಗಾಳಿಗಳ ಉನ್ನತಿಯು ಎಷ್ಟು ಮಾತ್ರವೂ ಸಂಭವವಲ್ಲ . ” - ವಂಗದರ್ಶನ ಪತ್ರಿಕೆಯ ’ಸೂಚನೆ’ (೧೮೭೨).

ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಕಾಲೇಜಿನ ಕರ್ಣಾಟಕ ಸಂಘವು ,ಕೇವಲ ಆ ಕಾಲೇಜಿನ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳದೇ ಎಂಬ ಭಾವನೆ ಮೊದಲಿನಿಂದಲೂ ಬರಲಿಲ್ಲ. ಇದಕ್ಕೆ ಬಹಳ ಮಟ್ಟಿಗೆ ವೆಂಕಣ್ಣಯ್ಯನವರ ಸ್ನೆಹಪೂರ್ಣವಾದ, ಉದಾರವಾದ ನೀತಿಯೇ ಕಾರಣ; ಮುಂದಕ್ಕೂ ಈ ಸಂಪ್ರದಾಯವೇ ನಡೆದುಕೊಂಡು ಬಂತು ; ಸಂಘದ ಉಪನ್ಯಾಸ ಉತ್ಸವಗಳೆಂದರೆ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಮಹಾಜನ ಪ್ರಮುಖರನೇಕರಿಗೆ ಆಹ್ವಾನ ಹೋಗುತ್ತಿತ್ತು. ಅವರೂ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗಿಗಳಾಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಹೀಗೆ ಪ್ರಬುದ್ಧ ಕರ್ಣಾಟಕವೂ ಬಹುಬೇಗ ಮೈಸೂರಿನ ಮಹಾಜನಗಳದ್ದಾಯಿತು; ಅನಂತರ ಕರ್ಣಾಟಕದ ಮಹಾಜನಗಳದ್ದಾಯಿತು. ಈಗ ಅದಕ್ಕೆ ಎಲ್ಲಾ ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ಲೇಖನಗಳು ಬರುತ್ತಿವೆ. ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಲೇಖನಗಳಿಗಿಂತ ವಿದ್ವಾಂಸರ ಲೇಖನಗಳೇ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತಿವೆ.

ಮೊದಲಿನ ಎರಡು ವರ್ಷ “ನಾನು ಮತ್ತು ನನ್ನ ಕಣ್ಣಿನ ಬೊಂಬೆ” ಎಂಬಂತೆ ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಮತ್ತು ನನ್ನ ಶಿಷ್ಯರ ಲೇಖನಗಳೇ ಬಂದುವು; ಬರಿಯ ಗದ್ಯ ಲೇಖನಗಳೇ ಬಂದುವು. ಆಮೇಲೆ ಪದ್ಯ ಬಂತು, ನಾಟಕ ಬಂತು, ಸಣ್ಣ ಕಥೆ ಬಂತು; ಪ್ರಚಲಿತ ರಾಜಕೀಯ ವಿಚಾರ ಒಂದು ಹೊರತು ಮಿಕ್ಕ ವಿಷಯಗಳ ಮೇಲಣ ಲೇಖನಗಳೆಲ್ಲವೂ ಬಂದುವು. * ಅವುಗಳ ವಿವರವನ್ನು ಈ ಸಂಚಿಕೆಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿರುವ ಆಕಾರಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ನೋಡಬಹುದು.

ಪ್ರಬುದ್ಧ ಕರ್ಣಾಟಕದ ಲೇಖನಗಳು ಪುಡಿಪುಡಿಯಾಗಿರಬಾರದೆಂದೂ, ಸಾರವತ್ತಾಗಿ ನಾಲ್ಕುಕಾಲ ನಿಲ್ಲುವಂತಿರಬೇಕೆಂದೂ, ಸಾಧ್ಯವಾದರೆ ಕೆಲವು ಸಂಚಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ಅಚ್ಚು ಕಟ್ಟಾದ ಒಂದು ಪುಸ್ತಕ ಮಾಡುವಂತಿರಬೇಕೆಂದೂ ನಿರ್ಧರಿಸಿದ್ದೆವು. ಕರ್ಣಾಟಕ ಸಂಘವು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ ಅನೇಕ ಗ್ರಂಥಗಳು ಇಂಥವು . ಇವಲ್ಲದೆ, ಆಗಾಗ್ಗೆ ಸಂಘವು ಉಳಿತಾಯದ ಹಣದಿಂದ ಸ್ವತಂತ್ರ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿ ಅವನ್ನು ಪ್ರಬುದ್ಧಕರ್ಣಾಟಕದ ಚಂದಾದಾರರಿಗೆ ಉಚಿತವಾಗಿ ಹಂಚಿತು. ಇವುಗಳನ್ನು ಈ ಲೇಖನದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅನುಬಂಧವಾಗಿ ತೋರಿಸಿದೆ.

*“ಸರ್ ಎಂ. ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯನವರ ಅರವತ್ತನೆಯ ವರ್ಷ ವರ್ಧಂತ್ಯುತ್ಸವದಲ್ಲಿ ಓದಿದ ಪದ್ಯಗಳು”...,ಮೊದಲನೆಯ ಕವಿತೆ (III.೨)

“ಪ್ರತಿಮಾ ನಾಟಕವು”............ ಮೊದಲನೆಯ ನಾಟಕ (IV)

“ಶಾರದೆ”............... ಮೊದಲನೆಯ ಸಣ್ಣ ಕಥೆ (III,೨ ) "

ಸರ್ ಎಂ. ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯನವರು" ಮೊದಲನೆಯ ಚಿತ್ರ (III,೩ )

ಆ ಅನುಬಂಧವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಬಿಟ್ಟಿದೆ.

ಪತ್ರಿಕೆ ಆರಂಭವಾದಾಗ ಅದರಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಹಾಕುವ ಯೋಚನೆಯಿರಲಿಲ್ಲ. ಆ ಭಾಗ ಹುಟ್ಟಿದ್ದು ಮೈಸೂರು ಶಾಸನದ ಇಲಾಖೆಯಲ್ಲಿ ಶಿಲ್ಪವಿದ್ಯಾಸಹಾಯಕರಾಗಿ ಈಗ ವಿಶ್ರಾಂತರಾಗಿರುವ ನನ್ನ ಮಿತ್ರರು ಶ್ರೀಮಾನ್ ಬಿ.ವೆಂಕೋಬರಾವ್, ಬಿ.ಎ. ಅವರ “ವಾಸ್ತು ಶಿಲ್ಪ”ದಿಂದ . ಅನಂತರ ಅದು ಶಾಖೋಪಶಾಖೆಗಳಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು.

ಈ ವಿಭಾಗವನ್ನು ಮುಗಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ ಮುಂಚೆ, ಸಂಪಾದಕನಾಗಿ ನಾನು ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಆರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಅವುಗಳಿಗೆ ರೂಪುಗೊಡುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ನಿಷ್ಠುರವಾಗಿ ವ್ಯವಹರಿಸಿದ ಬಗ್ಗೆ ಒಂದು ಮಾತು ಬರೆಯುವುದು ಅವಶ್ಯಕ. ಈ ನಿಷ್ಠುರತೆಗಾಗಿ ನಾನು ಎಷ್ಟೋ ದುರ್ಜನನಾಗಿದ್ದೇನೆ; ದೂರಿಗೆ ಒಳಗಾಗಿದ್ದೇನೆ; ಆದರೆ ಎಂದೂ, ಇಂದಿಗೂ ಕೂಡ, ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪಪಟ್ಟಿಲ್ಲ. ಹುರುಳಿಲ್ಲದ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸುವ ಅಪ್ರಿಯವಾದ ಕೆಲಸವನ್ನು ನಾನು ನಿರ್ದ್ಯಾಕ್ಷಿಣ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡಿದ್ದೇನೆ. “ಕಾವ್ಯಗಳನ್ನು ನಮ್ಮದು ತಮ್ಮದೆಂಬ ಒಂದು ಸುಳ್ಳು ಅಭಿಮಾನವನ್ನಾಗಲಿ , ’ಕನ್ನಡ , ಕಾಡುಭಾಷೆ’ ಎಂಬ ಒಂದು ಕೀಳುಬುದ್ಧಿಯನ್ನಾಗಲಿ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳದೆ, ನಿರ್ದಾಕ್ಷಿಣ್ಯವಾಗಿಯೂ ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತವಾಗಿಯೂ ವಿಚಾರಮಾಡಿ, ದೋಷಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತು ಒಗೆದು ಗುಣಗಳನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಿ, ಒಂದುಕಡೆ ವಿಮರ್ಶೆಯನ್ನೂ ಮತ್ತೊಂದುಕಡೆ ರಚನೆಯನ್ನೂ ಮಾಡಬೇಕೆಂಬುದು ನಮ್ಮ ಉದ್ದೇಶ” (ಸಂಚಿಕೆ ೭, ಪುಟ ೪). ಹಳೆಯದಕ್ಕೂ ಅದೇ ಸೂತ್ರ , ಹೊಸದಕ್ಕೂ ಅದೇ ಸೂತ್ರ. ಸಾಹಿತ್ಯದ ಮಟ್ಟ ಏರಬೇಕು, ಆಭಿರುಚಿಯ ಗುಣ ಉತ್ತಮಗೊಳ್ಳಬೇಕು, ಪತ್ರಿಕೆಗೆ ಗೌರವ ಬರಬೇಕು – ಇದು ನನ್ನ ಉದ್ದೇಶ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಹುಡುಗರ ಮಾತು ಹಾಗಿರಲಿ, ದೊಡ್ಡವರಿಂದ ಬಂದ ಲೇಖನಗಳನ್ನೂ ಎಷ್ಟೋ ಸಾರಿ ಹಿಂತಿರುಗಿಸಿ, ತಿದ್ದಿ, ತಿದ್ದಹೋಗಿ, ಬೈಗಳನ್ನು ತಿಂದಿದ್ದೇನೆ. ಇದರ ವಿವೇಕವನ್ನು ಒಪ್ಪಿದ ಒಬ್ಬ ಹಿರಿಯ ಮಿತ್ರರು (ನಾನು ಅವರಿಗೆ ಮಾಡಿದ ಈ ವಿಧವಾದ ತೇಜೋವಧೆಗಾಗಿ) ಇಂದಿಗೂ ನನ್ನನ್ನೂ ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಒಂದು ಸಾರಿ, ಮೊದಲನೆಯ ಪುಟದಲ್ಲಿ ಹಾಕುತ್ತಿದ್ದ “ಪ್ರಾರ್ಥನೆ”ಯ ಪದ್ಯ ಬೇಕಾಯಿತು . ಅವರನ್ನು ಕೇಳಿಕೊಂಡೆ . ನನಗೆ ಇಲ್ಲವೆನ್ನಲಾರದೆ, ಇದ್ದಷ್ಟು ಕಾವಿನಲ್ಲೇ- ಪ್ರಾಯಶಃ ಇಲ್ಲದ ಸ್ಫೂರ್ತಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸಿಕೊಂಡು – ಒಂದು ಪದ್ಯ ಬರೆದುಕೊಟ್ಟರು. ಅದು ಎಂದಿನಂತೆ ಸರಳವಾಗಿ ಬರಲಿಲ್ಲ. ಅದನ್ನು ಅವರೇ ಅರಿತು ಕೆಲವು ಮಾತುಗಳಿಗೆ ಅಡಿ ಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಥ ಬರೆದಿದ್ದರು. ನನಗೆ ಅದು ಒಪ್ಪಿಗೆಯಾಗದೆ, ಪದ್ಯವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಿ ಹಿಂತಿರುಗಿ ಕೊಟ್ಟು, “ಏನು ಸ್ವಾಮಿ, ನಿಮ್ಮಂತವರೂ ಟೀಕೆ ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳಿಂದ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದ ಪದ್ಯವನ್ನು ಬರೆದುಬಿಟ್ಟರೆ ಗತಿ!” ಎಂದೆ. ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ - ಪ್ರಾಯಶಃ ತುಂಬ ಅಸಮಾಧಾನವಾಯಿತು. ಆದರೆ ಒಂದೆರಡು ದಿನ ಬಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಬಂದು, ಅವರು, ನಾನು ಮಾಡಿದ್ದೇ ಸರಿ ಎಂದರು. ಈಚೆಗೂ ಎಷ್ಟೋ ಸಲ ಅದೇ ಮಾತನ್ನೇ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ಹೆತ್ತವರಿಗೆ ಅವರ ಮಕ್ಕಳು ಹೇಗಿದ್ದರೂ ಮುದ್ದು. ಆದರೆ ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಕಳಪೆಗಳೂ ಜಳ್ಳುಗಳೂ ತೂರಿಹೋಗುತ್ತವೆ. ರಂಗಕ್ಕೆ ಬರಬೇಕಾದರೆ – ಯುದ್ಧರಂಗವಾಗಲಿ, ನಾಟಕ ರಂಗವಾಗಲಿ - ನಿಷ್ಠುರವಾದ ಆಯ್ಕೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಆಯ್ದು ಆಯ್ದು ಹಾಕುತ್ತಿದ್ದೆ. ’ಪ್ರಥಮ ಪ್ರಯತ್ನ’ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯ ಅಭ್ಯಾಸ ಎಂಬ ಮಾತುಗಳಿಗೆ ಕಿವಿಗೊಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಇಂಥವರಲ್ಲಿ ಯಾರಲ್ಲಾದರೂ ಯೋಗ್ಯತೆ ಇದೆ ಎಂದು ತೋರಿದರೆ, ಅವರನ್ನು ಒಂದಕ್ಕೆ ಬದಲಾಗಿ ನಾಲ್ಕು ಲೇಖನಗಳನ್ನು – ಇರುವವುಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮವಾದವುಗಳನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿಕೊಡಿ ಎಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಿದ್ದೆ. ಬಂದವುಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮವಾದದ್ದನ್ನು ಆರಿಸಿಕೊಂಡು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಿದ್ದೆ. ನನ್ನ ವಿಮರ್ಶೆಬುದ್ಧಿ ಅಷ್ಟು ಉತ್ತಮವಲ್ಲದ್ದಿರಬಹುದು, ಅಭಿರುಚಿ ಉದಾರವಲ್ಲದ್ದಿರಬಹುದು, ಆದರೆ ಜವಾಬುದಾರಿ ನನ್ನದಾಗಿತ್ತು; ಮತ್ತು ಅನೇಕವೇಳೆ ಇತರರ ವಿಮರ್ಶೆ ವಿವೇಚನೆಗಳು ನನ್ನವಕ್ಕಿಂತ ಉತ್ತಮವಾಗಿದ್ದುವೆನ್ನಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಒಟ್ಟಿನ ಮೇಲೆ ಲೇಖಕರು ಯಾರೂ, ನನ್ನ ಉಳಿಯ ಏಟುಗಳಿಂದ, ಕತ್ತರಿಯ ಪ್ರಯೋಗಗಳಿಂದ, ತಮ್ಮ ಲೇಖನಗಳು ವಿರೂಪಗೊಂಡುವು ಎಂದು ಇಂದಿಗೂ ಆಕ್ಷೇಪಿಸಿಲ್ಲ, ಯಾವ ಯಾವ ಲೇಖನಗಳು ಎಷ್ಟೆಷ್ಟು ಪೆಟ್ಟು ತಿಂದುವು, ಎಷ್ಟೆಷ್ಟುನೊಂದುವು, ಎಂಬುದು ನನಗೆ ಗೊತ್ತು. (ಅಂಥ ಕೆಲವು ಹಸ್ತಪ್ರತಿಗಳನ್ನು ಕರ್ಣಾಟಕ ಸಂಘದಲ್ಲಿ ಮಾದರಿಗಾಗಿ ಇಟ್ಟಿದ್ದೆ. ಪತ್ರಿಕಾಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧ ಪಟ್ಟಂತೆ ಒಂದು ವಿಚಿತ್ರ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹ ಶಾಲೆಯನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸುವುದಾದರೆ ಅವನ್ನು ಅಲ್ಲಿ ಇಡಬಹುದು !) ಕಾಲಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ತರುಣ ಲೇಖಕರು ಪ್ರಬುದ್ಧ ಕರ್ಣಾಟಕದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಲೇಖನವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಪಡಿಸಬೇಕೆಂದು ಅಪೇಕ್ಷಿಸುವುದೂ, ಅದರ ಸಂಪಾದಕರು ಹಾಕುತ್ತಾರೋ ಇಲ್ಲವೋ ಎಂದು ಶಂಕಿಸುವುದೂ, ಹಾಕಿದರೆ ಹೆಮ್ಮೆ ಪಡುವುದೂ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಯಿತು ; ಮತ್ತು ಉಚ್ಚ ತರಗತಿಯ ಲೇಖನಗಳೇ ಅಭ್ಯಾಸವಾಗಿ, ಪ್ರಬುದ್ಧ ಕರ್ಣಾಟಕದ “ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ”ಯನ್ನು ದೂರುತ್ತಿದ್ದ ಜನರೇ, ಅದು ಸ್ವಲ್ಪ ಕೀಳುಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಇಳಿದರೆ ಸಪ್ಪೆಯಾಯಿತೆಂದು ಆಕ್ಷೇಪಿಸುವಂತಾಯಿತು. ಈಗ ಇಪ್ಪತ್ತೈದು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಹೊಸಗನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟೋ ಉತ್ತಮವಾದ ವ್ಯವಸಾಯ ನಡೆದಿದೆ. ಪ್ರಬುದ್ಧ ಕರ್ಣಾಟಕವು, ಅದು ನಡೆಯುವಂತೆ ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ಸಾಧನವಾಗಿ ಕಾಡು ಕಡಿದು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಉತ್ತು ನೆಲ ಹದಮಾಡಿ ಬೇಲಿಹಾಕಿ, ಅಷ್ಟೋ ಇಷ್ಟೋ ನೀರು ಬೀಜ ಗೊಬ್ಬರಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಿಕೊಟ್ಟಿದೆ, ಎಂದು ನಾನು ನಂಬಿದ್ದೇನೆ. ಆದರೆ ಬರಿಯ ನೆಲ ನೇಗಿಲುಗಳಿಂದ ಆಗುವುದು ಏನು? ಫಲ ತೆಗೆಯಲು “ನೇಗಿಲ ಯೋಗಿ” ಗಳು ಬೇಕು. ಅವರನ್ನು ಆರಿಸಿ ಕಳುಹಿಸಿಕೊಡುವುದು ಭಗವಂತನ ದಯೆ, ನಾಡಿನ ಪುಣ್ಯ!

ಸಂಚಿಕೆಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ – ಗಾತ್ರ

“ಪ್ರಬುದ್ಧ ಕರ್ಣಾಟಕ”ವು ಹೆಸರಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಎಚ್ಚತ್ತ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ, ಒಂದು ಹೊಸ ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿ, ಕೆಲಸಮಾಡಬೇಕೆಂದು ನಿರ್ಧರಿಸಿತ್ತು. ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಪತ್ರಿಕೆ, ಅದರ ದೃಷ್ಟಿ ಹೊಸದು ಎನ್ನುವುದಿರಲಿ, ಅದು ಬರುವ ಕಾಲನಿಯಮ ಕೂಡ ಹೊಸ ರೀತಿಯದಾಗಿತ್ತು. ಯುಗಾದಿಯ ಹಬ್ಬ, ವಿನಾಯಕನ ಹಬ್ಬ, ದೀಪಾವಳಿಯ ಹಬ್ಬ, ವರ್ಷದ ಈ ಮೂರು ದೊಡ್ಡ ಹಬ್ಬಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಬರಬೇಕೆಂದು ಮೊದಲು ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿತ್ತು. ಮೂರನೆಯ ವರ್ಷದಿಂದ ಸಂಪುಟಕ್ಕೆ ನಾಲ್ಕು ಸಂಚಿಕೆಗಳಾಗಿ, ವರ್ಷವು ವಿನಾಯಕನ ಸಂಚಿಕೆಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ, ಈಗಿನಂತೆ ದೀಪಾವಳಿ ಸಂಕ್ರಾಂತಿ ಕಾಮನ ಹಬ್ಬಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದರೂ ಹಬ್ಬಗಳ ಹೆಸರು ತಪ್ಪಲಿಲ್ಲ. ಮಧ್ಯೆ ಒಂದೆರಡು ಸಲ ಈ ಪತ್ರಿಕೆಯನ್ನು ಮಾಸಪತ್ರಿಕೆಯಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕೆಂದೂ ನಾಲ್ಕು ಸಂಚಿಕೆಗಳೇ ಬಂದರೂ ಅವು ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ತಿಂಗಳುಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಮೂರು ತಿಂಗಳಿಗೊಂದು ಸಾರಿ ಬರಬೇಕೆಂದೂ ಮುಂತಗಿ ಸಲಹೆಗಳು ಬರುತ್ತಿದ್ದುವು. ಹಬ್ಬಗಳ ಹೆಸರುಳ್ಳ ಈ ನವೀನತೆ ಹೋಗಬಾರದೆಂದೂ, ಮೂರು ಮೂರು ತಿಂಗಳಿಗೊಂದು ಸಾರಿಯಂತೆಯೇ ಬರಬೇಕೆಂದರೆ ಬೆಸಗೆಯ ರಜದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಸಹಕಾರ ದೊರೆಯದೆ ಹೋಗುವುದೆಂದೂ, ಹೀಗೆಯೇ ಇದ್ದರೆ ಸಂಪಾದಕನಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಉಸಿರಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶವಾಗುವುದೆಂದೂ, ಆದ್ದರಿಂದ ಸುಮಾರು ಎಂಟು ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಸಂಚಿಕೆಯಗಳು ಬರುವುದೇ ಉತ್ತಮವೆಂದೂ ನಿರ್ಧರವಾಯಿತು. ಈಗಲೂ ಹಾಗೆಯೇ ಇದೆ. ಮಾಸಪತ್ರಿಕೆಯಾಗಿ ಮಾಡಲು ಇದ್ದ ಮುಖ್ಯ ಅಡಚಣೆ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಕಾಲಕಾಲಕ್ಕೆ ಒದಗಿಸಿಕೊಂಡು, ಪತ್ರಿಕೆಗಳನ್ನು ಸಕಾಲಕ್ಕೆ ಹೊರಡಿಸುವುದು. ಅದಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಎಂದೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಎಷ್ಟು ಸ್ವಲ್ಪ ಪುಟಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟರೂ ಉಪಯುಕ್ತವಾದ ಲೇಖನಗಳೂ ವಿಭಾಗಗಳೂ ಪೂರ್ಣಾವಾಗಿದ್ದು ಹನ್ನೆರಡು ಸಂಚಿಕೆಗಳನ್ನು ಕೊಡಬೇಕೆಂದರೆ ಸುಮಾರು ೧,೦೦೦ ಪುಟಗಳಾಗಬೇಕು. ಅದಕ್ಕೆ ಬೇಕಾಗುವ ದುಡ್ಡನ್ನು ನಾವು ತೆರುವ ಹಾಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಜನ ಕೊಡುವ ಹಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಲಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕದೆ ಬಹು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಪತ್ರಿಕೆಯನ್ನು ಬೆಳಸಿಕೊಂಡು ಬಂದದ್ದಾಯಿತು ; ಕ್ರಾಂತಿಗಿಂತ ವಿಕಾಸದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಹೆಚ್ಚು ನಂಬಿಕೆ, ಈ ಮಾತನ್ನೇ ನಾನು ವೆಂಕಣ್ಣಯ್ಯನವರಿಗೆ ಹೇಳಿ, ಹನ್ನೆರಡು ಸಂಚಿಕೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರೆ ಮಿಕ್ಕ ಕೆಲಸಗಳುಳ್ಳ ಸಂಪಾದಕನಿಗೆ ತುಂಬ ಕಷ್ಟವಾಗುವುದೆಂದು ವಿವರಿಸಿದೆ; ಆಮೇಲೆ ಅವರು ಅದನ್ನು ಒಪ್ಪಲಿಲ್ಲ . ಹೀಗೆ ಗಾಳಿ ಬಂದಾಗ ತೂರಿಕೊಂಡು ಸಾಮಗ್ರಿ ಒದಗಿದಾಗ ಹೆಚ್ಚು ಪುಟಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟು , ಅನುಬಂಧಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿ, ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಉಚಿತವಾಗಿ ಹಂಚಿ , ಪ್ರಬುದ್ಧ ಕರ್ಣಾಟಕವನ್ನು ಒಂದು ಮರಕ್ಕಿಂತ ಮೆಳೆಯ ಹಾಗೆ ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡು ಬಂದದ್ದಾಯಿತು.

ಮುಂದೆ ೧ನೆಯ ಸಂಪುಟದಿಂದ ೨೫ನೆಯ ಸಂಪುಟದ ಪೂರ್ತಿ, ಒಂದೊಂದು ಸಂಪುಟದಲ್ಲಿಯೂ ಇರುವ ಪುಟಸಂಖ್ಯೆಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದೆ:-

ಸಂ.ಪುಟ ಸಂ.ಪುಟ ಸಂ.ಪುಟ ಸಂ.ಪುಟ ಸಂ.ಪುಟ

೧.೧೨೦ ೬_೩೬೨ ೧೧_೫೭೮ ೧೬_೫೪೬ ೨೧_೫೮೪

೨.೧೨೦ ೭_೪೨೫ ೧೨_೫೨೨ ೧೭_೪೫೮ ೨೨_೬೪೦

೩.೨೭೧ ೮_೩೯೬ ೧೩_೫೭೪ ೧೮_೫೬೮ ೨೩_೭೯೨

೪_೩೪೬ ೯_೪೫೧ ೧೪_೬೧೬ ೧೯_೪೮೨ ೨೪_೬೬೮

೫_೩೪೦ ೧೦_೫೦೮ ೧೫_೫೫೨ ೨೦_೫೪೮ ೨೫_೬೪೭

ಚಂದಾದಾರರು

ಹೀಗೆ ಪ್ರಬುದ್ಧ ಕರ್ಣಾಟಕವು ಅಂದಚಂದ ಗಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಸತತವಾಗಿ ಬೆಳೆದು ಬಂದರೂ ಚಂದಾದಾರರ ಸಂಖ್ಯೆ ಅದಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಷ್ಟು ಬೆಳೆದಿಲ್ಲ – ಒಂದು ಸಾವಿರದ ತನಕ ಕೂಡ ಬಂದಿಲ್ಲ. ಇದು ಕಳೆದ ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ:-

ವರ್ಷ ಸಂಖ್ಯೆ ವರ್ಷ ಸಂಖ್ಯೆ

೧೯೩೨-೩೩ ...೭೭೬ ೧೯೩೮-೩೯ ...೬೭೩

೧೯೩೩-೩೪ ...೭೮೯ ೧೯೩೯-೪೦ ...೬೭೧

೧೯೩೪-೩೫ ...೮೩೬ ೧೯೪೦-೪೧ ...೬೨೭

೧೯೩೫-೩೬ ...೭೫೯ ೧೯೪೧-೪೨ ...೬೬೮

೧೯೩೬-೩೭ ...೭೬೦ ೧೯೪೯-೪೩ ...೭೦೬

೧೯೩೭-೩೮ ...೭೧೯ ೧೯೪೩-೪೪ ...೭೮೯

</section>

ಪ್ರಬುದ್ಧ ಕರ್ಣಾಟಕವು ಕರ್ಣಾಟಕಸಂಘದ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ನಡೆದಷ್ಟು ದಿವಸವೂ ಹಾಸಿಗೆ ಇದ್ದಷ್ಟು ಕಾಲುಚಾಚಿಕೊಂಡೇ ಬೆಳೆದುಬಂತು. ಆದರೆ ಅದು, ಹೀಗೆಯೇ ಮುಂದೂ, ಅದರ ಖರ್ಚನ್ನು ಅದು ಹುಟ್ಟಿಸಿಕೊಂಡೇ ಜೀವಿಸಬೇಕೆಂಬ ನೀತಿಯನ್ನು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯವು ಅನುಸರಿಸಿದ್ದರೆ ಪ್ರಬುದ್ಧ ಕರ್ಣಾಟಕವು ಇಂದು ಈ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಇವೊತ್ತಿಗೂ, ಒಬ್ಬ ಗುಮಾಸ್ತರಿಗೆ ತುಟ್ಟಿಭತ್ಯ ಸೇರಿ ೨೫ರೂಪಯಿ ಸಂಬಳ, ಒಬ್ಬ ಆಳಿಗೆ ೧೧ರೂಪಾಯಿ ಸಂಬಳ, ಇಷ್ಟು ಹೊರತು ಪ್ರಬುದ್ಧ ಕರ್ಣಾಟಕದ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಯಾರೂ ಒಂದು ಕಾಸನ್ನು ಸಂಬಳವಾಗಿಯಾಗಲಿ ಸಂಭಾವನೆಯಾಗಿಯಾಗಲಿ ಪಡೆಯುತ್ತಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಪ್ರಬುದ್ಧ ಕರ್ಣಾಟಕವು ಒಟ್ಟಿನ ಮೇಲೆ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯಕ್ಕೆ ಈಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಖರ್ಚಿನ ಬಾಬೇ ಆಗಿದೆ. ಇಂಥ ಯಾವುದೊಂದು ಪತ್ರಿಕೆಯೂ ಯಾವ ದೇಶದಲ್ಲಿಯೂ ಯಾವ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ತನ್ನ ಸಂಪಾದನೆಯ ಮೇಲೆಯೇ ತಾನು ನಡೆದಿಲ್ಲವೆಂಬುದು ನಿಜವಾದರೂ, ಕನ್ನಡಿಗರು ಈ ಅಂಕಿ ಅಂಶಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ತಲೆ ತಗ್ಗಿಸಬೇಕೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ. ಇದು ಕಳೆದ ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳ ಪ್ರಬುದ್ಧ ಕರ್ಣಾಟಕದ ಆದಾಯ ವೆಚ್ಚಗಳ ಪಟ್ಟಿ. (ಆಣೆ ಕಾಸುಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟಿದೆ.)-

ವರ್ಷ ಆದಾಯ ವೆಚ್ಚ ವರ್ಷ ಆದಾಯ ವೆಚ್ಚ

೧೯೩೨-೩೩ ರೂ.೧೯೫೨ ೧೭೩೨ ೧೯೩೮-೩೯ ರೂ.೧೭೦೮ ೨೧೨೨

೧೯೩೩-೩೪ ರೂ.೧೯೨೮ ೧೯೫೪ ೧೯೩೯-೪೦ ರೂ.೨೧೦೭ ೨೬೫೨

೧೯೩೪-೩೫ ರೂ.೨೦೧೧ ೧೯೧೦ ೧೯೪೦-೪೧ ರೂ.೧೭೧೧ ೨೭೭೫

೧೯೩೫-೩೬ ರೂ.೧೮೨೮ ೧೭೨೨ ೧೯೪೧-೪೨ ರೂ.೧೭೩೨ ೩೫೬೦

೧೯೩೬-೩೭ ರೂ.೧೯೪೮ ೧೯೬೨ ೧೯೪೯-೪೩ ರೂ.೧೯೩೭ ೩೦೭೪

೧೯೩೭-೩೪ ರೂ.೧೯೯೯ ೧೭೫೪ ೧೯೪೩-೪೪ ರೂ.೨೫೯೭ ೩೬೩೨*

*ಎಂದರೆ, ಸರಾಸರಿ ಒಂದು ಸಂಚಿಕೆಗೆ ೯೦೮ ರೂಪಾಯಿ ಆಯಿತು. ಮೊಟ್ಟಮೊದಲನೆಯ ಖರ್ಚು ೯೧ ರೂಪಾಯಿ.

ಇದನ್ನು ನೋಡಿ, ಕನ್ನಡ ಬೇಡದವರು ವಿಶ್ವ ವಿದ್ಯಾನಿಲಯಕ್ಕೆ ಈ ಅಲ್ಪ ಖರ್ಚು ತಾನೇ ಏಕೆ ಎಂದು ಕೇಳಿರುವುದೂ, ಬೇಕಾದವರು ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಪತ್ರಿಕೆಯ ಪಾಡೇನು? ಅದರ ಸಂಪಾದನೆ ಏನು? ವೆಚ್ಚವೇನು? ಉಪಯುಕ್ತತೆ ಏನು? ಚಂದಾದಾರರ ಸಂಖ್ಯೆಯೆಷ್ಟು? ಎಂದು ಪ್ರತಿಪ್ರಶ್ನೆ ಹಾಕಿರುವುದೂ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ. ಆದರೆ ಕನ್ನಡಿಗರು ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಸುಮಾರು ೪೦೦೦ ಕನ್ನಡ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಇದನ್ನು ಕುರಿತು ಯೋಚಿಸಬೇಕು. ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಸಾಹಸದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ತಕ್ಕಮಟ್ಟಿಗೆ ಒಳ್ಳೆಯ ಕೆಲಸಮಾಡಿ, ತಮಗೆ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿ, ಜನಕ್ಕೆ ಉಪಯುಕ್ತವಸ್ತುವಾಗಿ ೨೫ವರ್ಷ ಉಳಿದು ಬೆಳೆದಿರುವ ಈ ಪತ್ರಿಕೆ ಇನ್ನೂ ಉಳಿದು ಬೆಳೆಯಬೇಕೇ ಬೇಡವೇ? ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಕಡಿಮೆ ದರದಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟರೂ ಇದಕ್ಕೆ ಒಂದುನೂರು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳೂ ಚಂದಾದಾರರಿಲ್ಲವೆಂದು ಬಹು ವ್ಯಥೆಯಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಬೆಕಾಗಿದೆ.

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ವ್ಯಾಪಾರದ ಪ್ರಕಟನೆಗಳು</h2>

ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಪತ್ರಿಕೆಗಳಿಗೆ ಹಣಕಾಸಿನ ಬೆಂಬಲ ಚಂದಾ ಹಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ವ್ಯಾಪಾರದ ಪ್ರಕಟನೆಗಳಿಂದಲೇ ಹೆಚ್ಚು, ಆದರೆ ಪ್ರಕಟನೆಗಳು ಬರುವುದು ಪತ್ರಿಕೆಯ ಸಂಚಿಕೆಗಳು ಹೊರಬೀಳುವ ಅಂತರ, ಅದರ ಸಂಖ್ಯೆ, ದರದ ಮಟ್ಟ, ಇವುಗಳ ಮೇಲೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ , ವರ್ಷಕ್ಕೆ ನಾಲ್ಕು ಸಂಚಿಕೆಗಳು ಮಾತ್ರ ಹೊರಡುತ್ತ ಒಂದು ಸಾವಿರ ಚಂದಾದಾರರೂ ಇಲ್ಲದ ಪ್ರಬುದ್ಧ ಕರ್ಣಾಟಕಕ್ಕೆ ಪ್ರಕಟನಣೆಗಳೂ ತಾವಾಗಿ ಬರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ; ಬಂದವುಗಳು ಸಂಕೋಚ ತರುವಂತೆ ಇರುತ್ತಿದ್ದದ್ದರಿಂದಲೋ, ಬಹು ಕಡಮೆ ದರಗಳನ್ನು ಕೊಡುವುದಕ್ಕೆ ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತಿದ್ದದ್ದರಿಂದಲೋ ನಾವೂ ಒಪ್ಪುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲ, ವ್ರತ ನಡೆಯಬೆಕು, ಇಲ್ಲ ಸುಖ ದೊರೆಯಬೇಕು ಎಂಬುದು ನಮ್ಮ ಆಶಯ. ಒಂದು ಸಾರಿ, ಕನ್ನಡದ ಅಭಿಮಾನಿಗಳೆಂದು ಇಂದಿಗೂ ಪ್ರಖ್ಯಾತರಾಗಿರುವ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಎಸ್.ಜಿ. ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳನ್ನು ನಾನು ಹೋಗಿ ಕೇಳಿದೆ. ಮೂರು ಅಂಕಿಗಳಿಗೆ ಕಡಿಮೆಯಾದ ಹಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟರೆ ಅವರ ಪ್ರಕಟನೆ ಬೇಡವೆಂದೂ ಹೇಳಿದೆ. ಅವರೂ ಅದಕ್ಕೆ ಒಪ್ಪಿ ನಾಲ್ಕು ಸಂಚಿಕೆಗಳಿಗೆ ಒಟ್ಟು ೧೦೦ರೂಪಾಯಿಗಳನ್ನು ಕೊಡುವುದಾಗಿ ಹೇಳಿದರು. ಮೈಸೂರು ಶ್ರೀಗಂಧದ ಸಾಬೂನಿನ ಪ್ರಕಟನೆ ರಕ್ಷಾಪತ್ರದ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಪುಟದಲ್ಲಿ ಮೂರುಸಾರಿಬಂದು ೨೫ ರೂಪಾಯಿ ಸಂಪಾದನೆ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿತು. ನಾಲ್ಕನೆಯ ಸಂಚಿಕೆ ಬರುವ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಪ್ರಬುದ್ಧ ಕರ್ಣಾಟಕವು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಪತ್ರಿಕೆಯಾದ್ದರಿಂದ, ಕೆರೆಯ ನೀರನ್ನು ಕೆರೆಗೆ ಚೆಲ್ಲಿದಂತೆ ಸರ್ಕಾರದ ದುಡ್ಡನ್ನು ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೇ ಕೊಡುವುದರಲ್ಲಿ ಅರ್ಥವಿಲ್ಲವೆಂದು ಅವರು ಅದನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿದರು; ನಾವೂ ಒತ್ತಾಯಪಡಿಸಲಿಲ್ಲ. ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳು ವಿನಿಮಯವಾಗಿ ಪತ್ರಿಕೆಗಳ ಪ್ರಕಟನೆಗಳು ಬಂದವು. ಇವು ದಿನ ದಿನಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಾದ್ದರಿಂದಲೂ, ಶ್ರಮಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಪ್ರಯೋಜನವೇನೂ ಕಂಡುಬಾರದ್ದರಿಂದಲೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲದ ಮೇಲೆ ಅವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಲಾಯಿತು.

ಸಂಪಾದಕತ್ವ

ಪತ್ರಿಕೆಯ ಆರಂಭವಾದಂದಿನಿಂದ ಹದಿಮೂರು ವರ್ಷ ನಾನೇ ಸಂಪಾದಕನಾಗಿದ್ದೆ. ಆದರೆ ಮೊದಲು ಒಂದೆರಡು ಸಂಪುಟಗಳಲ್ಲಿ ಹೊರತು ನನ್ನ ಹೆಸರು ಸಂಪಾದಕನೆಂದು ಎಲ್ಲಿಯೂ ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ. ನಾನು ಸಂಪಾದಕನೆಂದು ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟರ ಮುಂದೆ ಹೇಳಿಕೆ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದರೂ, ಸಂಪಾದಕರ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಾಶಕರ ಹೆಸರನ್ನು ಹಾಕಿಯೇ ಹಾಕಬೆಕೆಂಬ ನಿರ್ಬಂಧವಿಲ್ಲದ್ದರಿಂದಲೂ ನನ್ನ ಹೆಸರಿಗಿಂತಲೂ ಸಂಘದ ಹೆಸರು ಮುಂದಕ್ಕೆ ಬರಬೇಕೆಂಬುದು ನನ್ನ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿದ್ದದ್ದರಿಂದಲೂ, ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ತಿರುಳಿದ್ದರೆ ಅದರಿಂದ ಪತ್ರಿಕೆಗೆ ಹೆಸರು ಬರುತ್ತದೆಯೇ ಹೊರತು ಸಂಪಾದಕನ ಹೆಸರು ಅಧಿಕಾರ ಶ್ರೀಮಂತಿಕೆಗಳಿಂದಲ್ಲವೆಂಬ ಒಂದು ದೃಢವಿಶ್ವಾಸವಿದ್ದದ್ದರಿಂದಲೂ ನನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ನಾನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಹೆಸರಿಲ್ಲದೆ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಹೆಸರಿನಿಂದ, ನಾನು ಪ್ರಬುದ್ಧ ಕರ್ಣಾಟಕಕ್ಕೆ ಎಷ್ಟೋ ಸಣ್ಣ ದೊಡ್ಡ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದೇನೆ; ಆದರೆ ಜವಾಬುದಾರಿ ಹೊರಬೇಕಾದಾಗ ನನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಹಾಕುವುದಕ್ಕೆ ಎಂದೂ ಹಿಂತೆಗೆದಿಲ್ಲ.

ಪ್ರಬುದ್ಧ ಕರ್ಣಾಟಕವು ಹೊರಟಾಗ ಸುಮಾರು ಒಂದುನೂರು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಂದ ತಲಾ ಒಂದೊಂದು ರೂಪಾಯಿನಂತೆ ಚಂದಾ ಮುಂಗಡವಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಪತ್ರಿಕೆಯನ್ನು ಅಚ್ಚಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಾಯಿತು. ಆಗ ನನಗೆ ಮೈಸೂರು ಓರಿಯಂಟಲ್ ಲೈಬ್ರರಿಗೆ ವರ್ಗವಾಯಿತು; ಶ್ರಿರ್ಮಾ ವೆಂಕಣ್ಣಯ್ಯನವರು ಬೆಂಗಳೂರು ಗೌ. ಹೈಸ್ಕೂಲಿನಿಂದ ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಕಾಲೇಜಿಗೆ ನನ್ನ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ವರ್ಗವಾಗಿ ಬಂದರು; ಆಗ ಅವರು, ನಾನೇ ಸಂಪಾದಕನಾಗಿದ್ದುಕೊಂಡು ಮೈಸೂರಿನಿಂದಲೇ ಪತ್ರಿಕೆಯನ್ನು ಅಚ್ಚುಮಾಡಿಸಿ ಕಳುಹಿಸಬೇಕೆಂದೂ ತಾವು ಅದರ ಆಡಳಿತವನ್ನೂ ಸಂಘದ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನೂ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವರೆಂದೂ ನನಗೆ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಹೇಳಿಬಿಟ್ಟರು. ನನ್ನ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಂದ ಮುಂಗಡವಾಗಿ ಚಂದಾಹಣ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಒಂದು ಸಂಚಿಕೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದರಿಂದ ಮಿಕ್ಕ ಎರಡು ಸಂಚಿಕೆಗಳನ್ನು ನಾನು ಎಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಪ್ರಕಟಿಸಿ ಕಳುಹಿಸುವೆನೆಂದೂ ಮುಂದಿನ ವರ್ಷದ ವಿಚಾರವನ್ನು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಯೋಚಿಸಬಹುದೆಂದೂ ಹೇಳಿ ಮೂರು ತಿಂಗಳಿನ ಪ್ರಬುದ್ಧ ಕರ್ಣಾಟಕವನ್ನು ಮೈಸೂರಿಗೆ ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಬಂದೆ. ಮೊದಲನೆಯ ಸಂಚಿಕೆ, ಆಗ ತಾನೇ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದ್ದ ಬೇಂಗಳೂರು ಪ್ರೆಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅಚ್ಚಾಯಿತು (೧೯೧೯). ಎರಡನೆಯ ಸಂಚಿಕೆಯಿಂದ ೩೫ನೆಯ ಸಂಚಿಕೆಯವರೆಗೆ ಮೈಸೂರಿನಲ್ಲಿ ಕ್ರೌನ್ ಪ್ರೆಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅಚ್ಚಾಗುತ್ತಿತ್ತು.

ಮೊದಲು ಕೆಲವು ವರ್ಷ ಪತ್ರಿಕೆ ನಡೆಯಲು ಮೈಸೂರಿನಲ್ಲಿ ನಾನೂ ಬೇಂಗಳುರಿನಲ್ಲಿ ವೇಂಕಣ್ಣಯ್ಯನವರೂ ತುಂಬ ಶ್ರಮಪಡಬೇಕಾಯಿತು. ಸಂಚಿಕೆಗಳನ್ನು ಮನೆಮನೆಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಿ ಕೊಟ್ಟು ವರ್ಷವೆಲ್ಲಾ ಕಾದು ಕೊನೆಗೆ ಚಂದಾ ಕೇಳಿ, ಆಗ ಬಾ ಈಗ ಬಾ ಎನ್ನಿಸಿಕೊಂಡು , ಮಾರಾ ಮಾರಿ ನಕ್ಷತ್ರಿಕ ಎನ್ನಿಸಿಕೊಂಡು ದುಡ್ಡು ಸಂಪಾದನೆಮಾಡಿಯಾಯಿತು. ಉತ್ಸಾಹಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಷ್ಟು ಅನುಭವವಿರಲಿಲ್ಲ; ಅಭಿಮಾನವೇನೋ ಬೇಕಾದಷ್ಟಿತ್ತು. ಈ ಅಭಿಮಾನದಿಂದಲೇ ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಕಾಲೇಜಿನ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ನಮ್ಮ ಜೊತೆಗೂ ದುಡಿದು, ದುಡ್ಡು ತಂದು ಕೊಟ್ಟು, ಪತ್ರಿಕೆಯನ್ನು ಬದುಕಿಸಿದರು. ಆಗ್ಗೆ ಕನ್ನಡದ ಅಭಿಮಾನ ಇನ್ನೂ ಹೊಸದು; ಬೇರೆ ಪ್ರಬಲ ಭಾಷೆಗಳೋಡನೆ ಅದಕ್ಕೆ ಪೈಪೋಟಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ರಾಜಕೀಯ ಚಳುವಳಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಜನರೂ ಇದೊಂದು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಸಾಹಸ ಎಂದು ಮೆಚ್ಚಿಗೆಯಿಂದಲೂ ಸಂತೋಷದಿಂದಲೂ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಹೀಗೆ ಸಂಘವೂ ಪತ್ರಿಕೆಯೂ ದಿನದಿನಕ್ಕೆ ಪ್ರವರ್ಧಮಾನವಾಗುತ್ತ ಬಂದುವು.

ಎಂಟು ವರ್ಷಗಳನಂತರ ವೆಂಕಣ್ಣಯ್ಯನವರು ಕನ್ನಡದ ಪ್ರೊಫೆಸರಾಗಿ ಮೈಸೂರಿಗೆ ವರ್ಗವಾದರು. ೧೯೨೭ರಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ನಾನು ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಕಾಲೇಜಿಗೆ ಹೋದೆ. ಪ್ರಬುದ್ಧ ಕರ್ಣಾಟಕವೂ ಬೆನ್ನು ಹತ್ತಿತು; ಆದರೆ ಈಗ ಅದು ತನ್ನ ಮನೆಗೆ ತಾನು ಬಂದಂತಾಯಿತು. ಸಂಘದ ಆಡಳಿತ, ಪತ್ರಿಕೆಯ ಸಂಪಾದಕತ್ವ, ಎರಡೂ ನನ್ನ ಹೆಗಲಿಗೇ ಬಂದುವು; ಅವನ್ನು ಯಥಾಶಕ್ತಿಯಾಗಿ ನಿರ್ವಹಿಸಿ ಬೆಳೆಸಿದ್ದಾಯಿತು. ಪತ್ರಿಕೆ ಸಕಾಲಕ್ಕೆ ಹೊರಡಬೇಕೆಂದು, ಸ್ವಂತವಾಗಿ ಅಚ್ಚುಕೂಟಗಳಿಗೆ ಅಲೆದು ಅಲೆದು, ಅವಶ್ಯಕವಿದ್ದರೆ ಒಂದೊಂದು ಸಂಚಿಕೆಯನ್ನು ಎರಡು ಅಥವಾ ಮೂರು ಅಚ್ಚು ಕೂಟಗಳಲ್ಲಿ ಅಚ್ಚು ಮಾಡಿಸಿ, ಮಿಕ್ಕ ಕೆಲಸವನ್ನು ಬದಿಗಿಟ್ಟು, ದೇಹವನ್ನು ತೇಯ್ದಾಯಿತು. ಆದರೆ ಇಷ್ಟು ವರ್ಷವಾದರೂ, ಪತ್ರಿಕೆಯನ್ನು ಎಷ್ಟೆಷ್ಟು ಪುಷ್ಟಿಗೊಳಿಸಿ, ಸುಂದರಗೋಳಿಸಿದರೂ ಅದರ ಚಂದಾದಾರರು ಸುಮಾರು ೭೦೦ ಅಥವಾ ೮೦೦ ಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಲಿಲ್ಲ. ಪತ್ರಿಕೆಯನ್ನು ಆದಷ್ಟು ಅಗ್ಗವಾದ ಅಚ್ಚು ಕೂಟದಲ್ಲಿ ಅಚ್ಚು ಮಾಡಿಸುತ್ತಿತ್ತು. (ಆದ್ದರಿಂದ ತುಂಬ ದೇಹಶ್ರಮ ಬುದ್ಧಿಶ್ರಮಗಳನ್ನು ವಹಿಸಬೆಕಾಗುತ್ತಿತ್ತು); ಇದರಿಂದಲೂ, ತಿಂಗಳಿಗೆ ನಾಲ್ಕು ರೂಪಾಯಿ ಸಂಬಳದ ಮೇಲೆ ಒಪ್ಪತ್ತು ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ – ಆದರೆ ಅಷ್ಟೇನೂ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕನಾಗಲಿ ಉಪಯುಕ್ತನಾಗಲಿ ಅಲ್ಲದ – ಒಬ್ಬ ಆಳು ಹೊರತು ಮತ್ತಾವ ಸಿಬ್ಬಂದಿಯೂ ಇಲ್ಲದೆ ಕೆಲಸಮಾಡುತ್ತಿದ್ದದ್ದರಿಂದಲೂ, ಕೆಲಕೆಲವು ವರ್ಷ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯಾ ಇಲಾಖೆಯ ಸಹಾಯ ಒದಗುತ್ತಿದ್ದದ್ದರಿಂದಲೂ, ಚಂದಾದಾರರಲ್ಲಿ ಪೋಷಕರೆಂಬ ಒಂದು ವರ್ಗವಿದ್ದು ಅವರು ಮೂರು ರೂಪಾಯಿ – ಎಂದರೆ ಒಂದುವರೆಯಷ್ಟು – ಚಂದಾವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದದ್ದರಿಂದಲೂ, ವೇತನ ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಅಲ್ಪ ಸ್ವಲ್ಪ ಸಹಾಯಮಾಡುತ್ತಿದ್ದದ್ದರಿಂದಲೂ, ಬೆಂಗಳೂರಿನ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಸಂಘವು ನಮ್ಮ ವಿನಿಮಯ ಪತ್ರಿಕೆಗಳನ್ನೆಲ್ಲಾ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಅವಕ್ಕೆ ಒಟ್ಟು ವರ್ಷಕ್ಕೆ ೫೦ರೂಪಾಯಿ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದದ್ದರಿಂದಲೂ, ಹಾಗೂ ಹೀಗೂ ಪತ್ರಿಕೆಯು ಸಾಲಮಾಡದೆ ಜೀವಿಸಿಕೊಂಡಿತ್ತು. ಪುಟಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಮಾಡಿದ್ದರಿಂದ ಅಂಚೆ ವೆಚ್ಚ ಹೆಚ್ಚಾಯಿತು. (೧೯೩೦-೩೧ ನೆಯ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಸಂಘದ ಅಂಚೆಯ ವೆಚ್ಚ ರೂ. ೫೯೩) ಚಂದಾ ಹೆಚ್ಚುಮಾಡಿದ್ದರೆ, ಚಂದಾದಾರರು ಇನ್ನೂ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಿದ್ದರೇ ಹೊರತು ಉತ್ಪತ್ತಿ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದಷ್ಟು ಸುಲಭ ಬೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮವಾದ ವಸ್ತುವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಜನಕ್ಕೆ ಓದಿನಲ್ಲಿ ಅಭಿರುಚಿಯುಂಟುಮಾಡಬೇಕೆಂಬ ನಮ್ಮ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕೂ ಭಂಗಬರುತ್ತಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ, ನಮ್ಮ ಜನದಲ್ಲಿ ಇಂಥ ವಸ್ತುವನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವವರ ಪ್ರಮಾಣವೇ ಇಷ್ಟು; ಆಗ್ಗವಾಗಿ ಕೊಟ್ಟರೂ ಇಷ್ಟೇ, ಬಿಟ್ಟಿ ಕೊಟ್ಟರೂ ಇಷ್ಟೇ ಎಂದು ಒಂದು ವಿಧವಾದ ಸಮಾಧಾನವನ್ನು ತಂದುಕೊಂಡೆ. ಅದರೂ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ನಿರುತ್ಸಾಹವೇನೋ ತುಂಬ ಇತ್ತು. ಇನ್ನೊಂದು ವರ್ಷ ಆದಷ್ಟು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಡೆಸಿ, ಸಾಕಾದಷ್ಟು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ದೊರೆಯದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿದ್ದೇನೆಂದು ಪ್ರಕಟಿಸಿ, ಪತ್ರಿಕೆಯನ್ನು ಕೈಬಿಡೋಣವೆಂದುಕೊಂಡಿದ್ದೆ . ಆದರೂ ಅಭಿಮಾನ ಹೋಗಿರಲಿಲ್ಲ; ಪತ್ರಿಕೆಯ ಆಯುಸ್ಸು ಇನ್ನೂ ತುಂಬ ಇತ್ತು! ಆದ್ದರಿಂದ ಒಂದುದಿನ, ಆಗತಾನೆ ಸಂಘದ ಅದ್ಯಕ್ಷರಾಗಿದ್ದ ಶ್ರಿಮಾನ್ ಬಿ.ಎಂ. ಶ್ರೀಕಂಠಯ್ಯನವರಲ್ಲಿ ಪತ್ರಿಕೆಯ ಪ್ರಸ್ತಾಪವನ್ನೆತ್ತಿ, ಇದನ್ನು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯಕ್ಕೆ ಒಪ್ಪಿಸಿ ಸರ್ಕಾರದ ಪತ್ರಿಕೆಯಾಗಿ ಮಾಡಿದರೆ ಅಂಚೆ ವೆಚ್ಚ ಉಳಿಯುವುದು; ಅದನ್ನು ಪತ್ರಿಕೆಯ ಖರ್ಚಿಗೆ ಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುಬಹುದು ಎಂದು ಸೂಚಿಸಿದೆ. ಅವರು ಇನ್ನು ಮೇಲೆ ಮೈಸೂರು ಬೆಂಗಳೂರುಗಳ ಸಂಘಗಳೆರಡೂ ಇದರ ಜವಾಬ್ದಾರಿವಹಿಸಿಕೊಂಡು, ಸಹಕರಿಸಿ, ನಡಸಬೆಕೆಂದು ಸಲಹೆಕೊಟ್ಟು, ನನ್ನನ್ನೂ ಮೈಸೂರಿನ ಸಂಘದ ಮುಖ್ಯಾಧಿಕಾರಿಗಳಾಗಿದ್ದ ವೆಂಕಣ್ಣಯ್ಯನವರನ್ನೂ ಕೂರಿಸಿಕೊಂಡು ಒಂದು ಕಾಗದ ಬರೆಸಿ ಆಗ ಸ್ಥಾನಪತಿಗಳಾಗಿದ್ದ ಡಾ. ಮೇಟ್ಕಾಫರ ಮುಂದಿಟ್ಟರು. ಸರ್ಕಾರದವರು ಹೊಸ ಕೆಲಸಗಳಲ್ಲಿ ತಟ್ಟನೆ ಕೈಹಾಕುವುದಿಲ್ಲ. ಅವು ಅಷ್ಟೇನೂ ಇಷ್ಟವಲ್ಲದ, ಮತ್ತು ಹೊರೆ ಎಂಬ ಭಾವವುಳ್ಳ, ಜನರಾರಾದರೂ ಹತ್ತಿರವಿದ್ದರಂತೂ ಹೇಳಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ಹೀಗಾಗಿ ಅವರು ಸಂಘದ ವಿಚಾರವಾಗಿಯೂ ಪತ್ರಿಕೆಯ ವಿಚಾರವಾಗಿಯೂ ನಾನಾ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ಅಂಕಿ ಅಂಶಗಳನ್ನು ತರಿಸಿಕೊಂಡು ಕೊನೆಗೆ ಅದನ್ನು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯವು ನಡೆಸುವುದೆಂದು ತೀರ್ಮಾನಿಸಿದರು. (೧೯೩೨) ಹೀಗೆ ಪ್ರಬುದ್ಧ ಕರ್ಣಾಟಕವು ೧೪ನೆಯ ಸಂಪುಟದಿಂದ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಪೋಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುವಂತಾಯಿತು . ಆದರೆ ಸಂಘಕ್ಕೆ ಅದುವರೆಗೆ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದ ವರ್ಷಾಶನವಾದ ೨೦೦ ರೂಪಾಯಿಯು ನಿಂತು ಹೋಯಿತು. “ಅದನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದದ್ದು ಪ್ರಬುದ್ಧ ಕರ್ಣಾಟಕವನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದದ್ದಕ್ಕೆ; ಪ್ರಬುದ್ಧ ಕರ್ಣಾಟಕವನ್ನು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯವು ಕೈಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡದ್ದರಿಂದ ಅದು ಬೇಕಿಲ್ಲ” ಎಂದು ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ತೀರ್ಮಾನಿಸಿದರು! (ದುಡಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಮಗನನ್ನು ದತ್ತು ಕೊಟ್ಟಂತಾಯಿತು!) ಇತ್ತಲಾಗಿ ಪ್ರಬುದ್ಧ ಕರ್ಣಾಟಕವೂ ತನ್ನ ಕಾಲು ಮೇಲೆ ತಾನು ನಿಂತು ತನ್ನ ಅನ್ನವನ್ನು ತಾನು ಗಳಿಸಿಕೊಂಡು ಜೀವಿಸಬೇಕೆಂದು ಅಪ್ಪಣೆ ಮಾಡಿದರು. ಸರ್ಕಾರದ ಇಲಾಖೆಗೆ ಸೇರಿದ್ದರಿಂದ ನಾನಾ ನಿಯಮಗಳಿಗೆ ಬದ್ಧರಾಗಿ, ಹತ್ತಾರು ಜನಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರವಿತ್ತು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಯಾವ ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನೂ ಮಾಡಲಾರದೆ, ಕೊಲ್ಲಲಾರದೆ ಕಾಪಾಡಲಾರದೆ, ಕೆಲವು ಕಾಲ ಪತ್ರಿಕೆಯನ್ನು ಒಂದು ನಿರ್ಬಂಧದಲ್ಲಿ ನಡೆಸಿಕೊಂಡು ಬರಬೇಕಾಯಿತು; ಇದರ ಪೂರ್ಣ ಅನುಭವ ಬಂದದ್ದು ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳ ಮೇಲೆ.

ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯವು ೧೯೩೨ರಲ್ಲಿ ಪತ್ರಿಕೆಯನ್ನು ತನ್ನ ಆಢಳಿತಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಾಗ ಅದು ಕನ್ನಡ ಗ್ರಂಥಪ್ರಕಾಶನ ಸಮಿತಿಯ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆಸಬೇಕೆಂದೂ , ಶ್ರೀಮಾನ್ ಬಿ.ಎಂ.ಶ್ರೀಕಂಠಯ್ಯನವರು ಮುಖ್ಯ ಸಂಪಾದರು, ಶ್ರೀಮಾನ್ ಟಿ.ಎಸ್. ವೇಂಕಣ್ಣಯ್ಯ ಮತ್ತು ಎ.ಆರ್. ಕೃಷ್ಣಶಾಸ್ತ್ರೀ ಇವರು ಸಂಪಾದಕರು, ಶ್ರೀಮಾನ್ ತೀ.ನಂ. ಶ್ರೀಕಂಠಯ್ಯ, ಕೆ.ವಿ. ಪುಟ್ಟಪ್ಪ, ವಿ.ಸೀತಾರಾಮಯ್ಯ ಅವರು ಸಂಪಾದಕ ಸಮಿತಿಯ ಇತರ ಸದಸ್ಯರು ಎಂದೂ ನಿಯಮಿಸಿತ್ತು. ಸಂಪಾದಕ ಸಮಿತಿಯಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಜನವೇ ಇರಲಿ, ಅದರ ಅಧ್ಯಕ್ಷರು ಯಾರೇ ಆಗಿರಲಿ, ಪತ್ರಿಕೆಯ ಜವಾಬ್ಧಾರಿ ಸಂಪಾದಕನದು ; ಅದಕ್ಕೆ ಸಂಪಾದಕನು ತನ್ನ ದೇಹವನ್ನು , ಜೀವವನ್ನು, ತೆಯ್ಯಬೇಕು, ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅದು ಸೊರಗಿ ಹೋಗುವುದು. ಇದು ನನ್ನ ಕಟುವಾದ ಅನುಭವ . ಆದರೆ ಶ್ರೀಮಾನ್ ವೇಂಕಣ್ಣಯ್ಯನವರ ಮಾತು ಬೇರೆ; ವೆಂಕಣ್ಣಯ್ಯನವರೆಂದರೆ ಬೆಲ್ಲದ ಉಂಡೆ! ಅವರಿಗೆ ಗೊದ್ದಗಳೂ ಇರುವೆಗಳೂ ಸದಾ ಮುತ್ತಿಕೊಂಡಿರುತ್ತಿದ್ದುವು. ಅವರೂ ಆ ಪಿಪೀಲಿಕಾ ಪಂಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಬೇಕಾದಷ್ಟು ಕೆಲಸ ಮಾಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು; ಅವೂ ಸಂತೋಷವಾಗಿಯೇ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದುವು; ಇದು ಅವರ ಜಾತಕದ ಸ್ವರೂಪ. ಇದನ್ನು ನಾನು ಒಂದುಸಾರಿ ಅವರು ಶಂಕರಪುರದಲ್ಲಿ ವಾಸಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಅವರ ಮನೆಗೆ ಹೋಗಿ ನೋಡಿದೆ. ಅದು ಪ್ರಬುದ್ಧ ಕರ್ಣಾಟಕದ ಕಚೇರಿಯಾಗಿಬಿಟ್ಟಿತ್ತು. ಅದಕ್ಕೆ ಸ್ವಲ್ಪ ದಿನಗಳ ಹಿಂದೆ ನಾನು ಮೈಸೂರಿಂದ ಒಂದು ಸಂಚಿಕೆಯನ್ನು ಅಚ್ಚುಮಾಡಿಸಿ ಕಳುಹಿಸಿದ್ದೆ. ಅದನ್ನು ಕಾಗದದಲ್ಲಿ ಸುತ್ತುವವರು ಎಷ್ಟು ಜನ ಸ್ಟಾಂಪು ಅಂಟಿಸುವವರು ಎಷ್ಟು ಜನ, ಬರೆದುಕೊಳ್ಳುವವರು ಎಷ್ಟು ಜನ, ಜೋಡಿಸುವವರು ಎಷ್ಟು ಜನ ! ಅಷ್ಟು ಜನ ಅವಶ್ಯಕವೋ ಅಲ್ಲವೋ, ಅಂತೂ ಆ ಮನೆ ಒಂದು ಇರುವೆಯ ಗೂಡಿನಂತಿತ್ತು. ಇಂಥವರ ಕೈಗೆ ಸಂಪಾದಕತ್ವದ ಮುಖ್ಯ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಬಂದಾಗ ಕೆಲಸವು ಸುಸೂತ್ರವಾಗಿ , ಸರಿಯಾಗಿ, ನಡೆಯಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಬರವಣಿಗೆಯ ಕೆಲಸ, ಓಡಾಟದ ಕೆಲಸ, ಕೂಡಲೆ ತಡವಿಲ್ಲದೆ ಮಾಡಬೆಕಾದ ಕೆಲಸ ಒದಗಿದರೆ, ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ಅಷ್ಟೇನೂ ದೇಹದಾರ್ಢ್ಯವಿಲ್ಲದೆ, ವಾಹನ ಸೌಕರ್ಯಗಳಿಲ್ಲದೆ, ಹಟವಾದಿಯಲ್ಲದೆ, ಪ್ರತಿಯೊಂದಕ್ಕೂ ಪರಾವಲಂಬನವೇ ಅಭ್ಯಾಸವಾಗಿ ಹೋಗಿರತಕ್ಕವರಿಗೆ ಒದಗಿದರೆ, ಕೆಲಸ ಸುಖಕರವಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ವೆಂಕಣ್ಣಯ್ಯನವರು ಸ್ವಲ್ಪ ಕಿರುಕುಳ ಪಡುತ್ತಿದ್ದದ್ದನ್ನು ನಾನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೆ, ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದೆ. ಆದರೆ ಅವರ ಸುತ್ತ ಉತ್ಸಾಹಿಗಳೂ ಸಮರ್ಥರೂ ಆದ ತರುಣರು ಸಹಾಯಕ್ಕೆ ಇದ್ದರೆಂಬ ಧೈರ್ಯದಿಂದಲೂ , ಸಂಸ್ಕೃತ ನಾಟಕವನ್ನು ಬರೆಯುವ ಕೆಲಸ ವಹಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದದ್ದರಿಂದಲೂ, ಪತ್ರಿಕೆಯ ಕೆಲಸವನ್ನು ಒಂದೇ ಸಮನಾಗಿ ಹದಿಮೂರು ವರ್ಷ ನಡೆಸಿ ತಲೆ ಚಿಟ್ಟುಹಿಡಿದು ಹೋಗಿದ್ದದ್ದರಿಂದಲೂ ಮಾನವ ಸಹಜವಾದ ಸೋಮಾರಿತನದಿಂದಲೂ ಈ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಾನು ಸಹಸಂಪಾದಕನಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ಎಷ್ಟು ಸಹಕಾರ ಕೊಡಬೆಕಾಗಿತ್ತೋ ಅಷ್ಟನ್ನು ಕೊಡಲಿಲ್ಲ. ಸಂಚಿಕೆಗಳು ಆಗ ಸಕಾಲಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲವೆಂಬ ಗೊಣಗಾಟ ಕೇಳಿಬರುತ್ತಿತ್ತು; ಆದರೆ ೧೯ನೆಯ ಸಂಪುಟದಲ್ಲಿ ೨ ಸಂಚಿಕೆಗಳು ವಿನಾ ಮಿಕ್ಕ ಯಾವುವೂ ಜೋಡಿ ಸಂಚಿಕೆಯಾಗಿ, ತಿಂಗಳುಗಟ್ಟಲೆ ತಡವಾಗಿ, ಬರಲಿಲ್ಲ.

ದೇವರು ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಬಿಡುವುಕೊಟ್ಟು, ಬೇರೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿಸಿದ; ಆದರೆ ಆ ಬಿಡುವು ಇದ್ದದ್ದು ಕೆಲವು ವರ್ಷ ಮಾತ್ರ, “ಸಂಸ್ಕೃತ ನಾಟಕ” ಬರೆದು ಮುಗಿಯುವವರೆಗೆ. ಈ ಮಧ್ಯೆ ಪರಿಷತ್ಪತ್ರಿಕೆಯ ಸಂಪಾದಕತ್ವ ಒದಗಿತು; ಅದನ್ನು ಉತ್ತಮಗೊಳಿಸಬೇಕೆಂಬ ಆದರ್ಶವಾದಿಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ದುಡಿಯಬೇಕಾಯಿತು; ಇಷ್ಟು ಹೊತ್ತಿಗೆ ಶ್ರಿಮಾನ್ ವೆಂಕಣ್ಣಯ್ಯನವರು ಅನಿರೀಕ್ಷಿತವಾಗಿ ೨೪-೨-೧೯೩೯ರಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಗಸ್ಥರಾಗಲು ನನ್ನ ಮಗುವನ್ನು ನಾನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಯಿತು. ಬಳ್ಳಿಗೆ ಕಾಯಿ ಹೊರೆಯೇ? ಆಗಲಿ- ಎಂದು ಅದನ್ನು ಕೈಕೊಂಡೆ. ಶ್ರೀಮಾನ್ ವೆಂಕಣ್ಣಯ್ಯನವರು ದಿವಂಗತರಾದಾಗ ಅವರಿಗೆ ೫೨ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸು; ಅವರು ತಮ್ಮ ಅಧಿಕಾರಾವದಿ ಮುಗಿಯುವವರೆಗಾದರೂ ಆಯುಸ್ಸು ಹಾಕಿಕೊಂಡು ಬದುಕಿದ್ದಿದ್ದರೆ ನನಗೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ದಿನ ಧಾರಾಳವಾಗಿ ಉಸಿರಾಡುತ್ತ ಒಡಾಡಿಕೊಂಡಿರುವುದಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶ ಸಿಕ್ಕುತ್ತಿತ್ತು ! ಆದರೆ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅದು ಇಷ್ಟವಿರಲಿಲ್ಲ !

ನಾನು ಮೈಸೂರಿಗೆ ಪ್ರೋಫೆಸರಾಗಿ ಮತ್ತು ಪತ್ರಿಕೆಯ ಸಂಪಾದಕನಾಗಿ ವರ್ಗಪಟ್ಟು ಬಂದಕೂಡಲೆ ಆಗ ಸ್ಥಾನಪತಿಗಳಾಗಿದ್ದ ಶ್ರಿಮಾನ್ ಎ.ಎಸ್. ಸುಬ್ಬರಾಯರು ನನ್ನನ್ನು ಕರೆದು “ಕೃಷ್ಣಶಾಸ್ತ್ರೀ, ಪ್ರಬುದ್ಧ ಕರ್ಣಾಟಕದ ಸಂಪಾದಕನಾಗಿ ಈಗ ನೀನು ಮೂರು ಕೆಲಸಮಾಡಬೇಕು- ೧. ಪತ್ರಿಕೆಯನ್ನು ಕಾಲಕಾಲಕ್ಕೆ ತಡವಿಲ್ಲದೆ ಹೊರಡಿಸುವುದು. ೨. ಅದರಲ್ಲಿ ಸಾಹಿತ್ಯ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಚಾರಗಳನ್ನೂ ಪ್ರಕಟಿಸುವುದು. ೩. ಮೈಸೂರಿನಿಂದ ಹೊರಗೆ ಇರುವ ಕರ್ಣಾಟಕರ ಸಹಾಯ ಸಹಾನುಭೂತಿಗಳನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಪಡೆಯುವುದು. ಇವಿಷ್ಟನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಪತ್ರಿಕೆಯನ್ನು ಉತ್ತಮಗೊಳಿಸು, ಉತ್ತಮೋತ್ತಮವಾದದ್ದನ್ನಾಗಿ ಮಾಡು; ಅದಕ್ಕೆ ಬೇಕಾದ ದ್ರವ್ಯವನ್ನು ಒದಗಿಸುವುದು ನನ್ನ ಭಾರ !” ಎಂದರು. ಕೈಬಿಡಬೇಕೆಂದಿದ್ದ ಪತ್ರಿಕೆಯನ್ನು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಕೊರಳಿಗೆ ಕಟ್ಟಿ, ಅದು ನರಳುತ್ತಿದ್ದರೂ ನೋಡುತ್ತ ನಿರ್ಮಮತೆಯನ್ನು ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ನನಗೆ ಈ ಪ್ರಲೋಭನ ಒದಗಿತ್ತು. “ಈ ನವೆಯುತ್ತಿರುವ ನಂದಾ ದೀಪಕ್ಕೆ ಎಣ್ಣೆಕೊಡುತ್ತಾರಂತೆ ನೊಡೋಣ; ಬತ್ತಿ ಸರಿಮಾಡಿ ದೀಪ ದೊಡ್ಡದು ಮಾಡೋಣ! ಹೆಚ್ಚು ಬೆಳಕು ಬಂದರೆ ಬರಲಿ; ಮೈ ಮಸಿಯಾದರೆ, ಕೈ ಜಿಡ್ಡಾದರೆ, ಚಿಂತೆಯಿಲ್ಲ” ಎಂದು ಮತ್ತೆ ದೀಪದ ಮುಂದೆ ಕುಳಿತೆ, ಆ ಪೂಜಾಫಲವೇ ೨೧ ರಿಂದ ೨೪ ವರ್ಷ ಪೂರ್ತಿಯ ನಾಲ್ಕು ಸಂಪುಟಗಳು. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಸುಬ್ಬರಾಯರ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು, ಶ್ರಮವಾದರೂ , ಶಕ್ತಿಮೀರಿ ಪರಿಪಾಲಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಆ ಶ್ರಮ ಸಾರ್ಥಕವೆಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದೇನೆ.

ನಾನು ೧೯೩೯ರಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರಿಗೆ ಬಂದು ಸಂಪಾದಕತ್ವವನ್ನು ವಹಿಸಿಕೊಂಡಮೇಲೆ ೧೭ ಸಂಚಿಕೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದೆ. ಇವೆಲ್ಲವೂ ಸಕಾಲಕ್ಕೆ ಬಂದುವೆಂದು ನನಗೆ ಒಂದು ಸಂತೋಷವೂ ಸಮಾಧಾನವೂ ಇವೆ. ಇದಕ್ಕೆ ನಾನು ಪಟ್ಟ ಶ್ರಮವೆಷ್ಟು ಕಾರಣವೋ ಅಷ್ಟೇ ವೆಸ್ಲಿ ಪ್ರೆಸ್ನ ಸಹಾಕಾರ ದಕ್ಷತೆಗಳೂ ಕಾರಣ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ನಾನು ವೆಸ್ಲಿ ಪ್ರೆಸ್ಸಿನ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಿಗೂ ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ಮಿ. ಟಾಂಕಿನ್ಸನ್ ಅವರಿಗೂ ನನ್ನ ವಿಶೇಷ ಕೃತಜ್ಞತೆಯನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುತ್ತೇನೆ. ಅವರ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ಏನೂ ಕೊರತೆ ಇಲ್ಲ. ಅವರೊಡನೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದೇ ಒಂದು ಸಂತೋಷ.

೧೯೪೨ ರಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಬಿ.ಎಂ. ಶ್ರೀಕಂಠಯ್ಯನವರು ಅಧಿಕಾರದಿಂದ ವಿಶ್ರಾಂತರಾದರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಕನ್ನಡ ಗ್ರಂಥ ಪ್ರಕಾಶನ ಸಮಿತಿಯ ಅದ್ಯಕ್ಷತೆಯು ನನ್ನ ಪಾಲಿಗೆ ಬಂತು. ಇದು ಒಂದೇ ಪೂರ್ತಿಹೊತ್ತು ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಒಬ್ಬ ದಕ್ಷನಿಗೆ ತಕ್ಕ ಕೆಲಸ; ಆದರೂ ಶ್ರಿಮಾನ್ ಶ್ರೀಕಂಠಯ್ಯನವರು ಇದನ್ನು ತನ್ನ ಹಲವು ಕೆಲಸಗಳ ಜೊತೆಗೆ ನಿರ್ವಹಿಸಿದರು . ಅವರು ಹಾಗೆ ದುಡಿಯದಿದ್ದರೆ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ಗ್ರಂಥಪ್ರಕಾಶನ ಸಮಿತಿಯ ಯೋಜನೆ ಏರ್ಪಟ್ಟು ಇಷ್ಟು ಉತ್ತಮವಾದ ಗ್ರಂಥಗಳು ಪ್ರಕಾಶಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅದು ಹೇಗಾದರೂ ಇರಲಿ; ಶ್ರೀಮಾನ್ ವೆಂಕಣ್ಣಯ್ಯನವರು ಜೀವಂತರಾಗಿದ್ದು, ಶ್ರೀಮಾನ್ ಶ್ರೀಕಂಠಯ್ಯವನರು ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ, ವಿಶ್ವ ವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯಾಇಲಾಖೆ ಇವುಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂದಪಟ್ಟ ಹಲವು ಕನ್ನಡ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ನಾವು ಮೂರು ಜನವೂ ಹಂಚಿಕೊಂಡು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೆವು ; ಆದರೆ ಈಗ ಅದೆಲ್ಲವೂ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಬಿತ್ತು; ಆದಷ್ಟೂ ದೊಡ್ಡ ಹೊರೆಯಾದ್ದರಿಂದ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಮಿಕ್ಕದ್ದನ್ನು ಬಿಡಬೇಕಾಗಿ ಬಂತು; ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ಗ್ರಂಥಪ್ರಕಾಶನ ಸಮಿತಿಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆ ಬಂದ ಮೇಲೆ, ಅದರ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರಬುದ್ಧ ಕರ್ಣಾಟಕವನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲವೆಂದೂ ಈ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಮತ್ತಾರಿಗಾದರೂ ವಹಿಸಿಕೊಡಬೇಕೆಂದೂ ೭-೧೦-೧೯೪೨ ರಿಂದ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಅಧಿಕಾರಿಗಳೊಡನೆ ಪತ್ರ ವ್ಯವಹಾರ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದೆ; ಅದು ಒಂದು ರೂಪಕ್ಕೆ ಬಂದು ತೀರ್ಮಾನವಾಗುವ ತನಕ ಎರಡು ಕೆಲಸಗಳನ್ನೂ ಮಿಕ್ಕ ಕಾರ್ಯಗಳ ಜೊತೆಗೆ ನಾನೇ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದೆ. ಕೊನೆಗೆ (೨೩-೭-೧೯೪೩) ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯವು ಮಹಾರಾಜರವರ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡದ ಅಸಿಸ್ಟೆಂಟ್ ಪ್ರೊಫೆಸರಾಗಿರುವವರು ಪ್ರಬುದ್ಧ ಕರ್ಣಾಟಕದ ಸಂಪಾದಕರಾಗಿರಬೇಕೆಂದು ಅಪ್ಪಣೆ ಮಾಡಿತು. ಕನ್ನಡ ಅಸಿಸ್ಟೆಂಟ್ ಪ್ರೋಫೆಸರಾಗಿ ಬಡ್ತಿಯಾಗಿ ಆಗತಾನೇ ಬೆಂಗಳೂರಿನಿಂದ ವರ್ಗಪಟ್ಟು ಬಂದಿದ್ದ ಶ್ರಿಮಾನ್ ವಿ.ಸೀತಾರಾಮಯ್ಯ. ಎಂ, ಎ., ಅವರು ಅದನ್ನು ವಹಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಯಿತು; ಅವರ ಸಂಪಾದಕತ್ವದಲ್ಲಿ ೨೫ನೆಯ ಸಂಪುಟವು ಹಿಂದಿನಂತೆಯೇ ನಡೆದು ಬಂತು.

ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಸಂಪಾದಕ ಮಂಡಲಿ ಈ ರೀತಿ ಇತ್ತು- ಶ್ರೀಮಾನರಾದ ೧. ಎ.ಆರ್.ಕೃಷ್ಣಶಾಸ್ತ್ರಿ, ಎಂ.ಎ., (ಅಧ್ಯಕ್ಷರು), ೨. ವಿ.ಸೀತಾರಾಮಯ್ಯ, ಎಂ.ಎ., (ಸಂಪಾದಕರು), ೩. ಡಿ.ಎಲ್. ನರಸಿಂಹಾಚಾರ್, ಎಂ.ಎ., ೪. ಟಿ.ಎನ್. ಶ್ರೀಕಂಠಯ್ಯ, ಎಂ.ಎ., ೫. ಕೆ.ವಿ. ಪುಟ್ಟಪ್ಪ, ಎಂ.ಎ., ೬. ಎ.ಎನ್. ನರಸಿಂಹಯ್ಯ, ಎಂ.ಎ., ಪಿಎಚ್.ಡಿ., ೭. ಜಿ. ಹನುಮಂತರಾವ್, ಎಂ.ಎ., (ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಗಳು), ನನ್ನ ಸಂಪಾದತ್ವದ ಮತ್ತು ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ನನಗೆ ನೆರವಾದ ನನ್ನ ಮಿತ್ರರೆಲ್ಲರಿಗೂ ಈ ಮೂಲಕ ನನ್ನ ಕೃತಜ್ಞತೆಯನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುತ್ತೇನೆ.

ಈಗ ಪ್ರಬುದ್ಧ ಕರ್ಣಾಟಕವು ೨೬ನೆಯ ವರ್ಷವನ್ನೂ ದಾಟಿದೆ. ಆದರೆ ಈ ಸಂಪುಟದ ಪ್ರಸ್ತಾಪವನ್ನು ಪ್ರಬುದ್ಧ ಕರ್ಣಾಟಕದ ಚಿನ್ನದ ಸಂಚಿಕೆಗೆ ಬರೆಯುವ ಪುಣ್ಯವಂತರ ಪಾಲಿಗೆ ಬಿಟ್ಟು ನನ್ನ ಈ ಲೇಖನವನ್ನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಮುಗಿಸುತ್ತೇನೆ. (೧೯೪೫).

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ಕನ್ನಡ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾದಂಬರಿಗಳು</h2>

ಈಗ ಇಂಡಿಯ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಪ್ರಚಲಿತವಾಗಿರುವ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸದ ಫಲವನ್ನು ಕುರಿತು ಹಲವು ಜನರು ಹಲವು ವಿಧವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಿರುವರು. ಕೆಲವರು ಐಶ್ವರ್ಯ ಭೋಗಲೋಲುಪರಾದ ಇಂಗ್ಲಿಷರ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳೇ ಪ್ರಬಲವಾಗಿ , ಅನಾದಿಯಾಗಿ ಬಂದ ಧರ್ಮಮೂಲವಾದ ನಮ್ಮ ಆರ್ಯ ನಾಗರಿಕತೆಯು ಮುರಿದು ಬೀಳುತ್ತಿರುವುದೆನ್ನುವರು. ಮತ್ತೆ ಕೆಲವರು ಜನರಲ್ಲಿದ್ದ ಮೌಢ್ಯಮೂಢಾಚಾರಗಳು ಹೋಗಿ ಅಜ್ಞಾನಾಂಧಕಾರವು ತೊಲಗಿ ಜ್ಞಾನಸೂರ್ಯನು ಉದಯಿಸಿ ದೇಶವು ಬೆಳಗುವಂತಾಯಿತೆನ್ನುವರು. ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಇದರಿಂದ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಧೈರ್ಯ ಶೌರ್ಯಾದಿಗುಣಗಳು ಅಣಗಿ ಹೋಗಿ ಗುಮಾಸ್ತೆಯ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಹೊರತು ಮತ್ತಾವುದಕ್ಕೂ ನಮಗೆ ಯೋಗ್ಯತೆ ಇಲ್ಲದಂತಾಯಿತೆನ್ನುವರು. ಇವರ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳು ಹೇಗೇ ಇರಲಿ ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತವಾಗಿ ಸಾಹಿತ್ಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೆ ಇಂಗ್ಲಿಷಿನಿಂದ ನಮಗೆ ತುಂಬ ಉಪಕಾರವಾಗಿರುವುದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ. ಈ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿಯಾದ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಭಾಷೆಯಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿರುವ ಸರ್ವೋತ್ತಮವಾದ ಗ್ರಂಥಗಳೂ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳೂ ("The best that has been thought and said in the world") ನಮಗೆ ಗೋಚರವಾದವು. ಈ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಂತವಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಮತ್ತು ಇತರ ಭಾಷೆಗಳಿಂದ ಅನುವಾದಿತಗಳಾದ ಗ್ರಂಥಗಳ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಭಂಡಾರವನ್ನು ನೋಡಿದ ಕೂಡಲೇ ರಮಣೀಯವೂ ಆಶ್ಚರ್ಯಕರವೂ ಆದ ವಿಚಿತ್ರ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹ ಶಾಲೆಯೊಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಮಾಡಿದಂತಾಗುವುದು. ಜ್ಞಾನಾರ್ಜನೆಯಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಬಾಲಕರಂತಿರುವ ನಾವು ಈ ಪ್ರಾಸಾದವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ಒಡನೆಯೇ ಬಾಲಕರಂತೆ ಅವುಗಳ ಸೌಂಧರ್ಯದಿಂದ ಮುಗ್ಧರಾಗಿ ಎಲ್ಲಕ್ಕೂ ಕೈಹಾಕುವೆವು. ಆದರೆ ನಮ್ಮ ಕೈಗಳು ಎಷ್ಟನ್ನು ತೆಗೆದು ಹಿಡಿದುಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲವು?

ಕಾದಂಬರಿಯು ಹೀಗೆ ಈ ಸಾಹಿತ್ಯಭಂಡಾರದಿಂದ ಮೆಚ್ಚಿ ತಂದ ಒಂದು ಸುಖಸಂತೋಷದಾಯಕವಾದ ವಸ್ತುವಾಗಿದೆ. ಇದು ಒಂದು ಆಧುನಿಕ ಸಾಹಿತ್ಯ ವಿಶೇಷ. ಇದು ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿ ಬೆಳೆದು, ಕ್ರಮೇಣ ಪ್ರಕೃತ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಹೇಗೆ ಧಾರಣೆಮಾಡಿತೆಂದೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಯಾವ ಜಾತಿಗಳಿರುವುವೆಂದೂ ಅವುಗಳ ಲಕ್ಷಣವೇನೆಂದೂ ಇಲ್ಲಿ ನಾವು ವಿಚಾರಮಾಡುವುದು ಅನಾವಶ್ಯಕ. ಈ ಸಾಹಿತ್ಯ ವಿಶೇಷವನ್ನು ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಪ್ರಚಾರಕ್ಕೆ ತಂದವರು ಮll ವೆಂಕಟಾಚಾರ್ಯರು. ಇವರು ಬಂಕಿಮಚಂದ್ರ ಚಟ್ಟೋಪಾಧ್ಯಾಯರೇ ಮುಂತಾದ ಬಂಗಾಳಾ ದೇಶದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಾದಂಬರೀ ಲೇಖಕರ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಭಾಷಾಂತರಮಾಡಿದರು. ನಮ್ಮ ಕಡೆ (ಮೈಸೂರು ಪ್ರಾಂತದಲ್ಲಿ) ಇಷ್ಟು ಪ್ರಸಿದ್ದರಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಅಷ್ಟೇ ಪ್ರಸಿದ್ದಿಗೆ ಯೋಗ್ಯರಾದವರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರು ಇದ್ದಾರೆ. ಇವರೇ ಮll ವೆಂಕಟೇಶ ತಿರಕೋ ಕುಲಕರ್ಣಿ (ಗಳಗನಾಥರು) ಎಂಬುವರು. ಇವರು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಕೆಲವು ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದರೂ, ಇವರು ಭಾಷಾಂತರ ಮಾಡಿರುವ ಗ್ರಂಥಗಳ ಬೆಲೆಯು ಅವಕ್ಕೆ ಎಂದಿಗೂ ಬರಲಾರದು. ಈ ಭಾಷಾಂತರಗಳೆಲ್ಲವೂ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಬಂಕಿಮಚಂದ್ರರಷ್ಟೇ ಸಮರ್ಥರೂ ಪ್ರಸಿದ್ದರೂ ಆದ ಮll ಹರಿನಾರಾಯಣ ಆಪಟೆಯವರ ಕಾದಂಬರಿಗಳಾಗಿವೆ. ಆಪಟೆಯವರು * ತಮ್ಮ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಯಾವ ಯಾವ ಬಗೆಯ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾರೋ ನನಗೆ ತಿಳಿಯದು; ಅವರ ಗ್ರಂಥಗಳ ಭಾಷಾಂತರಗಳು ಅಥವಾ ಅವರ ಗ್ರಂಥಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಬರೆದವುಗಳು ಎಂದು ಇದುವರೆಗೆ ನಾನು ಓದಿರುವ ಗ್ರಂಥಗಳೆಲ್ಲ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾದಂಬರಿಗಳಾಗಿವೆ. ಬಂಕಿಮಚಂದ್ರರು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸಾಮಾಜಿಕ, ಮುಂತಾದ ವಿಧವಿಧವಾದ ಕಾದಂಬರಿಗಳನ್ನೂ “ಲೋಕರಹಸ್ಯ” ಮುಂತಾದ ವಿಡಂಬನೆಗಳನ್ನೂ (satires) ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣಚರಿತ್ರ ಮುಂತಾದ ಇನ್ನೂ ಹಲವು ಗದ್ಯ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನೂ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಇಬ್ಬರು ಮಹನೀಯರು ಬರೆದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾದಂಬರಿಗಳ ಕನ್ನಡ ಭಾಷಾಂತರಗಳನ್ನೂ ಈಚೆಗೆ ನಮ್ಮವರು ಸ್ವಂತವಾಗಿ ಬರೆದಿರುವ ಒಂದೆರಡು ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನೂ * ಕನ್ನಡ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾದಂಬರಿಗಳೆಂದು ಕರೆದಿದ್ದೇನೆ.

*ರಾ.ರಾ. ಆಪಟೆಯವರು ೩-೩-೧೯ ರಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಗಸ್ಥರಾದರೆಂದು ತಿಳಿಸಲು ವಿಷಾದಪಡುತ್ತೇವೆ. “ಹರಿಭಾವುಗಳವರ (ಆಪಟೆಯವರ) ಮೃತ್ಯುವಿನಿಂದ ಮರಾಠಿ ಭಾಷೆಯೊಳಗಣ ಒಬ್ಬ ಅತ್ಯಂತ ನಾಮಾಂಕಿತ ಗ್ರಂಥಕಾರನೂ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದೊಳಗಿನ ಒಬ್ಬ ಮನಃಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಮುಖಂಡನೂ ಇಲ್ಲವಾಗಿರುವನು. ಅವನ ಸ್ಥಾನವು ತುಂಬಿ ಬರುವುದು ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ.” ಕೇಸರೀ – ೪-೩-೧೯ .

* ಗಳನಾಥರ– ಕುಮುದನೀ, ಪುಟ್ಟಣ್ಣನವರ - ಮಾಡಿದ್ದುಣ್ಣೋ ಮಹಾರಾಯಾ, ವಾಸುದೇವಾಚಾರ್ಯರ –ಯದುಮಹಾರಾಜ ಚರಿತ್ರ ಇವುಗಳ ವಿಚಾರವನ್ನು ಕುರಿತು “ಮೈಸೂರು ಚರಿತ್ರೆಯ ಮೇಲಣ ಕಾದಂಬರಿಗಳು” ಎಂಬ ಮುಂದಿನ ಉಪನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸುತ್ತೇನೆ.

“ಸ್ವತಂತ್ರ ಗ್ರಂಥಗಳಿಂದಲೇ ಭಾಷಾ ಸಾಹಿತ್ಯಗಳಿಗೆ ಗೌರವ ; ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಬರೆದ ಕಾವ್ಯಗಳೇ ನಿಜವಾದ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ” ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತ ಕೆಲವರು ಭಾಷಾಂತರ ಮಾಡಿದ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಅಲ್ಲಗಳೆದು ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಮಂದಿರಕ್ಕೆ ಅವನ್ನು ಬರಗೊಡಿಸರು. ಈ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನೆಂದರೆ, ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಬರೆದಿರುವವು ಕನ್ನಡ ಗ್ರಂಥಗಳೇ ಹೊರತು ಅನ್ಯ ಭಾಷೆಯ ಗ್ರಂಥಗಳೆಂದಿಗೂ ಆಗಲಾರವು. ಅನ್ಯ ಭಾಷೆಯಿಂದ ತರ್ಜುಮೆ ಮಾಡಿದ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ನಮ್ಮ ಕಾವ್ಯಮಾಲೆಗೆ ಸೇರಿಸಿ ನಮ್ಮ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೊಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದೆಂದರೆ, ಪರರ ಮನೆಯ ಹೆಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತಂದು ನಮ್ಮ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಮದುವೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಹಾಗೆ; ಆ ಹುಡುಗಿಯರು ಗಂಡನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಬಾಳುತ್ತಿರುವವರೆಗೂ, ಎರಡು ಕಡೆಗೂ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟಿರುವರು. ಅವರಿಗೂ ಹಾಗೆಯೇ ಎರಡು ಕಡೆಗೂ ಮೋಹವು ಹತ್ತಿ ಎಳೆಯುತ್ತಿರುವುದು. ಆದರೂ ತೌರುಮನೆಯ ಸಂಬಂಧವು ಕ್ರಮೇಣ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಲೂ, ಆ ಕಡೆಯ ಪ್ರೇಮ ಬಂಧವು ಸಡಿಲುತ್ತಲೂ, ಗಂಡನ ಮನೆಯ ಮೇಲಣ ಅಭಿಮಾನವು ಹೆಚ್ಚುತ್ತಲೂ ಹೋಗುವುದು. ಮುಂದೆ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಬಂದ ಹುಡುಗಿಯೇ ಕುಲೋದ್ಧಾರಕರಾದ ಪುತ್ರರನ್ನು ಪಡೆದು ದಿನದಿನಕ್ಕೂ ಶಾಖೋಪಶಾಖೆಗಳಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತ ಹೋಗುವ ಪತಿಯ ವಂಶವೃಕ್ಷಕ್ಕೆ ತಾಯಿಬೇರಾಗುವಳು. ಈ ಮಧ್ಯೆ ಹೆಣ್ಣು ಕೊಟ್ಟವರು ತಂದವರು ಮಾತ್ರ ಬೀಗರೆಂಬ ಭಾವದಿಂದ ಎಂದಿಗೂ ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ ಒಂದಾಗದೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಸ್ತಬ್ಧರಾಗಿ ದೂರ ದೂರವಾಗಿಯೇ ಇದ್ದು, ಗೌರವ, ಮರ್ಯಾದೆ, ಔತನ, ಉಡುಗೊರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಪರಿತೃಪ್ತರಾಗಿದ್ದು ಬಿಡುವರು. “ಸ್ತ್ರೀರತ್ನಂ ದುಷ್ಕುಲಾದಪಿ” ಎಂದು ಹೇಳಿರುವ ಹಾಗೆ ಕಾವ್ಯರತ್ನಗಳನ್ನೂ – ಎಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಸರಿಯೆ – ತಂದು ನಮ್ಮ ಮನೆಗೆ ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡರೆ ಅವುಗಳಿಂದ ಎಂದಿದ್ದರೂ ಶ್ರೇಯಸ್ಸೇ ಹೊರತು ಹೀನತೆಯಾಗಲಿ ಕೊರತೆಯಾಗಲಿ ಉಂಟಾಗಲಾರದು. ಇದರಿಂದ ಸ್ವತಂತ್ರ ಗ್ರಂಥಗಳಿಗೆ ಬರತಕ್ಕ ಗೌರವವನ್ನು ನಾನು ಅರಿಯೆನೆಂದಾಗಲಿ ಮರೆತಿರುವೆನೆಂದಾಗಲಿ ಭಾವಿಸಬಾರದು. ತರ್ಜುಮೆಯು ಮನೆಗೆ ಬಂದ ಸೊಸೆಯಂತಿದ್ದರೆ ಇವು ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಪುತ್ರರಂತಿರುವುವು. ಮುಂದೆ ಮನೆಯ ಹೆಸರು ಹೇಳುವುದು ಗಂಡುಸಂತತಿಯಿಂದಲೇ ಹೊರತು ಆ ಪುತ್ರಿಯರೂ ವಿಧವೆಯರೂ ಆಗಬಹುದಾದ ಸೊಸೆಯರಿಂದಲ್ಲ. ಈಗ ನಮ್ಮ ಕನ್ನಡ ಮಾತೆಯು ತನ್ನ ಮನಗೆ ತಂದಿರುವ ಹೆಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ಅಮಂಗಳಕರವಾದ ಸೂಚನೆಗಳು ಯಾವುವೂ ಇಲ್ಲವೆಂದೂ ಅವು ಸ್ತ್ರೀರತ್ನಗಳೆಂದೂ ಕನ್ನಡ ಮಾತೆಯು ತನ್ನ ಪುತ್ರರನ್ನು ಮಾತ್ರ ಆರೋಗ್ಯವಂತರೂ ದೃಢಕಾಯರೂ ಆಗುವಂತೆ ಸಾಕಿ, ಅವರಲ್ಲಿ ಮನೆಯ ಮೇಲೆ ಅಭಿಮಾನವನ್ನೂ ಮಮತೆಯನ್ನೂ ಹುಟ್ಟಿಸಿ, ಕರ್ತವ್ಯ ತತ್ಪರರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದರೆ ಮುಂದೆ ಈ ಸತಿಸುತರ ಹೊಟ್ಟೆ ಯಲ್ಲಿಯೇ ಪುತ್ರರತ್ನಗಳು ಹುಟ್ಟಿ ದೇಶವನ್ನು ಬೆಳಗಬಹುದೆಂದೂ ಧೈರ್ಯವಾಗಿ ಹೇಳುವೆನು.

ಅಂತು ಈಗ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿರತಕ್ಕ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾದಂಬರಿಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೆಚ್ಚು ಕಡಿಮೆ ಎಲ್ಲಾ ಭಾಷಾಂತರಗಳೇ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ- ವೆಂಕಟಾಚಾರ್ಯರಿಂದ- ಅಮೃತಪುಳಿನ (ನನಿಲಾಲವಂದ್ಯೋಪಾಧ್ಯಾಯ ಕೃತ) ಆನಂದಮಠ, ರಾಜಸಿಂಹ, ದುರ್ಗೇಶನಂದಿನಿ, ಕೋಹಿನೂರು.

ಗಳಗನಾಥರವರಿಂದ - ವೈಭವ, ಕ್ಷಾತ್ರತೇಜ, ದರ್ಮರಹಸ್ಯ, ತಿಲೋತ್ತಮೆ, ಕನ್ನಡಿಗರ ಕರ್ಮಕಥೆ , ಕುಮುದಿನೀ, ಈಶ್ವರೀಸೂತ್ರ, ಮರಾಟರ ಅಭ್ಯುದಯ, ಕಮಲಕೂಮಾರಿ, ಶಿವಪ್ರಭುವಿನ ಪುಣ್ಯ, ಮೃಣಾಳೀನೀ*

ಗುಡಿಸಾಗರ ಮತ್ತು ಬೇಂದ್ರೆ ಇವರಿಂದ – ಅದ್ಭುತ ಶೌರ್ಯ

ಇವೇ ಮುಖ್ಯವಾದವುಗಳು. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಆನಂಧಮಠವು ಶುದ್ಧವಾಗಿ ಬಂಗಾಳ ದೇಶದ ಚರಿತ್ರೆಗೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟಿದ್ದು; “ವೈಭವ”ವು ಚಂದ್ರಗುಪ್ತ ಚಾಣಕ್ಯ ನವನಂದರ ವಿಚಾರವಾದದ್ದು. “ಕರ್ಮಕಥೆ” :ಕುಮುದಿನೀ; ಇವೆರಡೂ ವಿಜಯನಗರದ ಚರಿತ್ರೆಯ ವಿಚಾರವಾದವು. “ಈಶ್ವರೀಸೂತ್ರ” “ಮರಾಟರ ಅಭ್ಯುದಯ” “ಶಿವಪ್ರಭುವಿನ ಪುಣ್ಯ” “ಛತ್ರಪತಿ” ಇವೆಲ್ಲವೂ ಮರಾಟರ ಚರಿತ್ರೆಗೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟವು. ಉಳಿದವು ರಾಜಪುತ್ರರ ವಿಚಾರವಾದುವು. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಮೊಗಲರೂ ಪಠಾಣರೂ ಬಂದರೂ ಅವರ ಆಟ ನಡೆಯದೆ ರಾಜಪುತ್ರರ ಶೌರ್ಯವೆ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಟ್ಟಿದಂತಾಗುವುದರಿಂದ ಇವು ರಾಜಪುತ್ರರ ವಿಚಾರವಾದವೆಂದು ಹೇಳಿದರೆ ತಪ್ಪಾಗಲಾರದು.

ಈ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೊಂದನ್ನೂ ಕುರಿತು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ವಿಮರ್ಶೆ ಮಾಡುತ್ತ ಹೋದರೆ ಒಂದು ಬೇರೆ ಪುಸ್ತಕವೇ ಆಗುವುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಕೈಹಾಕದೆ ಈ ಗ್ರಂಥಕರ್ತರಲ್ಲಿರತಕ್ಕ ಕೆಲವು ವೈಲಕ್ಷಣ್ಯಗಳು, ಅವರ ಗ್ರಂಥಗಳಿಗೆಲ್ಲ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿರತಕ್ಕ ಕೆಲವು ಗುಣಗಳು, ಅವುಗಳನ್ನು ಓದುವುದರಿಂದ ನಾವು ಪಡೆಯಬಹುದಾದ ಲಾಭಗಳು ಇವುಗಳನ್ನು ಮುಂದೆ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತೇನೆ.

ಬಂಕಿಮಚಂದ್ರರನ್ನು ಇಂಡಿಯಾ ದೇಶದ “ಸರ್ ವಾಲ್ಟರ್ ಸ್ಕಾಟ್”ರವರೆಂದು ಹೇಳಬಹುದು. ಸರ್ ವಾಲ್ಟರ್ ಸ್ಕಾಟ್ ರವರು ಷೇಕ್ಷ್ಪಿಯರಿನ ನಾಟಕಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ವ್ಯಾಸಂಗ ಮಾಡಿ ಕೆಲವು ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಆ ಮಹಾ ಕವಿಯ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿ ಅದನ್ನೇ ತಮ್ಮ ಕಾದಂಬರಿಗಳಲ್ಲಿ ಅನುಸರಿಸಿರುವಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ವೀರ ಅಥವಾ ಕರುಣರಸ ಪ್ರಧಾನವಾದ ನಾಟಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಯೋಚಿತವಾಗಿ ಮೃಧುಮಧುರವಾದ ಹಾಸ್ಯಶೃಂಗಾರ ರಸಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸುವುದು ಒಂದು. ಇದರಿಂದ ವೀರ ಕರುಣಾದಿ ರಸಗಳ ಗಾಂಭೀರ್ಯವೂ ಬಿಗಿಯೂ ಸಡಿಲಿ ಸಪ್ಪೆಯಾಗಿ ಅಭಾಸವಾಗುವುದೆಂದೂ ಇಂಥ ನಾಟಕಗಳೇ ಆಗಲಿ ಕಾದಂಬರಿಗಳೇ ಆಗಲಿ (ಕಾದಂಬರಿಯು ಗದ್ಯ ರೂಪವಾದ ನಾಟಕ ತಾನೇ!) ಗ್ರೀಕ್ ಸಾಹಿತ್ಯದ ವಿಷಾದ ನಾಟಕಗಳ ಮಾದರಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಬೇಕೆಂದೂ ಕೆಲವರು ಹೇಳುವರು. ಮತ್ತೆ ಕೆಲವರು ಶೋಕಸಂತೋಷಮಯವಾದ ಈ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಿ ನೋಟಕಪಾಠಕರಲ್ಲಿ ನಿಜತ್ವ ಭ್ರಾಂತಿಯನ್ನುಂಟುಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಹೊರಟಿರುವ ಕವಿಯಲ್ಲಿ ಇವುಗಳನ್ನು ಯಥೋಚ್ಛಿತವಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಸತಕ್ಕ ಶಕ್ತಿಯು ಅವನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆಯೆಂದೂ ಅದಕ್ಕೋಸ್ಕರವೇ ಷೇಕ್ಸ್ ಪಿಯರ್ ಅಷ್ಟು ಲೋಕೋತ್ತರನಾದ ಕವಿಯೆಂದೂ ಹೇಳುವರು. ತನ್ನ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದರೆ ಸಂನ್ಯಾಸಿಯೂ ಗೃಹಸ್ಥನೂ ಇಬ್ಬರೂ ಗಣ್ಯರಾಗುವಂತೆ, ಕಲಾಕೌಶಲ್ಯದ ಮೇಲೆಯೇ ದೃಷ್ಟಿಯಿಟ್ಟು ಸಮರ್ಥನಾದ ಕವಿಪುಂಗವನು ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಬರೆದರೆ, ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದರೂ ಬಾಧಕವಿಲ್ಲ. ಗ್ರೀಕ್ ನಾಟಕಗಳು ಉತ್ತಮವಾದ ಕಾವ್ಯಗಳೇ, ಷೆಕ್ಸ್ಪಿಯರಿನ ನಾಟಕಗಳು ಉತ್ತಮವಾದ ಕಾವ್ಯಗಳೇ ! ಬಂಕಿಮಚಂದ್ರರು ಮತ್ತು ಆಪಟೆಯವರು ಇದಕ್ಕೆ ಉದಾಹರಣೆ; ಬಂಕಿಮಚಂದ್ರರ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಶೃಂಗಾರ ಮಿಶ್ರವಲ್ಲದ ಶುದ್ಧ ವೀರರಸವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಿದ ಕಾದಂಬರಿಯೇ ಇಲ್ಲವೆಂದು ಹೇಳಬಹುದು. ಆದರೂ ಅವು ವಜ್ರ ಕೆಂಪು ಕೆತ್ತಿದ ಆಭರಣಗಳಂತೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡು ಸುಂದರವಾಗಿಯೇ ಇವೆ. ಕೆಲವು ವೇಳೆ ಮಾತ್ರ ಹಾಸ್ಯರಸವು ಪ್ರವೇಶಮಾಡಿ ಮಿತಿಮೀರಿ ಉಕ್ಕಿ ಸುರಿದು ಮಿಕ್ಕೆರಡು ರಸಗಳ ಬಣ್ಣವನ್ನು ಕೆಡಿಸಿಬಿಡುವುದು. ದುರ್ಗೇಶನಂದಿನಿಯಲ್ಲಿ ಬರುವ ವಿದ್ಯಾದಿಗ್ಗಜನನ್ನೂ ಮೃಣಾಳಿನಿಯಲ್ಲಿ ಬರುವ ಅವನ ಸಹೋದರನಾದ ದಿಗ್ವಿಜಯನನ್ನೂ ಇದಕ್ಕೆ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿ ಕೊಡಬಹುದು. ( ಈ ದೋಷವು ಸರ್ ವಾಲ್ಟರ್ ಸ್ಕಾಟರವರಲ್ಲಿಯೂ ಇಲ್ಲದೆ ಇಲ್ಲ. ಅವರ Bride of lammermoor ನಲ್ಲಿ ಬರತಕ್ಕ caleb balderstone

ಎಂಬ ವೃದ್ಧ ಸೇವಕನೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಈ ಜಾತಿಯವನೇ ಎಂದು ಹೇಳಬೆಕಾಗುತ್ತದೆ.) ಇದಕ್ಕೆ ಬಹಳಮಟ್ಟಿಗೆ ಬಂಕಿಮಚಂದ್ರರ ಸಂತೋಷಚಿತ್ತತೆಯುಳ್ಳ ಸ್ವಭಾವವೇ ಕಾರಣವೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ. ಅವರು ಒಂದು ದಿನ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾದ ರಾಮಕೃಷ್ಣಪರಮಹಂಸರನ್ನು ದರ್ಶನ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಬರುವುದಕ್ಕೆ ಹೋಗಿರಲು ಪರಮಹಂಸರು ಬಂಕಿಮಚಂದ್ರರನ್ನು ಕುರಿತು “ಜೀವನದ ಉದ್ದೇಶವೇನೆಂದು ನಿಮ್ಮ ಅಭಿಪ್ರಾಯ?” ಎಂದು ಕೇಳಿದರಂತೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಅವರು “ಉದ್ದೇಶವೇನು ! ತಿನ್ನುವುದು , ಕುಡಿಯುವುದು, ಸುಖಪಡುವುದು, ಇದು ತಾನೇ! ” ಎಂದರಂತೆ. ಪರಮಹಂಸರು ಸ್ವಲ್ಪ ಬೇಸರಪಟ್ಟುಕೊಂಡು “ನಿಮ್ಮ ನಿಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿರುವುದನ್ನು ತಾನೆ ನೀವು ಹೇಳೀರಿ ! ಮೂಲಂಗಿಯನ್ನು ತಿಂದವನು ತೇಗಿದರೆ ಮೂಲಂಗಿಯ ವಾಸನೆಯೇ ಬರುತ್ತದೆ ; ಸೌತೆಕಾಯಿ ತಿಂದವನು ತೇಗಿದರೆ ಸೌತೆಕಾಯಿಯ ವಾಸನೆಯೇ ಬರುತ್ತದೆ” ಎಂದು ಹೇಳಿದರಂತೆ. ಇಂಥ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳನ್ನಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದು ಮಧ್ಯಪಾನ ಸ್ತ್ರೀಲೋಲತೆ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನುತೋರ್ಪಡಿಸುತ್ತ ಇದ್ದವರು ಶೃಂಗಾರವನ್ನು ಮರೆಯುವುದೆಂದರೆ ಹೇಗೆ? ಇದರಿಂದ ಅವರ ವೀರರಸ ವರ್ಣನೆಗೆ ಕುಂದುಂಟಾಗುವುದೆಂದು ತಿಳಿಯಬಾರದು. ಸರ್ವತೋಮುಖವಾದ ಇವರ ಶಕ್ತಿಯು ಯಾವಯಾವ ಕಡೆಗೆಂದರೆ ಆ ಕಡೆ ತಿರುಗಿ ಅವರನ್ನು ತನ್ಮಯರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿ, ಅತ್ಯಾಶ್ಚರ್ಯಕರವಾದ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಸಿಬಿಡುವುದು. ಬಂಕಿಮಚಂದ್ರರನ್ನು ಅವರ ವಿಷಯಾಸಕ್ತಿಗಾಗಿ ಬಯ್ಯುವುದು ಸುಲಭ; ವಿಷಯಾಸಕ್ತಿಯೂ ಕೆಟ್ಟದ್ದೇ ನಿಜ; ಕಾಳಿದಾಸನೂ ವಿಷಯಾಸಕ್ತನಾಗಿದ್ದನೆಂದೂ ಅವನು ಸರ್ವದಾ ವೇಶ್ಯೆಯ ಮನೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಇರುತ್ತಿದ್ದನೆಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ವಿಷಯಾಸಕ್ತರಾಗಿದ್ದ ಕಾಳಿದಾಸ ಬಂಕಿಮಚಂದ್ರರಂಥವರು ಇಷ್ಟು ಮನೋಹರವಾದ, ಆನಂದವು ತೊಟ್ಟಿಕ್ಕುವಂತ ವರ್ಣನೆಗಳನ್ನು ಬರೆದುಕೊಟ್ಟರೆ, ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಬರೆದರೆ, ಅವರನ್ನು ಕೆಟ್ಟವರೆಂದು ಯಾರು ಹೇಳಬೆಕು? ವಿಷಯಾಸಕ್ತಿ ಇಲ್ಲದೆ, ಶೃಂಗಾರದಲ್ಲಿ ಅನುಭವವಿಲ್ಲದೆ, ಪ್ರಮೋದಾಗಾರ ಯುವಕ ಯುವತಿಯರ ಪ್ರೇಮ ಸರಸಸಲ್ಲಾಪ ಶಯ್ಯಾಗೃಹ ಮುಂತಾದವುಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುವುದು ಹೇಗೆ? ಇಂಥವರು ಮಾಡದೆ ಕಾಳಿದಾಸನು ಇಂತಹದೇ ಬೇರೊಂದು ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವಂತೆ"

ವೇದಾಭ್ಯಾಸಜಡಃ ಕಥಂ ವಿಷಯವ್ಯಾವೃತ್ತ ಕೌತೂಹಲೋ l

ನಿರ್ಮಾತುಂ ಪ್ರಭವೇನ್ಮನೋಹರಮಿದಂ ರೂಪಂ ಪುರಾಣೋ ಮುನಿಃ" ll

ಮನೋಹರವಾದ (ಶೃಂಗಾರ ರಸದ) ರೂಪವನ್ನು ವಿಷಯ ಸುಖಗಳ ಮೇಲಿಂದ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ ಎಳೆದುಬಿಟ್ಟು ವೇದ ಓದಿ ಓದಿ ಬುದ್ದಿ ಜಡವಾಗಿಹೋದ ಮುದಿ ಋಷಿಯು ಮಾಡಿಯಾನೇ? ಶೃಂಗಾರದಲ್ಲಿ ಸದಾ ಮುಳುಗಿರುತ್ತ ವಿಷಯಾಸಕ್ತರೆಂಬ ನಿಂದೆಗೆ ಪಾತ್ರರಾದಂಥ ಇವರೇ ಹೃದಯವು ಉಬ್ಬಿ, ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಮುಖಕ್ಕೆ ಛಿಲ್ಲನೆ ರಕ್ತವು ನುಗ್ಗಿಬರುವಂಥ ವೀರರಸಪೂರ್ಣವಾದ ವರ್ಣನೆಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ; ದುರ್ಗೇಶನಂದಿನಿ, ರಾಜಸಿಂಹ, ಕೋಹಿನೂರು, ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಇದಕ್ಕೆ ಉದಾಹರಣೆಗಳು ಬೇಕಾದ ಹಾಗೆ ಸಿಕ್ಕುತ್ತವೆ.

ಇವರ ಪ್ರತಿವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸೇರಿ ಶೃಂಗಾರಹಾಸ್ಯ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾದ ಅಭಿರುಚಿಯಿಲ್ಲದೆ, ಅನುಭವವಿಲ್ಲದೆ ಶುದ್ಧ ವೀರರಸದಿಂದ ತುಂಬಿ ತುಳುಕುತ್ತಿರುವವರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಆ ರಸಗಳನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಕೈ ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ’ಕಾರ್ಲೈಲ್’ ಅಥವಾ ’ಜಾನ್ಸನ್’ ಅಂಥವರನ್ನು “Taming of the Shrew" "A midsummer Night's Dream" ನಂತ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಬರೆಯಬೇಕೆಂದರೆ ಏನು ಬರೆದಾರು? ಸಿಂಹವು ನಕ್ಕರೆ ಆ ನಗುವಿನಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟರ ಮಟ್ಟಿನ ಮೃದುತ್ವವೂ ಸೊಬಗೂ ಇರಬಹುದೋ, ಅವರು ಚಿತ್ರಿಸಿದ ಶೃಂಗಾರ ಹಾಸ್ಯರಸಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅಷ್ಟುಸೊಗಸಿರಬಹುದು! ಅದು ಹೆಗಾದರೂ ಇರಲಿ. ಆಪಟೆಯವರ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಶೃಂಗಾರರಸ ಬರುವುದು ಅಪರೂಪ; ಅವು ಅಚ್ಛವೀರರಸದಿಂದ ತುಂಬಿ ನಿರ್ದೋಷವಾದ, ನಿರ್ಮಲವಾದ, ಸಾಣೆಗೆ ಕೊಟ್ಟು ತಳತಳನೆ ಹೊಳೆಯುವ ವಜ್ರಗಳಂತಿವೆ. ಶೃಂಗಾರ ರಸ ಹೋಗಲಿ, ಇವರ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಬಂಕಿಮಚಂದ್ರರ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿರುವಂತೆ ದುರ್ಗ, ಹೊಳೆ, ನಗರ, ಮುಂತಾದವುಗಳ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ವರ್ಣನೆಗಳೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ವೀರಾವೇಶದಿಂದ ನುಗ್ಗಿ ಯುದ್ಧ ಮಡುತ್ತಿರುವ ಯೋಧನು ತನ್ನ ಎಡ ಬಲದಲ್ಲಿ ಏನಿರಬಹುದೆಂದು ಕಣ್ಣೆತ್ತಿ ನೋಡುವುದಕ್ಕೂ ಸಹ ಅವಕಾಶವಾಗಲಿ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಸಮಾಧಾನವಾಗಲಿ ಇಲ್ಲದಂತೆ ಹೇಗೆ ತನ್ನ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿಯೇ ನಿರತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆಯೋ ಹಾಗೆ ಮರಾಟರ ಮತ್ತು ರಾಜಪುತ್ರರ ವೀರ್ಯಶೌರ್ಯಗಳನ್ನು ವೀರರಸದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಹೊರಟಿರುವ ಇವರ ಲೇಖನಿಯು ತನ್ನ ಲಕ್ಷ್ಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಅತ್ತಿತ್ತ ಅಲುಗಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಒಡಂಬಡುವಂತೆ ತೋರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಇವರಿಗೆ ಪತಿ ಪತ್ನಿಯರ ಪ್ರಣಯ, ಪತ್ನಿ ಪುತ್ರರೊಡನೆ ಪ್ರೇಮ, ಮುಂತಾದ ಮಧುರ ಭಾವಾಂತರಗಳ ಅನುಭವವಿಲ್ಲವೆಂದು ಹೇಳುವುದಕ್ಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಾಪಸಿಂಹನು ಕಷ್ಟದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿ ಗುಡ್ಡದಿಂದ ಗುಡ್ಡಕ್ಕೆ ಅಲೆಯುತ್ತ ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪತ್ನಿ ಪುತ್ರರೊಡನೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ವನವಾಸದ ವರ್ಣನೆಗಳನ್ನು ಓದಿ, ಸಂಸಾರ ಸುಖದಲ್ಲಿ ಚಾಪಲ್ಯವುಂಟಾಗಿ ಬಾಯಲ್ಲಿ ನೀರು ಒಡಯುವುದಕ್ಕೆ ಬದಲು ಸಾಂಸಾರಿಕ ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದು ವಿಧವಾದ ಗೌರವವು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ. ವಿವಾಹದ ಅಥವಾ ಗೃಹಸ್ಥಾಶ್ರಮದ ಉದ್ದೇಶವು ಕೇವಲ ವಿಷಯ ಸುಖಾನುಭವದಲ್ಲಿ ಪರಿಣಮಿಸಬಾರದೆಂದೂ, ಅದಕ್ಕೆ ಉದಾತ್ತವಾದ ಉದ್ದೇಶಗಳುಂಟೆಂದೂ ಅವುಗಳನ್ನು ಈಡೇರಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಪತಿಪತ್ನಿಯರಿಬ್ಬರೂ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಬೆಕೆಂದೂ, ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಬೋಧೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಬಂಕಿಮಚಂದ್ರವರಿಗೂ ಆಪಟೆಯವರಿಗೂ ಇರತಕ್ಕ ಇದೊಂದು ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಇಬ್ಬರಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದೇ ವಿಧವಾದ ವೀರರಸವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ಸ್ವದೇಶಾಭಿಮಾನ, ಸ್ವಧರ್ಮಾಭಿಮಾನ, ಉತ್ಸಾಹ ಇವು ತುಂಬಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಬಹುದು. ಆದರೆ ಈ ತಮ್ಮ ಉತ್ಸಾಹಾಭಿಮಾನಗಳನ್ನು ಕಾದಂಬರಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಷ್ಟು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತೋರ್ಪಡಿಸಿಲ್ಲ. ಅವು ಬಂಕಿಮಚಂದ್ರರ ಪ್ರಬಂಧಗಳು, ಕೃಷ್ಣ ಚರಿತೆಯ ಅವತರಣಿಕೆ, ಮುಂತಾದವುಗಳನ್ನು ಓದಿದರೆ ತಿಳಿಯಬರುವುವು. ಇಂಥ, ಕಥೆಗೆ ಹೊರಗಾದ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳನ್ನು ಅನಾವಶ್ಯಕವಾಗಿ ತಂದರೆ ಅಸಂಬದ್ಧವಾಗಬಹುದೆಂದೂ, ಕಾವ್ಯ ಸೌಂದರ್ಯವು ಕೆಡುವುದೆಂದೂ ಅವರಿಗೆ ಗೊತ್ತಿತ್ತು. ಅದಕ್ಕೋಸ್ಕರವೇ ಅವುಗಳನ್ನು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಸಮಯೋಚಿತವಾಗಿ ಸೂಚಿಸಿದ್ದಾರೆಯೇ ಹೊರತು ಅವನ್ನೇ ತುಟಿಮೀರಿದ ಹಲ್ಲಿನಂತೆ ಮಾಡಿಟ್ಟಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಅವು ಪ್ರಮೋದಾಗಾರದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟ ಗಂಧಪುಷ್ಪ ಧೂಪಗಳು ತಮ್ಮ ಸುವಾಸನೆಯನ್ನು ಅಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ಹರಡಿ ಒಂದಪೂರ್ವವಾದ ಸೊಬಗನ್ನು ಬೀರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿವೆ. ಇದೊಂದು ಕಲಾಕೌಶಲದ ಗುಟ್ಟು. ತಾವು ತಾವು ಮೆಚ್ಚುವ ಕೆಲವು ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳನ್ನಾಗಲಿ ಮತವನ್ನಾಗಲಿ ಸಮಯವರಿಯದೆ ತಂದು ತುಂಬಿ ಎಷ್ಟೋ ಗ್ರಂಥಕರ್ತರು ಕಾವ್ಯಗಳ ಸೊಬಗನ್ನು ಕೆಡಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಪ್ರಸಕ್ತವಿಷಯಕ್ಕೆ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸಂಬಂಧಪಡದೆ ಸಮಯ ಸಿಕ್ಕಿದರೆ ಸಾಕೆಂದು ತಂದು ತುಂಬುವ ವೆದಾಂತ ನೈತಿಕ ಮುಂತಾದ ವಿಚಾರಗಳು ಕಾವ್ಯದ ಉತ್ಕೃಷ್ಟತೆಯನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುವುವೆಂಬುದು ಜಾರ್ಜ್ ಇಲಿಯಟ್, ಥ್ಯಾಕರೆ, ಇವರ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಈ ಹೆಸರುಗಳೊಡನೆ ನಿರ್ದೇಶ ಮಾಡುವುದಕ್ಕೂ ಕೂಡ ತಕ್ಕಷ್ಟು ಯೋಗ್ಯತೆಯಿಲ್ಲದ ಕೆಲವು ಶುಷ್ಕ ಕನ್ನಡ ಕಾದಂಬರಿಕಾರರ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಓದಿರುವ ನಿಮಗೆ ಹೇಳ ಬೇಕಾದ್ದಿಲ್ಲ.

ವೆಂಕಾಟಾಚಾರ್ಯರವರು ಯಥವಾತ್ತಾಗಿ ತರ್ಜುಮೆ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಅಥವಾ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಒಂದೆರಡು ಮಾತುಗಳನ್ನು ಅಥವಾ ವಾಕ್ಯಗಳನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಿದ್ದರೂ, ಬಿಟ್ಟಿದ್ದರೂ, ಸೇರಿಸಿದ್ದರೂ ಬಂಕಿಮಚಂದ್ರರ ಗ್ರಂಥಗಳಿಗೂ ಇವರ ತರ್ಜುಮೆಗಳಿಗೂ, ಒಟ್ಟು ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಕಾವ್ಯಶೋಭೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ವ್ಯತ್ಯಾಸವಾಗಲಾರದು. ಗಳಗನಾಥರ ಗ್ರಂಥಗಳು ಇಷ್ಟು ಅಕ್ಷರಶಃ ಮಾಡಿದ ತರ್ಜುಮೆಗಳಲ್ಲ. ಅವರು ಕೆಲವು ಕಥೆಗಳನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಹೊಸದಾಗಿ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿದ್ದಾರೆ; ತಾವು ಬಹಳವಾಗಿ ಮೆಚ್ಚುವ ಕೆಲವು ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳನ್ನು ಹೇಗಾದರೂ ಮಾಡಿ ಅನೇಕಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ತಂದಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಉಪನ್ಯಾಸ ಭಾಗಗಳು ಮಾತೃಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಇರಲಾರವು. “ಕ್ಷಾತ್ರತೇಜ” ವೆಂಬ ಗ್ರಂಥದ ಉಪೋದ್ಘಾತದಲ್ಲಿ “ಇದನ್ನು ಮಹರಾಷ್ಟ್ರಭಾಷೆಯನ್ನರಿತ ಕನ್ನಡಿಗರು ಮೂಲ ಕಾದಂಬರಿಯ ಮರ್ಮವನ್ನರಿತು ಓದಿ ಮನಗಾಣಬಹುದು ಮತ್ತು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರವರಿಯದ ಕನ್ನಡಿಗರು ಇದೊಂದು ಮನೋರಂಜಕ ನೈತಿಕ, ಕಾದಂಬರಿಯು ವಿಚಾರಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಮರ್ಮವರಿತು ಬರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿರುತ್ತದೆಂಬ ನಂಬಿಕೆಯಿಂದ ಸಮಾಧಾನ ಪಡಬೇಕಲ್ಲದೆ, ಇನ್ನೂ ಮೂಲ ಕಾದಂಬರಿಯಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಸವಿಯಿತ್ತೋ ಏನೋ ಎಂದು ಅಸಮಾಧಾನಪಡಬಾರದು” ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ಅವರ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಜೀವನವಿಮರ್ಶೆಯನ್ನು ಮೇಲಿಂದ ಮೇಲೆ ಒತ್ತಿಹೇಳುವುದು ಒಂದು ದೋಷವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. (ಆದರೆ ಅದು ಕಾವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ದೋಷವೇ ಹೊರತು ಅದು ಸಂಸಾರಿಕರಿಗೆ ಅನುಪಯುಕ್ತವೆಂಬ ಅರ್ಥವಲ್ಲ.) ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ಅವರ ನಾಲ್ಕಾರು ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಓದಿ ಮೇಲಿಂದ ಮೇಲೆ ಅದೇ ಉಪದೇಶಗಳು ಬರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದರಂತೂ ಆ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಟ್ಟು ಮುಂದಕ್ಕೆ ಹೋಗಬೇಕೆನ್ನಿಸುತ್ತದೆ. “ಬ್ರಹ್ಮನಿಷ್ಠೆಯು ಪಾವಟಿಕೆಯನ್ನು ಏರಿಹೋಗಲಿಕ್ಕೆ ಸ್ವನಿಷ್ಠೆ , ಸ್ವಕರ್ತವ್ಯನಿಷ್ಠೆ , ಸನ್ನಿಷ್ಠೆ ಎಂಬ ಮೂರು ಪಾವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಏರಿ ಹೋಗಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ನಾಲ್ಕನೆಯದೇ ಸಮಭಾವವು. ಸ್ವನಿಷ್ಠೆ ಎಂದರೆ ತನ್ನಲ್ಲಿ ತನಗಿರುವ ನಂಬಿಕೆಯು... ನನ್ನಲ್ಲಿ ಯಾವ ಯೋಗ್ಯತೆಯೂ ಇಲ್ಲ, ನನ್ನಿಂದ ಯಾವ ಕೆಲಸವೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ಎನ್ನುವರು ಸ್ವನಿಷ್ಠೆಯುಳ್ಳವರಲ್ಲ. ಅವರು ಅಧಮರು.” (ಸತ್ವಸಾರ) ಈ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳು ನಾನಾವೇಷದಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೆಚ್ಚು ಕಡಮೆ ಎಲ್ಲ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಬರುತ್ತವೆ. ಈ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳು ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿಯೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿಯೂ ತಿಳಿಯಬೇಕಾದರೆ ಗಳಗನಾಥರವರು ಸ್ವಂತವಾಗಿ ಬರೆದಿರುವ “ದಾಂಪತ್ಯ” “ಕುಂಟುಂಬ” ಮುಂತಾದ ಅವರ ಪ್ರಬಂಧಗಳನ್ನೂ ನಿರ್ವಾಣ ಮಹೋತ್ಸವ ಮುಂತಾದ ಇತರ ಕೆಲವು ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನೂ ಓದಬೇಕು ಬಂಕಿಮಚಂದ್ರರ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಣಯ ವಿಷಯಸುಖ ಮುಂತಾದ ಪ್ರಸ್ತಾಪಗಳು ತಪ್ಪದೆ ಬರುವುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವನ್ನು ಅವರ ಸ್ವಭಾವ ನಡತೆ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಇವುಗಳಿಂದ ತಿಳಿಯಬಹುದೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ. ಇಲ್ಲಿಯೂ ಹಾಗೆಯೇ, ಗಳಗನಾಥರು ದಾರವಾಡದ ಟ್ರೇನಿಂಗ್ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ಉಪಾಧ್ಯಾಯರಾಗಿದ್ದರು. ಕೆಲವು ಕಾಲದ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಕರ್ಮಧರ್ಮಸಂಯೋಗದಿಂದ ಅಗಡಿಯ ಸಾಧುಗಳ ಸತ್ಸಂಗವು ಅವರಿಗೆ ದೊರೆತು ತಮ್ಮ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ರಾಜೀನಾಮೆ ಕೊಟ್ಟು ಅವರ ಸೇವೆಗೆ ನಿಂತರು. ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿಯೂ ಇತರ ಅನೇಕ ಶಿಷ್ಯರಂತೆ ಕೈಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ಕುಳಿತಿರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ; ಉತ್ಸಾಹಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದಕ್ಕೇ ಹುಟ್ಟಿದ ಇವರು ಹೇಗೆ ತಾನೆ ಕುಳಿತು ಕೊಂಡಾರು? ಭಾಷಾಸೇವೆಯ ಮೂಲಕ ದೇಶಸೇವೆಯಾಗುವುದೆಂಬ ದೃಢದಿಂದ ಸದ್ಬೋಧಚಂದ್ರಿಕೆಯನ್ನು ಹೊರಡಿಸಿದರು. ಸತ್ಸಾಹಿತ್ಯವು ಸತ್ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಸಹಕಾರಿಯಾಗುವುದೆಂಬುದು ಅವರಿಗೆ ಗೊತ್ತಿತ್ತು. ಇಂಥವರು ಗುರುವಿನ ಸೇವೆಯ ಫಲವನ್ನು ಹೊಂದಿ ಅವರ ಉಪದೇಶಗಳನ್ನು ಗ್ರಹಣಮಾಡಿದ ಮೇಲೆ ಹೊರಗೆ ಸಂಚಾರಮಾಡುತ್ತಾ ಉಪನ್ಯಾಸ ಕೊಡುವುದಕ್ಕೆ ಬದಲು, ವಿದ್ಯಾದಾನ ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರ ಮುಂತಾದ ಇತರ ಸತ್ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಗಂಟುಹಾಕಿಕೊಂಡು ಎರಡೊಂದು ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತ ಸದ್ಭೋದಚಂದ್ರಿಕೆಯನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತ ಕುಳಿತುಕೊಂಡರು. ಗುರುವಿನ ಹತ್ತಿರ ಪಡೆದ ಅನುಭವವೂ ಉಪದೇಶವೂ ಅವರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉಕ್ಕಿ ಹರಿಯುವಂತೆ ತುಂಬಿರಲು, ಈ ಮೂಲಕ ಅದು ಬರದಿರುವುದು ಹೇಗೆ? ಅಲ್ಲದೆ, ಇವರಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಲೈಲ್ನಂತ ಜನರಲ್ಲಿ ಇರುವ ಸರಳತೆ ಡಾಂಭಿಕತನ ದ್ವೇಷ, ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದರ ಅವಶ್ಯಕತೆಯ ಜ್ಞಾನ, ಕರ್ಮದಲ್ಲಿರತಕ್ಕ ಗೌರವ ಮುಂತಾದವುಗಳು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿರುವಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ಇವರ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದಿತ್ವವೂ, ಖಂಡಿತವಾದಿತ್ವವೂ ಕೆಲವರು ಅವರನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಒರಟರಂತೆ ಭಾವಿಸುವ ಹಾಗೆ ಮಾಡಿದೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಒಂದೇ ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತೇನೆ. ಇವರು ಒಂದು ಕಡೆ “ಸ್ವನಿಷ್ಠೆ”ಯ ವಿಚಾರವಾಗಿ ಬರೆಯುತ್ತ “ನನ್ನ ಕೈಲೇನಾಗುವುದೆಂದು ಕೈಕಟ್ಟಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವನಿಗೆ ಬಲವಾಗಿ ಕೊಡತಿಯ ಪೆಟ್ಟುಗಳು ಬೀಳುವುವು" ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.

ಇದರಿಂದ ಕಾವ್ಯಸೌಂದರ್ಯಕ್ಕೆ ಉಂಟಾಗಬಹುದಾದ ಕೊರತೆ ಏನಾದರೂ ಇರಲಿ, ಕಾವ್ಯ ನೀತಿಯು ಹರಿತವಾದ ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳಂತೆ ಎಷ್ಟು ಮುಂದೆ ಹಾಯ್ದ ಬಂದಾದರೂ ತೋರುತ್ತಿರಲಿ, ಇವರ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಓದುತ್ತ ಓದುತ್ತ ಅಲಸರಾದ ನಮ್ಮ ಮೇಲೂ ಕೊರಡೆಯ ಪೆಟ್ಟುಗಳು ಬಿದ್ದು ಬಾಸುಂಡೆಗಳು ಬರುವುದು. ರಾಜಪುತ್ರರ ಅಥವಾ ಮರಾಟರ ದೇಶಾಭಿಮಾನ, ಜಾತ್ಯಭಿಮಾನ, ಧೈರ್ಯ, ಶೌರ್ಯ ಸಾಮಾರ್ಥ್ಯಾದಿಗಳ ವಿಚಾರವಾಗಿ ಓದುತ್ತ ಓದುತ್ತ ಹೃದಯವು ಉಬ್ಬಿಉತ್ಸಾಹಭರಿತವಾಗಿ, ನಿಸ್ಸತ್ವರೂ ತೇಜೋಹೀನರೂ ಆದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೂ ಕೂಡ ವೀರಾವೇಶವುಂಟಾಗಿ ದೇಶೋನ್ನತಿಗಾಗಿ ದೇಹವನ್ನು ನಿಸ್ಸಂಕೋಚವಾಗಿ ಎಸೆದುಬಿಡುವದುಕ್ಕೆ ಕೂಡ ಸಿದ್ದವಾಗಿರಬೇಕೆಂಬ ಬುದ್ದಿ ಹುಟ್ಟುವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಕೊಡತಿಯ ಪೆಟ್ಟುಗಳು ಸಮಯಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಬಿದ್ದು ಎಷ್ಟು ಉತ್ಸಾಹವನ್ನೂ ಕರ್ತವ್ಯ ತತ್ಪತರೆಯನ್ನೂ ಉಂಟುುಡತ್ತವೆ ! ಇವುಗಳನ್ನು ಓದುತ್ತ ಓದುತ್ತ ನಮ್ಮ ಜನರಲ್ಲಿಯೂ ಧೈರ್ಯಶೌರ್ಯಾದಿ ಗುಣಗಳೂ, ರಣಕೌಶಲ್ಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳೂ ಇದ್ದುವೆಂದೂ, ನಮ್ಮಲ್ಲಿಯೂ ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ದೇಹವನ್ನು ಧಾರೆ ಎರೆದು ಬಲಿ ಕೊಟ್ಟು ವೀರಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಧೀರರೂ ಶೂರರೂ ಇದ್ದರೆಂದೂ , ದೇಶವು ಅನ್ಯರ ಪಾಲಾದರೆ ನಮ್ಮಲ್ಲಿಯೇ ಒಕ್ಕಟ್ಟಿಲ್ಲದೆ ದ್ರೋಹ, ಹೊಟ್ಟಿಕಿಚ್ಚು ಪಿತೂರಿ, ಗರ್ವ, ಇವುಗಳಿಗೆ ನಾವೇ ಅವಕಾಶ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದರಿಂದಲೂ, ರಾಜರುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಜೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ವಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆಯು ಲೋಪವಾಗಿಹೊದದ್ದರಿಂದಲೂ ಹಾಗಾಯಿತೆಂದೂ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯಗಳನ್ನು ಮರೆತು ಸ್ವಾರ್ಥಪರರಾಗಿ ದ್ರೋಹಚಿಂತನೆ ಮಾಡತ್ತ ಸುಖಾಭಿಲಾಷಿಗಳಾಗಿ ಹೇಡಿಗಳೂ ಅಲಸರೂ ಆಗಿದ್ದರೆ ಅಂಥವರಲ್ಲಿ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆ ಏನು ಬಂತು? ‘ಧರ್ಮ’ವೆಂದರೆ ಗೊಡ್ಡು ವೈದಿಕಾಚಾರಗಳೆಂದು ಅರ್ಥ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ನಿಮಗೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಗೌರವ ಹುಟ್ಟುವುದು ಕಷ್ಟ. ಅದನ್ನು Sense of duty, Self- discipline ಎಂದು ಭಾಷಾಂತರಮಾಡಿದರೆ, ಆಥವಾ

Public Life must be Spiritualised ; There must be moral Regeneration ಎಂದು ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹಾಕಿ, ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡವರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಹೇಳಿದರೆ ಆಗ, ಅವು ಅರ್ಥವಾಗಲಿ ಆಗದೆ ಹೋಗಲಿ, ದೊಡ್ಡದಾಗಿ ಕಣ್ಣುಬಿಟ್ಟು ಚಪ್ಪಾಳೆ ತಟ್ಟಿಬಿಡುತ್ತೀರಿ! ಆದರೆ ಅದರ ಅರ್ಥವೇನೆಂದು ಯಾರೂ ವಿಚಾರಮಾಡಿದ ಹಾಗಿಲ್ಲ. ಮತ ಧರ್ಮಗಳೆಂದರೆ ವೈದಿಕ ವಿದ್ಯೆಯಿಂದ ಅಹ್ಯನ್ಯಹನಿ ಕಾಲಕ್ಷೇಪ ಮಾಡುತ್ತ ಹೊಟ್ಟೆ ಹೊರೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಪುರೋಹಿತರ ಜೀವನವೆಂದು ಅರ್ಥಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತೀರಿ. ರಾಜರ್ಷಿಯಂತಿದ್ದ ಶೀವಾಜಿ- ಅವನು ಹಗಲು ದರೋಡೆಯ ಕಳ್ಳನೆಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಇನ್ನಾದರೂ ಬಿಟ್ಟುಬಿಡೋಣ! ಅವನ ಸ್ವಾಮಿ ಭಕ್ತರಾದ ಮರಾಟವೀರಾಗ್ರಣಿಗಳಾದ ರಾಜಪುತ್ರರು, ಇವರ ವಿಚಾರವಾಗಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಓದಿದರೆ, ರಾಜನಿಂದ ಸೇವಕನವರೆಗೂ ಪ್ರತಿಯೋಬ್ಬರೂ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠರಾಗಿದ್ದರೆ ಅದು ದೇಶಕ್ಕೆ ಎಷ್ಟು ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವೆಂಬುದು ಗೊತ್ತಾಗುವುದು. ರಾಮಧಾಸರಂಥ ಮಹನೀಯರು ಸ್ವಾರ್ಥ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ತಪೋನಿಷ್ಠರಾಗಿದ್ದು ಮರಾಟ ದೇಶಕ್ಕೆ ಅಧಿದೇವತೆಗಳಂತಿದ್ದು ಶಿವಾಜಿ ಮುಂತಾದ ಶೂರರ ಅಚಲವಾದ ಭಕ್ತಿಗೆ ಪಾತ್ರರಾಗಿ ಮಹಾಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದವರು ಧರ್ಮನಿಷ್ಠರಲ್ಲದೆ ಮತ್ತಾರು? ದೇಶವು ಕ್ಷಾಮ , ರೋಗ, ಮುಂತಾದ ನಾನಾ ಸಂಕಟಗಳಿಂದ ಪರಿತಾಪ ಪಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಸ್ವಾರ್ಥತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಐಕ್ಯಮತ್ಯದಿಂದ ದೇಹವನ್ನು ತೆಯ್ದು ಸಾವಿರಾರು ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಸಹಾಯಮಾಡಿದ ಆನಂಧಮಠದ ಸತ್ಯಾನಂದ ಜೀವಾನಂದ ಮುಂತಾದ ಸಂನ್ಯಾಸಿಗಳು ಧರ್ಮನಿಷ್ಠರಲ್ಲದೆ ಮತ್ತೇನು? ಜಯಧ್ವನಿಮಾಡುತ್ತ ಮಹಾದೇವನ ಹೆಸರು ಹೇಳುತ್ತ ದೇಶರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ವ್ರತಗಳನ್ನು ಕೈಕೊಂಡು ಕತ್ತಿಹಿಡಿದು ಶತ್ರುಗಳಮೇಲೆ ನುಗ್ಗಿ ವೀರ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಪಡೆದ ರಾಜ ಪುತ್ರವೀರರಾದ ಯೋಧರು ಧರ್ಮನಿಷ್ಠರಲ್ಲದೆ ಮತ್ತೇನು? ನಾವು ಜಯಧ್ವನಿಯನ್ನರಿಯೆವು; ನಮಗೆ ಧರ್ಮಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲ ; ದೇವರು ದಿಂಡರಿಲ್ಲ ! ಬಂಗಾಳಿಗಳು “ಜಯ್ ಕಾಳಿ” ಎನ್ನುವರು; ರಾಜಪುತ್ರರು “ಏಕಲಿಂಗೇಶ್ವರಕೀ ಜಯ್” ಎನ್ನುವರು. ಮರಾಟಿಯವರು “ಜಯಭವಾನಿ” ಎನ್ನುವರು ಕನ್ನಡಿಗರಾದ ನಾವು ಏನೆನ್ನಬೇಕು? ನಮಗೆ ದೇವರುದಿಂಡರು ಗುರುಗಳು ಹಿರಿಯರು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ – ಯಾರೂ ಬೇಕಿಲ್ಲ!

ಮಿತ್ರರೆ, ಈ ವೀರರಸಪೂರ್ಣವಾದ ಕಾದಂಬರಿಗಳಲ್ಲಿ ಉಕ್ಕಿ ಸುರಿಯುತ್ತಿರುವ ವೀರರಸವನ್ನು ವರ್ಣನೆಮಾಡಲು ನನ್ನಲ್ಲಿ ವಾಕ್ಸಂಪತ್ತಾಗಲಿ ರಾಜಸ ಸ್ವಭಾವವಾಗಲಿ, ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಆಗುವ ಅನುಭವವನ್ನೆಲ್ಲಾ ಚಿತ್ರಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಯಾವ ಕವಿಪುಂಗವನಿಗೂ ಆಗದು. ಅಂಥದರಲ್ಲಿ ನನ್ನಂಥವನಿಗೆ ಅದು ಹೇಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗಬೇಕು ? ಆದರೂ ರಾಜಸಿಂಹ ಜಗತ್ಸಿಂಹ ಪ್ರತಾಪಸಿಂಹ ಮುಂತಾದ ರಾಜಪುತ್ರ ವೀರರನ್ನೂ ಶೀವಾಜಿ, ತಾನಾಜಿ, ಸೂರ್ಯಾಜಿ ಮುಂತಾದ ಮಾರಾಟ ವೀರರನ್ನೂ ಮರೆಯುವುದು ಹೇಗೆ? ಈ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಬರುವ ಪುರುಷರು ಎಂಥ ವೀರರೋ, ಸ್ತ್ರೀಯರೂ ಅಂಥ ವೀರೆಯರೇ ! ಅವರು ವೀರಮಾತೆಯರು; ವೀರ ಪುತ್ರಿಯರು; ವೀರಪತ್ನಿಯರು, ಹೇಡಿಯ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಕಂಡರೆ ಗಂಡನನ್ನೇ ಹಳಿಯತಕ್ಕವರು. ಒಂದು ಕೆಲಸವನ್ನು ಹಿಡಿದರೆ ಪ್ರಭಾವತಿಯು ಸುದನ್ವನನ್ನು ಮೋಹದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಸಿದಂತೆ ಪತಿಗಳನ್ನು ಯಾವ ಸಂಸಾರಿಕ ಮೋಹದಲ್ಲಿಯೂ ಚಾಪಲ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಸಿಕ್ಕಗೊಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಸಮಯಸಂದರ್ಭ ಬಂದರೆ ಯುದ್ಧರಂಗದಲ್ಲಿ ಅವರ ಜೊತೆಗೂ ನಿಂತು ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಸಿದ್ದರಾಗಿರುತ್ತಿದ್ದರು; ಕಾಲಕೂಟ ವಿಷವನ್ನು ಕಾರುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರಿಂದ ಎಷ್ಟು ಸಾವಿರ ಜನ ಭುವನ ಮೋಹಿನಿಯರಾದ, ವೀರಮಾತೆಯರಾದ, ಸತೀಶಿರೋಮಣಿಗಳಾದ ರಾಜಪುತ್ರ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಯಜ್ಞೇಶ್ವರನಿಗೆ ತಮ್ಮ ದೇಹಗಳನ್ನು ಅಹುತಿಕೊಟ್ಟರು ! ಅವರಿಗೆ ಪ್ರಾಣಕ್ಕಿಂಥಲೂ ಮಾನವೇ ದೊಡ್ಡದು ! ಪತಿ ಪತ್ನಿ ಬಾಂಧವರಿಗಿಂತಲೂ ದೇಶವೇ ದೊಡ್ಡದು! ಧರ್ಮವೇ ದೊಡ್ಡದು ! ಜೊಹರ್ ನಡೆಯುವ ಸಂದರ್ಭ ಬಂದರೆ ಹೃದಯವು ಆಶ್ಚರ್ಯದಿಂದಲೂ ರೋಷದಿಂದಲೂ ದುಃಖದಿಂದಲೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬಿರಿದುಹೋಗುವಂತೆ ತುಂಬಿ ಮೈ ಜುಮ್ಮೆಂದು ರೋಮಾಂಚವೇಳುತ್ತದೆ. ನೂರಾರು ವೀರರಾದ ರಾಜಪುತ್ರಶಿರೋಮಣಿಗಳೂ ಸತೀಶೀರೋಮಣಿಗಳೂ ಜೀವವನ್ನು ಹುಲ್ಲಿಗೆ ಕಡೆಯಾಗಿ ಭವಿಸಿ ತುಟಿಪಿಟಿಕ್ಕೆನ್ನದೆ ದೇಹವನ್ನು ಬೆಂಕಿಯೊಳಗೆ ಎಸೆದುಬಿಡುವುದನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ಜೀವಗಳ್ಳರಾದ ಹೇಡಿಗಳಾದ ಅಂಥ ರಮಣಿಯರ ದಾಸರೂ ಆಗುವುದಕ್ಕೆ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹರಿಯದ ನಮಗೆ ಮೈ ಕೂಡಲೇ ಸಂಕೊಚಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಉತ್ತರಕ್ಷಣದಲ್ಲಯೇ ಅಷ್ಟು ಅನಾಹುತಕ್ಕೆ ಮೂಲ ಕಾರಣನಾದ ಯಾವನೊ ಒಬ್ಬ ಮೊಗಲ ಖೂಳನ ಮೇಲೆ ರೋಷ ಹುಟ್ಟಿ ನಮ್ಮಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಗಂಡಸುತನ ತೋರುತ್ತದೆ. ಕಥೆಗಳನ್ನು ಓದುವುದು ಒಂದು ದೋಷವಾಗಿ ಎಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಕಾಡುಕಥೆಗಳನ್ನೂ ಆಗ್ಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಸ್ವಾರಸ್ಯವಾಗಿ ಕಂಡು ಬರುವ ಪತ್ತೇದಾರಿಯ ಕಥೆಗಳನ್ನೂ ಓದಿ ಕಾಲಹರಣಮಾಡುವವರಿಗೆ ಈ ಮಾತು ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆಯೇ ಹೊರತು ಇಂಥ ಜೀವನವಿಮರ್ಶಕವಾದ , ಉತ್ತೇಜಕವಾದ, ಧರ್ಮ ನೀತಿ ಭೋಧಕವಾದ, ದೇಶವಾತ್ಸಲ್ಯ ಪ್ರೇರಕವಾದ, ಗ್ರಂಥಗಳಿಗೆ ಎಂದಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸಲಾರದು. ಈ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ನಾಲ್ಕಾರು ಸಲ ಓದಿಬಿಟ್ಟರೆ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಎಷ್ಟೋ ಉತ್ಸಾಹವೂ ವೀರಾವೇಶವೂ ಹುಟ್ಟುವುವು ಎಂದು ನನಗೆ ನಂಬಿಕೆ. ಈಗ ನಮಗೆ ಕತ್ತಿ ಹಿಡಿದು ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವೂ ಅವಕಾಶವೂ ಬಾರದೆ ಇದ್ದರೂ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಾದರೂ ಉತ್ಸಾಹವು ತುಂಬುವುದು. ನಾವು ಬೇಸಗೆಯಲ್ಲಿ ಸೊರಗಿಹೋದ ಕಾಡುಗಿಡಗಳಂತಿರದೆ ಉತ್ಸಾಹಪೂರಿತರಾಗಿ ಸೆಡೆತು ನಿಂತುಕೊಳ್ಳುವೆವು; ಉತ್ಸಾಹಪೂರ್ಣವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡುವೆವು; ಬರಿಯ ಬಾಯಿಬಡಕತನದಿಂದ ಏನು ಫಲವೆಂದು ಕೆಲವರು ಅನ್ನುವರು. ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಮಾತು ಕೂಡ ಆಡಲಾರದವರು ಎಷ್ಟು ಜನರಿಲ್ಲ ? ಇಂಥ ಮಾತನ್ನೂ ಆಡಲಾರದವನು ಇನ್ನೇನು ಮಹಾ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಬಲ್ಲನು? ಮಾತಿಗಿಂತಲೂ ಕಾರ್ಯ ಮೇಲೆಂಬುದು ನಿಜ; ಆದರೆ ಮಾತನಾಡುವವನಲ್ಲಿ ಜೀವಕಳೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಉತ್ಸಾಹವಾದರೂ ಇರುತ್ತದೆ. ಮಾತಿಗಿಂಗಲೂ ಕಾರ್ಯವೇ ಮೇಲೆಂದು ಹೇಳುತ್ತ ಅದಕ್ಕೋಸ್ಕರವೇ ತಾವು ಮೌನಭೂಷಣವನ್ನು ತಾಳಿರುವೆವೆಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತ ಇರುವ ನಿಸ್ಸತ್ವರಾದ ಸಜೀವ ಶವಗಳಿಗಿಂತಲೂ ತಲೆಹರಟೆಯವನೇ ಮೇಲು ! ಬಾಯಿ ಇದ್ದವನು ಬದುಕುವನು ! ಆ ಬಾಯಿನ ಜೊತೆಗೆ ಕೈಯೂ ಸೇರಿದರೆ ತಾನೂ ಬದುಕುವುದಲ್ಲದೆ ತನ್ನವರನ್ನೂ ಬದುಕಿಸುವನು.

ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಈ ವಿಧವಾದ ಉತ್ಸಾಹವು ಬರಬೇಕು. ನಾವು ಆರಕ್ಕೆ ಹೋಗದೆ ಮೂರಕ್ಕೆ ಬರದೆ ಇರುವ ಸಾತ್ವಿಕಶಿರೋಮಣಿಗಳೆಂದು ನಿಮ್ಮ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಿರಬಹುದು. ಮಿತ್ರರೇ, ನಾವು ಸಾತ್ವಿಕರಲ್ಲ ತಾಮಸರು; ಕ್ಷಮಾಗುಣವುಳ್ಳ ಶೂರರಲ್ಲ; ಕೈಲಾಗದ ಹೇಡಿಗಳು ; ನಾವು ರಾಜಕೀಯ ಯುದ್ದಕ್ಕೆ ಹೋಗಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ ;ಆದರೆ ನಾವು ಮಾಡುವ ಜೀವನ ಯುದ್ದಕ್ಕೆ ತೇಜಸ್ಸು ಧೈರ್ಯ ಸ್ಥೈರ್ಯ ಅಭಿಮಾನ ಇವು ಬೇಕಾಗಿವೆ. ಅದಕ್ಕೊಸ್ಕರ ಉತ್ತಿಷ್ಠತ ಜಾಗ್ರತ, ಪ್ರಾಪ್ಯವರಾನ್ನಿಭೋದತ !" ಏಳಿ, ಎಚ್ಚೆತ್ತುಕೊಳ್ಳಿ, ವೀರರಸಪೂರಿತವಾದ ಈ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾದಂಬರಿಗಳನ್ನು ಓದಿ ವೀರರಸವನ್ನು ಪಾನಮಾಡಿ, ಉತ್ಸಾಹರಹಿತವಾದ ಹೃದಯಗಳಲ್ಲಿ ಜೀವವನ್ನು ತುಂಬಿಕೊಳ್ಳಿ, ಧರ್ಮಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಸಂಚಾರಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಿ; ಸ್ವದೇಶ ಸ್ವಜನಾಭಿಮಾನಗಳನ್ನು ತುಂಬಿಕೊಳ್ಳಿ !

ಈ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನೇ ಓದದೆ, ವಿಚಾರವನ್ನೇ ಮಾಡದೆ, ಮಲಗಿ ನಿದ್ದೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರೆ ಅವುಗಳ ಗುಣಾವಗುಣಗಳು ಹೇಗೆ ಗೊತ್ತಾಗಬೇಕು? ಅದರ ಫಲವು ಮೈಗೆ ಅಂಟಿ ನಾವು ಹೇಗೆ ಪುಷ್ಟರಾಗಬೇಕು? ಈಗ ನೀವು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು; ನಿಮಗೆ ವ್ಯಾಸಂಗವೇ ತಪಸ್ಸು ಆದ್ದರಿಂದ ಸೋಮಾರಿತನವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಓದುವುದಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಮಾಡಿ ; ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಬರೆಯುವುದಕ್ಕೆಂದು ಈಗಲೇ ಹೊರಡಬೇಡಿ. ಮಲಗಿ ನಿದ್ದೆಹೋಗುತ್ತಿರುವ ನಿಮ್ಮನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಿ ಕರ್ತವ್ಯ ತತ್ಪರರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿ, ನಿಮ್ಮನ್ನು ಹೇಗಾದರೂ ಮಾಡಿ ಹುರಿಗೊಳಿಸಿ, ಓದುವ ಹಾಗೆ ಮಾಡಬೇಕೆಂಬ ಮತ್ತು ಮುಂದೆ ನಮ್ಮ ದೇಶದ ಚರಿತ್ರೆಯ ಮೇಲೆ ಇಂಥ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಬರೆಯಬೇಕೆಂದು ಸೂಚಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದಲೇ ಈ ಉಪನ್ಯಾಸವನ್ನು ಬರೆದು ನಿಮ್ಮ ಮುಂದೆ ಹೇಳಿರುವುದರಿಂದ ಈ ಉಪನ್ಯಾಸವು ಆಮೂಲಾಗ್ರವಾಗಿ ಹೆಸರಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆಯೇ ಇಲ್ಲದಿರಬಹುದು. ಆದರೆ ಪುನಃ ಪುನಃ ಹೇಳುವೆನೇನೆಂದರೆ- ನೀವು ಹೀಗೆಯೇ ಇದ್ದರೆ ನಿಮಗೆ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿಯವರೂ ಸಹಾಯ ಮಾಡಲಾರರು; ಸರ್ಕಾರವೂ ಸಹಾಯ ಮಾಡಲಾರದು ; ಇಹವೂ ಸಿಕ್ಕದು ಪರವೂ ಸಿಕ್ಕದು. ಈ ನಿರ್ಜಿವವಾದ ಅಭಿಮಾನಶೂನ್ಯವಾದ, ಜೀವಚ್ಛವ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಜೀವನವನ್ನು ಕಿತ್ತು ಒಗೆಯಿರಿ ನಿಮ್ಮ ದೇಶದ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನೂ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನೂ ಓದಿ; ಇಂಗ್ಲಿಷಿನಲ್ಲಿ ಓದಬಹುದಾದ ಉತ್ತಮೋತ್ತಮವಾದ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಓದಿ; ಮುಂದೆ ನಮಗೂ ನಮ್ಮ ದೇಶಕ್ಕೂ ಹೇಗೆ ಮಂಗಳವಾಗುವುದೆಂಬುದನ್ನು ವಿಚಾರಮಾಡಿ ಆ ಸದುದ್ದೇಶವನ್ನು ಈಡೇರಿಸಿ ! ಒಕ್ಕಟ್ಟಿರಲಿ ! ಪ್ರೀತಯಿರಲಿ ! ಇವಿಲ್ಲದೆ ಹಿಂದೆ ನಮ್ಮ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಎಂಥ ಅನರ್ಥಗಳು ನಡೆದಿವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ತಂದುಕೊಳ್ಳಿ! ಒಕ್ಕಟ್ಟಿನಿಂದಲೂ, ಬಲದಿಂದಲೂ, ಉತ್ಸಾಹದಿಂದಲೂ ಒಂದು ಹಿಡಿ ಜನರನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ಶಿವಾಜಿಯು ಎಂಥ ರಾಜ್ಯಸ್ಥಾಪನೆ ಮಾಡದನೆಂಬುದನ್ನು ಜ್ಞಾಪಕಕ್ಕೆ ತಂದುಕೊಳ್ಳಿ ! ಮಿತ್ರರೇ “ಉತ್ತಿಷ್ಠತ, ಜಾಗ್ರತ, ಪ್ರಾಪ್ಯ ವರಾನ್ನಿಬೋಧತ” - ಏಳಿ, ಎಚ್ಚೆತ್ತುಕೊಳ್ಳಿ ! ಇಷ್ಟಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಪಡೆದು ಸುಖಿಗಳಾಗಿ. ೧೯೧೯.

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ಮೈಸೂರು ಚರಿತ್ರೆಯ ಮೇಲೆ ಕಾದಂಬರಿಗಳನ್ನು ಬರೆಯುವುದಕ್ಕೆ ಇರತಕ್ಕ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳು</h2>

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ಪೀಠಿಕೆ</h2>

ಬಂಕಿಚಂದ್ರರ ಮತ್ತು ಆಪಟೆಯವರ ಕಾದಂಬರಿಗಳನ್ನು* ಓದುತ್ತಿರುವಾಗ ಅವುಗಳಲ್ಲಿರುವ ಉತ್ಸಾಹಾಭಿಮಾನಜನಕವಾದ ವೀರರಸ, ಶಕ್ತಿ, ಜ್ಞಾನದಾಯಕವಾದ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆ ಇವುಗಳ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಪಾಠಕರಿಗೆ ಮತ್ತೊಂದು ವಿಶೇಷವು ಗೋಚರವಾಗದಿರದು. ಅದೇನೆಂದರೆ ಅವುಗಳಲ್ಲಿರುವ ಉಜ್ವಲವಾದ ಜಾತೀಯ ಅಥವಾ ದೇಶೀಯ ಕಾಂತಿ , ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣಬರುವ ಹಿಂದೂ ನಡೆವಳಿಕೆ ಆಚಾರ ನೀತಿ ರೀತಿಗಳುಳ್ಳ ಸನ್ನಿವೇಶ; ಬಂಗಾಳ ರಾಜಪುತ್ರಸ್ಥಾನ ಅಥವಾ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ರಾಜ್ಯದ ಸಹಜವಾದ ಭಾವಚಿತ್ರ. ಹೀಗೆಂದ ಕೂಡಲೆ, ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾದಂಬರೀಕಾರನು ಚರಿತ್ರೆಯ ವಿಚಾರವಾಗಿ ಬರೆಯುತ್ತ ಹೋಗುವುದರಿಂದ ಅವನು ಕಾಲದೇಶ ವರ್ತಮಾನ (ಸನ್ನಿವೇಶ) ಗಳಿಂದ ಬದ್ಧನಾಗಿರುವನೆಂದೂ ಇದರಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವೇನು ಇಲ್ಲವೆಂದೂ ಹೇಳಬಹುದು. ಆದರೆ ಈ ಗುಣಕ್ಕೆ ಇಂಥ ಬಂಧನಗಳು ಯಾವುವೂ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣವಲ್ಲವೆಂದೂ ಗ್ರಂಥಕರ್ತರಲ್ಲಿದ್ದ ಅಮೋಘವಾದ ದೇಶಾಭಿಮಾನವೇ ಕಾರಣವೆಂದೂ ನನ್ನ ಅಬಿಪ್ರಾಯ . ಇದು, ನಾನು ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿರುವಂತೆ, ಬಂಕಿಮಚಂದ್ರರ ಇತರ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ನೊಡಿದರೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣಬರುವುದು. ಸ್ವದೇಶ, ಸ್ವಧರ್ಮ, ಸ್ವಜನರು, ಎಂದರೆ ಅವರಿಗೆ ಎಷ್ಟು ಅಭಿಮಾನ ! ನಮ್ಮ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಮೊಟಕಿ ನಾವು ಮೂರು ಮಾವಿನಕಾಯಿ ಉದ್ದವಿರುವ ಅಯೋಗ್ಯರೆಂದು ಹೇಳುವುದಕ್ಕೆ ಬರುವ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯರ ಮೇಲೆ ಎಷ್ಟು ಆಗ್ರಹ ! ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾದಂಬರಿಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಅವರ ಇತರ ಕಾದಂಬರಿಗಳನ್ನೂನೋಡಿ ! ವಿಷವೃಕ್ಷ ಮುಂತಾದ ಕಲ್ಪಿತ ಕಥೆಗಳು ನಡೆಯುವದು ಬಂಗಾಳದಲ್ಲಿಯೇ; ಬೇಕಾದರೆ ಆ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಬಂಗಾಳ ದೇಶದ ಭೂಪಟದಲ್ಲಿ ಬೆರಳಿನಿಂದ ಮುಟ್ಟಿ ತೋರಿಸಬಹುದು; ಕೊನೆಗೆ ಅವರ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಬರುವ ಹುಲಿಕರಡಿಗಳೂ ಬಂಗಾಳ ದೇಶದವುಗಳೇ; ಅವು ಇರುವುದು ಬಂಗಾಳ ದೇಶದ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿಯೇ; ಲೋಕರಹಸ್ಯವನ್ನು ಭೋಧಿಸಿರುವ ಬೃಹಲ್ಲಾಂಗೂಲ ವ್ಯಾಘ್ರಮಹಾಶಯರು ಉಪನ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೂ ಗಂಗಾಮುಖದಲ್ಲಿರುವ ಸುಂದರ ವನದಲ್ಲಿಯೇ!

*ಇವುಗಳ ಪ್ರಸ್ತಾಪವು “ಕನ್ನಡ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾದಂಬರಿಗಳು” ಎಂಬ ಹಿಂದಿನ ಉಪನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ.

ಜನಗಳಲ್ಲಿ ನಿಜವಾದ ದೇಶಾಭಿಮಾನ ತುಂಬಿತೆಂದರೆ ಅದು ಅವರ ಆಡುವ ಒಂದೊಂದು ಮತಿನಲ್ಲಿಯೂ ಬರೆಯುವ ಒಂದೊಂದು ಅಕ್ಷರದಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದೊಂದು ಕೆಲಸದಲ್ಲಿಯೂ ನುಸಿದು ನುಗ್ಗಿ ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಬರುತ್ತದೆ. ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಇಂಥ ದೇಶಾಭಿಮಾನ ಸೂಚಕಗಳಾದ ಗ್ರಂಥಗಳೆಷ್ಟಿವೆ? ಬರೆದರೆ ಕಲ್ಪಿತ ಕಥೆಗಳು; ಅವು ನಡೆಯುವುದು ಯವುದೋ ಅನಾಮಧೇಯ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ; ಅದು ಭೂಗ್ರಹದ ಮೇಲೆಯೇ ನಡೆಯುತ್ತದೆಯೋ ಸಂದೇಹ! ಈ ಎರಡು ವಿಧವಾದ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನೂ ಓದುತ್ತ ಓದುತ್ತ ನಮಗೆ, ಕನ್ನಡಿಗರಾದ ನಮಗೆ, ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯನಿವಾಸಿಗಳಾದ ನಮಗೆ, ನಮ್ಮ ದೇಶದಲ್ಲಿಯೂ ಇಂಥ ಸಂಗತಿಗಳು ನಡೆದಿರಬಹುದೇ ನಡೆಯಬಹುದೇ ಅವುಗಳನ್ನು ಯಾರಾದರೂ ಚಿತ್ರಿಸಿದ್ದಾರೆಯೇ, ಚಿತ್ರಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವೇ, ಎಂಬ ಯೋಚನೆಯು ಹುಟ್ಟದಿರಲಾರದು. ಮೈಸೂರಿನಲ್ಲಿ ನಡೆಯಲಿ, ಬಿಡಲಿ, ಇಂಡಿಯ ದೇಶವು ನಮ್ಮ ದೇಶವೇ ಅಲ್ಲವೇ? ವಾಲ್ಮೀಕಿ, ವ್ಯಾಸ, ಶುಕ ಕಾಳಿದಾಸ, ಶಂಕರ , ಮುಂತಾದವರು ನಮ್ಮವರೇ ಅಲ್ಲವೇ? ಅದರಂತೆ ರಾಜಪುತ್ರರೂ ಬಂಗಾಳಿಗಳೂ ಮರಾಟೆಯವರೂ ನಮ್ಮವರೇ ಅಲ್ಲವೇ? ಅವರ ಕಥೆಗಳೂ ಅವರ ವಿಷಯವಾದ ಗ್ರಂಥಗಳೂ ನಮ್ಮವೇ ಅಲ್ಲವೇ? ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ನಾವು ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ವಹಿಸುವುದಿಲ್ಲವೆ? ಅವುಗಳಿಂದ ನಾವು ಉಪಯೋಗವನ್ನೂ ಆನಂದವನ್ನೂ ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲವೇ? ಎಂದು ಕೇಳಬಹುದು. ನಿಜ, ಅವರೆಲ್ಲರೂ ನಮ್ಮವರೆ, ನಮ್ಮ ಸಂಸಾರಕ್ಕೆ ಸೇರಿದವರೆ; ನಮ್ಮ ಕಷ್ಟಸುಖಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗಿಗಳಾದವರೆ, “ಉದಾರಚರಿತಾನಾಂ ತು ವಸುಧೈವ ಕುಟುಂಬಕಂ” ಆದರೆ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಹಿಂದುಗಳಾದರೂ, ಕನ್ನಡಿಗರು, ತೆಲುಗರು, ಮರಾಟೆಯವರು, ಬಂಗಾಳಿಗಳು, ಎಂಬ ಭೇದಭಾವವಿರುವತನಕ, ಎಲ್ಲರೂ ಏಕರೀತಿಯಾಗಿ ಒಂದೇ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಆಡುತ್ತ ಅದನ್ನೇ ಎತ್ತಿ ಅದರ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನೇ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಪಡಿಸಡುವ ಕಾಲ ಬರುವತನಕ, ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಬೆಳೆಸಬೇಕೆಂಬ ಭಾವವಿರುವತನಕ, ಕನ್ನಡಿಗರಾದ ನಾವು ದೇಶವನ್ನೂ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಕೈಬಿಡಬಾರದು, ಅಲಕ್ಷ್ಯ ಮಾಡಬಾರದು. ಮನೆಯಲ್ಲಿ ವೃದ್ಧರಾದ ತಾಯಿತಂದೆಗಳು ಹೊಟ್ಟಿಗಿಲ್ಲದೆ ಹರುಕು ಬಟ್ಟೆಯನ್ನುಟ್ಟುಕೊಂಡು ತಿರುಗಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಮೈಸೂರು ದೇಶವೆಲ್ಲ ನಮ್ಮದೆಂದು ಹೇಳುತ್ತ ದಾನಧರ್ಮಗಳಿಗೆ- ಅವು ಎಷ್ಟೇ ಅವಶ್ಯಕವಾಗಿರಲಿ- ಚಂದಾಕೊಡುವುದಕ್ಕೆ ಹೋಗಬಾರದು; ಇದರ ಮೇಲೆ, ನಮ್ಮ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಎಂಥೆಂಥ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಹಬ್ಬವನ್ನೀಯುವ ಪ್ರದೇಶಗಳಿವೆ ! ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಆನಂದವನ್ನಿತ್ತು ಮೂಕನನ್ನು ವಾಚಾಲನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವಂಥ ರಮಣೀಯವಾದ ಸ್ಥಳಗಳಿವೆ! ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ವೀರರಸವನ್ನು ತುಂಬಿ ಹೆಳವನನ್ನೂ ಹಾರುವಂತೆ ಮಾಡುವ ಎಂಥೆಂಥ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಗಟನಾವಳಿಗಳಿವೆ! ಮನೆಯ ಬಾವಿಯಲ್ಲಿ ಅಮೃತದಂಥ ಸೀನೀರನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಕೆರೆಗೆ ಹೋಗುವ ನಮ್ಮ ಹುಚ್ಚನ್ನು ಏನೆಂದು ಹೇಳೋಣ! ಮೈಸೂರಿನಲ್ಲಿ ಓದುವ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಇಂಥ ನೋಟಗಳನ್ನು (ಅವು ಮೈಸೂರಿಗೆ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿರುವುದರಿಂದ ) ನೋಡುವುದಕ್ಕೆ ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ಅವಕಾಶವಿದೆ. ಬೇಂಗಳೂರಿನ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಸ್ಕೂಲಿನಿಂದ ಮನೆಗೂ ಮನೆಯಿಂದ ಸ್ಕೂಲಿಗೂ ಓಡಿ ಓಡಿ ಬರುತ್ತ ಸಾಲು ಸಾಲಾಗಿರುವ ಅಂಗಡಿಗಳನ್ನೂ ಮನೆಗಳನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತ, ಅತ್ತಲಾಗಿ-ಇತ್ತಲಾಗಿ ಕೂಡ ನೋಡದೆ, ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯಗಳ ಮೇಲೆಯೇ ಮನಸ್ಸಿಟ್ಟು ಹೊಟ್ಟೆಯ ಪಾಡಿಗಾಗಿ ದುಡಿಯುವುದಕ್ಕೆ ಗಡಬಿಡಿಯಿಂದ ಹೋಗುತ್ತಿರುವ ಅಥವಾ ದ್ರವ್ಯಾರ್ಜನೆಗಾಗಿ ನಾನಾ ವಿಧವಾದ ವಾಹನಗಳಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಹಾರಿ ಹೊಗುತ್ತ ಹಿಂದೆ ಮುಂದೆ ಬರುವವರಿಗೆ ಬೇಡವೆಂದರೂ ಹೊಟ್ಟೆತುಂಬ ಧೂಳು ಕುಡಿಸುವ ಜನರ ಸಂದಣಿಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತ , ಸಂತೆಯ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಮೂರು ಮೊಳ ನೇಯುವುದರಲ್ಲಿಯೇ ಇದ್ದ ಹೊತ್ತೆಲ್ಲ ಕಳೆದು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ”ಪ್ಯಾಸು“ ಮಾಡುವುದನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಅವರಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಯಾವುದೂ ಬೇಕೂ ಇಲ್ಲ; (ಕೆಲವರಿಗಂಥೂ ಎರಡು ತರಗತಿಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಹೀಗು ಕನ್ನಡವನ್ನು ಓದಿ ಗೆದ್ದರೆ ಸಾಕಾಗಿದೆ. ಮೂರನೆಯ ವರ್ಷದಿಂದ ಕನ್ನಡದ ಕಾಟವೇ ಇಲ್ಲ ! ಈ ಹಾಳು ಇಂಗ್ಲಿಷಿನ ಕಾಟವು ತಪ್ಪಿದರೆ ಸಾಕೆಂದು ಅವರ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ!) ಅಪ್ಪಿತಪ್ಪಿ ಅವರು ”ಟ್ರಿಪ್“ ಹೋಗುವುದೆಂದರೆ ಕೋಲಾರದ ಚಿನ್ನದ ಗಣಿಗಳನ್ನು ನೋಡುವುದಕ್ಕೆ; ಅಲ್ಲಿ ಸಾಲುಸಾಲಾಗಿ ಮೂರು ಹೊತ್ತೂ ಹೊಗೆಯನ್ನು ಉಗುಳುತ್ತಿರುವ ಚಿಮಣಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಕಾರ್ಖಾನೆಯಂತೆ ಇರುವ ಪಟ್ಟಣವನ್ನು ನೋಡಲು ಹೋಗುವುದಕ್ಕೆ; ಶೀವನಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯುಚ್ಛಕ್ತಿಯ ಕಾರ್ಖಾನೆಯನ್ನು ನೋಡಲು ಹೋಗುವುದಕ್ಕೆ : (ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದರೆ ಶಿವನಸಮುದ್ರದ ಜಲಪಾತವನ್ನು ನೋಡಬೇಕೆಂಬ ಯೋಚನೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ); ಅಮೇಲೆ ಹೆಸರುಘಟ್ಟದ ”ಪಂಪಿಂಗ್ ಸ್ಟೇಷನ್" ನನ್ನು ನೊಡಲು ಹೋಗುವುದಕ್ಕೆ , ಇದಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ನಮ್ಮ ಹುಡುಗರು ಓದುವ ಮೈಸೂರಿನ ಚರಿತ್ರೆಯೆಂದರೆ ಮll ಶ್ಯಾಮರಾಯರು ಬರೆದಿರುವ ಸಣ್ಣ ಪುಸ್ತಕ; ಅದನ್ನೂ ಮೂರನೆಯ ಕ್ಲಾಸಿನ ಮೇಲೆ ಓದಬೆಕಾದದ್ದಿಲ್ಲ ! ಭೂಗೋಳವೂ ಇದರ ಅಣ್ಣ ತಮ್ಮ ! ಮಗ್ಗಿಯ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಓದಿ ಮಗ್ಗಿಗಳನ್ನು ಕಲಿಯುವುದೂ ಇವುಗಳನ್ನು ಓದಿ ಮೈಸೂರು ದೇಶದ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳೂವುದೂ ಒಂದೇ! ಈಗ ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಎಲ್ಲರೂ ತೋರಿಸುತ್ತಿರುವ ಅಸಡ್ಡೆಯಲ್ಲಿ, ಕ್ನನಡ ದೇಶದ ಚರಿತ್ರೆ, ಭಾಷೆ, ಸಾಹಿತ್ಯ, ಕಲೆ ಮುಂತಾದ ನಾನಾ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಕಣ್ಣಾರ ನೋಡಬಹುದಾದ, ಅದಕ್ಕಿಂಥಲೂ ಅತಿಶಯವಾಗಿ ಅಪೂರ್ವವಾದ ಸೃಷ್ಟಿಸೌಂದರ್ಯವನ್ನೂ, ಉದಾತ್ತಭಾವಜನಕಗಳಾದ ಪುರಾತನ ಘಟನಾವಳಿಗಳನ್ನೂ ತಂದು ಮುಂದಿಟ್ಟು, ಉದ್ದಾಮ ಕವಿಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಾಣಮಾಡಬಲ್ಲ, ಸೊಬಗಿನ ಸುಗ್ಗಿಗಳಂತಿರುವ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ನೋಡಿಕೊಂಡು ಬರಬೇಕೆಂದೂ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ವೆಚ್ಚಮಾಡಿದ ಹಣವು ವ್ಯರ್ಥವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೆಂದೂ ಹೇಳಿದರೆ ಆ ಸೂಚನೆಯನ್ನು ಮೆಚ್ಚುವರಾರು? ಒಪ್ಪುವವರಾರು? ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಜನ ಶೃಂಗೇರಿ, ಚಿತ್ರದುರ್ಗ, ನಂದೀದುರ್ಗ, ಬಾಬಾಬುಡನ್ ಬೆಟ್ಟ, ಶಿವಗಂಗೆಬೆಟ್ಟ, ಗೋಪಾಲಸ್ವಾಮಿಬೆಟ್ಟ, ಇವುಗಳನ್ನು ನೋಡಿದ್ದಾರೆ? ಗೋಪಾಸ್ವಾಮಿಯ ಬೆಟ್ಟವನ್ನು ನಾನು ಹೋಗಿ ನೋಡಿದಾಗ, ನಾನು ಅದುವರೆಗೂ ಅದನ್ನು ನೋಡಿರಲಿಲ್ಲವೆಂದೂ ಅದರ ಸೊಬಗನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿ ಆನಂದಾನುಭವ ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಶಕ್ತರಾಗಿರುವ ಅನೇಕ ಮೈಸೂರು ದೇಶದವರು ಅದನ್ನು ನೊಡಿಲ್ಲವೆಂದೂ ನನಗೆ ಸಂಕಟವಾಗಿ ಕಣ್ಣಲ್ಲಿ ನೀರುಬಂತು! ಅದನ್ನು ವರ್ಣನೆಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ನನಗೆ ತಕ್ಕ ವಾಕ್ಸಂಪತ್ತಿ ಇಲ್ಲ. ಅದರ ಶಿಖರವನ್ನು ಸೇರಬೆಕಾದರೆ ಈಗ ಹೊಸದಾಗಿ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರು ದಾರಿಮಾಡಿಸಿದ್ದಾರೆ; ಅದರ ಮೇಲೆ ನಡೆಯುತ್ತ ನಡೆಯುತ್ತ ಹೋದರೆ ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲೆ ಹತ್ತುತ್ತಿದ್ದೇವೆಂಬ ಭಾವನೆಯೇ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಕೆಳಗೆ ನೋಡಿದರೆ ದಟ್ಟವಾದ ಕಾಡು! ನೆಲವೇ ಕಾಣಿಸಲೊಲ್ಲದು; ಎಲ್ಲಿ ನೋಡಿದರೂ ಕಲ್ಲಿಲ್ಲ; ಬಂಡೆಯಿಲ್ಲ; ಕುರುಚಲು ಗಿಡಗಳಿಲ್ಲ; ಮುಳ್ಳುಗಳು ಕೂಡ ಇಲ್ಲ; ಮೃದುವಾದ ಕರಿಯಮಣ್ಣಿನ ನೆಲ; ಅದನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಬಿಡದಂತೆ ದಟ್ಟವಾಗಿ ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆಲ್ಲ ಹಸಿರು ಬಣ್ಣದ ಮೊಖಮಲ್ಲು ಬಟ್ಟೆಯನ್ನು ಸುಕ್ಕಿಲ್ಲದಂತೆ ಹೊದ್ದಿಸಿದ ಹಾಗಿರುವ ಹುಲುಸಾದ ಹಸುರುಹುಲ್ಲಿನ ಬೆಳೆ; ಪ್ರಕೃತಿಯೇ ಸೌಮ್ಯರೂಪವನ್ನು ಧಾರಣೆಮಾಡಿ ನಗುತ್ತ ನಗುತ್ತ ಗೋಪಾಲಸ್ವಾಮಿಯ ಸೇವೆಗೆ ನಿಂತು ಅವನ ದರ್ಶನಕ್ಕೆಂದು ಬರುವ ಯಾತ್ರಿಕರನ್ನು ತನ್ನ ಮಕ್ಕಳಂತೆ ಎತ್ತಿ ಆಡಿಸುತ್ತ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುವಂತೆ ಭಾವನೆಯುಂಟಾಗುವುದು. ಹಾಗೇ ಇದನ್ನು ನೋಡುತ್ತ ನೋಡುತ್ತ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೇವೆಂಬ ಜ್ಞಾನವೇ ಇಲ್ಲದೆ ಎಡಗಡೆಗೆ ತಿರುಗಿ ನೋಡಲು ಎಂಥ ದಿವ್ಯ ನೋಟ ! ಪೂರ್ವ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳೆಂಬ ಎರಡು ತೋಳುಗಳನ್ನು ಚಾಚಿಕೊಂಡು ನಿಂತಿರುವ ಪ್ರಶಾಂತವೂ ಗಂಭೀರವೂ ಆದ ನೀಲಗಿರಿಯ ಪರ್ವತ; ದೂರದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಕೈನೀಡಿದರೆ ಸಿಕ್ಕುವಷ್ಟು ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿರುವಂತೆ ತೋರುವ ಪರ್ವತರಾಜ! ಮನೋಹರವಾದ ನೀಲವರ್ಣ! ಅದರ ಮೇಲೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪರ್ವತದ ವಕ್ಷಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ, ಗಂಗಾ ಪ್ರವಾಹದಂತೆ ತರಂಗತರಂಗಗಳ ಆಕಾರವಾಗಿ ಆ ಪರ್ವತದ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಹೋಗುತ್ತಿರುವ ಶುಭ್ರವಾದ ಮೇಘಪಂಕ್ತಿ; ಇಂಥ ಪರ್ವತದ ಅಚಲತೆ ಸ್ಥೈರ್ಯ ಔನ್ನತ್ಯ ಗಾಂಭಿರ್ಯಗಳನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ಹೇಗೋ ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸು ಅಚಲವೂ ಸ್ಥಿರವೂ ಉನ್ನತವೂ ಗಂಭಿರವೂ ಆಗಿ ಅದರಲ್ಲಿದ್ದ ತುಚ್ಛವಾದ ಯೋಚನೆಗಳೆಲ್ಲವೂ ಮಾಯವಾಗಿ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಅನಿರ್ವಚನೀಯವಾದ ಕೇವಲ ಒಂದೇ ಒಂದು ಅಪೂರ್ವವಾದ ಉದಾತ್ತಭಾವವು ತುಂಬಿಕೊಂಡು ಅಲ್ಲಿ ಅಧಿಪತ್ಯ ಮಾಡುತ್ತ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದು ! ಇದಕ್ಕಿಂಥಲೂ ಸಹಸ್ರಪಾಲು ಮಹಿಮಾಶಾಲಿಯಾದ ಹಿಮವಂತನನ್ನು ನೋಡಿದ ಕಾಳಿದಾಸನು ಕುಮಾರಸಂಭವದ ಆದಿಯಲ್ಲಿ “ಅಸ್ತ್ಯುತ್ತರಸ್ಯಾಂ ದಿಶಿ ದೇವತಾತ್ಮಾ ಹಿಮಾಲಯೋ ನಾಮ ನಗಾಧಿರಾಜಃ" ಎಂದು ಹೇಳುವಾಗ ಆತನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಎಂಥ ಅಪೂರ್ವವಾದ ಅನುಭವವುಂಟಾಗಿರಬಹುದು ! ಅದನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪಮಟ್ಟಿಗಾದರೂ ತಿಳಿಯಬೇಕಾದರೆ ಇಂಥ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ನೋಡದಿದ್ದರೆ ಹೇಗೆ? ಆ ಶ್ಲೋಕದ ಗಂಭೀರವಾದ ಸರಣಿಯನ್ನೂ ದೇವತಾತ್ಮ ನಗಾಧಿರಾಜಃ ಎಂಬ ಶಬ್ದಗಳ ಸೊಗಸನ್ನೂ ತಿಳಿಯುವ ಬಗೆ ಹೇಗೆ? ಇದನ್ನು ಕಾಳಿದಾಸನು ದೇವತಾ ಸ್ವರೂಪವೆಂದೂ, ನಮ್ಮವರು ಕೈಲಾಸವು ಈಶ್ವರನಿಗೆ ವಾಸಸ್ಥಾನವೆಂದೂ, ಗ್ರೀಕರೂ ಒಲಿಂಪಸ್ ಬೆಟ್ಟವು ದೇವತೆಗಳಿರುವ ಸ್ಥಳವೆಂದೂ ಹೇಳಿದರೆ ಆಶ್ಚರ್ಯವೇನು?

ನಮ್ಮ ಮೈಸೂರು ದೇಶದಲ್ಲಿ ಇಂಥ ಸ್ಥಳಗಳಿರಬೇಕಾದರೆ ಅವನ್ನು ನೋಡಿ ಆನಂದಪಡದಿದ್ದ ಮೇಲೆ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ? ಅವುಗಳ ಮೇಲೆ ಬರೆಯದಿದ್ದರೆ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ? ವರ್ಡ್ಸ್ವರ್ತ್ ಮುಂತಾದ ಕವಿಗಳ ಪದ್ಯಗಳನ್ನು ಓದಿ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ? ಇದರಿಂದ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಕವಿಗಳಾಗಬೇಕೆಂದು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಆ ಕಾಲವೂ ಬರುವುದು ; ಆದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಇನ್ನೂ ಸ್ವಲ್ಪ ದಿನ ಬೇಕೆಂದು ತೋರುವುದು.

ನಾನು ನೋಡಿರುವ ಕೆಲವು ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಒಂದರ ವಿಚಾರವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಸೂಚಿಸಿ ನಮ್ಮ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಗ್ರಂಥನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಎಂಥ ಸಾಮಗ್ರಿ ಇದೆ ಎಂದು ತೋರಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಇದರ ಹಾಗೆ ಮೈಸೂರು ದೇಶದ ಮೇಲೆ ಕಾದಂಬರಿಗಳನ್ನು ಬರೆಯುವಂತೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸುವ, ಕತ್ತುಹಿಡಿದು ದಬ್ಬಿ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಬಂಧ ಪಡಿಸುವ, ಎಷ್ಟೊ ಸ್ಥಳಗಳೂ ಘಟನಾವಳಿಗಳೂ ಇವೆ. ಇವುಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತ ಹೋದರೆ ಮುಗಿಯುವುದು ಎಂದಿಗೆ?

ಮೈಸೂರು ಚರಿತ್ರೆಯ ಮೇಲೆ ಕಾದಂಬರಿಗಳನ್ನು ಬರೆಯುವುದಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಸಾಮಗ್ರಿ ಬೇಕು ; ಆಮೇಲೆ ಅದನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸುವ ರೀತಿ ಯಾವುದೆಂದು ಅವನು ತಿಳಿದಿರಬೇಕು. ಇದರಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯ ವಿಚಾರವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಇಂಥ ಗ್ರಂಥಗಳಿಗೆ ಏನೇನು ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಿವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ಉಪನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತೇನೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಅನೇಕರಿಗೆ ಮll ಶ್ಯಾಮರಾಯ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಬೇರೆ ಮೈಸೂರು ಚರಿತ್ರೆಯೇ ಇಲ್ಲವೆಂದು ಭಾವನೆ. ಕೊನೆಗೆ ಅವರ ಗ್ರಂಥದ ಎರಡನೆಯ ಭಾಗವೊಂದುಂಟೆಂಬುದೂ ಅವರಿಗೆ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ. ಹೀಗಿರಲು ಅದು ಎಷ್ಟು ಅವಶ್ಯಕವೆಂದು ಹೇಳಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ಸಮರ್ಥರಾದ ಬಂಕಿಮಚಂದ್ರರಂಥ ಗ್ರಂಥಕರ್ತರಿಗೆ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾದ ಒಂದು ವಾಕ್ಯ ಸಿಕ್ಕಿದರೂ ಸಾಕು, ಅದರ ಮೇಲೆ ತಮ್ಮ ಪ್ರತಿಭಾಶಕ್ತಿಯಿಂದ, ರೇಷ್ಮೆಹುಳುವು ತಳತಳಿಸುವ ಗೂಡನ್ನು ಕಟ್ಟುವಂತೆ, ಹೇಗೋ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಂಡು ಒಂದು ದಿವ್ಯಸುಂದರವಾದ ಕಾವ್ಯಭವನವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಇಂಥವರಿಗೆ ಸೊಗಸಾದ ಕಥೆಗಳು ಸಿಕ್ಕಿದರೆ, ಅವು ನಡೆದ ಸ್ಥಳಗಳು ತಿಳಿದರೆ, ಆ ಕಾಲದ ಜನರ ನಡೆನುಡಿಗಳು ಗೊತ್ತಾದರೆ, ಏಳು ಅಂಥಸ್ತಿನ ಉಪ್ಪರಿಗೆಯ ಮನೆಯನ್ನೇ ಕಟ್ಟಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಇಂಥ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಕ್ಕೆ ಕನ್ನಡ ಮಾತೆಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತಿಬೇಕು. ಆಕೆಗೆ ಅಂಥ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಿಕೊಡುವ ಮಕ್ಕಳಿಗೂ ಪೂರ್ವಜನ್ಮ ಸುಕೃತದ ಫಲ ಬೇಕು. ಇಂಥವರು ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಯಾರಾದರೂ ಇದ್ದಾರೆಯೇ? ಇರಬಹುದು. ಮುಂದಂತೂ ಆಗೀಯೇ ಆಗುವರು, ಆಗಲೇ ಬೇಕು. ಈಗಲೂ ಕೆಲವರು ಚಚ್ಚೌಕವಾಗಿ ಬೇಜಾರಾಗದಂತೆ ಅನಂತವೂ ಸುಂದರವೂ ಆದ ನದಿಯ ಪ್ರವಾಹದಂತೆ ಮಾತನಾಡುವುದು ಪಾಠಕರ ಲಕ್ಷ್ಯಕ್ಕೆ ಬಂದಿರಬಹುದು. ಅಂಥವರು ಒಂದು ರವೆಯನ್ನು ಒಂದು ಬೆಟ್ಟವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವರು. ಅರೇಬಿಯನ್ ನೈಟ್ಸ್ ನ ಒಂದು ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಬಾಯಿಕಟ್ಟಿದ ಒಂದು ಪಾತ್ರೆಯ ಮುಚ್ಚಲು ತೆರೆದ ಕೂಡಲೆ ಅದರಿಂದ ಹೊರಟ ಹೊಗೆಯು ಭೂಮ್ಯಾಕಾಶಡಗಳನ್ನು ಏಕ ರೀತಿಯಾಗಿ ಆವರಿಸಿಕೊಂಡು ಅದರೊಳಗಿನಿಂದ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಒಂದು ಭೂತಾಕಾರವು ಗೋಚರವಾಗುತ್ತದೆ. ಇವರು ಮಾತನಾಡಿ ಮುಗಿಸಿದ ಮೇಲೆಯೇ ನಮಗೆ ಹಾಗೆ ಆಗುತ್ತದೆ. ಇಂಥವರನ್ನು ಕಂಡರೆ ಇವರೇಕೆ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಬರೆಯಬಾರದೆಂದು ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿಗೆನ್ನಿಸುತ್ತದೆ.

ಈಗ ಮೈಸೂರ ಚರಿತ್ರೆಯ ಮೇಲೆ ಇರುವ ಕಾದಂಬರಿಗಳೆಂದರೆ- ನನಗೆ ತಿಳಿದಿರುವುದು- ಮll ಪುಟ್ಟಣ್ಣನವರ “ಮಾಡಿದ್ದುಣ್ಣೊ ಮಹಾರಾಯ.” ಮತ್ತು ಕೆರೂರು ವಾಸುದೇವಾಚಾರ್ಯರ “ಯದುಮಹಾರಾಜ”. ಇವು ಮೊದಲನೆಯ ತರಗತಿಗೆ ಸೇರಿದವುಗಳಲ್ಲ. ಆದರೂ ಮೈಸೂರು ಚರಿತ್ರೆಯ ಮೇಲೆ ಎರಡು ಐತಿಸಾಹಿಸಕ ಕಾದಂಬರಿಗಳಿವೆ ಎಂದು ನಾವು ಹೆಮ್ಮೆ ಪಡಬಹುದು. ಮುಂದೆ ಇಂಥ ಕಾದಂಬರಿಗಳನ್ನು ಬರೆಯತಕ್ಕವರು ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಮತ್ತು ಇತರ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಶಕ್ತರಾದ ಗ್ರಂಥಕರ್ತರು ಬರೆದಿರುವ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾದಂಬರಿಗಳನ್ನು ಓದಿ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗಿರುವ ಕಲಾಕೌಶಲ್ಯವನ್ನೂ ಕವಿಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಗಮನಕೊಟ್ಟು ವ್ಯಾಸಂಗ ಮಾಡಬೇಕು. ತಾವು ಬರೆದ ಗ್ರಂಥಗಳು ಅವುಗಳ ಸರಿಸಮಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತವೆಯೇ ಎಂದು ಹೋಲಿಸಿ ನೋಡಬೇಕು. ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ ತಮಗೆ ಮೇಲ್ಪಂಕ್ತಿಯಾಗಿರಬಹುದಾದ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಏನಾದರೂ ಕುಂದು ಕೊರತೆಗಳು ಇದ್ದರೆ ಅವು ತಮ್ಮ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಹೃತವಾಗಿವೆಯೇ ಎಂದು ನೋಡಬೇಕು. ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಅವಕ್ಕೆ ಕಾವ್ಯವೆನ್ನಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಯೋಗ್ಯತೆ ಇದೆಯೇ ಎಂದು ವಿಚಾರಮಾಡಬೇಕು. ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅಂಥ ಗ್ರಂಥಗಳಿಂದ ಲೇಖಕನಿಗೆ ಸುಖವಿಲ್ಲ. ಪಾಠಕನಿಗೆ ಆನಂದವಿಲ್ಲ. ಅವಕ್ಕೆ ಬದಲಾಗಿ ಕೇವಲ ದೇಹಶ್ರಮ ಅರ್ಥವ್ರಯ ಕಾಲಹರಣ ಕನ್ನಡ ಭಾಷಾ ಸಾಹಿತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಅನಾದರಣೆ ಇವೇ ಫಲಿಸುವುವು.

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ಒಡೆಯರ ಕಾಲ</h2>

ಮೈಸೂರು ಚರಿತ್ರೆಯ ಮೇಲೆ ಕನ್ನಡ, ಇಂಗ್ಲಿಷ್, ಫ್ರೇಂಚ್, ಪಾರ್ಸಿ, ಉರ್ದು, ಈ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಬರೆದ ಅನೇಕ ಗ್ರಂಥಗಳಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ತೀರ ಸಣ್ಣ ಗ್ರಂಥಗಳು. ಆದರೂ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಮಿಕ್ಕ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿಲ್ಲದ ಅಪೂರ್ವವಾದ ಕೆಲವು ವಿಷಯಗಳು ದೊರಕುತ್ತವೆ. (ಅವುಗಳ ಹೆಸರನ್ನೆಲ್ಲ ಪರಿಶಿಷ್ಟರೂಪವಾಗಿ ಈ ಉಪನ್ಯಾಸದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ) ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಅನ್ಯಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿರತಕ್ಕ ಗ್ರಂಥಗಳು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹೈದಾರಾಲಿ ಟಿಪ್ಪುಸುಲ್ತಾನರ ಆಳ್ವಿಕೆಗಳ ವಿಚಾರವಾಗಿವೆ. “ವಂಶರತ್ನಾಕರ” “ವಂಶಾವಳಿ” ಮುಂತಾದ ಗ್ರಂಥಗಳೂ ಮೈಸೂರು ರಾಜರಿಗೆ ಮೂಲಪುರುಷರಾದ ಯದುರಾಯರಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತವೆ (ಸು.೧೪೦೦). ಈ ಗ್ರಂಥಗಳು ಇವರಿಗಿಂತಲೂ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿದ್ದ ಗಂಗರು, ಪಲ್ಲವರು, ಚಾಳುಕ್ಯರು, ಹೊಯಿಸಳರು ಮುಂತಾದ ಕನ್ನಡ ದೇಶದ ರಾಜರುಗಳ ವಿಚಾರವನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಇವರಲ್ಲಿ ಹೊಯಿಸಳ ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನನು ಮಹಾಪ್ರಸಿದ್ಧನೂ ಶೂರನೂ ಶಕ್ತನೂ ಆದ ರಾಜ. ಅವನೇ ಮೈಸೂರು ದೇಶವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದವನೆಂದು ಹೇಳಬಹುದು. ಆದರೂ ಮೈಸೂರಿನ ಒಡೆಯರ ಚರಿತ್ರೆ ಆರಂಭವಾಗುವುದು ಯದು ಮಹಾರಾಜರಿಂದ. ಈ ಒಡೆಯರಿಗೆ ಅವರೇ ಮೂಲ ಪುರುಷರು, ಅವರೂ ಉತ್ತರ ದೇಶದಿಂದ ಬಂದು ಮಾರನಾಯಕನನ್ನು ಕೊಂದು ಇಲ್ಲಿಯ ರಾಜರ ಮಗಳನ್ನು ಮದುವೆಯಾಗಿ ರಾಜ್ಯಸಂಪಾದನೆ ಮಾಡಿದ್ದು ಎಲ್ಲರೂ ಓದಿರುವ ವಿಷಯ; ಈ ಕಥೆಯನ್ನೇ ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿರುವಂತೆ, ಕೆರೂರ ವಾಸುದೇವಾಚಾರ್ಯರು ಪ್ತತಿಪಾದಿಸಿ ತಮ್ಮ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಅಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಹೈದರನು ಸಿಂಹಾಸನವನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸುವವರೆಗೆ ಆಳಿದ ರಾಜರಲ್ಲಿ ರಾಜವೊಡೆಯರು, ಕಂಠೀರವ ನರಸರಾಜವೊಡೆಯರು, ಚಿಕ್ಕದೇವರಾಜವೊಡೆಯರು ಇವರು ಪ್ರಸಿದ್ದರು. ರಾಜವೊಡೆಯರಿಗೂ ಅವರ ಸಹೋದರರಿಗೂ ಇದ್ದ ನಡವಳಿಕೆಯನ್ನು ಕುರಿತು ಒಂದು ಸೊಗಸಾದ ನಾಟಕವನ್ನಾಗಲಿ ಕಾದಂಬರಿಯನ್ನಾಗಲಿ ಬರೆಯಬಹುದು:-

ಹಿರಿಯ ಚಾಮರಾಜವೊಡೆಯರು ೧೫೭೬ ರಲ್ಲಿ ಕಾಲವಾಗಲು ಅವರ ಅಣ್ಣನ ಮಕ್ಕಳಾದ ಬೆಟ್ಟದ ಚಾಮರಾಜವೊಡೆಯರು ಪಟ್ಟಕ್ಕೆ ಬಂದರು. ಇವರು ಆಳಿದ ಎರಡು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಖಜಾನೆಯು ಬರಿದಾಗಿ ಸಾಲಸೋಲಗಳಾಗಲು ಹಳೆಯ ಪೈಕದವರು ಅವರನ್ನು ಸಿಂಹಾಸನದಿಂದ ತೆಗೆದು ಆ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ರಾಜವೊಡೆಯರಿಗೆ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಯೋಚಿಸಿದರು. ಆದರೆ ಹಣಕಾಸಿಲ್ಲದ ಈ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ದೊರೆಯಾಗಲು ಅವರು ಒಪ್ಪಲಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಗೆ ರಾಣಿವಾಸದವರ ನಗನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾರಿಯೂ, ತಮ್ಮ ತಮ್ಮಲ್ಲಿ ಹಣವನ್ನು ಎತ್ತಿಯೂ ಒಟ್ಟು ಐದು ಸಾವಿರ ವರಹಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಡಲು ರಾಜವೊಡೆಯರು ಒಪ್ಪಿದರು. ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕವಾಯಿತು. ಬೆಟ್ಟದವೊಡೆಯರು ದರ್ಬಾರಿಗೆ ಬರಲು ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಅವರನ್ನು ಕುರಿತು “ದೇಶದ ಹಣಕಾಸಿನ ಸ್ಥಿತಿಯು ಚೆನ್ನಾಗಿಲ್ಲದಿದ್ದದ್ದರಿಂದ ಈ ರೀತಿ ಏರ್ಪಾಡು ಮಾಡಬೇಕಾಯಿತು; ಈಗಲೂ ತಾವು ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಒಡೆಯರ ಕಡೆಯ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳಾಗಿದ್ದುಕೊಂಡಿರಬಹುದು; ಅದರಿಂದ ಗೌರವವೂ ಅನುಕೂಲವೂ ಉಂಟು ಅಥವಾ ಸ್ವತಂತ್ರರಾಗಿ ಇರಲು ಇಷ್ಟಪಟ್ಟರೆ ಮೈಸೂರಿನಲ್ಲಿಯೇ ಅದಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಏರ್ಪಾಡನ್ನೂ ಮಾಡಿದೆ” ಎಂದು ಹೇಳಿದರು . ಬೆಟ್ಟದವೊಡೆಯರಿಗೆ ಕೋಪಬರಲು “ನಾನು ಅಲ್ಲಿಯೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಇಲ್ಲಿಯೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ !" ಎಂದು ಗರ್ಜಿಸಿ ಹೊರಟು ಹೋದರು. ಆದರೆ ಮನಸ್ಸು ಸ್ವಲ್ಪ ಶಾಂತವಾದ ಮೇಲೆ ಮೈಸೂರಿನಲ್ಲಿಯೇ ಇದ್ದುಕೊಂಡಿದ್ದರು.

ಹೀಗಿರಲು ಕಾರುಗಹಳ್ಳಿಯ ಪಾಳೆಯಗಾರನು ಅಕಸ್ಮಾತ್ತಾಗಿ ಮೈಸೂರಿನ ಕೋಟೆಗೆ ಮುತ್ತಿಗೆ ಹಾಕಿದನು. ಬೆಟ್ಟದವೊಡೆಯರು ತಮಗೆ ಏನೂ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟದ್ದಲ್ಲವೆಂಬಂತೆ ನಿಶ್ಚಿಂತೆಯಾಗಿ ಓಡಿಯಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ರಾಜನ ತಲೆಗೆ ಕಟ್ಟಿದ್ದು ತಾನೇ ರಾಜ್ಯದ ಯೋಗಕ್ಷೇಮ- ಎಂಬುದು ಅವರ ಭಾವ. ಇದನ್ನು ನೊಡಿ ಹೆಂಗಸೊಬ್ಬಳು “ಇದೇನು! ಸ್ವಾಮಿಯವರು ಸುಮ್ಮನೆ ಕೈಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ತಿರುಗುತ್ತಯಿರಬಹುದಾದ ಕಾಲವೇ ಇದು?" ಎಂದು ಸ್ವಲ್ಪ ಮೂದಲಿಸಿದಳು. ಕೂಡಲೇ ಅವರಿಗೆ ವೀರಾವೇಶವುಂಟಾಗಿ ಕತ್ತಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ಸೈನಿಕರೊಡನೆ ಹೊರಟು ಕೋಟೆಯ ಬಾಗಿಲಿಗೆ ಹಾಕಿದ್ದ ಅಗಳಿಯನ್ನು ಮುರಿದು , ಶತ್ರುಗಳ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದು ಅವರನ್ನು ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ ಸೋಲಿಸಿದರು. ಅಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ ಯಾವಾಗ ಯುದ್ಧವಾದರೂ ಸುಮ್ಮನೆ ಕುಳಿತಿರದೆ, ತಮ್ಮನ ಸೇನೆಗೆ ನಾಯಕನಾಗಿದ್ದುಕೊಂಡು ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿ ಜಯದ ಮೇಲೆ ಜಯವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರು.

ಕೆಲವು ಕಾಲದ ಮೇಲೆ ಅಣ್ಣ ತಮ್ಮಂದಿರಿಗೆ ಮನಸ್ತಾಪವು ಬಂತು. ಬೆಟ್ಟದವೊಡೆಯರು ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ವಿಜಯನಗರದ ಅರಸರ ಸಹಾಯದಿಂದ ಯುದ್ಧಮಾಡಿ ತಮ್ಮ ಪಿತ್ರಾರ್ಜಿತವಾದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪುನಃ ಪಡೆಯಬೇಕೆಂದು ಪ್ರಯತ್ನಪಡುತ್ತಿರಲು ಒಂದು ದಿನ ಅಜಾಗರೂಕತೆಯಿಂದ ಸೆರೆಸಿಕ್ಕಿದರು. ಅವರನ್ನು ರಾಜವೊಡೆಯರ ಹತ್ತಿರಕ್ಕೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋದರು. ಅಣ್ಣನನ್ನು ನೋಡಿದ ಕೂಡಲೆ ಎಲ್ಲವೂ ಮರೆತು ರಾಜವೊಡೆಯರಿಗೆ ಏನೋ ಆನಂದವಾಗಲು ಅವರು ಅಣ್ಣನನ್ನು ಬಾಚಿ ತಬ್ಬಿಕೊಳ್ಳಬೇಕೆಂದು ತೋಳುಗಳನ್ನು ನೀಡಿಕೊಂಡು ಓಡಿಬಂದರು. ಇದನ್ನು ಕಂಡು, ತಮ್ಮನು ತನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದಾನೆಂದು ಭಯಗ್ರಸ್ತರಾಗಿ ಬೆಟ್ಟದವೊಡೆಯರು ಬಲಪ್ರಕಾಶಮಾಡಿ ರಾಜವೊಡೆಯರನ್ನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಹಾಕಿ ಅದುಮಿದರು. ರಾಜವೊಡೆಯರು ಇದಕ್ಕೆ ಶಿಕ್ಷೆಯಾಗಿ ಅಣ್ಣನನ್ನು ಅರಮೆಯಿಂದ ಹೊರಡಿಸಿದರು. ಅವರ ಕೋಪವು ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿಯೇ ಮುಗಿಯಿತು.

ಹೀಗಿರಲು ಕುಮಾರ ನರಸರಾಜನೆಂಬ ಅರಸು ಮನೆತನದವನೊಬ್ಬನು, ರಾಜನ ಮೆಚ್ಚುಗೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಬೇಕೆಂದೋ ಏನೋ ಒಬ್ಬ ಕಟುಕನಿಗೆ ಹೇಳಿ ಬೆಟ್ಟದೊಡೆಯರ ಎರಡು ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನೂ ಕೀಳಿಸಿದನು. ಇದು ರಾಜವೊಡೆಯರ ಕಿವಿಗೆ ಬಿತ್ತು. ಅವರು ಕುದುರೆಯನ್ನು ಹತ್ತಿಕೊಂಡು ಎಲ್ಲಿಗೋ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೊರಡುವವರಾಗಿದ್ದರೂ, ಹಾಗೆಯೇ ನಿಂತು, ಅಲ್ಲಿಂದಲೇ ಕುಮಾರನರಸರಾಜನಿಗೂ, ಅವನ ಅಣ್ಣನಿಗೂ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬರುವಂತೆ ಹೇಳಿ ಕಳುಹಿಸಿ, ಅವರು ಬಂದ ಕೂಡಲೆ ನರಸರಾಜನ ಅಣ್ಣನ ಕಣ್ಣನ್ನು ಕೀಳಿಸಿಬಿಡುವುದಾಗಿ ಹೇಳಿದರು. ನರಸರಾಜನು ತನ್ನ ಅಣ್ಣನು ಮಾಡಿದ್ದ ಅಪರಾದವೇನೆಂದು ಕೇಳಿದನು. "ಹಾಗಾದರೆ ಕಟುಕರಿಂದ ಕಣ್ಣು ಕೀಳಿಸುವುದಕ್ಕೆ ನಮ್ಮಣ್ಣನು ಮಾಡಿದ ಅಪರಾಧವೇನೋ, ಖೂಳ?” ಎಂದು ರಾಜವೊಡೆಯರು ಪ್ರತಿ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಹಾಕಿದರು . ಅವನಿಗೆ ಏನು ಶಿಕ್ಷೆಯಾಯಿತೋ ತಿಳಿದುಬಂದಿಲ್ಲ. ತಮ್ಮ ಅಣ್ಣನನ್ನು ಮಾತ್ರ ಅವರು ಕೂಡಲೆ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿಸಿ ಒಂದು ಚೀಲದ ತುಂಬ ವರಹಗಳನ್ನು ತರಿಸಿಕೊಟ್ಟು, ಅಂಥ ಘೋರವಾದ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಮತ್ತೆಲ್ಲಾದರೂ ಹೋಗಿ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿರಬೇಕೆಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿಕೊಂಡರು, ಅದರಂತೆ ಅವರು ರಂಗಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ತಮ್ಮನ ಮೇಲೆ ಯಾವ ದ್ವೇಷವೂ ಇಲ್ಲದೆ ಸುಖವಾಗಿದ್ದುಕೊಂಡಿದ್ದರು.*

ಕಂಠೀರವ ನರಸರಾಜವೊಡೆಯರು ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಬೆಟ್ಟದ ಚಾಮರಾಜವೊಡೆಯರ ಮಕ್ಕಳು; ತಂದೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಕ್ಷಾತ್ರತೇಜವು ಮಗನಲ್ಲಿ ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ ಬಂದಿತ್ತು. ದೊರೆಯಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆ ಇನ್ನೂ ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿದ್ದಾಗಲೇ ಅವರು ತಿರುಚನಾಪಳ್ಳಿಯ ಜಟ್ಟಿಯನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದ್ದರೆಂಬ ಒಂದು ಕಥೆಯಿದೆ. ಪಟ್ಟಕ್ಕೆ ಬಂದ ಕೂಡಲೇ ಪ್ರಬಲನಾಗಿದ್ದ ದಳವಾಯಿ ವಿಕ್ರಮರಾಜನನ್ನು ನಿರ್ಮೂಲ ಮಾಡಿದರು. ಇವರ ಶೌರ್ಯದ ಜೊತೆಗೆ ರಾಜ್ಯವಾಳುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವೂ, ಜನರನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿಸುವ ಔದಾರ್ಯವೂ ಇದ್ದುವು. ದಳವಾಯಿ ವಿಕ್ರಮರಾಜನ ಸಂಬಂಧವಾಗಿ ಒಂದೆರಡು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತೇನೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೊಂದೇ ಒಂದೊಂದು ದೊಡ್ಡ ಕಥೇಯಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಬಹುದು.

ರಾಜವೊಡೆಯರ ಕಾಲಾನಂತರ ಅವರ ಮಗನು ಪಟ್ಟಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ಆದರೆ ಅವನು ಆಳಿದ್ದು ಒಂದೂವರೆ ವರ್ಷವೇ; ಹಿಂದಿನಿಂದಲೂ ದಳವಾಯಿಯಾಗಿದ್ದ ವಿಕ್ರಮರಾಜನು ರಾಜನಿಗೆ ವಿಷಹಾಕಿ ಕೊಲ್ಲಿಸಿದನು. ಕಂಠೀರವ ನರಸರಾಜರು ಮೈಸೂರಿಗೆ ಬಂದರು. ಆಗ ವಿಕ್ರಮರಾಜನು ಅವರನ್ನು ಅರಮನೆಯ ಹೋರವಲಯದಲ್ಲಿಯೇ ಒಂದು ಕಡೆ ಇಟ್ಟಿರುವಂತೆ ಏರ್ಪಾಡುಮಾಡಿ ಅವರ ಮೇಲೆ ಕೆಲವು ಕಾವಲುಗಾರರನ್ನು ನಿಯಮಿಸಿ, ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದ ಸುದ್ದಿಯನ್ನೇ ಎತ್ತದೆ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿದ್ದ ಪಾಳೆಯಪಟ್ಟಿಗೆ ಹೊರಟು ಹೋದನು. “ಒಡೆಯರ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಅಸಮಾಧಾನವಾಗಿರುವಂತಿದೆ; ತಮ್ಮ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಪ್ರಯತ್ನಪಡುವ ಹಾಗೆ ತೋರುತ್ತದೆ”- ಎಂದು ಯಾರೋ ವಿಕ್ರಮರಾಜನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದರು. ಅದಕ್ಕೆ ವಿಕ್ರಮರಾಜನು "ಹುಷಾರ್ ! ಇನ್ನೂ ನಾನು ಅವನಿಗೆ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿಲ್ಲವೆಂದು ಆತನಿಗೆ ಜ್ಞಾಪಕದಲ್ಲಿರಲಿ” ಎಂದು ಉತ್ತರ ಕೊಟ್ಟನು.

*ಕರ್ನಲ್ ಮಾರ್ಕ್ಸ್ ವಿಲ್ಕ್ಸ್ಅವರ ಮೈಸೂರು ಚರಿತ್ರೆ ; ( ೧೮೧೦ ರಲ್ಲಿ ಅಚ್ಚಾದದ್ದು) ಪುಟ ೩೬-೪೦.

ಹೀಗೆ ವಿಕ್ರಮರಾಜನು ಊರಿನಲ್ಲಿಲ್ಲದಿರುವಾಗ ಕಾವಲುಗಾರರು ಕಂಠೀರವ ನರಸರಾಜರಿಗೆ ಹಿಂದೆ ನಡೆದ ವರ್ತಮಾನಗಳನ್ನೆಲ್ಲಾ ತಿಳಿಸಿ ಆ ಸ್ವಾಮಿದ್ರೋಹಿಯನ್ನು ನಾಶಪಡಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದ್ದೇವೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಂಡರು. ಒಡೆಯರು ಅದಕ್ಕೆ ಒಪ್ಪಿದರು.

ವಿಕ್ರಮರಾಜನು ಮೈಸೂರಿಗೆ ಹಿಂತಿರುಗಿ ಬಂದ ರಾತ್ರಿಯೇ ಇಬ್ಬರು ಊಳಿಗದವರು ಅವನ ಮನೆಯ ಗೋಡೆಯನ್ನು ಇಳಿದು ಸಮಯ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತಿನ ಮೇಲೆ ವಿಕ್ರಮರಾಜನು ಒಂದು ಪಂಜನ್ನು ತೆಗೆಸಿಕೊಂಡು ಹೊರಗೆ ಹೊರಟನು . ಹೊರಟದ್ದೇ ತಡ, ಪಂಜಿನವನು ಹತನಾದನು. ಪಂಜು ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ ಆರಿಹೋಗಿ ಕಗ್ಗತ್ತಲಾಯಿತು. ವಿಕ್ರಮನು “ಯಾರು ನೀವು” ಎಂದು ಕೂಗಿದನು. ಅದಕ್ಕೆ “ನಿನ್ನ ಶತ್ರು” ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತ ಒಬ್ಬ ಊಳಿಗದವನು ಒಂದು ಗುದ್ದನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ಆದರೆ ವಿಕ್ರಮರಾಜನು ಬಲಶಾಲಿಯಾಗಿದ್ದುದರಿಂದ ಅವನನ್ನ ಕೆಳಕ್ಕೆ ಹಾಕಿಕೊಂಡು ಮೇಲೆ ಕುಳಿತು ಕುತ್ತಿಗೆಯನ್ನು ಮಿಸುಕುತ್ತ ಯಾರಾದರೂ ಸಹಾಯಕ್ಕೆ ಬರಬೇಕೆಂದು ಕೂಗುತ್ತಿದ್ದನು. ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷದ ಕಗ್ಗತ್ತಲೆ ಆದ್ದರಿಂದ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿದ್ದ ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಊಳಿಗದವನು ಹೊಡೆಯುವುದಕ್ಕೆ ತೋರದೆ ತನ್ನ ಜೋತೆಗಾರನನ್ನು ಕುರಿತು “ಕೆಳಗಿದ್ದೀಯೋ, ಮೇಲಿದ್ದಿಯೋ ?” ಎಂದು ಕೇಳಿದನು. "ಕೆಳಗೆ!ಕೆಳಗೆ! ಎಂದು ಸಿಕ್ಕಿಕೊಂಡ ಉಸಿರಿನಲ್ಲಿ ಉತ್ತರವು ಬಂತು. ಇದರಿಂದ ವಿಕ್ರಮರಾಜನನ್ನು ಕೊಂದುಹಾಕುವುದು ಸುಲಭವಾಯಿತು.

ಚಿಕ್ಕದೆವರಾಜವೊಡೆಯರ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ಬೇಕಾದಷ್ಟು ಬರೆಯಬಹುದು. ಆ ರಾಜರನ್ನು ಕುರಿತೇ ಅನೇಕ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಬರೆಯುವುದಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶವಿದೆ. ಅದನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಆ ಕಾಲದ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಜ್ಞಾಪಿಸಿಕೊಂಡರೆ ಆ ಸನ್ನಿವೇಶದಲ್ಲಿ ಯಾವ ವಸ್ತುಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ಬೇಕಾದರೂ ಕಲ್ಪಿಸಿಟ್ಟು ಸೊಗಸಾದ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಬರೆಯಬಹುದು. ಆ ಕಾಲವು ಸ್ವಲ್ಪ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನಲ್ಲಿ ರಾಜನಾಗಿದ್ದ ಎಂಟನೆಯ ಹೆನ್ರಿಯ ಕಾಲದ ಹಾಗೆ; ಆಗ ಮೂರು ಮತದ ಪ್ರಧಾನಿಗಳು- ಒಂದು ಕಡೆ ಜೈನಮತದ ವಿರೂಪಾಕ್ಷಪಂಡಿತ , ಮತ್ತೊಂದು ಕಡೆ ಲಿಂಗಾಯಿತ ಷಡಕ್ಷರಯ್ಯ, ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಶ್ರೀವೈಷ್ಣವ ತಿರುಮಲಯ್ಯಂಗಾರ್ಯ; ಇವರೆಲ್ಲರಿಗೂ ಒಂದೊಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕಿವಿಗೊಡುತ್ತಿದ್ದ ರಾಜ, ಇವರ ಕಿರುಕುಳಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕಿ ನರಳುತ್ತಿದ್ದ ಜನಗಳು. ಈ ಪ್ರಧಾನಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಮತವನ್ನು ಪ್ರಬಲಗೊಳಿಸುತ್ತ ಕೊನೆಗೆ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಶತ್ರುಗಳಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿ ಮೂಲೆಗೆ ಬೀಳುವರು. ತಿರುಮಲಯ್ಯಂಗಾರ್ಯನ ವಿಚಾರವಾಗಿ ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕಥೇಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.

* ಇದನ್ನು “ಮಿತ್ರವಿಂದಾ ಗೋವಿಂದ”ದ ವಿಮರ್ಶೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪಸೂಚಿಸಿದ್ದೇನೆ. ವಿಷಯವು ನಿಜವಾದದ್ದಾದರು ಅಲ್ಲಿ ನಾನು ಉಪಯೋಗಿಸಿರುವ ಒಂದೆರಡು ಪದಗಳೂ ಆಕ್ಷೇಪಣೀಯವೆಂದು ನನ್ನ ಮಿತ್ರರು ಅನೇಕರು ಹೇಳಿದರು. ಅನಂತರ ನನಗೂ ಹಾಗೆಯೇ ತೋರಿತು. ಅದು, ಬಂಗಾರದಂಥ ಕಾವ್ಯವು ಕೆಟ್ಟುಹೋಯಿತಲ್ಲ ಎಂಬ ಒಂದು ಅಸಮಾಧಾನದಿಂದಲೂ ಆಗ್ರಹದಿಂದಲೂ ಬಂದ ಮಾತೇ ಹೊರತು ಮತ ವೈರದಿಂದಲ್ಲ , ಅದರಿಂದ ನನ್ನ ಶ್ರೀವೈಷ್ಣವಮಿತ್ರರಿಗೆ, ಯಾರಿಗಾದರೂ ಮನಸ್ಸು ನೊಂದಿದ್ದರೆ ಅವರ ಕ್ಷಮಾಪಣೆಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತೇನೆ.

ಈತನು- ತಿರುಮಲಯ್ಯಂಗಾರ್ಯನು- ರಾಜನಿಗೆ ವಿಷ್ಣುದೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಅವನನ್ನು ವಿಷ್ಣುಭಕ್ತನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದ್ದು ಸಾಲದೆ, ಅವನ ನೆಂಟರಿಷ್ಟರಾದ ಅರಸುಗಳೆಲ್ಲರೂ ವೈಷ್ಣವರಾಗುವ ಹಾಗೆ ಮಾಡುವನು. ಅವರು ಬಲವಂತಕ್ಕೆ ಮಾಘಸ್ನಾನ ಮಾಡುವರು. ತಿರುಮಲಯ್ಯಂಗಾರ್ಯನ ಅಪ್ಪಣೆಯಂತೆ ಇವರೆಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮನ್ನು ವೈಷ್ಣವರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿ ಉದ್ದಾರ ಮಾಡಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ತಮ್ಮ ಕೃತಜ್ಞತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಮಹಾರಾಜರಿಗೆ ಒಂದು ವಿಜ್ಞಾಪನಾ ಪತ್ರಿಕೆಯನ್ನು ಬರೆದು ಒಪ್ಪಿಸುವರು. ಆದರೆ ಈ ಹೊಸ ಸಂಪ್ರದಾಯವು ಅವರಿಗೆ ಒಗ್ಗಿಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಒಬ್ಬನ ಮಗ ಸತ್ತು ಹೋಗುವನು, ಮತ್ತೊಬ್ಬನ ಮನೆ ಹಾಳಾಗುವುದು, ಇನ್ನೊಬ್ಬನ ಐಶ್ವರ್ಯವು ಹೋಗುವುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಕೆಲವು ದಿನಗಳ ತರುವಾಯ ಪುನಃ ಪುನಃ ಮಹಾ ರಾಜನಿಗೆ ತಾವು ಮತ್ತೆ ಶೈವರೇ ಆಗಬೇಕೆಂದು ವಿಜ್ಞಾಪನಾಪತ್ರಿಕೆಯನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸುವರು. ರಾಜನು ಅವರ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸುವನು. ಇದರ ವಿಚಾರವು “ವಂಶರತ್ನಾಕರ”ದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಪ್ರಧಾನ ಲಿಂಗಣ್ಣಯ್ಯನನ್ನು ಔಂರಂಗಜೇಬನ ಹತ್ತಿರಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿ ಅವನಿಂದ ಬಿರುದನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸಿದ್ದು, ಅದನ್ನು ವೈಭವದಿಂದ ಮೆರವಣಿಗೆ ಮಾಡಿಸಿದ್ದು, ಪುಂಡರಾದ ಜಂಗಮರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಿಸಿದ್ದು. ಪ್ರತಿದಿನವೂ ನಾಮತೀರ್ಥದ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಗೊತ್ತಾದಷ್ಟು ಹಣ ಬರದಿದ್ದರೆ ಊಟ ಮಾಡದಿರುವುದು ಮುಂತಾದ ಈ ಕಾಲದ ಒಂದೊಂದು ಸಂಗತಿಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡೂ ಒಂದೊಂದು ಅಧ್ಯಾಯವನ್ನಾದರೂ ಬರೆಯಬಹುದು.

ಇವರಾದ ಮೇಲೆ, ಹೈದರಾಲಿಗೆ ಮುಂಚೆ, ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾದ ರಾಜರು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ಆದರೂ ರಾಜರಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾದ ಮಹಾಪ್ರಬಲರೂ ವ್ಯಾಪಕರೂ ಆದ ದಳವಾಯಿ ದೇವರಾಜಯ್ಯ ಕರಾಚೂರಿ ನಂಜರಾಜಯ್ಯ ಎಂಬಿಬ್ಬರು ರಾಜನಿರ್ಮಾಣಕರಾಗಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ತಮ್ಮ ಕೈಯಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಇಷ್ಟು ಹೊತ್ತಿಗೆ ಇಂಗ್ಲಿಷರೊಡನೆ ಯುದ್ದಗಳು ಆರಂಭವಾಗಿದ್ದುವು; ಈ ಮಧ್ಯೆ ಹೈದಲಾಲಿಯು ಮೆಲ್ಲಮೆಲ್ಲಗೆ ಪ್ರಾಬಲ್ಯಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತ ಇವರನ್ನು ಮೂಲೆಗೆ ಕೂರಿಸಿದನು.

ಹೈದರನ ಕಾಲದಿಂದ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಮೈಸೂರು ಚರಿತ್ರೆಗೆ ಬೇಕಾದಷ್ಟು ಸಾಮಗ್ರಿಗಳು ಸಿಕ್ಕುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಿಕೊಡುವ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಹೈದರಾಲಿಯ ಮೇಲೆ M.M.D.L.T. ಎಂಬ ಒಬ್ಬ ಫ್ರೆಂಚ್ ಗ್ರಂಥಕರ್ತನು ಬರೆದಿರುವ ಚರಿತ್ರೆಯು ಬಹುರಸವತ್ತಾಗಿದೆ. ಈ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಓದುತ್ತ ಓದುತ್ತ ಅಲ್ಲಲ್ಲೇ ನೆಪೋಲಿಯನ್ನನ ಜ್ಞಾಪಕ ಬರುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಗ್ರಂಥಕರ್ತನು ಹೈದರನನ್ನು ನೇಪೋಲಿಯನ್ನಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿ ಬರೆದಿದ್ದಾನೆ.*

* "The meteoric rise of Hyder from a common soldier to the head of a powerful and orderly state has a parallel in the rise of Napoleon- the other great foe of the English during the second half of the eighteenth century. The dynasty of Hyder was to use the words of a distinguished writer, Napoleonic in the suddenness of its rise, the brilliancy of its success and the completeness of the overthrow.... His son Tippu has not the masterful resources of his father, nor any sympathy with his subjects…. The throne founded by genius was lost by the recklessness of a vain successor."- An Account of the campaign of Mysore (1799) by Sir Alexander Allen. page117.

ಕನ್ನಡ ಚರಿತ್ರಕಾರರು ಹೈದರನಿಗೆ ಬಹಳ ಗೌರವಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಯಾವಾಗಲೂ ಅವನನ್ನು “ನವಾಬರು” ಎಂದು ಬಹುವಚನದಿಂದ ನಿರ್ದೇಶಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಟಿಪ್ಪೂಸುಲ್ತಾನನ ಮೇಲೆ ಇವರೇ ವಿಷ ಕಾರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ಹೈದರನು ಎಂಥ ಗುಣವಂತನಾಗಿರಬೇಕೆಂಬುದು ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತದೆ. ಹೈದರನಿಗೆ ಬಂದ ಕೆಟ್ಟ ಹೆಸರಿಗೆ ಬಹಳಮಟ್ಟಿಗೆ ಅವನ ಶತ್ರುಗಳು ಬರೆದ ಚರಿತ್ರೇಯೇ ಕಾರಣವೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ. ಹೈದರನು ಸಾಯುವಾಗ ಪೂರ್ಣಯ್ಯನವರೇ ಮುಂತಾದವರನ್ನು ಕರೆಸಿ ಟಿಪ್ಪೂಸುಲ್ತಾನನಿಗೆ ಅವರ ಮೂಲಕ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿಕಳುಹಿಸಿದನಂತೆ;..... ದೊರೆಗಳಾದ ಇಮ್ಮಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರು ಸ್ವಲ್ಪ ಚಾಕರಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ನನಗೆ ಸರ್ವಾಧಿಕಾರವನ್ನೇ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದರಿಂದ ನಾನು ನಮ್ಮಕ್ ಹರಾಮನೆಂದೆನ್ನಿಸಿಕೊಳ್ಳದೆ ಇದುವರೆಗೂ ಸ್ವಾಮಿಭಕ್ತಿಯಿಂದಲೇ ಚಾಕರಿಮಾಡಿಕೊಂಡು ಬಂದೆನು. ಮುಂದೆ ನನ್ನ ಮಗ ಟಿಪ್ಪೂಸುಲ್ತಾನನು ಇದೇ ಮೇರೆಗೆ ನಡೆದುಕೊಂಡೆರೆ ಈ ಅಧಿಕಾರವು ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಹಾಗಿಲ್ಲದೆ ದುಷ್ಟರ ಮಾತುಗಳಿಂದಲೂ ಅವನ ದುರ್ನಡತೆಯಿಂದಲೂ ಏನಾದರೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಡಮೆಯಾಗಿ ನಡೆದರೆ, ಈ ಅಧಿಕಾರವು ಹೋಗಿ ಮುಂದೆ ಅವನೂ ಕೆಟ್ಟುಹೋಗುವನು.....*

ಅದು ಹೇಗಾದರೂ ಇರಲಿ ಕಾದಂಬರೀಕಾರನು ತನ್ನ ಪ್ರತಿಭಾಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಬೇಕಾದಹಾಗೆ ಉಪಯೋಗಿಸಬಹುದು. ಹೈದರನು ರಾಜನಿಗೆ ಕೃತಜ್ಞನಾಗಿದ್ದ ಸತ್ಸೇವಕನೆಂದು ಬೇಕಾದರೂ ವರ್ಣಿಸಬಹುದು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಧರ್ಮಬುದ್ದಿಯೂ ಕರ್ತವ್ಯಪರತೆಯೂ ಇದ್ದ ತನಕ ಅವನಿಗೆ ಎಲ್ಲವೂ ಒಳ್ಳೆಯದಾಗುತ್ತಿತ್ತೆಂದೂ, ಕೊನೆಗೆ ಅವನಿಗೆ ಧನಲೋಭ ರಾಜ್ಯಲೋಭಗಳು ಹುಟ್ಟಿ ಅದರಿಂದ ಕೇಡಾಯಿತೆಂದೂ ಹೇಳಬಹುದು. ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಮೊದಲಿನಿಂದಲೂ ತಂತ್ರಿಯಾಗಿದ್ದು “ವಿಷಯಕುಂಭಂ ಪಯೋಮುಖಂ” ಎಂಬಂತೆ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಮಂಕುಬೂದಿಯನ್ನೆರಚಿ ಸ್ವಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ನಿರತನಾಗಿದ್ದನೆಂದು ಬೇಕಾದರೂ ವರ್ಣಿಸಬಹುದು. ಅಂತು, ನನಗೆ ಹೈದರನನ್ನೂ ಮುಮ್ಮಡಿಕೃಷ್ಣರಾಜವೊಡೆಯರನ್ನೂ ಜನರು ಅನ್ಯಾಯವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚು ದೂರು ಮಾಡಿರುವರೆಂದು ತೋರುವುದು. ಅವರಲ್ಲಿ ದುರ್ಗುಣಗಳೇನೋ ಇದ್ದುವು; ಆದರೆ ಅವುಗಳನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿರುವಂತೆ ಅವರಲ್ಲಿದ್ದ ಔದಾರ್ಯ ಉದಾತ್ತತೆ, ವಿದ್ಯಾಪಕ್ಷಪಾತ ಮುಂತಾದ ಸುಗುಣಗಳನ್ನು ಅವರ ದುರ್ಗುಣಗಳಿಗೆ ಕಾರಣಗಳನ್ನೂ ಸರಿಯಾಗಿ ಯಾರೂ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿಲ್ಲವೆಂದು ಧಾರಾಳಾವಾಗಿ ಹೇಳಬಹುದು. ಕೃಷ್ಣರಾಜವೊಡೆಯರ ಆಳಿಕೆಯು ಟಿಪ್ಪೂಸುಲ್ತಾನನ ಆಳ್ವಿಕೆಯಾದ ಮೇಲೆ ಬಂದರೂ, ಈ ಪ್ರಸ್ತಾಪ ಬಂದಾಗ ಕೃಷ್ಣರಾಜವೊಡೆಯರ ವಿಚಾರವಾಗಿ ’ವಂಶರತ್ನಾಕರ’ದಿಂದ ಕೆಲವು ಅಂಶಗಳನ್ನು ತೆಗೆದು ಬರೆಯುತ್ತೇನೆ.

"ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪೆನಿಯವರು ಟಿಪ್ಪುಸುಲ್ತಾನನ ಮರಣಾನಂತರ ಮೂರರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನು ಶ್ರಿಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರಿಗೆ ಕೊಟ್ಟರಷ್ಟೆ. ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರು ಬಹಳ ಚಿಕ್ಕವಯಸ್ಸುಳ್ಳವರಾಗಿದ್ದರು. ೧೮೧೧ ನೇ ಇಸವಿಯವರೆಗೂ ಪೂರ್ಣಯ್ಯನವರು ದಿವಾನಗಿರಿಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಸಾಧ್ಯವಾದಮಟ್ಟಿಗೂ ಚೆನ್ನಾಗಿಯೇ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪರಿಪಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಪೂರ್ಣಯ್ಯನವರೇ ಆಗಲಿ ಅಥವಾ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪೆನಿಯವರೇ ಆಗಲಿ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರಿಗೆ ರಾಜ್ಯಭಾರಕ್ಕೆ ಅವಶ್ಯವಾದ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಸಲಿಲ್ಲ. ರಾಜ್ಯಭಾರದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಆಕ್ಷೇಪಣೆಗಳೂ ಇಲ್ಲದೆ ಆಡಳಿತಗಳನ್ನು ನಡೆಸಿಕೊಂಡು ಬಂದರೆ ತಾವು ಕೃತಕೃತ್ಯರಾದೆವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಪೂರ್ಣಯ್ಯನವರು ರಾಜ್ಯಭಾರವನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದರು. ತಮ್ಮ ಪಗದೀ ಹಣವು ಸರಿಯಾಗಿ ಬಂದರೇ ಸಾಕೆಂದು ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪೆನಿಯವರು ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಉದಾಸೀನರಾಗಿದ್ದರು.

ಅನಂತರದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರು ರಾಜ್ಯ ಪರಿಪಾಲನೆ ಮಾಡುವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪರಿವಾರಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಕೆಲವು ದುಷ್ಟ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ನಾನಾ ವಿಧವಾದ ಹಿಂಸೆಗಳನ್ನು ತಾಳಲಾರದೆ ಮಂಜರಾಬಾದು ನಗರ ಮುಂತಾದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಜನಗಳು ಹಂಗಾಮು ಮಾಡಿದರು. ದೇಶದಲ್ಲಿ ತಹಬಂದಿ ತಪ್ಪುವುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಈ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ದೇಶವನ್ನು ತಹಬಂದಿಗೆ ತಂದು ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸುತ್ತೇವೆಂದು ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪೆನಿಯವರು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿಕೊಂಡರು. ರಾಜ್ಯ ಪರಿಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಒಬ್ಬ ಚೀಫ್ಕಮಿಷನರನ್ನು ನೇಮಿಸಿದರು. ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಜನಗಳು ಮೈಸೂರು ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ವಹಿಸುವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಜನ ದೊಡ್ಡ ಮನುಷ್ಯರು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಅವರಿಗೆ ಕೊಡತಕ್ಕ ಕೆಲಸವಿಲ್ಲವೆಂತಲೂ ತಾವು ಅವರೊಡನೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಿ ಓಡಿಸಿಬಿಡುತ್ತೇವೆಂತಲೂ ದೊರೆಗಳಿಗೆ ಅರಿಕೆಮಾಡಿಕೊಂಡರು,ಶ್ರೀಮಾನ್ ಮಹಾರಾಜರವರು ಇದು ಅನುಚಿತವಾದದ್ದೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ವಿನಯಪೂರ್ವಕವಾಗಿಯೇ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಇಂಗ್ಲಿಷರ ಸ್ವಾಧೀನಮಾಡಿದರು. ಸರ್ ಮಾರ್ಕ್ ಕಬ್ಬನ್ ಸಾಹೇಬರವರು ಕಮೀಷನರಾಗಿದ್ದ ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳೊಳಗೆ ರಾಜ್ಯವು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಹಬಂದಿಗೆ ಬಂತು.

ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ವಾಪಸು ಕೊಡಬೇಕೆಂಬುದಾಗಿ ಕೇಳುವುದಕ್ಕೆ ಉಪಕ್ರಮಮಾಡಿದರು. ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪೆನಿಯವರು ಕಾಲಹರಣ ಮಾಡುತ್ತಲೇ ಬಂದರು. ಸರ್ ಮಾರ್ಕ್ ಕಬ್ಬನ್ ಸಾಹೇಬರವರು ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯಭಾರವು ಬಹಳ ಧರ್ಮದಿಂದ ನಡೆಯುವಂತೆ ಅನೇಕ ಒಳ್ಳೆಯ ಏರ್ಪಾಡುಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ಶ್ರೀಮಾನ್ ಮಹಾರಾಜರವರು ರಾಜ್ಯಭಾರವನ್ನು ತಮಗೆ ವಾಪಸು ಕೊಡಬೇಕೆಂದು ೩೪ನೇ ಇಸವಿಯಿಂದ ೬೧ನೇ ಇಸವಿಯವರೆಗೂ ಅನೇಕ ಪತ್ರಿಕೆಗಳನ್ನು ಬರೆದುಕೊಂಡರು. ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪೆನಿಯವರು ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದಕ್ಕೂ ಸದುತ್ತರವನ್ನು ಕೊಡಲಿಲ್ಲ. ೧೮೬೧ನೇ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಸರ್ ಮಾರ್ಕ್ ಕಬ್ಬನ್ ಸಾಹೇಬರವರು ವಿಲಾಯಿತಿಗೆ ಹೋಗುವುದಕ್ಕೋಸ್ಕರ ಕಮಿಷನರ್ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ರಾಜೀನಾಮೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟರು. ಇವರು ಇರುವವರೆಗೂ ರಾಜ್ಯಭಾರವು ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಜನಗಳದಾಗಿದ್ದಾಗ್ಯೂ ರಾಜ್ಯಭಾರದ ಖರ್ಚುಗಳು ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದ್ದವು. ರಾಜ್ಯದ ಖಜಾನೆಯು ತುಂಬಿತ್ತು. ಇವರ ಅನಂತರ ಮಿಸ್ಟರ್ ಬೌರಿಂಗ್ ಸಾಹೇಬರವರು ಕಮೀಷನರಾಗಿ ಬಂದರು. ಇವರು ಅನೇಕ ಹೊಸ ಏರ್ಪಾಡುಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ಅನೇಕ ಇಲಾಖೆಗಳನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಿಗೆಲ್ಲ ಯೂರೋಪಿಯನರನ್ನು ತಂದಿಟ್ಟು ಅವರಿಗೆಲ್ಲಾ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಸಂಬಳಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ಖಜಾನೆ ಬರಿದಾಗುವುದಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಅನೇಕ ಪ್ರಯತ್ನಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ಅದರಿಂದೀಚೆಗೆ ಬಂದ ಮಿಸ್ಟರ್ ಸ್ಯಾಂಡರ್ಸ್ ಸಾಹೇಬರವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕ್ಷಾಮವು ಬಂತು. ಜನಗಳಿಗೆ ಉಪಕಾರ ಮಾಡುತ್ತೇವೆಂದು ಖಜಾನೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ೮೦ಲಕ್ಷ ರೂಪಾಯಿಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಇನ್ನು ೮೦ಲಕ್ಷ ರೂಪಾಯಿಗಳ ಸಾಲವನ್ನು ಮಾಡಿ ರಿಲೀಫ್ ಕಿಚನ್ಗಳನ್ನು ಅಂದರೆ ಕ್ಷಾಮದ ನಿವಾರಣಾರ್ಥವಾದ ಅನ್ನಸತ್ರಗಳನ್ನು ಏರ್ಪಾಡು ಮಾಡಿದರು; ಇವುಗಳಿಗೆ ಹೋದ ಅನಾಥರಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷಾಂತರ ಜನಗಳು ಸರಿಯಾದ ಪೋಷಣೆಯಿಲ್ಲದೆ ಮೃತರಾದರು.

ಶ್ರೀಮನ್ ಮಹಾರಾಜರವರು ಪುತ್ರಸ್ವೀಕಾರ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳದೆ ಇದ್ದರೆ ಈ ರಾಜ್ಯವು ನಿರುಪಾಧಿಕ ಸರ್ವಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸಿಕ್ಕುವುದೆಂದು ಕೆಲವು ಜನ ಯೂರೋಪಿಯನರು ನೀರೀಕ್ಷಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಶ್ರಿಮನ್ ಮಹಾರಾಜರವರು ಪುತ್ರಸ್ವೀಕಾರವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಅನಂತರದಲ್ಲಿ ಇಂಡಿಯಾ ಗೌರ್ನಮೆಂಟಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದರು. ಈ ಸ್ವೀಕಾರವನ್ನು ಮಂಜೂರಾಗದ ಹಾಗೆ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಕೆಲವರು ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿದರು. ಅದಾಗ್ಯೂ ನಿಸ್ಪೃಹರಾದ ಅನೇಕ ದೊಡ್ಡ ಮನುಷ್ಯರು ಶ್ರೀಮಾನ್ ಮಹಾರಾಜರವರು ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಸ್ವೀಕಾರವು ಸಿದ್ಧವಾದದ್ದೆಂದು ನಿಷ್ಕರ್ಷೆಮಾಡಿಸಿದರು. ಶ್ರೀಮನ್ ಮಹಾರಾಜರವರಿಗೆ ತಾವು ಬದುಕಿರುವಾಗಲೇ ಪುನಃ ರಾಜ್ಯಭಾರವನ್ನು ಹೊಂದಬೇಕೆಂದು ಬಹಳ ಅಭಿಲಾಷೆಯಿತ್ತು. ಈ ಅಬಿಲಾಷೆಯು ನೆರವೇರಲು ತಕ್ಕ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತೇವೆಂದು ಹೇಳಿ ಕೆಲವು ಜನಗಳೂ ಬಹಳ ದ್ರವ್ಯವಂತರಾದರು. ರಾಜ್ಯಭಾರವನ್ನು ಪುನಃ ಹೊಂದುವುದಕ್ಕೆ ಮಾಡಿದ ಪ್ರಯತ್ನಗಳೆಲ್ಲಾ ಸಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆಯೇ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರವರು ೧೮೬೮ನೇ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಭಗ್ನ ಮನೋರಥರಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗ ಸೋಪಾನವನ್ನಡರಿದರು."*

*ವಂಶರತ್ನಾಕರ - ಪುಟ ೩೮೯-೩೯೨.

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ನವಾಬರ ಕಾಲ</h2>

ಹೈದರಾಲಿಯ ಕಾಲದ ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿಂದ ಈಚಿನ ಮೈಸೂರು ಚರಿತ್ರೆಯು ನಮಗೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ತಿಳಿದು ಬಂದಿದೆ. ಈ ಭಾಗಗಳ ಮೇಲೆ ಆಯಾ ಕಾಲದಲಿಯೇ ಇದ್ದವರೂ ಮತ್ತು ಈಚಿನವರೂ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಫ್ರೇಂಚ್ ಪಾರ್ಸಿ ಮುಂತಾದ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಇವುಗಳನ್ನು ಹುಡುಕಿದರೆ ಕಾದಂಬರಿಗೆ ಯಥೇಚ್ಛವಾಗಿ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳು ಸಿಕ್ಕುವುವು. ಅವುಗಳೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಈ ಉಪನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸುವುದು ಅಸಾಧ್ಯ. ಆದ್ದರಿಂದ ಉದಾಹರಣೆಗಾಗಿ ಹೈದರನ ಆಳಿಕೆಯಿಂದ ಒಂದು ಸಂಗತಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತೇನೆ:-

ಬಿದುರೂರಿನ ಬಸಪ್ಪನಾಯಕನು ೧೭೫೫ರಲ್ಲಿ ಕಾಲವಾಗಲು ಅವನ ಹೆಂಡತಿಯೂ ಚೆನ್ನಬಸವಯ್ಯನೆಂಬ ಅವನ ದತ್ತುಪುತ್ರನೂ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ರಾಣಿಯು ನಿಂಬಯ್ಯನೆಂಬವನನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ದುರ್ನಡತೆಗೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದಳು. ಇದು ಆಕೆಯ ಮಗನಿಗೆ ತಿಳಿದು ಅವನು ಆಕ್ಷೇಪಿಸಿದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವನ ಕಾಟವೇ ಇಲ್ಲದಂತೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಉತ್ತಮವೆಂದು ಯೋಚಿಸಿ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಒಬ್ಬ ಜಟ್ಟಿಯನ್ನು ಗೊತ್ತುಮಾಡಿ ಅವನಿಂದ ಚೆನ್ನಬಸವಯ್ಯನನ್ನು ಕತ್ತುಮುರಿಸಿ ಕೊಲ್ಲಿಸಿದರು. ಸೋಮಶೇಖರನೆಂಬ ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಹುಡುಗನು ದತ್ತುವಾದನು.

ಹೀಗಿರಲು ಒಬ್ಬನು ಹೈದರನನ್ನು ಕಂಡು ತಾನು ಚೆನ್ನಬಸವಯ್ಯನೆಂದೂ ಜಟ್ಟಿಯು ತನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲದೆ ಬಿಡಲು ತಾನು ಬದುಕಿ ಬಂದೆನೆಂದೂ ತನಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಿ ಬಿದುರೂರಿನ ಸಂಸ್ಥಾನವನ್ನು ಕೊಡಿಸಬೆಕೆಂದೂ ಬಂದು ಹೇಳಿಕೊಂಡನು. ಹೈದರನಿಗೆ ಇಷ್ಟು ನೆಪ ಸಿಕ್ಕಿದ್ದೇ ಸಾಕು, ಅವನು ಸೈನ್ಯವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೊರಟು ಚೆನ್ನಬಸವಯ್ಯನನ್ನು ಉದ್ದಾರ ಮಾಡುವೆನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತ ಬಿದುರೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಹತ್ತಿರಕ್ಕೆ ಬಂದು ಅಲ್ಲಿನ ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮ ರಾಜನನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕೆಂದು ಹೇಳಿ ಕಳುಹಿಸಿದನು. ಶಿವಮೊಗ್ಗೆಯು ಹೈದರನ ಸ್ವಾಧೀನವಾಯಿತು. ಅಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಸುಮಾರು ಒಂದು ಲಕ್ಷವರಹವುಳ್ಳ ನಿಧಿಯು ಸಿಕ್ಕಲು ಅದರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಲಕ್ಷ ರೂಪಾಯಿಗಳಷ್ಟನ್ನು ತನ್ನ ಸೈನಿಕರಿಗೆ ಹಂಚಿ ಅವರನ್ನು ಉತ್ಸಾಹಗೊಳಿಸಿದನು. ಈಗ ಅವನು ಹಿಂತಿರುಗಿ ಹೊರಟು ಹೊಗುವುದಾದರೆ ನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷ ವರಹಗಳನ್ನು ಕೊಡುವುದಾಗಿ ರಾಣಿಯು ಹೇಳಿ ಕಳುಹಿಸಿದಳು.ಆದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ನವಾಬನು ಒಪ್ಪಲಿಲ್ಲ. ಕುಂಸಿಗೆ ಬಂದಾಗ ಅಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನ ರಾಜನ ಹತ್ತಿರ ಮಂತ್ರಿಯಾಗಿದ್ದು ಈಗ ಸೆರೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಲಿಂಗಣ್ಣನು ದೊರಕಿ ತಾನು ದೇಶದ ಸ್ವರೂಪ ಸ್ವಭಾವಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ತಿಳಿಸುವುದಾಗಿಯೂ ಯಾವ ತೊಂದರೆಯೂ ಇಲ್ಲದಂತೆ ಅವನನ್ನು ಗುಪ್ತಮಾರ್ಗದಿಂದ ಬಿದುರೂರಿನ ಕೋಟೆಯೊಳಕ್ಕೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುವುದಾಗಿಯೂ ಮಾತು ಕೊಟ್ಟನು. ಮುಂದಕ್ಕೆ ಏಟೂರಿನ ಮೇಲೆ ಹೋಗುತ್ತಿರಲು ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಕಾವಲುಗಾರರು ಸೈನ್ಯದ ಮೇಲೆ ಗುಂಡು ಹಾರಿಸಿದರು. ಹೈದರನು ಅವರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ಅವರ ಕಿವಿ ಮೂಗುಗಳನ್ನು ಕುಯ್ಯಿಸಿ ಓಡಿಸಿದನು. ಅವನು ಅನಂತಪುರದ ಹತ್ತಿರಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ರಾಣಿಯು ಹನ್ನೆರಡು ಲಕ್ಷ ವರಹಗಳನ್ನು ಕೊಡುವುದಾಗಿಯೂ ರಾಜಧಾನಿಯ ಹತ್ತಿರಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ಹದಿನೆಂಟು ಲಕ್ಷ ವರಹಗಳನ್ನು ಕೊಡುವುದಾಗಿಯೂ ಅದನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಅವನು ಹೊರಟು ಹೋಗಬೇಕೆಂದೂ ಹೇಳಿ ಕಳುಹಿಸಿದಳು. ಆದರೆ ಹೈದರನು ಇದು ಯಾವುದಕ್ಕೂ ಒಪ್ಪಲಿಲ್ಲ

ಇದರಿಂದ ರಾಣಿಗೂ ಅವಳ ಇನಿಯನಿಗೂ ಹೆದರಿಕೆಯುಂಟಾಗಿ ಇಬ್ಬರೂ ಬಲ್ಲಾಳರಾಯನ ದುರ್ಗಕ್ಕೆ ಓಡಿ ಹೋದರು. ಆದರೆ ಹೋಗುವುದಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆ ರಾಣಿಯು ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಭಂಡಾರವನ್ನು ಬೇರೆ ಕಡೆಗೆ ಸಾಹಿಸಬೆಕೆಂದೂ ಅಷ್ಟಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅರಮನೆಗೂ ಖಜಾನೆಗೂ ಬೇಂಕಿ ಇಡಬೇಕೆಂದೂ ಹೇಳಿ ಅದೇ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಕೆಲವರನ್ನು ನೇಮಕಮಾಡಿ ಹೋಗಿದ್ದಳು.

ಹೈದರನು ಬಂದು ರಾಜಧಾನಿಯನ್ನು ಮುಂದುಗಡೆಯಿಂದ ಮುತ್ತುವಂತೆ ನಟಿಸುತ್ತ ಲಿಂಗಣ್ಣನು ತೋರಿಸಿದ ಗುಪ್ತಮಾರ್ಗವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಹಿಂದುಗಡೆಯಿಂದ ಊರಿಗೆ ಪ್ರವೇಶಮಾಡಿದನು. ಕೂಡಲೆ ರಾಣಿಯು ಗೊತ್ತುಮಾಡಿದ್ದ ಜನರು ಅರಮನೆಗೆ ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಹತ್ತಿಸಿ ಬಿಟ್ಟರು. ಹಿಂದೆ ಇಂಥ ಆವಾಂತರವನ್ನೇ ಕಂಡು ಅರಿಯದ ಪ್ರಜೆಗಳು ಈಗ ಗಾಬರಿಯಿಂದ ಚಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿಯಾಗಿ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿದ್ದ ಕಾಡುಗಳಿಗೂ ಗುಡ್ಡಗಳಿಗೂ ಓಡಿಹೋಗಿ ಅವಿತುಕೊಂಡರು . ಕುಬೇರನ ಪಟ್ಟಣದಂತಿದ್ದ ಆ ಊರು ದಿಕ್ಕೇ ಇಲ್ಲದಂತಾಗಿ ಹೈದರನ ಕೈವಶವಾಯಿತು. ಅಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಸುಮಾರು ಒಂದು ಕೋಟಿ ಇಪ್ಪತ್ತು ಲಕ್ಷ ಪೌಂಡಿನಷ್ಟು ದ್ರವ್ಯ ಸಿಕ್ಕಿತೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಅನಂತರ ಚೆನ್ನಬಸವಯ್ಯನು ನಿಜವಾದವನಲ್ಲವೆಂದು ತಿಳಿದು ಬಂದಂತೆ ಮಾಡಿ, ಹೈದರನು ಅವನನ್ನೂ ರಾಣಿ ನಿಂಬಯ್ಯ ಸೋಮಶೇಖರ ಇವರನ್ನೂ ಮದ್ದಗಿರಿಯ ದುರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸೆರೆಯಿಡಿಸಿದನು.*

*ವಿಲ್ಕ್ಸ್ ರವರ ಚರಿತ್ರೆ : ಮೊದಲನೆಯ ಭಾಗ, ಪುಟ ೪೪೭-೪೫೭.

ಈ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಬೇಕಾದರೆ, “ಹ್ಯಾಂಲೆಟ್”ನಂಥ ಕಥೆಯಾಗಿ ಮಾಡಬಹುದಲ್ಲವೇ?

ಹೈದರನ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನೋದುತ್ತೋದುತ್ತ ಮೊಗಲರಿಗೂ ರಾಜಪುತ್ರರಿಗೂ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಯುದ್ದಗಳು ಜ್ಞಾಪಕಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತವೆ. ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪಾಳೆಯಗಾರರೂ ನಾಯಕರೂ ಹೈದರನನ್ನು ಅನೇಕ ವೇಳೆ ಕಣ್ಣು ಕಣ್ಣು ಬಿಡಿಸಿಬಿಟ್ಟರು. ಅವರು ದುರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿಕೊಂಡರೆಂದರೆ, ಮದ್ದು ಗುಂಡು ಫಿರಂಗಿಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಿ ಮುತ್ತಿಗೆ ಹಾಕಿದರೂ ವರ್ಷಗಟ್ಟಲೆ ಜಗ್ಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಕೆಲವು ವೇಳೆ ಹೈದರನೂ ವಿಮುಖನಾಗಿ ಬರಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಅಥವಾ ಜಯಿಸಿದರೂ ಅವನು ತನ್ನ ಬೆನ್ನು ತಿರುಗಿಸುತ್ತಲೇ ಈ ನಾಯಕರು ತಾವೇತಾವಾಗುತ್ತಿದ್ದರು. ದೇವನಹಳ್ಳಿಯ ಪಾಳೆಯಗಾರನನ್ನು ಇದಕ್ಕೆ ಒಂದು ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿ ಹೇಳಬಹುದು.*

*ವಿಲ್ಕ್ಸ್ ರವರ ಚರಿತ್ರೆ : ಮೊದಲನೆಯ ಭಾಗ ಪುಟ ೪೪೪-೪೪೬.

ಟಿಪ್ಪೂಸುಲ್ತಾನನ ಆಳ್ವಿಕೆಗೆ ಬಂದೆವೆಂದರೆ, ಅವನ ಕ್ರೌರ್ಯ ಕಠೋರತೆ ನಿರ್ದಯತ್ವ ಮುಂತಾದವುಗಳು ನೆನಪಿಗೆ ಬಂದು ಮೈಕೈ ಪರಚಿಕೊಳ್ಳುವ ಹಾಗಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನು ದರ್ಮಾವತಾರವೆಂದು ಹೇಳುವ ಮಹಮ್ಮದೀಯರೂ ಕೂಡ ಅವನ ನಡತೆಯಲ್ಲಿ ಕುಂದುಕೊರತೆಗಳನ್ನು ಎಣಿಸದೆ ಇಲ್ಲ.* ಅವನಿಗೆ ಸಿಟುಬಂದಾಗ ನನ್ನವರು ತನ್ನವರು, ಮಿತ್ರರು ಶತ್ರುಗಳು, ಉಪಕಾರ ಮಾಡಿದವರು ಅಪಕಾರ ಮಾಡಿದವರು ಎಂಬ ಯಾವ ಜ್ಞಾನವೂ ಇರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಇದಕ್ಕೆ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿ ಒಂದು ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಇದು ಎಂಥ ಉತ್ತಮವಾದ ವಿಷಾದನಾಟಕಕ್ಕೆ ವಸ್ತುವಾಗಬಹುದೆಂಬುದು ಪಾಠಕರಿಗೇ ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ವಲ್ಪ ಕಷ್ಟ ಪಟ್ಟು ಬರೆದರೂ ಸಾಕು, ಉತ್ತಮವಾದ ಕಾದಂಬರಿಯಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಏನೂ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ:-

*ಈ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹತ್ತಿಕೊಂಡಿರುವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇತರ ವಿವಾದವು ಆಗಲೂ ರೂಪಾಂತರದಲ್ಲಿ ಇತ್ತೆಂದು ಮುಂದೆ ಹೇಳುವ ವಾಕ್ಯಗಳಿಂದ ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತದೆ:-

"ಸುಲ್ತಾನನಿಗೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಹಿಂದುಗಳು ಮುಂತಾದ ಜನರನ್ನು ಕಂಡರೆ ಸುತರಾಂ ಆಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲವಾದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಮುಸಲ್ಮಾನರನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಮತ್ತಾರನ್ನೂ ತನ್ನವರೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸರ್ವಪ್ರಯತ್ನದಿಂದಲೂ ಅವರಿಗೆ (ಮುಸಲ್ಮಾನರಿಗೆ) ಅನುಕೂಲಮಾಡಿಕೊಟ್ಟು ಅವರನ್ನು ಮುಂದಕ್ಕೆ ತರುವುದೇ ಅವನ ಮುಖ್ಯೋದ್ದೇಶವಾಗಿತ್ತು. ಈ ಉದ್ದೇಶವು ಈಡೇರುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಓದುವುದಕ್ಕೆ ಬರೆಯುವುದಕ್ಕೆ ಕೂಡ ಬರದ ಕೆಲವು ಮುಸಲ್ಮಾನರನ್ನು ಅರಿಸಿಕೊಂಡು ಅವರನ್ನು ಖಜಾನೆಯ ಮಿರ್ಸಾಗಳಾಗಿಯೂ.. ಗೊತ್ತುಮಾಡಿದನು ; ಎಲ್ಲ (ಕೆಲಸಗಳಿಗೂ) ಮುಸಲ್ಮಾನರೇ ಆದರು. ದೇಶಮುಖಿ ದೇಶಪಾಂಡೆ ಕರ್ಣಂ ಕಾನೂನ್ಗೋ ಮುಂತಾದ ನೌಕರಿಗಳಲ್ಲಿದ್ದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಅವರ ಸ್ಥಾನಗಳಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿ ಮುಳುಗಿಸಿಬಿಡಬೇಕೆಂಬುದು ಸುಲ್ತಾನನ ಯೋಚನೆಯಾಗಿತ್ತು. ಅದರಂತೆ ಅವರಿಗೆಲ್ಲಾ ಕೂಡಲೇ ನೌಕರಿಗಳೇನೋ ಹೋದವು. ಆದರೂ ಈ ಜನರು ಆಶ್ರಯದಿಂದಲೂ ಕೆಲಸಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ತಮಗೆ ಇದ್ದ ಅನುಭವದಿಂದಲೂ, ಅಮೀಲರು ಅಸೂಫರು ಮುಂತಾದ ಅಧಿಕಾರಿಗಳೊಡನೆ ಸೇರಿಕೊಂಡು ಸುಲ್ತಾನನಿಗೆ ತಿಳಿಯದ ಹಾಗೆ ಎಂದಿನಂತೆಯೇ ರೆವಿನ್ಯೂ ಕೆಲಸಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದುಕೊಂಡೇ ಇದ್ದರು . ರೆವಿನ್ಯೂ ವಿಚಾರಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಬ್ಯಾಹ್ಮಣರಿಗಿದ್ದ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದು ಅವರನ್ನು ನಂಬಿಕೊಂಡು ಅಸೂಫರೂ ಅಮೀಲರೂ ಸರ್ಕಾರದ ಕೆಲಸವನ್ನು ಒತ್ತರಿಸಿಬಿಟ್ಟು ಯಾವ ಹೆದರಿಕೆಯೂ ಇಲ್ಲದೆ ಹಗಲೂ ರಾತ್ರಿಯೂ ಗಾಯನ ನರ್ತನ ಮುಂತಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಸುಖವಾಗಿ ಕಾಲಕಳೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಹೀಗಿರಲು ಸುಲಿಗೆಕೋರರಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ತಮ್ಮ ಮನಸ್ಸು ಬಂದಂತೆ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳನ್ನು ಕೊಳ್ಳೆ ಹೊಡೆದು ಬಂದದ್ದರಲ್ಲಿ ಅರ್ಧವನ್ನು ಅಸೂಫರಿಗೂ ಅಮೀಲರಿಗು ಕೊಟ್ಟು ಉಳಿದ ಅರ್ಧವನ್ನು ತಾವು ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು.

ಸುಲ್ತಾನನಿಗೆ ಬೇರೆ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಇವೆಲ್ಲಾ ತಿಳಿದುಬಂದರೂ ಈ ಅಪ್ರಾಮಾಣಿಕರ ಆಣೆಭಾಷೆಗಳನ್ನು ಕೇಳಿಕೊಂಡು ಅಪರಾಧಿಗಳಾದವರನ್ನು ಶಿಕ್ಷಿಸಲೂ ಇಲ್ಲ. ಅವರ ದುರ್ಮಾರ್ಗಕ್ಕಾಗಿ ಕೋಪವನ್ನು ತೋರಿಸಲೂ ಸಹ ಇಲ್ಲ.” – “ಮೈಲ್ಸ್”ರವರ ಟಿಪ್ಪೂಸುಲ್ತಾನನ ಚರಿತ್ರೆ (ಪಾರ್ಸಿಗ್ರಂಥದ ಭಾಷಾಂತರ) ಪುಟ ೨೩೦-೨೩೨.

ಟಿಪ್ಪುಸುಲ್ತಾನನು ಪಟ್ಟಕ್ಕೆ ಬಂದ ತರುಣ; ಆಗ ಆಯಾಸ್ ಖಾನನೆಂಬ ಅಧಿಕಾರಿಯು ದ್ರೋಹಿಯಾಗಿ ತನ್ನ ವಶದಲ್ಲಿದ್ದ ನಗರ ಮಂಗಳೂರುಗಳನ್ನು ಇಂಗ್ಲಿಷರ ವಶಮಾಡಿ ಹಣಕಾಸನ್ನು ಹೊತ್ತುಕೊಂಡು ಬೊಂಬಾಯಿಗೆ ಓಡಿಹೋದನು. ಹೀಗೆ ಇಂಗ್ಲಿಷರ ಕೈಗೆ ಸಿಕ್ಕಿದ ನಗರದ ಕೋಟೆಯನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಸುಲ್ತಾನನ ಸೇನೆಯು ಅದಕ್ಕೆ ಮುತ್ತಿಗೆ ಹಾಕಿತು. ಈ ಮಧ್ಯೆ ಆಯಾಸ್ ಖಾನನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕಿಲ್ಲೆದಾರನಾಗಿದ್ದ ಕಾಸಿಂಖಾನನೆಂಬವನು ಸುಲ್ತಾನನಿಗೆ ದ್ರೋಹಿಯಾಗಿ ಇಂಗ್ಲಿಷರಿಗೆ ಸಹಾಯಮಾಡಿ ಅವರಿಂದ ಅಲ್ಲಿಯ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗೌರ್ನರ್ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಪಡೆದು ಇದ್ದುಕೊಂಡಿದ್ದನು. ಸುಲ್ತಾನನ ಸೇನೆಯು ಕೋಟೆಗೆ ಮುತ್ತಿಗೆ ಹಾಕಿದ್ದನ್ನು ನೋಡಿ ತನಗೆ ಉಳಿಗಾಲವಿಲ್ಲವೆಂದು ತಿಳಿದು ಸೇನಾಪತಿಯಾದ ಮಹಮ್ಮದ್ ಆಲಿಯಿಂದ ಅಭಯವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಅವನಿಗೆ ಶರಣಾಗತನಾದನು. ಉದಾರಬುದ್ದಿಯುಳ್ಳ ಸೇನಾಪತಿಯೂ ಮರೆಹೊಕ್ಕವನನ್ನು ಶಿಕ್ಷಿಸದೆ ತನ್ನ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿಯೇ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಅವನನ್ನು ಸ್ನೇಹಿತನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು. ಇದೆಲ್ಲವೂ ಟಿಪ್ಪುವಿಗೆ ತಿಳಿಯಿತು.

ಸುಲ್ತಾನನು ಕೋಪೋದ್ದೀಪ್ತನಾಗಿ ಒಂದುದಿನ ಅವನನ್ನು ಕರೆಸಿಕೊಂಡು “ನಗರದ ಕೋಟೆಯಲ್ಲಿ ಬೇಕಾದಷ್ಟು ಆಹಾರಸಾಮಗ್ರಿಗಳೂ ಯುದ್ಧಸಾಮಗ್ರಿಗಳೂ ಸೈನ್ಯವೂ ಇರಬೇಕಾದರೆ ಶತ್ರುಗಳ ಕೈಗೆ ಅದು ವಶವಾದದ್ದು ಹೇಗೆ? ಒಬ್ಬ ಕೃತಘ್ನನೂ ನೀಚನೂ ಆದ ಗುಲಾಮನು ದ್ರೋಹಮಾಡಿ ದಂಗೆಯೆದ್ದ ಮಾತ್ರದಿಂದ ಆ ಕೋಟೆಯ ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿ ನಿಯಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದ ಸದ್ವಂಶಸಂಭೂತನಾದ ನೀನು ಕರ್ತವ್ಯಬುದ್ದಿಯಿಂದ ಪ್ರತಿನಿಂತು ಒಂದುದಿನದ ಮಟ್ಟಿಗಾದರೂ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಏಕೆ ಪ್ರಯತ್ನ ಪಡಲಿಲ್ಲ?" ಎಂದು ಕೇಳಿದನು.

ಅವನು ಉತ್ತರವಾಗಿ “ಪ್ರಭು, ಬೇಕಾದಷ್ಟು ಸಾಧನ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಿದ್ದರೂ, ನಾಯಕರೂ ಇತರ ಅಧಿಕಾರಗಳೂ ದ್ರೋಹಿಯಾದ ಅಯಾಸ್ ಖಾನನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ನನ್ನ ಮಾತಿಗೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ನಡೆದು ನನಗೆ ತಿಳಿಯದಂತೆ ಗೋಪ್ಯವಾಗಿ ಶತ್ರುಗಳೊಡನೆ ಪಿತೂರಿನಡೆಸಿ ಅವರನ್ನು (ಇಂಗ್ಲಿಷರನ್ನು) ಕೊಟೆಯೊಳಕ್ಕೆ ಕರೆದುಕೊಂಡರು. ಸುಲ್ತಾನರ ಗುಲಾಮನಾದ ನಾನು ಉಪಾಯ ತೋರದೆ ಸನ್ನಿಧಿಗೆ ಬರಬೇಕೆಂದು ಹೊರಟೆ; ಆದರೆ ಶತ್ರುಗಳು ತಡೆದು ಬಿಟ್ಟರು” ಎಂದನು.

ಸುಲ್ತಾನನು, “ನೀನು ಹೇಳುವುದು ನಿಜವೇ ಎಂದು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡರೂ, ನಾಯಕರ ತುಂಟತನಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ ನೀನೇಕೆ ಸಿದ್ಧನಾಗಿರಲಿಲ್ಲ? ಆ ವರ್ತಮಾನವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಏಕೆ ಸನ್ನಿಧಿಗೆ ಹೇಳಿಕಳುಹಿಸಲಿಲ್ಲ? ಅಲ್ಲದೆ ಕೋಟೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಕೊಡುವುದೇ ಆಗ್ಯೆ ವಿವೇಕವಾದದ್ದೆಂದು ನೀನು ತಿಳಿದಿದ್ದರೆ, ಸರ್ಕಾರದ ಹಣಕಾಸುಗಳನ್ನು ಶತ್ರುಗಳು ನಿರಾತಂಕವಾಗಿ ದೋಚಿಕೊಂಡು ಹೋಗುವುದಕ್ಕೆ ಏಕೆ ಅವಕಾಶ ಕೊಟ್ಟೆ? ಮತ್ತು ನಿನ್ನ ಆಸ್ತಿಯನ್ನು ಎಷ್ಟು ಜಾಗರೂಕತೆಯಿಂದ ನೋಡಿಕೊಂಡೆಯೋ ಸರ್ಕಾರದ ದುಡ್ಡನ್ನು ಹಾಗೇ ಏಕೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ? ಈ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿಯಾದರೂ ನೀನು ಅಪ್ರಾಮಾಣಿಕನೂ ಕೃತಘ್ನನೂ ಆದ ಹಾಗಾಯಿತು.” ಎಂದನು. ಹೀಗೆ ಅವನ ತಪ್ಪನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಅವನ ಚರ್ಮವನ್ನು ಸುಲಿಸಬೇಕೆಂದು ಫೌಜುಕಛೇರಿ ಭಕ್ಷಿಯಾದ ಸೇನ್ ಅಲ್ಲಾವುದ್ದೀನಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿ ಅವನ ಸಹಾಯಕ್ಕೆ ಕೆಲವು ಸವಾರರನ್ನೂ ಸಿಪಾಯಿಗಳನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟನು. ಭಕ್ಷಿಯೂ ಸಪರಿವಾರನಾಗಿ ವದಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಅಪರಾಧಿಗೆ ಹೇಳಿ ಕಳುಹಿಸಲು ಮಹಮ್ಮದಾಲಿಯು ಅವನನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡುಬಂದು “ಇವನು ನನ್ನ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ ನೀವು ಅವನ ತಪ್ಪನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸಬೆಕು; ಇಲ್ಲವೇ ನನ್ನನ್ನು ಮೊದಲು ಕೊಂದು ಆಮೇಲೆ ಈತನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬೇಕು” ಎಂದು ಹೇಳಿದನು.

ಈ ವರ್ತಮಾನವು ಸುಲ್ತಾನನಿಗೆ ತಲುಪಲು, ಅಪರಾಧಿಯನ್ನು ಮಹಮ್ಮದಾಲಿಗೋಸ್ಕರ ಅಂದಿಗೆ ಕ್ಷಮಿಸಿದ್ದನೆಂದೂ ಆದರೆ ಅವನನ್ನು ತನ್ನ ವಶಕ್ಕೆ ಕೊಡಬೇಕೆಂದೂ ಹೇಳಿ ಕಳುಹಿಸಿದನು. ಆಮೇಲೆ ಮಹಮ್ಮದಾಲಿಯನ್ನು ಕರೆಸಿ ಎಷ್ಟೆಷ್ಟೋ ಹೇಳಿದನು.- ಅವನು ಅಡ್ಡಿಬಂದರೆ ಸರ್ಕಾರದ ಕಾರ್ಯವು ಜರುಗುವುದು ಕಷ್ಟವೆಂದೂ ಮಿಕ್ಕವರಾದರೂ ಅವರವರ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನಡೆಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗುವ ಹಾಗೆ ಮಡುವಂತೆ ಇಂಥ ಒಂದೊಂದು ಉದಾಹರಣೆ ಅವಶ್ಯಕವೆಂದೂ, ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ಹೊಸ ಸರ್ಕಾರದಲ್ಲಿ ಬಿಗಿ ತಪ್ಪಬಾರದೆಂದೂ, ಎರಡು ಗಂಟೆಯ ಹೊತ್ತು ಉಪನ್ಯಾಸ ಮಾಡಿದನು. ಆದರೂ ಮಹಮ್ಮದಾಲಿ ಮಾತ್ರ ಮೊದಲಿನ ಹಾಗೇ ಮೊಂಡುತನ ಮಾಡಿಕೊಂಡು, ಸುಲ್ತಾನನ ಮಾತಿಗೆ ಲಕ್ಷ್ಯಮಾಡದೆ ಅವನ ಅಪ್ಪಣೆಯನ್ನೂ ನಿರೀಕ್ಷಿಸದೆ ಹೊರಟು ಹೋದನು.

ಸುಲ್ತಾನನಿಗೆ ಇಂಥ ಅಗೌರವಸೂಚಕವಾದ ನಡತೆಯಿಂದ ಬಹಳ ಅಸಮಾಧಾನವಾದರೂ ಅವನಿಂದ ಹಿಂದೆ ಆಗಿದ್ದ ಉಪಕಾರವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿಕೊಂಡು ಆ ದಿನ ಸುಮ್ಮನಿದ್ದನು. ಮರುದಿನ ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಹಾಗೆ ಅವನ ಕೋಪಾಗ್ನಿಯು ಹತ್ತಿ ಭಕ್ಷಿಗೆ ಮೊದಲಿನಂತೆ ಅಪ್ಪಣೆಮಾಡಿದನು. ಅವನು ಬಂದಿಯನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಲು ಮಹಮ್ಮದಾಲಿಯು ಒಂದು ಆನೆಯಮೇಲೆ ಬಂದು ಬಂದಿಯನ್ನು ವಧಸ್ಥಾನದಿಂದ ಬಿಡಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗಿ ಅವನನ್ನು ಆನೆಯ ಮೇಲೆ ಕೂರಿಸಿಕೊಂಡು “ನನ್ನ ಕಡೆಗೆ ಬರುವುದಕ್ಕೆ ಇಷ್ಟವುಳ್ಳ ಜನರೆಲ್ಲರೂ ಬನ್ನಿ !” ಎಂದು ಕೂಗಿದನು. ಆಗ ಇನ್ನೂರು ಮುನ್ನೂರು ಜನ ರಿಸಾಲದಾರರು ಅವನ ಕಡೆಗೆ ಸೇರಿಕೊಳ್ಳಲು ಎಲ್ಲರೂ ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟರು. ಕೂಡಲೇ ಮೊದಲಿನಿಂದಲೂ ಮಹಮ್ಮದಾಲಿಯ ಮೇಲೆ ಹೊಟ್ಟೆಯಕಿಚ್ಚಿದ್ದ ಅವನ ಶತ್ರುಗಳು ಸುಲ್ತಾನನ ಹತ್ತಿರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಮಹಮ್ಮದಾಲಿಯು ದಂಗೆಯೆದ್ದು ಕೊಚ್ಚಿನ್ಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವನೆಂದೂ ಅಲ್ಲಿಂದ ಬೊಂಬಾಯಿಗೆ ಹೋಗುವನೆಂದೂ ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ಜೀವಸಹಿತ ಬಿಟ್ಟರೆ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೇ ಅಪಾಯ ಬರಬಹುದೆಂದೂ ಹೇಳಿದರು.

ಸುಲ್ತಾನನು ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವನನ್ನು ಹಿಡಿದು ತರುವಂತೆ ಸಿಪಾಯಿಗಳನ್ನು ಅಟ್ಟಿದ್ದಲ್ಲದೆ ತಾನೇ ಕಳವಳ ಪಡುತ್ತಾ ಸ್ವಂತವಾಗಿ ಅವರ ಜತೆಯಲ್ಲಿ ಹೊರಟನು. ಮಹಮ್ಮದಾಲಿಯ ಗುಂಪು ಸಿಕ್ಕಲು ಕಾಸಿಂ ಆಲಿಗೆ ಹಿಂದೆ ವಿಧಿಸಿದ್ದ ಶಿಕ್ಷೆಯನ್ನೇ ಪುನಃ ವಿಧಿಸಿ ಮಹಮ್ಮದಾಲಿಗೆ ಬಲವಾದ ಬೇಡಿಯನ್ನು ತೊಡಿಸಿ ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿದನು. ಅವನ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಹೋದ ಸವಾರರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಕೆಲವರ ಕೈಮೂಗುಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ಓಡಿಸಿಬಿಟ್ಟನು. ಅವರು ಮಹಮ್ಮದಾಲಿಯ ಹಿಂದೆ “ಅಯ್ಯೋ! ಹಾಳು ದಂಗೆಕೋರ! ನಮ್ಮ ನಾಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾದೆಯಲ್ಲೋ; ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ನಮಗೆ ಇದ್ದ ಅವಿವೇಕವಾದ ಪ್ರೀತಿಗೆ ನಮ್ಮ ಮೂಗು ಕೈಗಳನ್ನು ಬಲಿಕೊಡಬೆಕಾಯಿತಲ್ಲೋ!” ಎಂದು ಎರಡು ಮೂರು ಮಜಲಿನವರೆಗೂ ಅರಚುತ್ತ ಹೋದರು. ಇವರ ಕೂಗು ಮಹಮ್ಮದಾಲಿಯ ಕಿವಿಗೆ ಬಿದ್ದ ಕೂಡಲೆ ಅವನು ಬಹಳ ಸಂಕಟಪಟ್ಟು ರಾತ್ರಿಯವರೆಗೂ ಹೇಗೆ ಹೇಗೋ ಜೀವವನ್ನು ಬಿಗಿ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡಿದ್ದು ರಾತ್ರಿ ತನ್ನ ನಿತ್ಯಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ಮುಗಿಸಿದಮೇಲೆ ನಾಲಗೆ ಹಿರಿದುಕೊಂಡು ಪ್ರಾಣಬಿಟ್ಟನು. (ಸಲ್ತಾನನು ವಿಷಕೊಟ್ಟನೆಂದು ಕೆಲವರೂ, ಮಹಮ್ಮದಾಲಿಯೇ ವಜ್ರವನ್ನು ತೆಯ್ದು ಕುಡಿದು ಪ್ರಾಣ ಕಳೆದುಕೊಂಡನೆಂದು ಕೆಲವರೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ). ಸುಲ್ತಾನನು ಅವನ ಮನೆಯನ್ನು ಶೋದನೆ ಮಾಡಿಸಿದನು. ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಸಾಮಾನುಗಳಲ್ಲಿ ಬೀಗ ಹಾಕಿದ್ದ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯಿತ್ತು. ಅದನ್ನು ಒಡೆಸಿ ನೋಡಲು ಒಳಗೆ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ತಮ್ಮನ್ನು ಸೇರಿಕೊಳ್ಳಬೇಕೆಂದೂ ಸೇರಿಕೊಂಡರೆ ಬೇಕಾದ ಜಹಗೀರನ್ನು ಹಾಕಿಸಿಕೊಡುವಂತೆಯೂ ಅವನಿಗೆ ಬರೆದಿದ್ದ ಕಾಗದಗಳು ಸಿಕ್ಕಿದುವು. ಪಾಪ! ಅದನ್ನೆಲ್ಲಾ ತುಚ್ಛವಾಗಿ ಎಣಿಸಿ ಅವರ ಕೀಳುತನವನ್ನು ಖಂಡಿಸಿ ಉತ್ತರವನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದರೂ ಈ ಕಾಗದಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಸರಳನಿಷ್ಕಪಟಭಾವದಿಂದ ಹರಿಯದೆ ಇಟ್ಟಿದ್ದನು. ಹುಳುಕನ್ನೇ ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದ ಸುಲ್ತಾನನಿಗೆ ದೊಡ್ಡ ದ್ರೋಹವನ್ನು ಹೊರಿಸುವುದಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಸಾಧನಗಳು ಸಿಕ್ಕಿದವು. ಆದ್ದರಿಂದ ಮಹಮ್ಮದಾಲಿಯ ಶವವನ್ನು ಪಾಳೆಯದಿಂದ ಆಚೆಗೆ ಎಳೆದುಹಾಕಿಬಿಡಬೇಕೆಂದು ಅಪ್ಪಣೆಮಾಡಿ ಅವನ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ತನ್ನ ಗುಲಾಮರನ್ನಾಗಿ ನೇಮಿಸಿಕೊಂಡನು. ಅವನ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ತನ್ನ ಗುಲಾಮರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನಿಗೆ ಕೊಡಿಸಿದನು. ಯೋಗ್ಯನೂ ಅಧರ್ಮಭೀರುವೂ ಆದ ಆ ಗುಲಾಮನು ಆಕೆಯನ್ನು ತಾಯಿಯೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾ ಆಕೆಯಲ್ಲಿ ತಾಯಿಗೆ ತಕ್ಕ ಗೌರವವನ್ನಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ತಾನು ಮಗನಂತೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದನು.

ಟಿಪ್ಪೂಸುಲ್ತಾನನ ತಾಯಿಯು ಈ ಸಂಗತಿಗಳನ್ನೆಲ್ಲಾ ಕೇಳಿ ಬಹಳ ದುಃಖಪಟ್ಟು ಮಗನ ಮುಂಗೋಪವನ್ನು ದೂಷಿಸಿ ಸೇನಾಪತಿಯ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಕರೆಸಿ ತನ್ನ ಹತ್ತಿರ ಇರುವಂತೆ ಏರ್ಪಾಟು ಮಾಡಿದಳು.

ಮಹಮ್ಮದಾಲಿಯು ಬಹಳ ಉದಾರಿಯೆಂದೂ ಬಡವರ ರಕ್ಷಕನೆಂದೂ ಪ್ರಸಿದ್ದಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದನು. ತಿಂಗಳುಗಟ್ಟಲೆ ಮತ್ತು ವರ್ಷಗಟ್ಟಲೆ ನಲವತ್ತು ಐವತ್ತು ಜನ ಫಕೀರರು ಅವನೊಡನೆ ಡೇರೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಮಾಡಿಕೊಂಡಿರುತ್ತಿದ್ದರು. ಎಷ್ಟೋ ವೇಳೆ ಅವನು ಆನೆ ಕುದುರೆ ಪಲ್ಲಕ್ಕಿ ಮುಂತಾದ ಹೈದರ್ ನವಾಬನು ಇನಾಮಾಗಿ ಕೊಟ್ಟ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನೆಲ್ಲಾ ಧರ್ಮಾರ್ಥವಾಗಿ ಕೊಟ್ಟುಬಿಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಇದನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದ ನವಾಬನು ಅವುಗಳನ್ನು ಪಡೆದವರಿಂದ ತಾನು ಕೊಂಡು ಕೊಂಡು ಪುನಃ ಸಂದರ್ಭ ಬಂದಾಗ ಸೇನಾಪತಿಗೆ ಇನಾಮಾಗಿ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಫಕೀರರು ಅರಮನೆಯ ಹತ್ತಿರ ಬಂದು ದಾನಧರ್ಮಕ್ಕಾಗಿ ಪೀಡಿಸಿದರೆ ಹೈದರನು “ಆ ಲೌಡೀಕನ ಹತ್ತಿರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ!” ಎಂದು ಹೇಳುವುದು ಸಾಧಾರಣವಾಗಿತ್ತು. ಮಹಮ್ಮದಾಲಿಯೂ ತನಗೆ ನವಾಬನು ತೋರಿಸಿದ ಗೌರವಕ್ಕೂ ವಿಶ್ವಾಸಕ್ಕೂ ಮಿತಿಮೀತಿ ಸಂತೋಷಪಟ್ಟು, ಹಣ ಬಟ್ಟೆ ತಟ್ಟೆ ಪಾತ್ರೆ ಮುಂತಾಗಿ ಏನಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಕಳುಹಿಸಿಬಿಡುತ್ತಿದ್ದನು.

ಅವನ ಮರಣಾನಂತರ ಸುಲ್ತಾನನು ಅವನ ಆಸ್ತಿಯನ್ನೆಲ್ಲಾ ಶೋಧಿಸಿದನು. ಅವನ ಸ್ವಂತ ಕೈಪೆಟ್ಟಿಗೆಯನ್ನು ನೋಡಲು, ಅದರಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಹಳೆಯ ಬಟ್ಟೆಗಳು, ಒಂದು ಫಕೀರನ ಕುಲಾವಿ, ಅವನ ಗುರುಕೊಟ್ಟಿದ್ದ ಒಂದು ನಿಲುವಂಗಿ ನಲವತ್ತು ತಾಮ್ರದ ಆನೆಯ ದುಡ್ಡುಗಳು- ಇಷ್ಟು ಮಾತ್ರ ಸಿಕ್ಕಿದುವು.

ಟಿಪ್ಪೂಸುಲ್ತಾನನಾದ ಮೇಲೆ ಮುಮ್ಮುಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರು, ಅವರ ಆಳಿಕೆಯ ವಿಚಾರವನ್ನು ಆಗಲೇ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ. ಇದನ್ನು ಕಣ್ಣಾರ ಕಂಡು ಬಲ್ಲ ಆನೇಕ ಜನ ವೃದ್ಧರು ಈಗಲೂ ಜೀವಂತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರೊಡನೆ ಆಗಿನ ಕಾಲದ ಪ್ರಸ್ತಾಪವನ್ನೆತ್ತಿದರೆ ಸಾಕು, ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ಎಷ್ಟೋ ಸಂಗತಿಗಳು ತಿಳಿಯಬರುವುವು. ಇಲ್ಲಿ ಅಂಥ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳದೆ, ಮೈಸೂರು ಚರಿತ್ರೆಯ ಮೇಲೆ ಈಗ ದೊರೆಯುವ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಬರುವ ಕೆಲವು ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಈ ಸಿದ್ಧವಾದ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೂ ಕಾದಂಬರಿಗಳನ್ನು ಬರೆಯುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿರತಕ್ಕವನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಬೆಳೆಸಬಹುದಾದ ಅನೇಕ ಸಂಗತಿಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಗಂಗರಾಜ (ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನನ ಮಂತ್ರಿ), ಖಂಡೇರಾಯ, ಪೂರ್ಣಯ್ಯ, ಜಗದೇವರಾಯ, ಮಾಗಡಿಯ ಕೆಂಪೇಗೌಡ, ಬಸವಾಪಟ್ಟಣದ ಕೆಂಗೇಹನುಮ, ಇಕ್ಕೇರಿಯ ಶಿವಪ್ಪನಾಯಕ, ಅಂಚೆ ಶ್ಯಾಮಯ್ಯ, ಕೃಷ್ಣರಾಯ (ಟಿಪ್ಪುವಿನ ಕಾಲದ), ಮೀರ್ ಸಾದಕ್, ಮದಕರಿ ನಾಯಕ, ಮಿರ್ಸ ಅಲಿಖಾನ್, ಮುಂತಾದ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರೂ ಒಂದೊಂದು ಸೊಗಸಾದ ಕಥೆಗೆ ನಾಯಕರಾಗಬಹುದು. ಅವರು ಮಾಡುವ ಒಂದೊಂದು ಕೆಲಸವೇ ಅದಕ್ಕೆ ವಸ್ತುವಾಗಬಹುದು.

ಇವೆಲ್ಲಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮುಂಚೆ ನಡೆದ ಮತ್ತೊಂದು ಕಥೆಯಿದೆ. ಕಾವ್ಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅದು ಬಹಳ ಉತ್ತಮವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಕೊನೆಗೆ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ. ಇದು ಗಂಗರಾಜನ ಕಥೆ. ಅದನ್ನು ಸಾಹೇಬನ ಗ್ರಂಥದಿಂದ ತರ್ಜುಮೆ ಮಾಡಿ ಇಲ್ಲಿ ಬರೆದಿದ್ದೇನೆ:-

"ಸುಮಾರು ಆರುನೂರು ವರ್ಷಗಳ ಕೆಳಗೆ ಆನೆಗೊಂದಿ ವಂಶದವನಾದ ಗಂಗರಾಜನು ವಿಜಯನಗರದ ರಾಜನಿಂದ ಆ (ಶಿವಸಮುದ್ರ) ಪ್ರಾಂತವನ್ನು ಆಳುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು ; ಅದರ ಹತ್ತಿರವಿದ್ದ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನೆಲ್ಲಾ ಪರೀಕ್ಷಿಸಿ ನೊಡಲು, ವಾಸಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ನಗರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಶಿವಸಮುದ್ರ ದ್ವೀಪವೇ ಉತ್ತಮವಾದದ್ದೆಂದು ಕಂಡುಬಂತು. ಆಗ ಅಲ್ಲಿ ಎರಡು ಮೂರು ಸಣ್ಣ ಹಳ್ಳಿಗಳಿದ್ದುವು. ಅಲ್ಲಿನ ಜನರು ರಾಜಪುತ್ರನಿಗೆ ತಾವು ಮುನೀಶ್ವರನ ಅಪ್ಪಣೆಯಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೆಂದೂ ಅವನ ಅಪ್ಪಣೆಯಿಲ್ಲದೆ ಪಟ್ಟಣವನ್ನು ಕಟ್ಟಿದರೆ ಅದು ಹಾಳಾಗುವುದು ಖಂಡಿತವೆಂದೂ ಹೇಳಿದರು. ಅದರಂತೆ ಆತನು ಮುನೀಶ್ವರನ ಅನುಗ್ರಹವನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಬಲಿಪೂಜೆ ನೈವೇದ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಿರಲು, ಮುನೀಶ್ವರನು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡು ಶಂಖದ ಸದ್ದನ್ನು ಕೇಳಿದಕೂಡಲೆ ಹೊಸಪಟ್ಟಣವನ್ನು ಸ್ಥಾಪನೆ ಮಾಡಬಹುದೆಂದು ಅಪ್ಪಣೆಯನ್ನಿತ್ತನು. ನಗರ ಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ಎಲ್ಲಾ ಸಲಕರಣೆಗಳೂ ಸಿದ್ದವಾಗಿರಲು ಒಂದು ದಿನ ನತದೃಷ್ಟನಾದ ದಾಸಯ್ಯನೊಬ್ಬನು ಆ ಕಡೆ ಹೋಗುತ್ತಾ ತಮ್ಮ ಪದ್ದತಿಯಂತೆ ಶಂಖವನ್ನು ಊದಿದನು. ಇದೇ ಮುನೀಶ್ವರನು ಹೇಳಿದ ಶಂಖದ ಸದ್ದೆಂದು ಎಲ್ಲರೂ ಭಾವಿಸಿ ನಗರಸ್ಥಾಪನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ಸುಮಾರು ಅರ್ಧ ಗಂಟೆಯಮೇಲೆ ಮುನೀಶ್ವರನು ಶಂಖವನ್ನು ಊದಿದನು. ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜನು ಗಾಬರಿಯಾಗಿ ಮುನೀಶ್ವರನನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಲು ಅವನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾಗಿ ಆ ನಗರವು ಶುಭಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತವಾಗದೆ ಇದ್ದದ್ದರಿಂದ ಅದು ಬಹುಕಾಲ ನಿಲ್ಲಲಾರದೆಂದೂ ಆದರೂ ಮೂರು ತಲೆಯವರೆಗೂ ನಡೆದು ಬರುವುದೆಂದೂ ವರ ಕೊಟ್ಟನು. ಗಂಗರಾಜನು ಅದರಂತೆ ಆ ನಗರದಲ್ಲಿ ಸುಖದಿಂದಾಳುತ್ತ ಕಾಲಗತಿಯನ್ನೈದಲು ಅವನ ಮಗ ನಂಜರಾಜನು ಪಟ್ಟಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ಇವನು ತಿರಸ್ಕರಣೀ ವಿದ್ಯೆಯನ್ನರಿತ ಒಬ್ಬ ಹೊಲೆಯ ಸೇವಕನೊಡನೆ ಊಟ ಮಾಡಿಬಿಟ್ಟನು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಇದಕ್ಕೇನು ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಕೇಳಲು ಅವರು ದೇಹತ್ಯಾಗವೇ ಇದಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವೆಂದು ಹೇಳಿದರು. ಅದಕ್ಕೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಅವನು ತನ್ನ ಮಗನ ವಶಕ್ಕೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ತನ್ನ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಕುದುರೆಯನ್ನು ಹತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೋಗಿ ಆ ಕುದುರೆಗೆ ಕಣ್ಣುಕಟ್ಟಿ ಗಂಗನಚುಕ್ಕಿಯೊಳಕ್ಕೆ ಹಾರಿಸಿ ಬಿದ್ದು ದೇಹ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದನು.

ಅವನ ಮಗ ಗಂಗರಾಜನು ನಗರವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿ ಅಟ್ಟಹಾಸದಿಂದ ಆಳುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನಿಗೆ ಇಬ್ಬರು ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳು. ಅವರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬಳನ್ನು ಸತ್ಯಾಗಾಲದ ಹತ್ತಿರ ಈಗ ಪಾಳಾಗಿರು ಕಿಲಿಮಲ್ಲಿಯ ರಾಜನಿಗೂ ಮತ್ತೊಬ್ಬಳನ್ನು ಮದ್ದೂರಿನ ಹತ್ತಿರವಿರುವ ನಗರಕೆರೆಯ ಬುಕ್ಕರಾಜನಿಗೂ ಮದುವೆ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು. ಇವರು ತಮ್ಮ ತಂದೆಯ ಐಶ್ವರ್ಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳು ತಮ್ಮ ಗಂಡಂದಿರಿಗಿಲ್ಲವೆಂದು ಅವರನ್ನು ಪದೇ ಪದೇ ಮೂದಲಿಸುತ್ತ ಇದ್ದರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಹೆಂಡಿರಕಾಟವನ್ನು ತಡೆಯಲಾರದೆ ತಾವು ಗಂಗರಾಜನಿಗೆ ಯಾವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಕಡಿಮೆಯಿಲ್ಲವೆಂದು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ದೊಡ್ಡ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ಶಿವನಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಮುತ್ತಿಗೆ ಹಾಕಿದರು. ಈ ಮುತ್ತಿಗೆಯು ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ನಡೆಯಿತು. ಅದರೂ ಶಿವನಸಮುದ್ರದ ಕೋಟೆಯೊಳಗೆ ಹೋಗುವುದು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಆಗ ಇವರು ಗಂಗರಾಜನ ದಳವಾಯಿಯೊಡನೆ ಒಳಸಂಚುಮಾಡಿ ಅವನನ್ನು ಸ್ವಾಮಿದ್ರೋಹಕ್ಕೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿದರು. ಈ ದ್ರೋಹಿಯು ಕೋಟೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಒಂದೇ ಒಂದು ಸೇತುವೆಯ ಮೇಲಿದ್ದ ಕಾವಲುಗಾರರನ್ನು ತೆಗೆಸಿಬಿಟ್ಟನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವರು (ಶತ್ರುಗಳು) ಒಂದು ದಿನ ಊರೊಳಗೆ ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ನುಗ್ಗಿಬಿಟ್ಟರು. ಆಗ, ದಳವಾಯಿಯು ರಾಜನೊಡನೆ ಚತುರಂಗವನ್ನು ಆಡುತ್ತ ಅವನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಆಟದಲ್ಲಿಯೇ ನೆಟ್ಟಿರುವಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದನು. ಕೊನೆಗೆ ಸಿಪಾಯಿಗಳ ಅವಾಂತರ ಕಿವಿಗೆ ಬೀಳಲು ರಾಜನು ಆಟವನ್ನು ಬಿಟ್ಟೆದ್ದನು. ಅವನು ಸೆರೆಸಿಕ್ಕಬೇಕೆಂದು ಏರ್ಪಾಡು ಮಾಡಿದ್ದ ಮಂತ್ರಿಯು ಅದೆಲ್ಲಾ ಮಕ್ಕಳ ಆಟಪಾಟದ ಗದ್ದಲವಿರಬಹುದೆಂದು ಸೂಚಿಸಿ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಅವನನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆ ಪ್ರಯತ್ನಪಟ್ಟನು. ಆದರೆ ರಾಜನು ಕತ್ತಿಯನ್ನು ಹಿರಿದು ನುಗ್ಗಿ ತನ್ನ ಹೆಂಗಸರು ಮಕ್ಕಳನ್ನೆಲ್ಲಾ ಕೊಂದು ಶತ್ರುಗಳ ಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ನುಗ್ಗಿ ಕಾದಿ ವೀರಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಪಡೆದನು.

ಇದಾದ ಮೇಲೆ ಅಳಿಯಂದಿರು ತಮ್ಮ ದುಷ್ಕೃತ್ಯಕ್ಕೆ ಹೇಸಿ ಗಂಗನಚುಕ್ಕಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡರು. ಅವರ ಹೆಂಡಿರು ಇಷ್ಟೆಲ್ಲಾ ಅನರ್ಥಕ್ಕೆ ತಾವೇ ಕಾರಣರೆಂಬುದನ್ನು ಅರಿತು ಸಂಕಟಪಟ್ಟು ತಮ್ಮ ಗಂಡಂದಿರನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು. ಅನಂತರ ನೆರೆಯ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿದ್ದ ಚನ್ನಪಟ್ಟಣದ ಜಗದೇವರಾಯನೂ ತಲಕಾಡಿನ ಶ್ರೀರಂಗರಾಜನೂ ಬಂದು ಅಲ್ಲಿನ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ತಮ್ಮ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಗುಡಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋದರು. ಅಲ್ಲಿಂದ ಈಚೆಗೆ ಮುನೀಶ್ವರನು ಒಬ್ಬರ ಆತಂಕವೂ ಇಲ್ಲದೆ ಆ ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ ವಾಸಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ."

ಈ ಕಥೆಯು ರೈಸ್ ಸಾಹೇಬರ ಮೈಸೂರು ಗೆಜೆಟಿಯರ್ನಲ್ಲಿಯೂ ಮll ಎಂ. ಶಾಮರಾಯರ ಮೈಸೂರು ಚರಿತ್ರಸಾರದಲ್ಲಿಯೂ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಮೊದಲು ನಾನು ಕಥೆಯನ್ನು ಓದಿದ್ದು ಈ ಕನ್ನಡ ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿಯೇ; ಆದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಇದು ಅಷ್ಟು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದಕ್ಕೆ, ಇಂಥ ಕಥೆಗಳು ಇನ್ನೂ ಅನೇಕವಾಗಿ ಸಿಕ್ಕಬಹುದೆಂದೂ, ಇಂಥ ವಸ್ತುಗಳು ಸಿಕ್ಕಿದರೆ ಷೇಕ್ಸ್ಪಿಯರಿನ ನಾಟಕಗಳಿಗೂ ಸರ್ ವಾಲ್ಟರ್ ಸ್ಕಾಟ್ನ ಕಾದಂಬರಿಗಳಿಗೂ ಯಾವ ಅಂಶದಲ್ಲಿಯೂ ಕಡಿಮೆಯಲ್ಲದ ಗ್ರಂಥಗಳು ಆಗಬಹುದೆಂದೂ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ತೋರಿ ಮೈಸೂರು ಚರಿತ್ರೆಯ ಮೇಲಣ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ಓದುತ್ತ ಬಂದೆನು. ಈ ಉಪನ್ಯಾಸವು ಆ ಓದಿನ ಫಲವಾಗಿದೆ.

ಇದುವರೆಗೆ ಮೈಸೂರು ಚರಿತ್ರೆಯ ಮೇಲೆ ಬರೆಯಬಹುದಾದ ಕಾದಂಬರಿಗಳಿಗೆ ಇರತಕ್ಕ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸಿದ್ದಾಯಿತು. ಇಷ್ಟರಿಂದಲೇ ಕಾದಂಬರಿಗಳಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇವೆಲ್ಲಾ ಸುಣ್ಣ ಮಣ್ಣು ಕಲ್ಲುಗಳ ಹಾಗೆ; ಇವುಗಳಿಂದ ದಿವ್ಯಭವನವಾಗಬೇಕಾದರೆ ಕುಶಲನಾದ ಕಾರೇಗಾರನಾಗಬೇಕು, ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅವು ಸಣ್ಣ ಮಣ್ಣು ಕಲ್ಲುಗಳೇ. ಇಂಥವರು ಕನ್ನಡ ದೇಶದ ಭಾಗ್ಯೋದಯದಿಂದ ಹುಟ್ಟಬೇಕು. ಅಂಥವರಿಗಾಗಿ ಯಾವ ನಿಯಮಗಳನ್ನೂ ವಿಧಿಸಕೆಲಸವಿಲ್ಲ. ಅಂಥವರು ಹುಟ್ಟುವವರೆಗೆ “ಚಾಪಲಾಯ ಪ್ರಚೋದಿತ”ರಾಗಿ ಮೈಸೂರು ಚರಿತ್ರೆಯ ಮೇಲೆ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಬೆರಯುವುದಕ್ಕೆ ಹೊರಡುವವರು ಮುಂದೆ ಹೇಳುವ ಕೆಲವು ಸಲಹೆಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಬಹುದು:-

(೧) ಮೊದಲು ಒಳ್ಳೆಯ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು, ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಸಿದ್ದವಾಗಿರುವ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾದಂಬರಿಗಳನ್ನು, ಸರಿಯಾಗಿ ವ್ಯಾಸಂಗ ಮಾಡಿ ಅವುಗಳ ರಮಣೀಯತೆಯ ಗುಟ್ಟನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಬೇಕು. ಸತ್ಸಂಗದಿಂದಲೂ ಸಜ್ಜನರ ಉದಾಹರಣೆಯಿಂದಲೂ ಧರ್ಮವು ತಿಳಿಯುವಂತೆ ಸ್ಮೃತಿ ಸೂತ್ರಗಳಿಂದೆಂದಿಗೂ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ.

(೨) ಮೈಸೂರಿನ ಚರಿತ್ರೆಯ ಮೇಲೆ ದೊರಕುವ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನೆಲ್ಲಾ ಚೆನ್ನಾಗಿ ವ್ಯಾಸಂಗ ಮಾಡಬೇಕು; ಒಂದರಲ್ಲಿಲ್ಲದ ವಿಷಯವು ಮತ್ತೊಂದರಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕುವುದು.

(೩) ಕೆಲವು ಸಣ್ಣ ಸಣ್ಣ ಸಾಮಾಜಿಕ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮುಂತಾದ ಸಂಗತಿಗಳು ಕಥೆಯನ್ನು ಪುಷ್ಟೀಕರಿಸಿ ಅದಕ್ಕೆ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಗುಣವನ್ನು ಕೊಡುವುದಕ್ಕೆ ಸಹಕಾರಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂಥವುಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ಸಮಯೋಚಿತವಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಸಬೇಕು.

(೪) ಕೈಲಾದಮಟ್ಟಿಗೆ, ತಾವು ಬರೆಯತಕ್ಕ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಬರತಕ್ಕ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ನೋಡಿಕೊಂಡು ಬರಬೇಕು. ಅವು ಹಿಂದಿನ ಕಥೆಯನ್ನು ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಟ್ಟುವುವಲ್ಲದೆ, ಅನೇಕ ಭಾವವಿಶೇಷಗಳು ಹೊಸ ಹೊಸದಾಗಿ ಉದ್ಭವಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುವುವು.

(೫) ಕರ್ಣಾಟಕ ದೇಶದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿಯಾದರೂ ಸಂಚಾರಮಾಡಿ ಜನಜೀವನವನ್ನೂ ದೇಶಸ್ಥಿತಿಯನ್ನೂ ಸ್ವಂತವಾಗಿ ನೊಡಿ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ತಂದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಇಷ್ಟು ಹೊರತು “ಕಾದಂಬರಿಯಾಗಬೇಕಾದರೆ ಹೀಗೆ ಬರೆಯಬೇಕು; ಹಾಗೆ ಬರೆಯಬೇಕು” ಎಂದು ವಿಧಿಸುತ್ತಾ ಹೋದರೆ ಅದರಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ಉಪಯೋಗವಾಗಲಾರದು. ಅದರಿಂದ ಒಂದು ವಿಧದಲ್ಲಿ ಕವಿಗಳಿಗೆ ಮಾರ್ಗ ತೋರುವುದಕ್ಕೆ ಬದಲು ಬಂಧನಗಳೇ ಕಲ್ಪಿತವಾದಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿಭಾಶಾಲಿಗಳೂ ರಸಿಕರೂ ಆದ ಕವಿ ಪುಂಗವರು ಸೂತ್ರ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಯವೇ ಮಾಡರು. “ಸ್ವತಂತ್ರರಾದ ಗ್ರಂಥಕರ್ತರಿಗೆ ಮೇಲುಪಂಕ್ತಿಯನ್ನು ಹಾಕುವ ಧೈರ್ಯಯಾರಿಗಿದೆ? ಅದರಲ್ಲೂ ಮಹಾಕವಿಗಳಿಗೆ ಬುದ್ದಿ ಹೇಳುವವರಾರು?” ಅವರು ನಮ್ಮ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಕೇಳಲಿ, ಕೇಳದಿರಲಿ, ಅವರ ಕೈಗೆ ಸಿಕ್ಕಿದ ಕಸವೂ ರಸವಾಗುವುದು. ಅಂಥವರ ಪ್ರತಿಭೆಗೆ ಗೋಚರವಾದ ಕೂಡಲೇ, ನಿರ್ಜೀವವಾದ ಅಸ್ಥಿಪಂಜರದಂತಿರುವ ತುಂಡುತುಂಡು ಐತಿಹಾಸಿಕ ವೃತ್ತಾಂತಗಳು ಪುಷ್ಟವಾದ ದೇಹವನ್ನು ಪಡೆದು ಜೀವಕಳೆಯಿಂದ ತುಂಬಿ ದೇದೀಪ್ಯಮಾನವಾಗಿ ಬೆಳಗುವುವು. ಆದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಚರಿತ್ರ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ಮೆಚ್ಚುವ ಶುಷ್ಕತತ್ವವು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ನಿಜ; ಇಂಥ ನಿರ್ಜಿವವಾದ ಚರಿತ್ರೆಗಳು ನಿರ್ಜಿವರಾದ ಪಂಡಿತರಿಗೆ ಆನಂದದಾಯಕವಾಗುವುದೇ ಹೊರತು ಸಂಸಾರ ಸುಖವನ್ನನುಭವಿಸುತ್ತಿರುವ ಜನಸಾಮಾನ್ಯಕ್ಕಲ್ಲ. ವಿನ್ಸೆಂಟ್ ಸ್ಮಿತ್ ಸಾಹೇಬರು ಬರೆದ ಹಿಂದೂ ದೇಶದ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ಓದುವವರು ಯಾರು? ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕನ್ನಡಕವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸುವುದಕ್ಕೆ “ರಿಸರ್ಚ್” (ಸಂಶೋದನ ಕಾರ್ಯವ)ನ್ನೂ ದೊಡ್ಡ ತರಗತಿಗಳಿಗೆ ಪಾಠ ಹೇಳುವುದಕ್ಕೆ ಟಿಪ್ಪಣಿಯನ್ನೂ ಮಾಡುವ ಚರಿತ್ರ ವಿದ್ಯಾವಿಶಾರದರು; ಜನಸಾಮಾನ್ಯರಲ್ಲ. ಇವರಿಗೆ ರುಚಿಸುವ ಹಿಂದೂ ದೇಶದ ಚರಿತ್ರೆಯು ರಾಮಾಯಣ ಭಾರತಗಳಲ್ಲಿದೆ. ಇವರು ವಿನ್ಸೆಂಟ್ ಸ್ಮಿತ್ ಸಾಹೇಬರಿಗೆ ಗೌರವಕೊಡರು. ಆತನು ಬರೆದ ಚರಿತ್ರಯನ್ನೂ ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳನ್ನೂ ಓದರು. ಆದರೆ ರಾಮಾಯಣ ಮಹಾಭಾರತಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ಓದಿ, ಅತ್ತು ಕರೆದು ನಕ್ಕು ನಲಿದು ಅಶ್ರುಗಳನ್ನು ಸೂಸಿ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕಗಳ ಮೇಲೆ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಬಿಡುವರು; ತಮಗೇ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕವಾದಷ್ಟು ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಗಂದ ಪುಷ್ಪ ವಸ್ತ್ರ ಭಕ್ಷ್ಯಭೋಜ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ನಿರ್ದಾಕ್ಷಿಣ್ಯವಾಗಿಯೂ ನಿಸ್ಸಂಕೋಚವಾಗಿಯೂ ಸುಖಪಟ್ಟುಬಿಡುವರು.

ಕನ್ನಡಿಗರು ಹೀಗೆ ಮೈಸೂರು ದೇಶದ “ಚರಿತ್ರೆ”ಯನ್ನು ಅಸಡ್ಡೆಮಾಡಿಯಾದರೂ ಅದರ ಮೇಲಣ ಕಥೆಗಳನ್ನೂ ಕಾದಂಬರಿಗಳನ್ನೂ ಓದಬೇಕೆನ್ನುವ ಹಾಗಾಗುವುದೇ ? ಆ ಕಾಲವು ಬರುವುದು ಯಾವಾಗ? ೧೯೨೦.

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ಅನುಬಂಧ</h2>

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ಈ ಉಪನ್ಯಾಸವನ್ನು ಬರೆಯುವುದಕ್ಕಾಗಿ ನೋಡಿದ</h2>

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ಮೈಸೂರು ಚರಿತ್ರೆಯ ಮೇಲಣ ಗ್ರಂಥಗಳು</h2>

1. The History of the reign of Tippu Sultan being a Continuation of the Neshani Hydari written by Mir Hussein Alikhan Kirmani (1802 A. D) Translated From an original Persian Manuscript . . . by Col. W. Miles (1864.

2.* The History of Hyder Shah (alias Hyder Ali Bahadur) and an abridged account of the life of his son Tippu Sultan (First edition 1784) by M.M.D.L.T.

3. An account of the Campaign in Mysore (1799) by Sir Alexander allan.

4. Buchanan's Travels (1807, 1870)

5. Stewarts Descriptive Catalogue of the oriental library of the Late Tippu Sultan of Mysore (to which are prefixed memories of Hyder Ali Khan and his son Tippu Sultan).

6. Select letters of Tippu Sultan, arranged and translated by william Kirkpatrick (1811)

7. The life of Hyder Ali by Francis Robson (1786).

8. Hyder Ali and Tippu Sultan by L.B.Bowring (Rulers of Indian Series).

9. Memoris of Tippu Sultan – by an officer in the East Indian Service (1819).

10. A review of the Origin Progress and Result of the decisive war with the late Tippu Sultan in Mysore-by James Salmond (london 1800).

11. A Review of the origin and conduct of the war with Tippu Sultan – by Alexander Beatson.

12. Narrative of the camparing in India terminating with war with Tippu Sultan in 1792 – by Major Dirom.

13. Wilk’s History of Mysore. 2 Vols (1810)

14. Mysore Gazetteer.

15. ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ಒಡೆಯರವರ ವಂಶರತ್ನಾಕರ.

16. ಮllರಾll ಶಾಮರಾಯರ ಮೈಸೂರು ಚರಿತ್ರಸಾರ.*

17. ಹೈದರ್ ನಾಮ... ಇತ್ಯಾದಿ.

* ೨೮ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಓದಿ ಅವುಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಈ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ರಚಿಸಿದುದಾಗಿ ಈ ಗ್ರಂಥಕರ್ತರು ತಿಳಿಸುತ್ತಾರೆ.

*ಮll ಶಾಮರಾಯರು ಈಚೆಗೆ (೧೯೩೬) Modern Mysore ಎಂಬ ಎರಡು ಸಂಪುಟಗಳ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಬರೆದು ಪ್ರಕಟಿಸಿದರು.

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ಅಲಂಕಾರ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಚರಿತ್ರೆ</h2>

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ಪೀಠಿಕೆ</h2>

ಸಂಸ್ಕೃತ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಈಗಿನ ಸ್ಥಿತಿಯು ಒಣಗಿದ ಹಣ್ಣುಗಳ ಸ್ಥಿತಿಯಂತಿದೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ರುಚಿಯಿದ್ದರೂ ರಸವಿದ್ದರೂ ಹಸಿವಿಲ್ಲ; ಆ ಹಣ್ಣುಗಳು ದಿನದಿನಕ್ಕೆ ವಿಚಿತ್ರ ಬಣ್ಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ಬೆಳೆದು ಪರಿಪಾಕಕ್ಕೆ ಬರುವ ಹಾಗಿಲ್ಲ; ಈಗ ಹೇಗೆ ಇವೆಯೋ ಮುಂದೆಯೂ ಇದೇ ರೂಪದಲ್ಲಿಯೇ ಇರಬೇಕು ಇಲ್ಲವೇ ನಷ್ಟವಾಗಿ ಹೋಗಬೇಕು. ಬೇಕಾದರೆ ನಾವು ಅವುಗಳ ಸಿಪ್ಪೆಯನ್ನು ಸುಲಿದು ರಸವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಬಹುದು; ಒಳಗಿನ ತಿರುಳನ್ನು ತೆಗೆದು ಅಲಂಕಾರವಾಗಿಡಬಹುದು; ಕುಸುರಿಗಳನ್ನೂ ಕಾಳನ್ನೂ ಎಣಿಸಬಹುದು; ಸಾಲಾಗಿ ಸಲಕ್ಷಣವಾಗಿ ಜೋಡಿಸಿ ಇಡಬಹುದು ಅಷ್ಟೇ. ಈ ಸ್ಥಿತಿಯು ಇಂದಿನದಲ್ಲ ಈಗ ಕೆಲವು ಶತಮಾನಗಳಿಂದ ಬರುತ್ತಿದೆ. ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರೇ ಮುಂತಾದವರು ಹೊಸ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಿಗೂ ದರ್ಶನಗಳಿಗೂ ಪ್ರವರ್ತಕರಾಗದಿದ್ದರೂ, ಅವರು ಬರೆದಿರುವ ಭಾಷ್ಯ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಉದ್ದಾಮ ಸರಣಿಯೂ ಅವರ ಅಪಾರ ಬುದ್ಧಿಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಮಾಡಿರುವ ಅವರಿಗೆ ಮೂಲ ಗ್ರಂಥ ಕರ್ತೃಗಳಿಗೆ ಸಲ್ಲುವ ಗೌರವವನ್ನು ತರುವುದಾಗಿದೆ. ಈಚಿಗೆ ಅಂಥವರೂ ಹುಟ್ಟುವುದು ಕಡಿಮೆಯಾಗಿ ಸಂಸ್ಕೃತ ವಾಙ್ಮಯಕ್ಕೆ ಘೋರ ಗ್ರೀಷ್ಮವು ಬಂದು ತಗಲಿ ಅದರ ಕಲ್ಪತರುಗಳೆಲ್ಲ ಒಣಗಿಹೋಗುತ್ತಾ ಬಂದುವು. ಹೊಸ ಹೊಸದಾಗಿ ಬಿಡುತ್ತಿದ್ದ ಚಿಗುರು ಹೂಗಳು ಹೋದುವು. ಕಾಯಿ ಹೀಚುಗಳು ಒಣಗಿ ಬಿದ್ದುವು. ಪಕ್ವವಾಗಿದ್ದರೂ ದೃಢವಾಗಿ ಅಂಟಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಕೆಲವು ಹಣ್ಣುಗಳು ಮಾತ್ರ ಅಂತಸ್ಸಾರ ಬಲದಿಂದ ಕೊಳೆಯದೇ ನಿಂತುವು. ಅವು ಒಣಗಿದರೂ ಅವುಗಳ ಸಾರವು ಮತ್ತಷ್ಟು ಸಾರತರವಾಯಿತು. ಅಲ್ಲಿಂದೀಚೆಗೆ ನಾವು ಮಾಡುತ್ತಿರುವುದು- ಹೊಸ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಮರದಲ್ಲಿ ಬಿಡಿಸುವುದಲ್ಲ; ಈ ಒಣಗಿದ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಬಿಡಿಸಿ ಕಾಳನ್ನೂ ಕುಸುರಿಯನ್ನೂ ಆರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು; ಅವುಗಳನ್ನು ಕಣ್ಣೀಗೆ ಒಪ್ಪುವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಜೋಡಿಸಿ ಇಡುವುದು- ಇಷ್ಟೇಯೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕೆಲವು ಶತಮಾನಗಳಿಂದ ಈಚೆಗೆ ನೊಡಿದರೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿಯೂ ಪರಿಷ್ಕಾರ, ಮಂಡನ, ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ, ಅನುವಾದ, ಸಂಗ್ರಹ ಇವು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆಯೇ ವಿನಾ ಹೊಸ ಹೊಸ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳು ಮತಗಳು ಪ್ರಮೇಯಗಳು ಇವು ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಇನ್ನು ಸ್ಪೋಟವಾದ, ಪರಮಾಣುವಾದ, ಸದಸದ್ವಾದ, ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿವಾದ, ವಿವರ್ತವಾದ, ಕಾವ್ಯಾತ್ಮವಾದ ಮುಂತಾದ ಅಪೂರ್ವ ಬುದ್ದಿ ಶಕ್ತಿ ಪರಿಚಾಯಕವಾದ ವಾದಗಳು ಹುಟ್ಟುವ ಸಂಭವವು ತೋರುವುದಿಲ್ಲ.

ಅನಂತವೃಕ್ಷ ಪರಂಪರೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗಬಹುದಾದ ಬೀಜಕೋಶವನ್ನು ತಮ್ಮಲ್ಲಿ ಧರಿಸಿದ್ದರೂ ಈ ಹಣ್ಣುಗಳು ಈಗ ಒಣಗಿನಿಂತಿವೆ. ಆದರೂ ಇವು ಒಂದಾನೊಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಜೀವಂತವಾದ ವೃಕ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಬಿಟ್ಟಿರಬೇಕೆಂಬುದೂ ಮೊದಲು ಕಾಯಿ ಹೂಗಳಾಗಿರಬೇಕೆಂಬುದೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಕಾಲವು ತನ್ನ ಭೂತಾಂಧಕಾರಜವನಿಕೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಮರೆಮಾಡಿದೆ. ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಿಗೆ ಆದಿಯೇ ಗೊತ್ತಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಒಂದು ವಿಧದಲ್ಲಿ ವೇದವೇ ಆದಿಯೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಸಾಧ್ಯವಾದರೂ ಮೂಲ ಮಂತ್ರ ಕಂಡು ಮುಂದೆ ಬಹುದೂರ ಗುಪ್ತಗಾಮಿನಿಯಾಗಿ ಪ್ರವಹಿಸುವ ನದಿಯಂತೆ ಈ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳೂ ಹುಟ್ಟಿ ಬೆಳೆದು ಬಂದಿವೆ.

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ಅಲಂಕಾರ ಶಾಸ್ತ್ರ</h2>

ಅಲಂಕಾರಶಾಸ್ತ್ರವು ಈ ನಿಯಮಕ್ಕೆ ಅಪವಾದವಾಗಿಲ್ಲ. ಇದು ಯಾವಾಗ ಹುಟ್ಟಿತೋ ಹೇಗೆ ಹುಟ್ಟಿತೋ ಗೊತ್ತಾಗಿ ಹೇಳುವುದಕ್ಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅಂತು ಭಾಷೆ ಹುಟ್ಟಿದ ಮೇಲೆ ವ್ಯಾಕರಣವು ಬರುವಂತೆ, ಅಲಂಕಾರಶಾಸ್ತ್ರವೂ ಕಾವ್ಯ ನಾಟ್ಯಗಳು ಹುಟ್ಟಿದ ಮೇಲೆ ಬಂದಿರಬೆಕು. ವೇದ ಮೊದಲು ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಪ್ರಾಚೀನ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಕಾವ್ಯಗಳೆಂದು ಕರೆಯಬಹುದಾದ ಅನೇಕ ಭಾಗಗಳಿವೆ. ಆದರೆ ಇಷ್ಟರಿಂದಲೇ ವೇದಗಳನ್ನು ಕಾವ್ಯವೆಂದು ಯಾರೂ ಕರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣವನ್ನು “ಆದಿಕಾವ್ಯ” ವೆಂದು ಕರೆಯುವುದು ಸಂಪ್ರದಾಯ . ಆದರೆ ಇದಕ್ಕೆ ಹಿಂದೆಯೇ ಅನೇಕ ಕಾವ್ಯಗಳು ಹುಟ್ಟಿರಬೇಕು ಪಾಣಿನಿಯು ಕಾವ್ಯಗಳನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಂತೆಯೂ ಪತಂಜಲಿಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ‘ಕಂಸವಧ’ ‘ಬಲಿಬಂಧ’ ಎಂಬ (ದೃಶ್ಯ?) ಕಾವ್ಯಗಳಿದ್ದಂತೆಯೂ ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂಥ ಹೂವು ಹೀಚುಗಳು ಎಷ್ಟೊ ಹುಟ್ಟಿದ ಮೇಲೆ ರಾಮಕಥಾಮೃತವನ್ನು ಸೂಸುವ ಆದಿಕಾವ್ಯ ಫಲವು ಬಿಟ್ಟಿರಬೇಕು. ಅದರಿಂದ ನಿಷ್ಕೃಷ್ಟವಾಗಿ ‘ಕಾವ್ಯ’ವೆಂದು ಹೇಳಬಹುದಾದ ಗ್ರಂಥವು ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ ಯಾವಾಗ ಹುಟ್ಟಿತೋ ಅದರ ಲಕ್ಷಣ ವಿಚಾರವು ಯಾವಾಗ ಆರಂಭವಾಯಿತೋ ಅದನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಿ ಹೇಳುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧನಗಳಿಲ್ಲ.

ಇಲ್ಲಿ ಅಲಂಕಾರವೆಂದರೇನು, ಅಲಂಕಾರ ಶಾಸ್ತ್ರವೆಂದರೇನು ಎಂಬ ವಿಚಾರವಾಗಿ ಎರಡು ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುವುದು ಅನುಚಿತವಾಗಲಾರದು. ಅಲಂಕಾರವೆಂಬ ಶಬ್ದಕ್ಕೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಅನುಪ್ರಾಸ ಉಪಮಾ ಮುಂತಾದ ಶಬ್ದಾರ್ಥ ವೈಚಿತ್ರ್ಯಗಳೆಂದು ಒಂದು ಅರ್ಥ; ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಆನಂದದಾಯಕವಾಗಿರುವ ಸೌಂದರ್ಯ ಅಥವಾ ರಮಣೀಯತೆಯೆಂದು ಮತ್ತೊಂದು ಅರ್ಥ.* ಅಲಂಕಾರ ಶಾಸ್ತ್ರವು ಈ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನೂ ಅದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟ ಶಬ್ದಾರ್ಥ ವೈಚಿತ್ರ್ಯಗಳನ್ನೂ ವಿಚಾರಮಾಡಿ ಅದರ ಸ್ವರೂಪ ಲಕ್ಷಣ ಮುಂತಾದವುಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೇ ಸಾಹಿತ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರವೆಂದೂ ಲಕ್ಷಣ ಶಾಸ್ತ್ರವೆಂದೂ ಈ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸುವ ಗ್ರಂಥಗಳಿಗೆ ಲಕ್ಷಣ ಗ್ರಂಥಗಳೆಂದು ಹೆಸರು ವಾಡಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ.

</section>

ಈಗ ನಮಗೆ ದೊರೆತಿರುವ ಲಕ್ಷಣ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ಭರತನ ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರವೇ ಪ್ರಾಚೀನವಾಗಿ ತೋರುತ್ತದೆ.* ಇದಕ್ಕೆ ಹಿಂದೆ, ಶಿಲಾಲಿ ಕೃಶಾಶ್ವ ಎಂಬವರು ‘ನಟಸೂತ್ರ’ಗಳನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದರಂತೆ. ಆದರೆ ಈಗ ಅವು ಇಲ್ಲ. ಅಗ್ನಿಪುರಾಣವೇ ಪ್ರಾಚೀನವೆಂದು ಕೆಲವರ ಅಬಿಪ್ರಾಯ. ಇವೆರಡು ಪಕ್ಷಗಳಿಗೂ ಸಾಧಕಬಾಧಕಗಳಿವೆ. ಆದರೆ ಭರತನ ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರವೇ ಪ್ರಾಚೀನವಾದದ್ದೆಂದು ಹೇಳುವುದಕ್ಕೆ ಯುಕ್ತಿಗಳೂ ಗಮಕಗಳೂ ಕಾರಣಗಳೂ ಇವೆ. ಇವುಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಸ್ವಲ್ಪ ಮಟ್ಟಿಗಾದರೂ ಈ ಗ್ರಂಥಗಳ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಡುವುದು ಅವಶ್ಯಕ.

*ವಾಮನಸೂತ್ರ:- ಕಾವ್ಯಂ ಗ್ರಾಹ್ಯಮಲಂಕಾರಾತ್ ; ಸೌಂದರ್ಯಮಲಂಕಾರಃ.

* ಕಾಲನಿರ್ಣಯಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಣಾತರಾದ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ವಿದ್ವಾಂಸರೂ ಈ ಗ್ರಂಥದ ಕಾಲ ಇಂಥಾದ್ದೇ ಎಂದು ನಿಷ್ಕರ್ಷಿಸಿಲ್ಲ; ಇದು ಪ್ರಾಯಶಃ ಕ್ರಿಸ್ತಶಕದ ಆದಿಭಾಗದ ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕೂ ಹಿಂದಿನದಿರಬಹುದೆಂದು ಭಾರತೀಯ ಇತಿಹಾಸ ಸಂಶೋಧಕರಾದ ರ್ಯಾಪ್ಸನ್ ಸಾಹೇಬರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ- ಎನ್ಸೈಕ್ಲೋಪೀಡಿಯ ಆಫ್ ರಿಲಿಜನ್ ಅಂಡ್ ಎಥಿಕ್ಸ್ ಸಂ. ೪. ಪು.೮೮೬.

ನಮಗೆ ಈಗ ದೊರೆಯುವ ಭರತ ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರವು ನಿರ್ಣಯಸಾಗರ ಮುದ್ರಾಲಯದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಮುವ್ವತ್ತು ವರ್ಷಗಳ ಕೆಳಗೆ ಅಚ್ಚಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ಗ್ರಂಥ. ಇದರಲ್ಲಿ ಗ್ರಂಥಪಾತಗಳೂ ತಪ್ಪುಗಳೂ ಹೇರಳವಾಗಿವೆ; ಅನೇಕ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ಬಂದ ವಿಷಯಗಳೇ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೆಚ್ಚು ಕಡಿಮೆಯಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತವೆ. ಇದನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ಕಾಲಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಮೂಲಗ್ರಂಥಕ್ಕೆ ಮೇಲಿಂದ ಮೇಲೆ ವಿಷಯಗಳು ಬಂದು ಸೇರಿದುವೆಂದು ಹೇಳಬೆಕಾಗಿದೆ. ಈ ಗ್ರಂಥದ ಮುಕ್ಕಾಲು ಮೂರು ವೀಸ ಭಾಗವೆಲ್ಲಾ ಶ್ಲೋಕರೂಪವಾಗಿಯೂ (ಅನುಷ್ಟುಪ್ ಶ್ಲೋಕವಲ್ಲದೆ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಇತರ ವೃತ್ತಗಳೂ ಬರುವುದುಂಟು) ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳು ಮಾತ್ರ ವಿವರಣದಂತಿರುವ ಗದ್ಯರೂಪವಾಗಿಯೂ ಇದೆ. ಈ ಗದ್ಯಭಾಗಗಳ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ನೊಡಿದರೂ ಇವು ಈಚೆಗೆ ಸೇರಿದವೆಂಬ ಸಂಶಯವು ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಈ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿರುವ ಅನೇಕ ಸಂಗತಿಗಳು ಈಗ ನಷ್ಟಪ್ರಾಯವಾಗಿರುವುದರಿಂದಲೂ ಕೆಲವೆಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಕಷ್ಟವಾದದ್ದರಿಂದಲೂ ಮೂಲಗ್ರಂಥದ ಭಾವವೇ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ತದ್ವತ್ತಾಗಿ ಬರುವಂತೆ ತಿಳಿಸಬಹುದೆಂದು ಶಪಥಮಾಡಿ ಹೇಳುವುದಕ್ಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೆ ಮೂಲಗ್ರಂಥಕ್ಕೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಮಾಡಿದ ಭಾಷಾಂತರವು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಒಂದೇ ಸಮನಾಗಿ ಉಪಯುಕ್ತವಾಗಿಯಾಗಲಿ ಸ್ವಾರಸ್ಯವಾಗಿಯಾಗಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಗ್ರಂಥವನ್ನೇ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಯಾವುದು ಅವಶ್ಯಕ ಮತ್ತು ಉಪಯುಕ್ತವೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆಯೋ ಅದನ್ನು ಮಾತ್ರ ಯಥಾಮತಿಯಾಗಿಯೂ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿಯೂ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ. ಹೀಗೆ ಮೊದಲು ಭರತನ ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ ಗ್ರಂಥದ ಸ್ವರೂಪವು ತಿಳಿದು ಅದರ ಪರಿಚಯವು ಸ್ವಲ್ಪ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಆದಮೇಲೆ ಅಲಂಕಾರಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಾತ್ತಾಗಿ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟು ರಸ ಭಾವ ಅಲಂಕಾರ ಗುಣ ಮುಂತಾದ ಅಂಶಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸುವ ಎರಡು ಮೂರು ಅಧ್ಯಾಯಗಳನ್ನು ಓಲೆಯ ಪ್ರತಿಗಳ ಸಹಾಯದಿಂದ ಶೋಧಿಸಿ ಸಂಸ್ಕೃತ ಮೂಲವನ್ನೂ ಅದಕ್ಕೆ ಕನ್ನಡ ಅರ್ಥವನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ. ಇದರಿಂದ ಭರತ ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೂ ಇತರ ಲಕ್ಷಣಗ್ರಂಥಗಳಿಗೂ ಇರುವ ವೈಲಕ್ಷಣ್ಯವು ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತದೆ; ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಹಿಂದು ಯಾವುದು ಮುಂದು ಎಂದು ವಿಚಾರ ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಬೇಕಾದ ಸಾಧನಗಳು ಸಿಕ್ಕುತ್ತವೆ. ಮತ್ತು ಈಗ್ಗೆ ಎರಡು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ನಮ್ಮ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತ ಸಾಹಿತ್ಯಗಳೂ ರಂಗವಿಧಾನ ನಾಟ್ಯಪ್ರಯೋಗ ಪ್ರದರ್ಶನ ಕ್ರಮಗಳೂ ಎಷ್ಟು ಮಟ್ಟಿಗೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಹೊಂದಿದ್ದುವು ಎಂದು ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತದೆ.

ಈ ಗ್ರಂಥವು ಭಗವದ್ಗೀತೆ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಹಾಗೆ ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರ ರೂಪವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಆರಂಭವನ್ನು ನೊಡಿದರೆ ಋಷಿಗಳು ನಾಟ್ಯವಿಚಾರವನ್ನು ತಿಳಿಸಬೇಕೆಂದು ಕೇಳಿಕೊಂಡ ಹಾಗೂ ಅದಕ್ಕೆ ಭರತಮುನಿಯು ಉತ್ತರಕೊಟ್ಟ ಹಾಗೂ ಅದನ್ನು ಬೇರೊಬ್ಬರು ಬರೆದಿಟ್ಟಿರುವಂತೆಯೂ ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಮುವ್ವತ್ತೇಳು ಅಧ್ಯಾಯಗಳಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯ ಐದು ಅಧ್ಯಾಯಗಳು ಪೀಠಿಕಾರೂಪವಾಗಿಯೂ ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಅಧ್ಯಾಯಗಳು ಉಪಸಂಹಾರ ಪೀಠಿಕಾರೂಪವಾಗಿಯೂ ಇವೆ. ಮಧ್ಯೆ ಇರುವ ಮಿಕ್ಕ ಮುವ್ವತ್ತು ಅಧ್ಯಾಯಗಳು ರಂಗವಿಚಾರಗಳನ್ನು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತವೆ.

ಪೀಠಿಕಾ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಾಟ್ಯದ ಉತ್ಪತ್ಯುದ್ದೇಶಗಳು ಮಂಟಪವಿಧಾನ ಪೂರ್ವರಂಗವಿಧಾನ ಎಂಬ ಮುಖ್ಯವಾದ ಮೂರು ಅಂಶಗಳಿವೆ.

</section>

ನಾಟ್ಯವಿದ್ಯೆಯು ವೇದಕ್ಕೆ ಸಮಾನ; ಅದರಿಂದಲೇ ಇದಕ್ಕೆ ನಾಟ್ಯವೇದವೆಂದೂ ಹೆಸರು. ಇದು ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಸಾಕ್ಷಾತ್ತಾಗಿ ನಿರ್ಮಿತವಾದದ್ದು. ಹಿಂದೆ ತ್ರೇತಾಯುಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಜನಗಳು ಗ್ರಾಮ್ಯತೆಗೆ ಬಿದ್ದು ಕಾಮಕ್ರೋಧಾದಿಗಳಿಂದ ಅಂದರಾಗಿ ನುಗ್ಗುತ್ತಿರಲು. ಜಂಬೂದ್ವೀಪವನ್ನೆಲ್ಲಾ ಯಕ್ಷರಾಕ್ಷಸಾದಿಗಳು ಆಕ್ರಮಿಸಿಕೊಂಡರು. ಆಗ ಮಹೇಂದ್ರಾದಿ ದೇವತಗೆಗಳು ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಕುರಿತು “ದೃಶ್ಯವೂ ಶ್ರವ್ಯವೂ ಆಗಿರುವ ಯಾವುದಾದರೂ ಒಂದು ’ಕ್ರೀಡೆ’ಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಮಾಡಿಕೊಡಬೇಕು. ಈಗ ಇರುವ ಚತುರ್ವೇದಗಳನ್ನು ಎಲ್ಲಾ ಜಾತಿಗಳವರೂ ಉಪಯೋಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಹಾಗಿಲ್ಲ” ಎಂದು ಕೇಳಿದರು. ಆಗ ಬ್ರಹ್ಮನು ಋಗ್ವೇದದಿಂದ ’ಪಾಠ್ಯ’ (ಸಾಹಿತ್ಯ) ವನ್ನೂ, ಯಜುರ್ವೇದದಿಂದ ’ಅಭಿನಯ’ವನ್ನೂ ಸಾಮವೇದದಿಂದ ’ಗೀತ’ವನ್ನೂ ಅಥರ್ವಣ ವೇದದಿಂದ ’ರಸ’ವನ್ನೂ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಎಲ್ಲಾವರ್ಣದವರೂ ಅನುಭವಿಸಿ ಸುಖಪಡಬಹುದಾದ ಐದನೆಯ (ನಾಟ್ಯ) ವೇದವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು.* ಇದನ್ನು ಭರತನು ಬ್ರಹ್ಮನ ಆಜ್ಞೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಮಹೇಂದ್ರವಿಜಯೋತ್ಸವದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ದೇವಾಸುರರ ಯುದ್ಧವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಅದರಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಭಿನ್ನಭಿನ್ನವಾಗಿ ಮಾಡಿ ಓಡಿಸಿದುದರ ’ಅನುಕೃತಿ’ಯನ್ನು ಅಭಿನಯಿಸಿದನು. ಬ್ರಹ್ಮಾದಿ ದೇವತೆಗಳು ಇದನ್ನು ನೊಡಿ ಸಂತೋಷಗೊಂಡು ಭರತನಿಗೆ ಧ್ವಜ, ಛತ್ರಿ, ಬೀಸಣಿಗೆ, ಸಿಂಹಾಸನ , ಕಿರೀಟ ಮುಂತಾದ ನಾನಾ ಉಪಕರಣಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಬಹುಮಾನ ಮಾಡಿದರು. ಗಂಧರ್ವಾದಿಗಳು ಅವನ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ವಾಕ್ಸಂಪತ್ತು ಭಾವ ರಸ ರೂಪ ಬಲ ಆಭರಣ ಮುಂತಾದವುಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟರು. ಆದರೆ ಈ ನಾಟ್ಯವು ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ರುಚಿಸದಿರಲು ಅವರು ಗದ್ದಲ ಮಾಡಿ ನಾಟ್ಯವು ಮುಂದೆ ನಡೆಯದಂತೆ ವಿಘ್ನಗಳನ್ನು ತಂದು ಒಡ್ಡಿದರು. ದೇವೇಂದ್ರನು ಎದ್ದು ಅವರನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡಿದನು. ಇದನ್ನೆಲ್ಲಾ ಭರತನು ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ವಿಜ್ಞಾಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು, ಬ್ರಹ್ಮನು ವಿಶ್ವಕರ್ಮನನ್ನು ಕರೆದು ಅವನಿಂದ ನಾಟ್ಯಗೃಹವನ್ನು ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡಿಸಿ ಅದರ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ನಾಟ್ಯ ಶಾಲೆಯ ಒಂದೊಂದು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬ ದೇವತೆಯನ್ನು ನಿಯಮಿಸಿ ರಂಗಪೀಠದಲ್ಲಿ ತಾನೇ ನೆಲಸಿದನು. (ಇದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ರಂಗದಲ್ಲಿ ಹೂವನ್ನು ಎರಚುವುದು.)

* ಜಗ್ರಾಹ ಪಾಠ್ಯ ಮೃಗ್ವೇದಾತ್ ಸಾಮಭ್ಯೋ ಗೀತಮೇವ ಚl

ಯಜುರ್ವೇದಾದಭಿನಯಾನ್ ರಸಾನಾಥರ್ವಣಾದಪಿll ೧-೧೭ ll

</section>

ಈ ಮಧ್ಯೆ, ದೇವತೆಗಳ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಂತೆ ಬ್ರಹ್ಮನು ವಿಘ್ನಕಾರಿಗಳಾದ ದೈತ್ಯರನ್ನು ಕರೆದು ಒಳ್ಳೆಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಅವರನ್ನು ಸಮಾಧಾನ ಮಾಡಲೆಳಸಿ ಅವರು ವಿಘ್ನಮಾಡಿದ್ದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವನ್ನು ಕೇಳಿದನು. ಅವರೂ ಶಾಂತಭಾವದಿಂದಲೇ “ಲೋಕ ಪಿತಾಮಹ ! ದೇವತೆಗಳ ಇಷ್ಟದಂತೆ ನೀನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ ನಾಟ್ಯವೇದವು ನಮ್ಮ ಸೋಲನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ ನಮಗೆ ಅಪಮಾನ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ಇದು ಸರಿಯಲ್ಲ . ದೇವತೆಗಳು ಹೇಗೋ ಹಾಗೇ ನಾವೂ ನಿನ್ನಿಂದ ಹಿಂದೆ ಉತ್ಪನ್ನರಾದವರು” ಎಂದರು. ಬ್ರಹ್ಮನು ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ “ಅಯ್ಯಾ ದೈತ್ಯರೇ, ನಿಮ್ಮ ಕೋಪವನ್ನೂ ದುಃಖವನ್ನೂ ಬಿಡಿ; ಇದು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಒಳ್ಳೆಯದು ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಕೆಟ್ಟದ್ದು ಎಂಬ ಭಾವನೆಯನ್ನು ಬಿಡಿ. ನಾನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿರುವ ಈ ನಾಟ್ಯವೇದಕ್ಕೆ ಭಾವ ಕರ್ಮಗಳೇ ವಿಷಯ. ಆದರೆ ಅವು ಕೇವಲ ನಿಮ್ಮ ಭಾವಗಳೂ ಅಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳ ಭಾವಗಳೂ ಅಲ್ಲ; ಇದರಲ್ಲಿ ಮುರು ಲೋಕದ ಭಾವಗಳು ಬರುತ್ತವೆ; ಕೆಲವು ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಆಟ ಕೆಲವು ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೂಟ; ಕೆಲವು ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಸ್ಯ ಕೆಲವು ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ; ಕೆಲವು ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಮ; ಕೆಲವು ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೊಲೆ ಇವು ಬರುತ್ತವೆ. ಇದರಿಂದ ಧಾರ್ಮಿಕರಿಗೆ ಧರ್ಮ; ಕಾಮುಕರಿಗೆ ಕಾಮ; ಅವಿನೀತರಿಗೆ ಶಾಸ್ತಿ ಮತ್ತರಿಗೆ ದಮನ; ಅಜ್ಞರಿಗೆ ಜ್ಞಾನ, ವಿದ್ವಾಂಸರಿಗೆ ಪಾಂಡಿತ್ಯ; ಐಶ್ವರ್ಯವಂತರಿಗೆ ವಿನೋದ, ದುಃಖಪೀಡಿತರಾದವರಿಗೆ ಧೈರ್ಯ; ಅನುಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಸಂಪಾದನೆ, ಚಿತ್ತಕ್ಷೋಭವಿರತಕ್ಕವರಿಗೆ ಸ್ಥೈರ್ಯ ಇವು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ನಾಟ್ಯವು ಉತ್ತಮಮಧ್ಯಮಾಧಮರು ದೇವದಾನವರು ಮುನಿಮನುಷ್ಯರು ಇವರೆಲ್ಲರ ನಾನಾ ಭಾವಗಳನ್ನೂ ನಾನಾ ಕರ್ಮಗಳನ್ನೂ ನಾನಾ ಸ್ಥಿತಿಗತಿಗಳನ್ನೂ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಲೋಕವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಅನುಕರಣಮಾಡಿ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಪ್ರೀತಿಹಿತಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.* ಸುಖದುಃಖಗಳಿಂದ ಕುಡಿದ ಲೋಕ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಆಂಗಿಕಾದ್ಯಭಿನಯದಿಂದ ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವಿಕೆಯೇ ನಾಟ್ಯ.* ಆದ್ದರಿಂದ ನೀವು ದೇವತೆಗಳ ಮೇಲೆ ಕೋಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಾರದು”- ಎಂದು ಮುಂತಾಗಿ ಹೇಳಿ ಸಮಾಧಾನಮಾಡಿ, ’ಪ್ರೇಕ್ಷಾ’ ಅಥವಾ ನಾಟ್ಯಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ವಿಘ್ನವಿಘಾತಾರ್ಥವಾಗಿ ರಂಗದೇವತೆಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವರಿತು ಪೂಜೆಮಾಡಬೇಕೆಂದು ವಿಧಿಸಿದನು.

*ನಾನಾ ಭಾವೋಪಸಂಪನ್ನಂ ನಾನಾವಸ್ಥಾಂತರಾತ್ಮಕಂl

ಲೋಕವೃತ್ತಾನುಕರಣಂ ನಾಟ್ಯಮೇತನ್ಮಯಾ ಕೃತಂll ೧-೭೭ll

ಉತ್ತಮಾಧಮಮಧ್ಯಾನಾಂ ನರಾಣಾಂ ಕರ್ಮಸಂಶ್ರಯಂl

ಹಿತೋಪದೇಶಜನನಂ ಧೃತಿಕ್ರಿಡಾಸುಖಾದಿಕೃತ್ ll 1-78 ll

*ಯೋಯಂ ಸ್ವಭಾವೋ ಲೋಕಸ್ಯ ಸುಖದುಃಖಸಮನ್ವಿತಃ l

ಸೋಂಗಾದ್ಯಭಿನಯೋಪೇತೋ ನಾಟ್ಯಮಿತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ ll ೧-೮೫ ll

ಮಂಟಪ ವಿಧಾನ (ಅ.೨-೩)

ಎರಡನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ನಾಟ್ಯಶಾಲೆಯ ಭೇದಗಳು ಅವುಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟುವ ಕ್ರಮ ವಾಸ್ತುಪೂಜೆ ಮುಂತಾದವುಗಳು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.

ನಾಟ್ಯಶಾಲೆ ಅಥವಾ “ಪ್ರೇಕ್ಷಾಗೃಹವು” ವಿಕೃಷ್ಟ (ಉದ್ದ) ಚತುರಸ್ರ (ಚೌಕ) ತ್ರ್ಯಸ್ರ (ತ್ರಿಕೋಣ) ಎಂದುಮೂರು ಆಕಾರಗಳುಳ್ಳದ್ದು ಮತ್ತು ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಮಧ್ಯಮ ಕನಿಷ್ಟ ಎಂದು ಮೂರು ಅಳತೆಯುಳ್ಳದ್ದು; ಜ್ಯೇಷ್ಠವು ದೇವತೆಗಳು ಉಪಯೋಗಿಸುವುದು; ಮಧ್ಯಮವು ರಾಜರು ಉಪಯೋಗಿಸುವುದು; ಕನಿಷ್ಠವು ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರು ಉಪಯೋಗಿಸುವುದು. ಜ್ಯೇಷ್ಠವು ೧೦೮ ಹಸ್ತ ಉದ್ದವಾದದ್ದು ಮಧ್ಯಮವು ೬೪ಹಸ್ತ ಉದ್ದವಾದದ್ದು ಕನಿಷ್ಠವು ೩೨ ಹಸ್ತ* ಉದ್ದವಾದದ್ದು. ನಾಟ್ಯ ಮಂಟಪವು ೩೨ ಅಥವಾ ೬೪ ಹಸ್ತಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚು ಉದ್ದವಾಗಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಆಗ ನಾಟ್ಯವು ಅವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ; ಮಾತುಗಳು (ಪಾಠ್ಯ) ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕೇಳಿಸದೆಯೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಲಾಸ್ಯವು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಕಾಣದೆಯೂ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಮಧ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಮತೂ ಹಾಡೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕೇಳುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಮಾಣಕ್ಕೆ ಅನುಸಾರವಾದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಅದರ ಎಂಟನೆಯ ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನು ’ರಂಗಶೀರ್ಷ’ ಮತ್ತು ಅದರ ಹಿಂದೆ ’ನೇಪಥ್ಯಗೃಹ’ ಇವುಗಳಿಗಾಗಿ ಗುರುತು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೆಕು. ಅಮೇಲೆ ವಿಧ್ಯುಕ್ತವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪನ ಕರ್ಮವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿ ಗೋಡೆ ಕಂಬ ಮತ್ತರವಾಣಿ ರಂಗಪೀಠ (stage) ರಂಗಶೀರ್ಷ ನೇಪಥ್ಯಗೃಹ (ವೇಷದ ಕೊಠಡಿ) ಇವುಗಳನ್ನೂ, ಪ್ರೇಕ್ಷಕರು ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಇಟ್ಟಿಗೆ ಮರ ಮುಂತಾದವುಗಳಿಂದ ಸೋಪಾನಾಕಾರವಾದ ಪಿಠವನ್ನೂ (ಗ್ಯಾಲರಿ?) ಕಟ್ಟಬೇಕು.* ಗೋಡೆಗಳಿಗೆ ಸುಣ್ಣ ಬಣ್ಣಗಳನ್ನು ಬಳಿದು ಅವುಗಳ ಮೇಲೆ ಮನುಷ್ಯರನ್ನೂ ಲತೆಗಳನ್ನೂ ನಾನಾ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನೂ ಚಿತ್ರಿಸಿ ಮಂಟಪವನ್ನು ನಾನಾ ಅಲಂಕಾರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಬೇಕು. ರಂಗಪೀಠವು ಕಲ್ಲು ಹುಲ್ಲುಗಳಿಲ್ಲದ ಪುಡಿಯಾದ ಕರಿಯ ಮಣ್ಣನ್ನು ಹಾಕಿ (ಎತ್ತರವಾಗಿಯೂ) ಉಬ್ಬಿಲ್ಲದೆಯೂ ಸಮನಾಗಿಯೂ ಇರುವಂತೆ ಮಾಡಿದ್ದಾಗಿರಬೆಕು. ಹೀಗೆ ನಾಟ್ಯ ಮಂಟಪದಲ್ಲಿ ’ಬೆಟ್ಟದ ಗುಹೆ ಇದ್ದಹಾಗೆ’ ಎರಡು ’ಭೂಮಿ’ಗಳಿರಬೇಕು. ಕಂಬನಾಗದಂತ ಕಿಟಕಿ ಮುಂತಾದವುಗಳಾವುದನ್ನೂ ಕಬ್ಬಣದಿಂದ ಮಾಡಕೂಡದು; ಕಿಟಕಿಗಳು ಸ್ವಲ್ಪವಾಗಿದ್ದು ಗಾಳಿ ಬಹುವಾಗಿ ಬೀಸದಂತಿದ್ದರೆ ಕುತಪದ* (ಮೃದಂಗಾದಿ ವಾದ್ಯಗಳ) ಸ್ವರವು ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಕೇಳುತ್ತದೆ.

* ಒಂದು ಹಸ್ತಕ್ಕೆ ೨೪ ಅಂಗುಲ (೨-೧೮)

* ಸ್ತಂಭಾನಾಂ ಬಾಹ್ಯತಶ್ಚಾಪಿ ಸೋಪಾನಾಕೃತಿ ಪೀಠಕರl

ಇಷ್ಟಾದಾರುಭಿಃ ಕಾರ್ಯಂ ಪ್ರೇಕ್ಷಕಾಣಾಂ ನಿವೇಶನಂ ll ೨-೭೯-೮೦ll

*ಮೂಲಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ೩೪ನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯ (ಪುಟ ೮೨೯) ನ್ನು ನೋಡಿ.

ನಾಟಕಶಾಲೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿ ಮುಗಿದ ಮೇಲೆ ಅಲ್ಲಿ ಏಳು ದಿವಸಗಳವರೆಗೆ ಹಸುಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟಿದ್ದು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಂದ ಜಪತಪಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಸಿ, ಅನಂತರ ನಾಟ್ಯಾಚಾರ್ಯನು ಶುಚಿಯಾಗಿ ಅದನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಕುತಪ ಜರ್ಜರಗಳನ್ನೂ ರಂಗದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಯಥಾವಿಧಿಯಾಗಿ ಪೂಜೆಮಾಡಿ ಅನಂತರ ನಾಟ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಬೇಕು.

ನಾಲ್ಕನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ- ಭರತನು ಈಶ್ವರನ ಮುಂದೆ ನಾಟ್ಯವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲು ಅವನು ಸಂತೋಷಪಟ್ಟು ತಂಡುವಿನ ಮೂಲಕ ಅಂಗಹಾರಗಳು ಕರಣಗಳು ರೇಚಕ ಮುಂತಾದವುಗಳನ್ನೆಲ್ಲಾ ತಿಳಿಸಿ ‘ತಾಂಡವಲಕ್ಷಣ’ವನ್ನು ವಿವರಿಸಿದನೆಂದು ‘ತಾಂಡವ’ದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ಪೂರ್ವರಂಗ ವಿಧಾನ (ಅ.೫.)</h2>

ನಾಟ್ಯವು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಆರಂಭವಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆ ರಂಗದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಕಾರ್ಯಕಲಾಪಕ್ಕೆ “ಪೂರ್ವರಂಗ”ವೆಂದು ಹೆಸರು:- ಗಾಯಕರೂ ವಾದಕರೂ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ವಾದ್ಯ ವಿಶೇಷಗಳೊಡನೆ ಬಂದು ಸಿದ್ಧರಾಗಲು ಸೂತ್ರಧಾರನು ವಿದೂಷಕ ಪಾರಿಪಾರ್ಶ್ವಕರೊಡನೆ ರಂಗವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ನೃತ್ಯಗೀತಗಳೊಡನೆ ಹೋಗಿ ರಂಗಪೀಠದ ಅಧಿದೇವತೆಯಾದ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನೂ ಇತರ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ನಾಂದಿಯನ್ನು ಹೇಳಿ “ಚಾಕರಿ” “ಮಹಾಚಾರಿ” (ನೃತ್ಯವಿಶೇಷ)ಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುವನು. ವಿದೂಷಕನ ಹಾಸ್ಯಜನಕವಾದ ಅಸಂಬದ್ಧ ಪ್ರಲಾಪವು ನಡೆದು ಆಮೇಲೆ “ಕಾವ್ಯವಸ್ತುವು” ಸೂಚಿಸಲ್ಪಡುವುದು. ಇದಾದ ಮೇಲೆ ಮೂವರೂ ಹೊರಟುಹೋಗುವರು. ಇದೇ ಪೂರ್ವರಂಗ. ಇದರಲ್ಲಿ ’ಶುದ್ಧ’ ’ಚಿತ್ರ’ ಎಂದು ಎರಡು ಭೇದಗಳಿವೆ.

ನೃತ್ತಗೀತಗಳಲ್ಲಿ ಅತಿಪ್ರಸಂಗವು ಕೂಡದು; ಅದರಿಂದ ಪ್ರಯೋಕ್ತೃಗಳಿಗೂ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಿಗೂ ಬೇಸರವಾಗುವುದು; ಬೇಸರವಾದರೆ ರಸಭಾವಗಳು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.

ನಾಟ್ಯ– “ರಂಗಸಂಗ್ರಹ”

ನಾಟ್ಯಕ್ಕೆ ರಸಭಾವ ಅಭಿನಯ ಧರ್ಮೀ ವೃತ್ತಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಸಿದ್ದಸ್ವರ ಆತೋದ್ಯಗಾನ ಎಂದು ಹತ್ತು ಅಂಗಗಳು. ಇವುಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ “ರಂಗಸಂಗ್ರಹ”ವೆಂದು ಕರೆಯಬಹುದು.*

೧-೨ ರಸ ಮತ್ತು ಭಾವಗಳು (ಅ. ೬-೭)

ಆರನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ರಸಗಳೂ ಏಳನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಾವಗಳೂ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಈ ಭಾಗಗಳ ಮೂಲವೂ ಅದರ ಕನ್ನಡ ಅರ್ಥವೂ ಮುಂದೆ ಬರುವುದರಿಂದ ಅವುಗಳ ವಿವರವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಿಲ್ಲ.

೩. ಅಭಿನಯ (ಅ. ೮-೧೨, ೧೪-೧೯, ೨೧-೨೬)

ಅಭಿನಯವು ಆಂಗಿಕ ವಾಚಿಕ ಆಹಾರ್ಯಕ ಸಾತ್ವಿಕ ಎಂದು ನಾಲ್ಕು ವಿಧ. ನಾಟ್ಯದ ನಾನಾ ಭೇದಗಳೆಲ್ಲಾ ಇದರಲ್ಲಿಯೇ ಅಡಕವಾಗುತ್ತದೆ. (ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಸಾತ್ವಿಕಾಭಿನಯವು ಭಾವಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿಯೇ ಬರುತ್ತದೆ.)

(೧) ಆಂಗಿಕಾಭಿನಯ (ಅ.೮-೧೨)

ಆಂಗಿಕಾಭಿನಯವು ‘ಶಾರೀರ’ ‘ಮುಖಜ’ ‘ಚೇಷ್ಟಾಕೃತ’ ಎಂದು ಮೂರು ವಿಧ. ಕೈ ಕಣ್ಣು ಮುಂತಾದ ಅಂಗೊಪಾಂಗಗಳ ಚಲನೆಗಳು ಶಾರೀರ ಮತ್ತು ಮುಖಜ; ಸಂಚಾರಿ ಕರಣ ಖಂಡ* ಮಂಡಲ ಮುಂತಾದ ನೃತ್ತ ವಿಶೇಷಗಳು* ಮತ್ತು ’ಗತಿಗಳು’ ಚೇಷ್ಟಾಕೃತ, ಇವುಗಳ ಲಕ್ಷಣ ವಿನಿಯೋಗ ಇವು ೮-೧೨ ಅಧ್ಯಾಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.

*ರಸಾ ಭಾವಾಹ್ಯಭಿನಯಾ ಧರ್ಮೀವೃತ್ತಿಪ್ರವೃತ್ತಯಃl

ಸಿದ್ಧಿಸ್ಸ್ವರಾಸ್ತಥಾತೋದ್ಯಂ ಗಾನಂ ರಂಗಸ್ಯ ಸಂಗ್ರಹಃll ೬-೧೦ll

*ತಸ್ಯ ಶೀರೋಹಸ್ತೋರಃ ಪಾರ್ಶ್ವಕಟೀಪಾದತಃ ಷಡಂಗಾನಿl

ನೇತ್ರಭ್ರೂನಾಸಾಧರ ಕಪೋಲ ಚಿಬುಕಾನ್ಯುಪಾಂಗಾನಿll೮-೧೨ll

(೨) ವಾಚಿಕಾಭಿನಯ (ಅ. ೧೪-೧೯)

ಛಂದಸ್ಸು - ಸಂಸ್ಕೃತ ಪಾಠ್ಯ (ಅ.೧೪-೧೬)

ಹದಿನಾಲ್ಕು ಮತ್ತು ಹದಿನೈದನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯಗಳು ಛಂದಸ್ಸನ್ನು ಹೇಳುತ್ತವೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ‘ಉಕ್ತಿ’ ಮುಂತಾದ ಸಮ ಅರ್ಧಸಮ ವಿಷಮವೃತ್ತಗಳು ಆರ್ಯಾಭೇದಗಳು ಇವುಗಳ ಲಕ್ಷಣ ಉದಾಹರಣೆ ಇವೆಲ್ಲಾ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೆಕಾದ ಎರಡು ಅಂಶಗಳಿವೆ:- (೧) ಉದಾಹರಣೆಗಳೆಲ್ಲಾ ಪ್ರಾಯಶಃ ಸ್ತ್ರೀ ಸಂಬಂಧವಾಗಿ ಶೃಂಗಾರಾತ್ಮಕವಾಗಿವೆ. (೨) ಈಗಿನ ಮಹಾಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನಾಟಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಸಿದ್ದವಾಗಿಲ್ಲದಿರುವ ವೃತ್ತಗಳೇ ಹೆಚ್ಚು.

*ರತ್ನಾವಳೀನಾಟಿಕೆಯಲ್ಲಿ “ದ್ವೀಪದೀಖಂಡ”ವೆಂಬ ನೃತ್ತವು ಬರುತ್ತದೆ.

ಏಕಪಾದೇ ಪ್ರಚಾರೋ ಯಃ ಸಂಚಾರೀತ್ಯಭಿದೀಯತೇl

ದ್ವಿಪಾದಪ್ರವಣಂ ಯತ್ತು ಕರಣಂ ನಾಮ ತದ್ಬವೇತ್ll

ಕರಣಾನಾಂ ಸಮಾಯೋಗಃ ಖಂಡ ಇತ್ಯಭಿಧೀಯತೇl

ಖಂಡೈಸ್ತ್ರಿಭಿಶ್ಚತುರ್ಭಿರ್ವಾ ಸಂಯುಕ್ತಂ ಮಂಡಲಂ ಭವೇತ್ll ೧೦-೨,೩ ll

ವಿಭೂಷಣ ಅಕ್ಷರಸಂಗತಿ ಶೋಭಾ ಅಭಿಮಾನ ಗುಣಕೀರ್ತನ ವಿಶೇಷಣ ಉದಾಹರಣ ನಿರುಕ್ತ ಗುಣಾನುವಾದ ಅತಿಶಯ ಹೇತು ಸಾರೂಪ್ಯ ಮಿಥ್ಯಾಧ್ಯವಸಾಯ ಸಿದ್ಧಿ ಪದೋಚ್ಚಯ ಆಕ್ರಂದ ಮನೋರಥ ಆಖ್ಯಾನ ಯಾಜ್ಞಾ ಪ್ರತಿಷೇಧ ಪೃಚ್ಛಾ ದೃಷ್ಟಾಂತ ಭಾಸನ ಸಂಶಯ ಆಶೀಃ ಪ್ರಿಯ ಕಪಟಸಂಘಾತ ಕ್ಷಮಾ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪ ಅನುವೃತ್ತಿ ಉಪಪತ್ತಿ ಯುಕ್ತಿ ಕಾರ್ಯ ಅನುನೀತಿ ಪರಿದೇವನ. (ಅ. ೧೬. ಶ್ಲೋ. ೧-೪).

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ಲಕ್ಷಣ ಅಲಂಕಾರ ಗುಣದೋಷಗಳು</h2>

ಹದಿನಾರನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ೩೬ ’ಲಕ್ಷಣಗಳೂ’ ಉಪಮಾ ದೀಪಕ ರೂಪಕ ಯಮಕ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕೇ ನಾಲ್ಕು ಅಲಂಕರಗಳು* ಹತ್ತು ಕಾವ್ಯದೋಷಗಳು ಹತ್ತು ಕಾವ್ಯಗುಣಗಳು ರಸಾನುಸಾರಿಯಾದ ಇವುಗಳ ಪ್ರಯೋಗವೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಈ ಭಾಗವೂ ಅಲಂಕಾರ ಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಾತ್ತಾಗಿ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟಿರುವುದರಿಂದ ಇದರ ಮೂಲವೂ ಕನ್ನಡ ಭಾಷಾಂತರವೂ ಮುಂದೆ ಬರುತ್ತದೆ.

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ಪ್ರಾಕೃತಪಾಠ್ಯ (ಅ.೧೭)</h2>

“ಸಂಸ್ಕಾರ ಗುಣವರ್ಜಿತ”ವಾದದ್ದು ಪ್ರಾಕೃತ; ಸಮಾನ ವಿಭ್ರಷ್ಟ ದೇಶೀ ಎಂದು ಶಬ್ದಗಳು ಮೂರು ವಿಧ; ಕೆಲವು ನಿಯಮಗಳನ್ನನುಸರಿಸಿ ಸಂಸ್ಕೃತದಿಂದ ಶಬ್ದಗಳು ’ಅಪಭ್ರಂಶ’ (ವಿಭ್ರಷ್ಟ)ಗಳಾಗುತ್ತವೆ. (ಆ ನಿಯಮಗಳು ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.) ನಾಟ್ಯಭಾಷೆಯು ಅತಿಭಾಷೆ ಆರ್ಯಭಾಷೆ ಜಾತಿಭಾಷೆ ಜಾತ್ಯಂತರ ಭಾಷೆ ಎಂದು ನಾಲ್ಕು ವಿಧ; ಅತಿಭಾಷೆಯು ದೇವತೆಗಳದು; ಆರ್ಯಭಾಷೆಯು ರಾಜರದು, ಜಾತಿಭಾಷೆಯು ಊರುಕೇರಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಚಾರದಲ್ಲಿರುವುದು. ಜಾತ್ಯಂತರೀ ಭಾಷೆಯು ನಾಟ್ಯಧರ್ಮಿಯನ್ನನುಸರಿಸಿ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳು ಉಪಯೋಗಿಸತಕ್ಕದ್ದು. ಜಾತಿ ಭಾಷೆಯು ಸಂಸ್ಕೃತ ಪ್ರಾಕೃತವೆಂದು ಎರಡು ವಿಧ. ರಾಜರು ಮುಂತಾದವರಿಗೆ ಸಂಸ್ಕೃತ ’ಪಾಠ್ಯ’ ವನ್ನೂ ಹುಡುಗರು ಹೆಂಗಸರು ಮುಂತಾದವರಿಗೆ ಪ್ರಾಕೃತ ’ಪಾಠ್ಯ’ ವನ್ನೂ ಕೊಡಬೇಕು. (ಪ್ರಾಕೃತ) ಭಾಷೆಗಳು ಮಾಗಧಿ ಅವಂತಿಜಾ ಪ್ರಾಚ್ಯಾ ಶೂರಸೇನೀ ಮಾಗಧೀ ಬಾಹ್ಲೀಕಾ ದಾಕ್ಷಿಣಾತ್ಯಾ ಎಂದು ಏಳು ವಿಧ. *ಇವುಗಳನ್ನು ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನನುಸರಿಸಿ ಉಪಯೋಗಿಸಬೇಕು. ಮತ್ತು ಆಯಾ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನನುಸರಿಸಿ ಅವರವರ ಹೆಸರು ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸುವ ರೀತಿ ಇವುಗಳನ್ನು ಕವಿಯು ನಿಷ್ಕರ್ಷಿಸಬೆಕು.

*ಉಪಮಾ ದೀಪಕಂ ಚೈವ ರೂಪಕಂ ಯಮಕಂ ತಥಾl

ಕಾವ್ಯಸ್ಯೈತೇ ಹ್ಯಲಂಕಾರಾಶ್ಚತ್ವಾರಃ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಾಃ ll೧೬-೪೧ll

*ಗೂಢಾರ್ಥಮರ್ಥಾಂತರಮರ್ಥಹೀನಂ ಭಿನ್ನಾರ್ಥಮೇಕಾರ್ಥಮಭಿಪ್ಲುತಾರ್ಥಂl

ನ್ಯಾಯಾದಪೇತಂ ವಿಷಮಂ ವಿಸಂಧಿ ಶಬ್ದಚ್ಯುತಂ ವೈ ದಶ ಕಾವ್ಯದೋಷಾಃll೧೬-೮೪ll

*ಶ್ಲೇಷಃ ಪ್ರಸಾದಃ ಸಮಾತಾ ಸಮಾಧಿ ಮಾಧುರ್ಯಮೋಜಃ ಪದಸೌಕುಮಾರ್ಯಂ l

ಅರ್ಥಸ್ಯ ಚ ವ್ಯಕ್ತಿರುದಾರತಾ ಚ ಕಾಂತಿಶ್ಚ ಕಾವ್ಯಾರ್ಥಗುಣಾ ದಶೈತೇll೧೬-೯೨ll

* ಮಾಗಧ್ಯವಂತಿಜಾ ಪ್ರಾಚ್ಯಾ ಶೂರಸೇನ್ಯರ್ಧಮಾಗಧೀl

ಬಾಹ್ಲೀಕಾ ದಾಕ್ಷಿಣಾತ್ಯಾ ಚ ಸಪ್ತ ಭಾಷಾಃ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾಃ ll ೧೭-೮೪ll

*ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿಯೂ ಪುನಃ ಛಂದಸ್ಸೂ ಅದರ ಭೇದಗಳೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಈ ಭಾಗವು ಪ್ರಾಯಶಃ ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿರಬಹುದು.

ಪಾಠ್ಯಗುಣಗಳು :- ಇವು ಯಾವುವೆಂದರೆ,

ಸ್ವರಗಳೂ (೭) - ಸರಿಗಮ ಇತ್ಯಾದಿ.

ಸ್ಥಾನಗಳು (೩) – ಉರಸ್ಸು, ಕಂಠ, ಶಿರಸ್ಸು,

ವರ್ಣಗಳು (೪) – ಉದಾತ್ತ, ಅನುದಾತ್ತ, ಸ್ವರಿತ, ಕಂಪಿತ,

ಕಾಕುಗಳು (೨) - ಸಾಕಾಂಕ್ಷಾ, ನಿರಾಕಾಂಕ್ಷಾ.

ಅಲಂಕಾರಗಳು (೬) – ಉಚ್ಚ , ದೀಪ್ತ, ಮಂದ್ರ , ನೀಚ , ಹ್ರಸ್ವ. ವಿಲಂಬಿತ.

ಅಂಗಗಳು (೬- ವಿಚ್ಛೇದ, ಉಪಸರ್ಪಣ, ವಿಸರ್ಗ, ಅನುಬಂಧ, ದೀಪನ, ಪ್ರಶಮನ, (ಇವುಗಳ ಅರ್ಥವನ್ನೂ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನೂ ಮೂಲ ಗ್ರಂಥದಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು.) ಇವುಗಳೆಲ್ಲವನ್ನೂ ರಸಾನುಗುಣವಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಸಬೇಕು.

ವಿರಾಮ:- ಇದರಂತೆಯೇ ವಿರಾಮವನ್ನೂ (ಮಾತನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸುವಿಕೆ) ಸರಿಯಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಸಬೇಕು. ಅದು ಅರ್ಥವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ.

ದಶರೂಪಕಗಳು:- ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ನಾಟಕ ಮುಂತಾದ ಹತ್ತು ರೂಪಕಗಳೂ ಅವುಗಳ ಲಕ್ಷಣವೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.

ಇತಿವೃತ್ತ (ಅ.೧೯.):- ನಾಟ್ಯಶರೀರಕ್ಕೆ ’ಇತಿವೃತ್ತ’ವೆಂದು ಹೆಸರು. ಇದು ಅಧಿಕಾರಕ (ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಬರತಕ್ಕ ಮುಖ್ಯವಾದ ಕಥೆ). ಪ್ರಾಸಂಗಿಕ (ಮಧ್ಯೆ ಬಂದು ಹೋಗುವ ಸಣ್ಣ ಕಥೆ) ಎಂದು ಎರಡು ವಿಧ. ಇದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭ ಪ್ರಯತ್ನ ಮುಂತಾದ ಐದು ‘ಅವಸ್ಥೆ’ಗಳು, ಬೀಜ ಬಿಂದು ಮುಂತಾದ ಐದು “ಅರ್ಥಪ್ರಕೃತಿಗಳು”, ಮುಖ ಪ್ರತಿಮುಖ ಮುಂತಾದ ಐದು “ಸಂಧಿಗಳೂ”, ಈ ಸಂಧಿಗಳ ಅಂಗಗಳು, ಸಂಧ್ಯಂತರಗಳು ಇವೆಲ್ಲಾ ಇವೆ. (ಬೇಕಾದವರು ಮೂಲಗ್ರಂಥವನ್ನು ನೋಡಿ ಇವುಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು.).

(೩) ಆಹಾರ್ಯಾಭಿನಯ (ಅ.೨೧)

ಆಹಾರ್ಯಾಭಿನಯವೆಂದರೆ “ನೇಪಥ್ಯಜವಿಧಿ” - ನಾಟ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಬೇಕಾದ ವೇಷ ಭೂಷಾದಿಗಳ ರಚನೆ, ನೇಪಥ್ಯವು ಪುಸ್ತ, ಅಲಂಕಾರ, ಅಂಗರಚನಾ, ಸಜ್ಜೀವ ಎಂದು ನಾಲ್ಕು ವಿಧ.

ಪುಸ್ತ:- ನಾಟ್ಯಕ್ಕೋಸ್ಕರವಾಗಿ ಮಾಡುವ ವಾಹನ ವಿಮಾನಾದಿಗಳು ಬಂಡೆ ಬೆಟ್ಟಗಳು ಧ್ವಜಕವಚಾದಿಗಳು ಪುಸ್ತ. ಇದು ಸಂಧಿಮ ‘ವ್ಯಾಜಿಮ’ ವೇಷ್ಟಿತ ಎಂದು ಮೂರು ವಿಧ. ಹಲಗೆ ಚರ್ಮ ಬಟ್ಟೆ ಇವುಗಳನ್ನುಸೇರಿಸಿ ಆಯಾ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಆಕಾರ ರೂಪಗಳನ್ನುಂಟುಮಾಡುವುದು ‘ಸಂಧಿಮ’; ಯಂತ್ರಗಳಿಂದ ಮಾಡುವುದು ’ವ್ಯಾಜಿಮ’; ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಸುತ್ತಿ ಮಾಡುವುದು ‘ವೇಷ್ಟಿತ’.

ಅಲಂಕಾರ:- ಅಲಂಕಾರವೆಂದರೆ ಅಂಗೋಪಾಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುವ ಮಾಲ್ಯ ಆಭರಣ ಉಡುಪು ಇವು. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಲ್ಯವು, ವಿಷ್ಟಿಮ ವಿತತ ಸಂಘಾತ್ಯ ತೇಪಿತ ಪ್ರಲಂಬಿತ ಎಂದು ಐದು ವಿಧ. ಆಭರಣವು ಆವೇದ್ಯ (ಕುಂಡಲ ಮುಂತಾದ್ದು) ಬಂಧನೀಯ (ಡಾಬು ಮುಂತಾದ್ದು) ಕ್ಷೇಪ್ಯ (ನೂಪುರ ಮುಂತಾದ್ದು) ಆರೋಪ್ಯಕ (ವಸ್ತ್ರ ಮುಂತಾದ್ದು) ಎಂದು ನಾಲ್ಕು ವಿಧ.

ಇವುಗಳಲ್ಲದೆ ಕಟಕ ಮುಕುಟ ಮುಂತಾದ ಅನೇಕ ಆಭರಣಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೊಂದನ್ನು ಒಂದೊಂದು ದೇಶದಲ್ಲಿ ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇವುಗಳನ್ನು ಔಚಿತ್ಯವರಿತು ನಾಟ್ಯದಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗಿಸಬೆಕು.*

*ಅದೇಶಯುಕ್ತೋ ವೇಷೋ ಹಿ ನ ಶೋಭಾಂ ಜನಯಿಷ್ಯತಿ l

ಮೇಖಲೋರಸಿ ಬದ್ದೇವ ಹಾಸ್ಯಂ ಸಮುಪಪಾದಯೇತ್ ll ೨೧-೫೩ll

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ಅಂಗರಚನಾ</h2>

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">೧. ಬಣ್ಣಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಉಪಯೋಗ</h2>

ಬಣ್ಣವು ಸ್ವಭಾವಜ, ಸಂಯೋಗಜ, ಉಪವರ್ಣ ಎಂದು ಮೂರು ವಿಧ. ಬಿಳುಪು ಕಪ್ಪು ಹಳದಿ ಕೆಂಪು ಇವು ಸ್ವಭಾವಜ ; ಬಿಳುಪು ಹಳದಿ ಸೇರಿ ಆಗುವುದ ಪಾಂಡುವರ್ಣ ; ಬಿಳುಪು ಕೆಂಪು ಸೇರಿ ಆಗುವುದು ಪದ್ಮವರ್ಣ; ಬಿಳುಪು ಕಪ್ಪು ಸೇರಿ ಆಗುವುದು ಕಾಪೋತವರ್ಣ ಹಳದಿ ಕಪ್ಪು ಸೇರಿ ಆಗುವುದು ಹರಿತವರ್ಣ ಕಪ್ಪು ಕೆಂಪುಸೇರಿ ಆಗುವುದು ಕಾಷಾಯ ವರ್ಣ; ಕೆಂಪು ಹಳದಿ ಸೇರಿ ಆಗುವುದು ಗೌರವರ್ಣ- ಇವಷ್ಟೂ ಸಂಯೋಗಜ. ಇವಲ್ಲದೆ ಮುರು ನಾಲ್ಕು ಬಣ್ಣಗಳು ಸೇರಿ ಆಗುವ ಉಪವರ್ಣಗಳು ಬಹಳವಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳ ಸ್ವಭಾವವನ್ನೂ ಉಪಯೋಗವನ್ನೂ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಆಯಾ ಪಾತ್ರಗಳ ದೇಶ ಜಾತಿ ವಯಸ್ಸು ಮುಂತಾದವುಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಸಬೇಕು. ಉದಾ-ರುದ್ರನಿಗೆ ಕೆಂಪು, ಬೃಹಸ್ಪತಿಗೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಕ್ಷತ್ರಿಯರಿಗೆ ಬಿಳುಪು ; ಆಂಧ್ರರಿಗೂ ದ್ರಾವಿಡರಿಗೂ ಕಪ್ಪು ; ಋಷಿಗಳಿಗೆ ಎಲಚಿಯ ಹಣ್ಣಿನ ಬಣ್ಣ.

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">೨. ಶ್ಮಶ್ರುಕರ್ಮ- (ಗಡ್ಡ ಮೀಸೆಗಳು)</h2>

ಗಡ್ಡ ಮೀಸೆಗಳನ್ನು ಪಾತ್ರಗಳ ದೇಶ ಕಾಲ ವಯಸ್ಸು ಮುಂತಾದವುಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಸಬೆಕು. ಇವು ಶುದ್ಧ ವಿಚಿತ್ರ ಶ್ಯಾಮ ರೋಮಶ ಎಂದು ನಾಲ್ಕು ವಿಧ. ಮಂತ್ರಿ ಪುರೋಹಿತಾದಿಗಳಿಗೆ ಶುದ್ಧ; ದುಃಖಿತರಾದವರಿಗೆ ಶ್ಯಾಮ ; ರಾಜಕುಮಾರರು ಶೃಂಗಾರಿಗಳು ಮುಂತಾದವರಿಗೆ ವಿಚಿತ್ರ ; ಋಷಿಗಳು ಬದ್ಧ ವೈರವುಳ್ಳವರು ಮುಂತಾದವರಿಗೆ ರೋಮಶ - ಹೀಗೆ ಇವುಗಳನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಬೆಕು.

೩. ವೇಷ-(ವಸ್ತ್ರವಿಧಿ)

ವೇಷವು ಶುದ್ದ ಮಲಿನ ವಿಚಿತ್ರ ಎಂದು ಮೂರು ವಿಧ. ದೇವದಾನವರು, ರಾಜಮಂತ್ರಿಗಳು ಮುಂತಾದವರಿಗೆ ಶುದ್ಧ; ಪ್ರಮತ್ತರು ಪ್ರಯಾಣಿಕರು ಮುಂತಾದವರಿಗೆ ಮಲಿನ; ಹೀಗೆಯೇ ವಿಚಿತ್ರವನ್ನು “ಲೋಕಸ್ವಭಾವ”ವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಉಪಯೋಗಿಸಬೆಕು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಋಷಿಗಳಿಗೆ ಚೀರವಲ್ಕಲಾದಿಗಳು ; ಶೂರರಿಗೆ ಯುದ್ಧ ಯೋಗ್ಯವಾದವುಗಳು, ಇತ್ಯಾದಿ.

ಸಜ್ಜೀವ-ನಾಟ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಬೆಕಾಗುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ರಚನೆಗೆ, ‘ಸಜ್ಜೀವ’ವೆಂದು ಹೆಸರು. ಇವು ಚತುಷ್ಪದ ದ್ವಿಪದ ಅಪದ (ಕಾಲಿಲ್ಲದ್ದು) ಎಂದು ಮೂರು ವಿಧ. ಇವುಗಳನ್ನು ಯುದ್ದ (ಕ್ರೂರ ಮೃಗಾದಿಗಳ) ಹಿಂಸೆ ಮುಂತಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗಿಸಬೇಕು.

(ಇದಾದ ಮೇಲೆ ನಾನಾ ಆಯುಧಗಳೂ ಅವುಗಳ ಪ್ರಮಾಣ, ಜರ್ಜರ ದಂಡ ಕಾಷ್ಠ ಇವುಗಳ ಲಕ್ಷಣ ಇವು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.)

ನಾಟ್ಯೋಪಕರಣಗಳು-ಲೋಕದಲ್ಲಿರುವ ನಾನಾ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಅನುಕರಣಮಾಡಿ ಆ ಪದಾರ್ಥಳಿಗೆ ಬದಲಾಗಿ ನಾಟ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವ ವಸ್ತುಗಳಿಗೆ ನಾಟ್ಯೋಪಕರಣಗಳೆಂದು ಹೆಸರು. ಮನೆ ಮಠ ವಾಹನ ಮುಂತಾದವುಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ಸಾಕ್ಷಾತ್ತಾಗಿ ರಂಗಕ್ಕೆ ತರುವುದಕ್ಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾಟ್ಯಧರ್ಮಿಯನ್ನನುಸರಿಸಿ ಇವುಗಳನ್ನೆಲ್ಲಾ ಕೃತ್ರಿಮವಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಇವುಗಳನ್ನು ಎಂದೂ ಕಬ್ಬಿಣದಿಂದಾಗಲಿ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿರುವಂತಾಗಲಿ ಮಾಡಬಾರದು. ಏಕೆಂದರೆ ಅವು ಭಾರವೂ ಆಯಾಸಕರವೂ ಆಗುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಬೆಟ್ಟ ಗುಡಿ ಆನೆ ಕುದುರೆ ಮುಂತಾದವುಗಳನ್ನು ಬಟ್ಟೆ ಚರ್ಮ ಬಿದಿರು ದೆಬ್ಬೆಗಳು ಇವುಗಳಿಂದ ಹಗುರವಾಗಿರುವ ಹಾಗೆ ಮಾಡಬೇಕು - ಮೊದಲು ಬಿದಿರಿನಿಂದ ಮಾಡಿ ಅದನ್ನು ಹುಲ್ಲುಸೊಪ್ಪುಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿ, ಆಮೇಲೆ ಬಟ್ಟೆಗಳಿಂದಾಗಲಿ ಓಲೆಗರಿಗಳಿಂದಾಗಲಿ ತೆಳ್ಳಗಿರುವ ಹಲಗೆಗಳಿಂದಾಗಲಿ ಬೇಕಾದ ಆಕಾರ ರೂಪಗಳಿಗೆ ತಂದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಬಂಗಾರ ರತ್ನ ಇವುಗಳಿಂದ ಮಾಡಬಾರದು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿಯಾಗಲಿ ನೃತ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೂರ್ಛೆಯನ್ನು ಅಭಿನಯಿಸುವಾಗಾಗಲಿ ಇಂಥವುಗಳಿಂದ ಅಪಾಯವಾಗಬಹುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವುಗಳನ್ನು ಯಾವಾಗಲೂ ಅಭ್ರಕ (ಕಾಗೆ ಬಂಗಾರ) ಮೇಣ ಬೆಂಡು ಅರಗು ಮುಂತಾದವುಗಳಿಂದ ಮಾಡಬೇಕು.

ಇವಿಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ ಬುದ್ದಿಯನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿ ಲೋಕಾನುಸಾರವಾಗಿರುವ ನಾನ ನಾಟ್ಯೋಪಕರಣಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು.

ಸಾಮಾನ್ಯಾಭಿನಯ ಇತ್ಯಾದಿ (ಅ. ೨೨-೨೪)

ಮುಂದಿನ ಮೂರು ಅಧ್ಯಾಯಗಳಲ್ಲಿ ವಾಚಿಕ ಆಂಗಿಕ ಸಾತ್ವಿಕ ರೂಪವಾದ ಸಾಮಾನ್ಯಾಭಿನಯ ಸತ್ವಕ್ಕೂ ಭಾವ ಹಾವ ಹೇಲಾ ಇವುಗಳಿಗೂ ಇರುವ ಸಂಬಂಧ* ಅವುಗಳ ಪ್ರಭೇಧಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ವರೂಪ, ನಾಯಕ ನಾಯಿಕೆಯರ ಭೇದಗಳು ಶೀಲ ಪ್ರಕೃತಿಗಳು ಅವರ ಲಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಪರಿವಾರ, ಸೂತ್ರಧಾರ ಪಾರಿಪಾರ್ಶ್ವಕ ಮುಂತಾದವರ ಗುಣಗಳು , ರಂಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಅಭಿನಯಿಸಬಾರದ ಸಂಗತಿಗಳು ಇವು ನಿರೂಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ಚಿತ್ರಾಭಿನಯ (ಅ.೨೫)</h2>

ಅಂಗಾಭಿನಯವಿಶೇಷಗಳಿಗೆ ಎಂದರೆ ಬಾಹ್ಯವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಅಂಗಾಭಿನಯಗಳಿಗೆ ’ಚಿತ್ರಾಭಿನಯ’ವೆಂದು ಹೆಸರು. ಅಂಗಾಭಿನಯಗಳು ಆಂತರಿಕವಾದ ಭಾವಗಳಿಗೆ ಸೂಚಕಗಳಾಗುವುವಲ್ಲದೆ (ಚಂದ್ರ ಸೂರ್ಯ ಹುಲಿ ಕರಡಿ ವಸಂತ ಹೇಮಂಥ ಮುಂತಾದ ) ಬಾಹ್ಯವಸ್ತುಗಳಿಗೂ ಸಂಕೇತಗಳಾಗುವುವು. ಇವುಗಳ ವಿವರ, ಹರ್ಷಾದಿ ಭಾವಗಳಿಗೆ ಅನುರೂಪವಾದ ಅಭಿನಯಗಳು, ’ಆಕಾಶವಚನ’ ’ಜನಾಂತಿಕ’ ಮುಂತಾದವುಗಳನ್ನು ಅಭಿನಯಿಸುವ ರೀತಿ ಇವೂ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿಯೇ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.

* ದೇಹಾತ್ಮಕಂ ಭವೇತ್ಸತ್ವಂ ಸತ್ವಾದ್ಭಾವಾಸ್ಸಮುತ್ಥಿತಾಃ l

ಭಾವಾತ್ಸಮುತ್ಥಿತೋ ಹಾವೋ ಹಾವಾದ್ಧೇಲಾ ಸಮುತ್ಥಿತಾll ೨೨-೭ll

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ಪ್ರಕೃತಿ ವಿಕಲ್ಪನ (ಅ. ೨೬)</h2>

ಪ್ರಕೃತಿಯು ಅನುರೂಪಾ ವಿರೂಪಾ ರೂಪಾನುರೂಪಿಣೀ ಎಂದು ಮೂರುವಿಧ. ಹೆಂಗಸು ತನ್ನ ವಯಸ್ಸಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾದ ಸ್ತ್ರೀ ಭಾವಗಳನ್ನು ಅಭಿನಯಿಸುವುದೂ ಗಂಡಸು ತನ್ನ ವಯಸ್ಸಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾದ ಪುರುಷ ಭಾವಗಳನ್ನು ಅಭಿನಯಿಸುವುದೂ ಅನುರೂಪಾ. ಮುದುಕರು ಹುಡುಗರಂತೆ ಅಭಿನಯಿಸುವುದೂ ಹುಡುಗರು ಮುದುಕರಂತೆ ಅಭಿನಯಿಸುವುದೂ ವಿರೂಪಾ. ಗಂಡಸು ಹೆಂಗಸಿನ ಭಾವವನ್ನು ಅಭಿನಯಿಸುವುದು ರೂಪಾನುರೂಪಾ.

</section>

“ಧರ್ಮಿ”ಯು ಲೋಕಧರ್ಮಿ ನಾಟ್ಯಧರ್ಮಿ ಎಂದು ಎರಡು ವಿಧ. ಲೋಕದ ನಡೆವಳಿಕೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಗದ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುವುದು, ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ನಡೆದಾಡುವುದು, ಇವೆಲ್ಲಾ ಲೋಕಧರ್ಮಿ ತನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳನ್ನು ಗಾನಮಾಡಿ ತಿಳಿಸುವುದು, ನರ್ತನಮಾಡಿಕೊಂಡು ತಿರುಗಾಡುವುದು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಹೇಳಿದ ಮಾತಾದರೂ ಅದನ್ನು ಕೇಳದಿರುವುದು, ಕೃತ್ರಿಮವಾದ ಆಯುಧ ಬೆಟ್ಟ ಗುಡ್ಡ ವಿಮಾನ ಇವೆಲ್ಲಾ ನಾಟ್ಯಧರ್ಮಿ.

</section>

’ವೃತ್ತಿ’ಯೆಂದರೆ ಕಾವ್ಯ ನಾಟ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಅನುಸರಿಸುವ ರೀತಿಯೆಂದು ಹೇಳಬಹುದು. ಇದು ಭಾರತೀ ಸಾತ್ವತೀ ಕೈಶಿಕೀ ಆರಭಟೀ ಎಂದು ನಾಲ್ಕು ವಿಧ. ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಇವುಗಳ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತವೆ.

*ಧರ್ಮೀವೃತ್ತಿಪ್ರವೃತ್ತಿಗಳು ಅಭಿನಯಭಾಗದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಹದಿಮೂರು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಅವುಗಳನ್ನು ಬೇರೆಮಾಡಿ “ರಂಗಸಂಗ್ರಹ”ವನ್ನು ಹೇಳಿರುವ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಉಕ್ತವಾದ ಕ್ರಮವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸಿದ್ದೇನೆ.

ಯಾ ವಾಕ್ಪ್ರಧಾನಾ ಪುರುಷಪ್ರಯೋಜ್ಯಾ ಸ್ತ್ರೀವರ್ಜಿತಾ ಸಂಸ್ಕೃತವಾಚ್ಯಯುಕ್ತಾ l

ಸ್ವನಾಮಧೇಯೈರ್ಭರತೈಃ ಪ್ರಯುಕ್ತಾ ಸಾ ಭಾರತಿ ನಾಮ ಭವೇತ್ತು ವೃತ್ತಿll೨೦-೨೫ll

ಯಾ ಸಾತ್ವತೇನೇಹ ಗುಣೇನ ಯುಕ್ತಾ ನ್ಯಾಯೇನ ವೃತ್ತೇನ ಸಮನ್ವಿತಾ ಚ l

ಹರ್ಷೋತ್ಕಟಾ ಸಂಹೃತಶೋಕಭಾವಾ ಸಾ ಸಾತ್ವತಿ ನಾಮ ಭವೇತ್ತು ವೃತ್ತಿಃ ll ೨೦-೩೮ll

ಯಾ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣ ನೇಪಥ್ಯವಿಶೇಷಚಿತ್ರಾ ಸ್ತ್ರೀಸಂಯುತಾ ಯಾ ಬಹುನೃತ್ತಗೀತಾ l

ಕಾಮೋಪಭೋಗಪ್ರಭವೋಪಚಾರಾ ತಾಮ ಕೈಶಿಕೀಂ ವೃತ್ತಿಮುದಾಹರಂತಿ ll ೨೦-೪೭ ll

ಪ್ರಸ್ತಾವಪಾತಪ್ಲುತಲಂಗಿತಾನಿ ಛೇದ್ಯಾನಿ ಮಾಯಾಕೃತ ಮಿಂದ್ರಜಾಲಂ l

ಚಿತ್ರಾಣಿ ಯುದ್ದಾನಿ ಚ ಯತ್ರ ನಿತ್ಯಂ ತಾಂ ತಾದೃಶೀಮಾರಭಟೀಂ ವದಂತಿ ll ೨೦-೫೬ ll

ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರತಿಯು ಭೀಭತ್ಸ ಕರುಣರಸಗಳಿಗೂ, ಸಾತ್ವತಿಯು ವೀರಾದ್ಭುತ ರಸಗಳಿಗೂ, ಕೈಶಿಕಿಯು ಹಾಸ್ಯ ಶೃಂಗಾರ ರಸಗಳಿಗೂ ಆರಭಟಿಯು ರೌದ್ರಭಯಾನಕ ರಸಗಳಿಗೂ ಅನುಕೂಲವಾದವು.*

* ರಸಗಳು ಎಂಟೇ ಎಂಬುದು ಈ ಗ್ರಂಥಕಾರನ ಮತ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಶಾಂತರಸದ ಪ್ರಸ್ತಾಪ ಬಂದಿಲ್ಲ. ಮುಂದೆ ಬರುವ ರಸಾಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಇದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುವುದು.

</section>

ದೇಶಾನುಸಾರಿಯಾದ ನಾಟ್ಯಪದ್ಧತಿಗೆ ’ಪ್ರವೃತ್ತಿ’ ಯೆಂದು ಹೆಸರು. ಇದು ಒಂದೊಂದುದೇಶದಲ್ಲಿ ಒಂದೊಂದು ವಿಧವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ದಕ್ಷಿಣ ದೇಶದ್ದು ನೃತ್ಯಗೀತ ವಾದ್ಯಗಳು ಬಹಳವಾಗಿಯೂ ಪ್ರಾಯಶಃ ಕೈಶಿಕೀ ವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿಯೂ ಚತುರ ಮಧುರ ಲಲಿತವಾದ ಅಂಗಾಭಿನಯವುಳ್ಳದ್ದಾಗಿಯೂ ಇರುವಂತೆ ತಿಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಹೀಗೆ ನಾನಾ ದೇಶ ಪದ್ಧತಿಗಳನ್ನನುಸರಿಸಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿಗಳು ನಾನಾರೂಪವಾಗಬಹುದಾದರೂ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಆವಂತಿ ದಾಕ್ಷಿಣಾತ್ಯಾ ಪಾಂಚಾಲೀ ಔಢ್ರಮಾಗಧೀ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕೇ ವಿಧಿಗಳು ಅಂಗೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.

೭. ಸಿದ್ಧಿಗಳು (ಅ. ೨೭)

’ಸಿದ್ದಿ’ಯು ದೈವೀ ಮಾನುಷೀ ಎಂದು ಎರಡು ವಿಧ: ಗಲಭೆಯಿಲ್ಲದೆ ಉತ್ಪಾತಾದಿಗಳಿಲ್ಲದೆ ಭಾವಾತಿಶಯದಿಂದೊಡಗೂಡಿ ನಾಟ್ಯವು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಡೆಯುವುದಕ್ಕೆ ದೈವೀಸಿದ್ದಿಯೆಂದು ಹೆಸರು. ರಸಿಕರಾದ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರು ರಸಾನುಭವ ಮಾಡಿ ಸ್ಮಿತ ಹಾಸ ರೋಮಾಂಚ ಕಣ್ಣೀರು ಮುಂತಾದವುಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುವುದು ಮಾನುಷೀ ಸಿದ್ಧಿ.

ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಿಗಳೇ ಅಲ್ಲದೆ ಸಿದ್ಧಿಗೆ ಅಡಚಣೆಯಾಗಿ ಬರಬಹುದಾದ, ಪರಕೃತ ಮತ್ತು ಆತ್ಮಕೃತಗಳಾದ “ಘಾತ”ಗಳು ಅಥವಾ ನಾಟ್ಯಕ್ಕೆ ಬರಬಹುದಾದ ತೊಂದರೆಗಳು, ಪ್ರೇಕ್ಷಕರ ಲಕ್ಷಣ ಇವೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಿಗೆ ಸಂಬಂಧಪಡುವ ಕೆಲವು ಶ್ಲೋಕಗನ್ನು ಕೊಡಬಹುದು:-

ನಾನಾಶೀಲಾಃ ಪ್ರಕೃತಯಃ ಶೀಲಾನ್ನಾಟ್ಯಂ ವಿನಿರ್ಮಿತಂ l

ಉತ್ತಮಾಧಮಮಧ್ಯಾನಾಂ ವೃದ್ಧಬಾಲಕಯೋಷಿತಾಂ ll

ತುಷ್ಯಂತಿ ತರುಣಾ ಕಾಮೇ ವಿದಗ್ಧಾಃ ಸಮಯಾನ್ವಿತೇ l

ಅರ್ಥೇಷ್ವರ್ಥಪರಾಶ್ಚೈವ ಮೋಕ್ಷೇವಾಥ ವಿರಾಗಿಣಃ ll

ಶೂರಾ ಬೀಭತ್ಸರೌದ್ರೇಷು ನಿಯುದ್ಧೇಷ್ವಾಹವೇಷು ಚ l

ಧರ್ಮಾಖ್ಯಾನ ಪುರಾಣೆಷು ವೃದ್ಧಾಸ್ತುಷ್ಯಂತಿ ಸರ್ವದಾ ll

ಏವಂ ಭಾವಾನುಕರಣೇ ಯೋ ಯಸ್ಮಿನ್ ಪ್ರವಿಶೇನ್ನರಃ l

ಸ ತತ್ರ ಪ್ರೇಕ್ಷಕೋ ಜ್ಞೇಯೋ ಗುಣೈರೇತೈರಲಂಕೃತಃ ll

ಅ. ೨೭ ಶ್ಲೋ. ೫೬-೫೯.

೮,೯,೧೦. ಸ್ವರಗಳು ಆತೋದ್ಯ ಮತ್ತು ಗಾನ (ಅ.೨೮-೩೪)

ಮುಂದಿನ ಏಳು ಅಧ್ಯಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವರಗಳು ಮತ್ತು ಆತೋದ್ಯ (ವಾದ್ಯ) ಇವುಗಳ ವಿಚಾರವು ಬೆರಕೆಯಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಸ್ವರ ಮತ್ತು ಗಾನದ ವಿಚಾರವಾಗಿ ಸಪ್ತಸ್ವರಗಳು, ವಾದಿ ಸಂವಾದಿ ಅನುವಾದಿ ಮತ್ತು ವಿವಾದಿ ಎಂದು ಅವುಗಳಲ್ಲಿರುವ ನಾಲ್ಕು ವಿಧ ಗ್ರಾಮಗಳು ಮೂರ್ಛನಾ ಜಾತಿಗಳು (ಅ.೨೮), ರಸಗಳಿಗೂ ಇವುಗಳಿಗೂ ಇರುವ ಸಂಬಂಧ, ವರ್ಣ ಅಲಂಕಾರಗಳು (ಅ.೨೯) ತಾಳ (ಅ.೩೧) ಧ್ರುವ (ಅ.೩೨)* ಮುಂತಾದ ಸಂಗತಿಗಳು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.

*೩೨ನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಛಂದಸ್ಸು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

’ಅತೋಧ್ಯವು’ (ವಾದ್ಯ) ತತ ಅವನದ್ಧ ಘನ ಸುಷಿರ ಎಂದು ನಾಲ್ಕು ವಿಧ. ತತವೆಂದರೆ ತಂತಿಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿ ಮಾಡಿದ್ದು . ಅವನದ್ಧವೆಂದರೆ ಮದ್ದಲೆ ಮುಂತಾದದ್ದು, ಘನವೆಂದರೆ (ಪೊಳ್ಳಾಗಿರದೆ) ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿರುವ ತಾಳ ಮುಂತಾದದ್ದು, ಸುಷಿರವೆಂದರೆ ಕೊಳವಿಯ ಹಾಗಿರುವ, ಕೊಳಲು ನಾಗಸ್ವರ ಮುಂತಾದದ್ದು. ಇವುಗಳ ವಿಚಾರವು ೨೮, ೩೦, ೩೪ನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

ನಾಟ್ಯದಲ್ಲಿ ಗಾನಕ್ಕೆ ಇರುವ ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯವು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಗೊತ್ತಾಗುವುದು:-

ಗೀತೇ ಪ್ರಯತ್ನಃ ಪ್ರಥಮಃ ತು ಕಾರ್ಯಃ

ಶಯ್ಯಾಂ ಹಿ ನಾಟ್ಯಸ್ಯ ವದಂತಿ ಗೀತಮ್ l

ಗೀತೇ ಚ ವಾದ್ಯೇ ಚ ಹಿ ಸುಪ್ರಯುಕ್ತೇ

ನಾಟ್ಯ ಪ್ರಯೋಗೋ ನ ವಿಪತ್ತಿಮೇತಿ ll ೨೩೩-೪೪೨ ll

ಮೂವತ್ತೈದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಎಂಥೆಂಥವರು ಯಾವ ಯಾವ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ವಹಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯರು ಎಂಬ ವಿಚಾರವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಗ್ರಂಥವು ಮುಗಿದುಹೋಗುವುದು.

* ಈಗಿನ ನಾಟಕಗಳಲ್ಲಿ ಮೇಲುಕೀಳೆಂಬ ಭೇದವಿಲ್ಲದೆ ಮಾತಾಡುತ್ತಾ ಜಗಳಗಂಟಿಗನಾದ ಕುಚೋದ್ಯ ಪ್ರಾಣಿಯಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿರುವ “ನಾರದ”ನು ಇದಕ್ಕೆ ಒಂದು ಉದಾಹರಣೆ. ಇದಕ್ಕೆ ನಟರಿಗೆ ಇನ್ನೂ ಶಾಪವೇಕೆ ಬಂದಿಲ್ಲವೋ ! ನಟರು ಎಚ್ಚೆತ್ತುಕೊಳ್ಳುವುದು ಒಳ್ಳೆಯದು.

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ಉಪಸಂಹಾರ (ಅ.೩೬-೩೭)</h2>

ಕಾಲ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ನಾಟ್ಯವು ಗ್ರಾಮ್ಯವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿ ನಟರು ಋಷಿಗಳನ್ನು ವಿಡಂಬನಮಾಡಿ ಅವರ ಶಾಪಕ್ಕೆ ಗುರಿಯಾದರು. ನಹುಷನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಂತೆ ಭರತನ ಶಿಷ್ಯರು ಭೂಲೋಕಕ್ಕೆ ಬಂದು ಅವನ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನಾಟ್ಯವಾಡಿ ಅವನ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಕಾಲ ನಿಂತು ಪುತ್ರೋತ್ಪಾದನೆ ಮಾಡಿ ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಭೂಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿಸಿ ಹೊರಟುಹೋದರು.

ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ವಸ್ತಗಳನ್ನು ಹೊಗಳಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಸ್ವಭಾವ. ಅದರಂತೆ ಈ ಗ್ರಂಥದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮಿಕ್ಕ ಕೆಲವು ಶ್ಲೋಕಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಈ ಶ್ಲೋಕವೂ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ:-

ನ ತಥಾ ಗಂಧಮಾಲ್ಯೇನ ದೇವಾ ಮುಹ್ಯಂಥಿ ಪೂಜಿತಾಃ l

ಯಥಾ ನಾಟ್ಯಪ್ರಯೋಗಸ್ಥೈಃ ನಿತ್ಯಂ ತುಷ್ಯಂತಿ ಮಂಗಲೈಃ ll ೩೭-೩೦ ll

ಹೌದು; ದೇವತೆಗಳು ಅಮೃತವನ್ನು ಕುಡಿದವರು; ಅನಿಮಿಷರು; ಅವರಿಗೆ ಊಟದ ಚಿಂತೆಯಿಲ್ಲ. ನಿದ್ರೆಯ ಯೋಚನೆಯಿಲ್ಲ; ನಿತ್ಯವೂ ನಾಟಕ ನೋಡಿಕೊಂಡು ಸುಖಪಡುತ್ತಿರಬಹುದು !* ೧೯೨೩

*ಈ ಪ್ರಬಂಧವನ್ನು ಬರೆದಾಗ, ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಭಾಷಾಂತರಸಹಿತವಾಗಿ ಪ್ರಕಟಿಸಬೇಕೆಂಬ ಉದ್ದೇಶವಿತ್ತು. ಮೇಲೆ ಅದನ್ನು ಅಲ್ಲಲ್ಲೇ ಸೂಚಿಸಿದೆ. ಆದರೆ ಆ ಉದ್ದೇಶ ನೆರವೇರಲಿಲ್ಲ.

ಈ ಲೇಖನಕ್ಕೆ “ಅಲಂಕಾರ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಚರಿತ್ರೆ” ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದೆ. ಇದನ್ನು ಬರೆದಾಗ ಇದೊಂದು ಲೇಖನಮಾಲೆಯಾಗಬೇಕೆಂಬ ಉದ್ದೇಶವಿತ್ತು. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ ಈ ವಿಷಯದ ಮೇಲೆ ಮತ್ತಾವ ಲೇಖನವೂ ಬರಲಿಲ್ಲವಾಗಿ ಈ “ಅಲಂಕಾರ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಚರಿತ್ರೆ”ಯು ಬರಿಯ ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದ ಪರಿಚಯದಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುವ ಹಾಗಾಯಿತು.

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ಲೇಖನಗಳು - ೩</h2>

</section>

ಇದೊಂದು ಕಾದಂಬರಿ; ಕಾದಂಬರಿಗಳಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟೋ ವಿಧಗಳುಂಟು; ಆದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಎಂಥ ಕಾದಂಬರಿಯೆಂದು ಕರೆಯೋಣ? ಇದರಲ್ಲಿರುವ ನೀತಿಬೋಧೆಯು ಎದ್ದು ಕಾಣುವುದರಿಂದ, ಇದನ್ನು “ನೈತಿಕ ಕಾದಂಬರಿ” ಎಂದು ಕರೆಯಬೇಕೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ “ನೈತಿಕ ಕಾದಂಬರಿ” ಎನ್ನುವುದೂ “ಗಂಡು ಹೆಂಗಸು” ಎನ್ನುವುದೂ ಒಂದೆ! ಅದು ಹೇಗೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಮುಂದೆ ವಿಚಾರ ಮಾಡುವೆವು.

ಕಾದಂಬರಿಗೆ ವಸ್ತು ಪಾತ್ರ ರಸ ಕಾಲ ದೇಶ ವರ್ತಮಾನ ರೀತಿ ನೀತಿ ಎಂದು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಎಂಟು ಅಂಗಗಳುಂಟು. ಕಾದಂಬರೀ ಲೇಖಕರು ಇವೊಂದೊಂದಕ್ಕೂ ಸರಿಯಾದ ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯವನ್ನೂ ಗಮನವನ್ನೂ ಕೊಡಬೇಕು. ಈ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ನೀತಿಬೋಧೆಗೆ ಎಲ್ಲದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯ ಕೊಟ್ಟು ಅದೇ ಕಾವ್ಯದ ಮುಖ್ಯ ಉದ್ದೇಶವೆಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಶುಷ್ಕ ಉಪನ್ಯಾಸಕ್ಕೆ ಸಮನಾದ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಬರೆದು ಅವನ್ನು ಕಾದಂಬರಿಗಳೆಂದೂ ನಾಟಕಗಳೆಂದೂ ಜನಗಳ ತಲೆಗೆ ಕಟ್ಟುತ್ತ ಅವು ಪಾಠಕರಿಗೆ ರುಚಿಸದೆ ಗ್ರಂಥ ಕೊಂಡುಕೊಳ್ಳುವಂತಾಗಲಿ ಚಂದಾಹಣವನ್ನು ಕೊಡುವಂತಾಗಲಿ ಅವರನ್ನು ಪ್ರೇರಿಸದಿದ್ದರೆ – ಕನ್ನಡಿಗರು ಅಭಿಮಾನ ಶೂನ್ಯರೆಂದೂ ನಿರುತ್ಸಾಹಿಗಳೆಂದೂ ಅರಸಿಕರೆಂದೂ ಕೂಗಿಕೊಳ್ಳುವುದು ರೂಢಿಯಾಗಿದೆ. ಈ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿಯೂ ನೀತಿಬೋಧೆಯೇ ಬಹಳವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ನೀತಿಯ ಕಾವ್ಯಸೌಂದರ್ಯಕ್ಕೂ ರಸಸ್ಫೂರ್ತಿಗೂ ಎಷ್ಟು ಹಾನಿಕರವಾಗಬಹುದೆಂಬುದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ವಿಚಾರಮಾಡುವೆವು.

ಅದಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆ ’ವಸ್ತು ’ಪಾತ್ರ’ ಎಂಬಂಶಗಳ ಮೇಲೆ ಎರಡು ಮಾತು ಅವಶ್ಯಕ. ವಸ್ತು ವಿಚಾರವಾಗಿ – ಈ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾರಸ್ಯವಾದ ಕಥೆಯಾಗಲಿ ಹೇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಂವಿಧಾನ ಕೌಶಲ್ಯವಾಗಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ಹೇಳಿಬಿಟ್ಟರೆ ಸಾಕಾಗಿದೆ. ಪಾತ್ರಗಳ ವಿಚಾರವಾಗಿ ಗ್ರಂಥಕರ್ತ್ರಿಯವರು “ಈ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ಪಾತ್ರಗಳಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಹೆಸರುಗಳೂ ಕೂಡ ಆ ಪಾತ್ರಗಳ ಗುಣ-ಸ್ವಭಾವ-ವರ್ತನಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುವಂತಹುದಾಗಿರುವುದಲ್ಲದೆ, ಅನ್ಯದೇಶೀಯರ ಹೆಸರನ್ನು ರೂಢಿಗೆ ತಂದು, ಅನ್ಯದೇಶದವರ ಆಚಾರವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಅನುಕರಣಕ್ಕೆ ತಂದು, ಅವರಂತಾಗಲು ಕುಣಿಯಬೇಕೆಂಬ ಅಭಿಲಾಷೆಯೇನೂ ಇಲ್ಲ” ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. “ಅನ್ಯ ದೇಶೀಯರ ಹೆಸರನ್ನು.... ಅಭಿಲಾಷೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲ ” ಎಂಬುದು ಯಾರ ಮೇಲೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ ಬಾಣ? ವೆಂಕಟಾಚಾರ್ಯರ ಕಾದಂಬರಿಗಳ ಮೇಲೆಯೇ ? ಹಾಗಿದ್ದರೆ “ಸಲ್ಲದು ಸಲ್ಲದಂಬಿದನಿಸಲ್ಗಡ!” ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ಭಾಷಾಂತರ ಮಾಡಿದ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಪರದೇಶದ ಹೆಸರುಗಳೂ ಆಚಾರಗಳೂ ಬರದೇ ನಿಲ್ಲುವುದು ಹೇಗೆ ? “ಕುಣಿಯುವುದು” ಎಂಬ ಶಬ್ದವು ಗೌರವಸೂಚಕವಲ್ಲ. ಇದರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಖಂಡುಗದಷ್ಟು ಪರಾವಹೇಳನವೂ ಆತ್ಮಶ್ಲಾಘನೆಯೂ ತುಂಬಿವೆ. ಪಾತ್ರಗಳಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಹೆಸರುಗಳು “ಆ ಆ ಪಾತ್ರಗಳ ಗುಣ-ಸ್ವಭಾವ-ವರ್ತನಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುವಂತೆ” ಇರುವುದು ನಿರುಪಮ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನೇನೂ ತೋರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂಥ ಅನ್ಯದೇಶದ ಹೆಸರನ್ನು ನಿಂದಿಸತಕ್ಕವರಿಗೆ ನಮ್ಮ ದೇಶದ ಹೆಸರುಗಳ ಮೇಲೆ ಎಷ್ಟು ಅಭಿಮಾನವಿದೆ ಎಂದು ನೋಡೋಣ! ಈ ಕಾದಂಬರಿಯಲ್ಲಿ ಬರುವ ಪಾತ್ರಗಳು ಯಾವುವೆಂದರೆ : - ಮಧುಮಿತ್ರ, ಸತೀಮಣಿ, ಸಚ್ಚಿದಾನಂದವಿಜ್ಞಾನಭಾಸ್ಕರಭಟ್ಟಾಚಾರ್ಯ, ಗೀತಾಚಾರ್ಯ , ನಳಿನೀಕಾಂತ, ರಕ್ತಾಕ್ಷಿ, ಪ್ರಭಾಕರ, ಪೂರ್ಣಕಲೆ, ಅಕ್ಷಯಕುಮಾರ, ಕಲಾಧರ, ಶಾಂತಿನಾಥ, ಕುಮುದೆ, ತಾರಾನಾಥ (ಕಾಂತ) ಬಾಬು, ಕುಮುದಮಿತ್ರ, ಶಾರದೆ, ರೋಹಿಣಿ, ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುವು ಕನ್ನಡ ದೇಶದ ಮೈಸೂರು ದೇಶದ, ಹೆಸರುಗಳಂತಿವೆ? (ಕನ್ನಡ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಬರತಕ್ಕ “ಅನ್ಯದೇಶೀಯರ” ಹೆಸರುಗಳೆಂದರೆ ನಮ್ಮ ಪ್ರಾಂತದಲ್ಲಿ ರೂಢಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲದ ಬಂಗಾಳ ಮುಂತಾದ ದೇಶಗಳ ಹೆಸರುಗಳೇ ಹೊರತು ಇಂಗ್ಲಿಷ್, ಚೈನಾ, ಗ್ರೀಕ್, ಮುಂತಾದ ಹೆಸರುಗಳು ಯಾವುವೂ ಬರುವುದಿಲ್ಲ.) ಗೀತಾಚಾರ್ಯ, ಶಾರದೆ ಇವೆರಡನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಯಾವುವೂ ನಮ್ಮವುಗಳ ಹಾಗಿಲ್ಲ . ಜಲಕ್ರೀಡಾ ಸಮಾಸಕ್ತಗೋಪೀವಸ್ತ್ರಾಪಹಾರಕಾಚಾರ್ಯರ ತಮ್ಮಂದಿರಾದ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದ ವಿಜ್ಞಾನ ಭಾಸ್ಕರ ಭಟ್ಟಾಚಾರ್ಯರು ನಮ್ಮ ದೇಶದವರಲ್ಲ. ತಾರಾನಾಥ (ಕಾಂತ) ಬಾಬುಗಳಂತು “ಹದಿನಾರಾಣೆಯ” ಬಂಗಾಳಿಗಳು. ಇವರು ಬೋಲ್ಪುರದಿಂದ“ ಶಾಂತಿನಿಕೇತನ”ವನ್ನು ಕನ್ನಡ ದೇಶಕ್ಕೆ (ಯಾವ ದೇಶಕ್ಕೋ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಕ್ಕೆ ಆಧಾರವೇನೊ ಇಲ್ಲ ; ಆದರೂ ಕನ್ನಡ ಮಾತನ್ನು ನೋಡಿ ಹೀಗೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದೇವೆ) ತಂದಿರುವಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ಮಿಕ್ಕವರ ಹೆಸರನ್ನೂ ಅವರು “ಸ್ವಾಮೀಜಿ” ಎಂದು ಕರೆಯುವುದನ್ನೂ ನೋಡಿದರೆ ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಬಂಗಾಳಿಗಳ ಸಂಬಂಧಿಗಳಿರಬೇಕೆಂದು ತೊರುತ್ತದೆ.

ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ವೈವಿಧ್ಯ (Variety) ವಿರಬೇಕು.“ಪೂರ್ಣಕಲಾ” ಮತ್ತು ಇದರ ಜೊತೆಯ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಬರುವ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ಹುಡುಗರು , ದೊಡ್ಡವರು, ಹೆಂಗಸರು, ಗಂಡಸರು, ಒಳ್ಳೆಯವರು, ಕೆಟ್ಟವರು ಎಂದು ವಿಭಾಗಿಸಬಹುದೇ ಹೊರತು ಇನ್ನುಯಾವ ವಿಧದಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವಿಭಾಗಮಾಡುವುದು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವಂತಿಲ್ಲ. ಒಂದು ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಬರುವ ಸ್ತ್ರೀಪುರುಷರೇ ಮಿಕ್ಕ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ವೇಷ ಬದಲಾಹಯಿಸಿಕೊಂಡು ಬರುವಹಾಗೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಉದಾ - ಪೂರ್ಣ ಕಲೆಗೂ ನಂದಿನಿಗೂ ವ್ಯತ್ಯಾಸವೇನು?

ಗುಣಗಳನ್ನು ಪಾತ್ರಗಳ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಬರೆದು ಹತ್ತಿಸಬಾರದು. ಅಥವಾ ತಾವೇ ವಿವರಿಸುತ್ತ ಹೋಗಬಾರದು. ಆಯಾ ಪಾತ್ರಗಳು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯಗಳಿಂದ ಅವುಗಳನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಗೊಳಿಸುತ್ತ ಹೋಗಬೇಕು. ಹೀಗಿದ್ದರೆ ಕಾದಂಬರಿಯು ನಾಟಕದಂತಾಗಿ ‘‘ಗದ್ಯ ನಾಟಕ“ವೆಂಬ ಹೆಸರಿಗೆ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗಾಗಿ, ಕಲಾಧರ (೬೯-೭೦)ನಲ್ಲಿ ಪುತ್ರವಾತ್ಸಲ್ಯವಿತ್ತೆಂದು ಹೇಳುವುದಕ್ಕೆ ಬದಲಾಗಿ ಆಚಾರ್ಯರ ಬಾಯಲ್ಲಿ ”ನಾನು ಪ್ರೀತಿಸುತ್ತೇನೆ“ ”ಇದು ಆರ್ಯರ ಮಾರ್ಗ" ಎಂದು ಹೇಳಿಸಿ ಜೊತೆಗೆ ಅಹಂಭಾವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಮಾಡಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಬದಲಾಗಿ ಅಂಥ ಒಂದು ಘಟನೆಯನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿದ್ದರೆ ಚೆನ್ನಾಗಿತ್ತು ; ಅಥವಾ ಸೂಚಕವಾದ ಎರಡು ಮಾತನ್ನಾಡಿಸಿದ್ದರೆ ಚೆನ್ನಾಗಿತ್ತು. ನಾಟಕ ಬರೆಯುವವನಿಗೆ ಇಲ್ಲದ ಒಂದು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವು ಕಾದಂಬರಿಕಾರನಿಗೆ ಉಂಟು ; ಅದೇನೆಂದರೆ ಅವಶ್ಯಕತೆ ಬಿದ್ದರೆ ತನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳನ್ನೂ ಮಾತುಗಳನ್ನೂ ತನ್ನ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ತರಬಹುದು; ಆದರೆ ಇದನ್ನು ದುರುಪಯೋಗಮಾಡಬಾರದು. ಇದರ ಸದುಪಯೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಸರಸವಾದ ವರ್ಣನೆಗಳನ್ನು ಸಮಯೋಚಿತವಾಗಿ ತರುವುದು ಒಂದು ; ಇಂಥ ವರ್ಣನೆಗಳು ಈ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟಿವೆ?

ಇದರಲ್ಲಿ ಬರುವ ಪಾತ್ರಗಳೆಲ್ಲವೂ ನಾಟಕರಂಗದಲ್ಲಿ ಸ್ವಸ್ವರೂಪಗಳನ್ನು ಮರೆಸಿಕೊಂಡು ಬಂದು ಅಭಿನಯಿಸಿ ಹೋಗುವುದರ ಹಾಗಿವೆ. ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಮಾತನಾಡಿಸುವ ರೀತಿ, ಕರೆಯುವ ರೀತಿ, ಇವುಗಳನ್ನು ನೋಡಿದರೆ, ಇವುಗಳು ಸಹಜವಾದ ನಡೆನುಡಿಗಳಲ್ಲವೆಂದೂ ಗಟ್ಟಿಮಾಡಿಕೊಂಡು ಬಂದು ಹೇಳಿದ ಮಾತುಗಳಂತೆಯೂ ತೋರುವುದು. ಕೊನೆಗೆ ಹಾಸ್ಯರಸದಲ್ಲಿಯೂ (ಪು. ೨೫) ಬಿಗಿ ಹಿಡಿದಿರುವಂತೆಯೂ ನಟನೆಯಂತೆಯೂ ತೋರುವುದರಿಂದ ರಸಸ್ಫೂರ್ತಿಯಾಗಲೊಲ್ಲದು. ಈ ಪಾತ್ರಗಳು ಒಬ್ಬರನ್ನು ಒಬ್ಬರು ಹೊಗಳುವುದರಲ್ಲಿ ನಿಸ್ಸೀಮರು . ಬಾಗಿಲ ಹೊರಗೆ ಕಾಯ್ದುಕೊಂಡಿದ್ದು ತಮ್ಮ ಮಾತು ಬರುವ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಒಳಕ್ಕೆ ಬರುವುದೊಂದು ಇವರಲ್ಲಿ ಅಸಾಧಾರಣ ಶಕ್ತಿಯುಂಟು. ಒಳ್ಳೆಯ ಪಾತ್ರಗಳು ಮೂರು ಹೊತ್ತೂ ಪೂಜೆ, ಪ್ರಾರ್ಥನೆ, ವ್ಯಾಂಸಗ , ಇದರಲ್ಲಿಯೇ ಇರುತ್ತಾರೆ. ಇವರ ಭಯಭಕ್ತಿ ಗೌರವಗಳು ಹೇಳತೀರವು.- ಇವರೇನು ಮನುಷ್ಯರೋ , ಮರಗಳೋ, ಅಥವಾ ನಮಗೆ ಉಪದೇಶ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕದಿಂದ ಇಳಿದುಬಂದ ದೇವತಾಪುರುಷರೋ?

ಇದರಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಬೇಕೆಂದ ವಿಚಾರ ನೀತಿಬೋಧೆ, ಮೇಲಿಂದ ಮೇಲೆ ಬರುವ ಉಪನ್ಯಾಸಗಳು. ಆಹಾ! ಬರಿಯ “ಲೆಕ್ಚರು”ಗಳನ್ನು (೨೦೮) ಕೇಳುವುದರಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯರು ಬದಲಾಯಿಸುವ ಹಾಗಿದ್ದ ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ಎಷ್ಟು ಚೆನ್ನಾಗಿತ್ತು ! ಹಾಗೆ ಅವುಗಳಿಂದ ಉಪಯೋಗಗಳಿದ್ದಿದ್ದರೆ ನಮ್ಮ ಸ್ಮೃತಿ ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರ ಮುಂತಾದವುಗಳನ್ನು ಓದುವವರೇ ಇಲ್ಲವೆಂದೂ, ಅವುಗಳಂತೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುವವರೇ ಇಲ್ಲವೆಂದೂ ಗೋಳಾಡಬೇಕೇಕೆ?

“ವ್ಯುತ್ಪಾದಕವಾಗಿರಬೇಕೆಂದು” ಬರೆದ ನಾಟಕವೂ, ವ್ಯಾಕರಣವನ್ನು ಬೋಧಿಸಬೇಕೆಂದು ಬರೆದೆ ಪದ್ಯ ಕಾವ್ಯವೂ, ವೇದಾಂಥವನ್ನು ಬೋಧಿಸುವುದಕ್ಕೆಂದು ಬರೆದ ಕಾದಂಬರಿಯೂ ಎಲ್ಲವೂ ಒಂದೇ ! ಅವೆಂದಿಗೂ ಸೊಗಸವು. ಏಕೆಂದರೆ ಬ್ರಹ್ಮಾನಂದವನ್ನು ಬೋಧಿಸುವ ಶುಷ್ಕವೇದಾಂತ ವಿಚಾರಗಳು ಶ್ರೇಯಸ್ಕರಗಳಾದರೂ ಪ್ರೇಯಸ್ಕರಗಳಲ್ಲ ; ಜನಸಾಮಾನ್ಯಕ್ಕೆ ಅವು ರುಚಿಕರವಲ್ಲ ; ಗ್ರಂಥವು ಇನ್ನೂ ಮೊದಲಲ್ಲಿಯೇ ರುಚಿಸದೆ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಓದುವುದಕ್ಕೆ ಮನಸ್ಸು ಬರದಿದ್ದರೆ ಲೇಖಕರ ಉದ್ದೇಶವೇನಾಯಿತು ? ಅವರು ಪಟ್ಟ ಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಫಲವೆಲ್ಲಿಂದ ಬಂತು ? ಈ ಉಪದೇಶಗಳಲ್ಲಿ, ಕೇಳದಿರುವ ಅಥವಾ ವಿಶೇಷವಾದ ಸಂಗತಿಗಳೇನಾದರೂ ಉಂಟೆ? – ಅದು ಮೊದಲೇ ಇಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಉಪನ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಕೊಡುವುದಕ್ಕಿಂತ ಅದನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ನಡೆಯುವವರು ಹೇಗೆ ಶ್ರೆಷ್ಠರಾಗುವರು ಎಂಬುದನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಬೇಕು. ಅವರಿಂದ ಅದನ್ನು ಬಾಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ ತಕ್ಕಂಥ ಘಟನಾವಳಿಗಳನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿ ಆಯಾ ಪಾತ್ರಗಳು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಗುಣಸ್ವಭಾವಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ನಡೆಯುವಂತೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಪಾಠಕರು ತಾವೇ ಫಲಾಫಲಗಳನ್ನು ಊಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶ ಕೊಡಬೇಕು. ಅದಕ್ಕೆ ಬದಲಾಗಿ – ಅಧ್ಯಾಯಗಳ ಮೊದಲಲ್ಲಿ ಬರುವ ನೀತಿ ಶ್ಲೋಕಗಳೇನು! ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಬರುವ ಸ್ತೋತ್ರಪಾಠಗಳೇನು! ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಬರುವ ಗ್ರಂಥಕರ್ತ್ರಿಯವರ ಸ್ವಂತ ಉಪನ್ಯಾಸಗಳೇನು ! ಪಾತ್ರಗಳೂ ತಮ್ಮ ಕರ್ತ್ರಿಯವರಿಗೆ ಈ ಉಪನ್ಯಾಸ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಕಡಮೆಯಿಲ್ಲ. ಅವರೂ ಸಮಯ ಸಿಕ್ಕಿದಾಗ ಉಪನ್ಯಾಸ ಮಾಡುವರು. ಮಧುಮಿತ್ರನು ಸಾಯುತ್ತಿದ್ದಾಗಲೂ ಅದೇ ಉಪನ್ಯಾಸ ಸಂಜೀವನ ! ಹೀಗಿದ್ದರೆ ಗ್ರಂಥವು ಶುಷ್ಕವೇದಾಂತ ವಿಚಾರಕವಾದ ಉಪನ್ಯಾಸವಾಗುವುದೇ ಹೊರತು ರಸಾತ್ಮಕವಾದ ಕಾದಂಬರಿ ಎಂದಿಗೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಅಧ್ಯಾಯಗಳ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ದೇಶಸ್ಥಿತಿಗಾಗಿ ಪರಿತಾಪಪಟ್ಟು ಮಾಡಿರುವ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಗಳು ಪಾಠಕರ ಹೃದಯದಿಂದ ಬರುವಹಾಗೆ ಮಾಡಬೇಕು . ಇಂಥ ಅಬಿಪ್ರಾಯಗಳಿಂದ ದೇಶಕ್ಕೂ ದೇಶದ ಜನಕ್ಕೂ ಹಿತವಾಗುವುದೆಂದು ನಂಬಿರುವ ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ಅದನ್ನು ಬೇರೆ ಪ್ರಬಂಧ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬರೆಯಬೇಕು. ಅದನ್ನು ಕಥೆಯ ಮಧ್ಯೆ ತಂದು ತೇಪೆ ಹಾಕಿ ಕಾದಂಬರಿ ಎಂಬ ನಾಮಕರಣವನ್ನು ಮಾಡಬಾರದು . ಹೊಟ್ಟಿನಿಂದ ಪ್ರಯೋಜನವಾಗುವುದೆನ್ನುವ ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ಅದನ್ನು ಅದಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ತಂದಿಟ್ಟು ಅದಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ವಹಿಸಬೇಕು ; ಅದು ಮಧುಮಯವೆಂದೂ ಅಮೃತಸ್ವರೂಪವೆಂದೂ ಹೇಳಿ ಪಂಚಭಕ್ಷ್ಯಗಳನ್ನು ಊಟಮಾಡುತ್ತಿರುವವರ ಬಾಯ ಮುಂದೆ ಮಾತ್ರ ತಂದು ಹಾಕಬಾರದು.

ಇದರಿಂದ ನೀತಿಬೋಧೆಯು ಕೂಡದೆಂದು ನಾವು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾದಂಬರಿಗೆ ಅದೂ ಒಂದು ಅಂಗವೆಂದು ಹಿಂದೆಯೇ ಹೇಳೀದ್ದೇವೆ. ಉತ್ತಮವಾದ ಕಾವ್ಯಕ್ಕೆ ಅದೂ ಒಂದು ಗುರುತೆಂದು ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ವಿಮರ್ಶಕರೂ ನಮ್ಮವರೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಅದು ಜೇನು ತುಪ್ಪದಲ್ಲಿ ಹೊರಳಿಸಿರುವ ಕಹಿಮಾತ್ರೆಯಂತೆಯೂ, ತಂದೆತಾಯಿಗಳು ಮೃದುವಾದ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ತಿದ್ದುವಂತೆಯೂ, “ಕಾಂತಾ ಸಮ್ಮಿತತಯೋಪದೇಶಯುಜೇ” ಎಂಬಂತೆ ಮನಮೋಹನಳಾದ ಪತ್ನಿಯು ತನ್ನ ಪತಿಯು ಪ್ರತಿಯನ್ನು ಹೇಳದ ಹಾಗೆ ಮೃದು ಮಧುರವಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಅವನಿಗೆ “ಉಪದೇಶ” ಮಾಡಿ ಅವನನ್ನು ತಿದ್ದುವಂತೆಯೂ ಇರಬೇಕು. ಇಂಥ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಬರೆಯಬೇಕಾದರೆ ಕವಿಯಲ್ಲಿ ಅಸಾಧಾರಣ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವೂ ಕಲಾಕೌಶಲ್ಯಜ್ಞಾನವೂ ಅವಶ್ಯಕ. ಹಲ್ಲಿನಿಂದ ಸೌಂಧರ್ಯವೂ ಉಪಯೋಗವೂ ಉಂಟು. ಹಲ್ಲಿಲ್ಲದ ಬೊಚ್ಚುಬಾಯಿಯಿಂದ ಅಂಧವಾಗಲಿ ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವುದಕ್ಕೆ ಶಕ್ತಿಯಾಗಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅದೇ ಹಲ್ಲು ತುಟಿ ಮೀರಿದರೆ ಅದರಿಂದ ಅಂದವೂ ಉಪಯೋಗವೂ ಎರಡೂ ನಿರ್ಮೂಲವಾಗುವುವು.

ಸಂಸ್ಕೃತ ಲಕ್ಷಣಗ್ರಂಥಕಾರರಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಪುರಾತನನಾದಂಥ ಧನಂಜಯನೆಂಬ ಒಬ್ಬ ರಸಿಕನು ನಾಟಕದ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಕುರಿತು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಅದು ಎಲ್ಲ ಸತ್ಕಾವ್ಯಗಳಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುವುದೆಂದು ಹೇಳಬಹುದು. ಅದನ್ನು ಕಾದಂಬರೀಲೇಖಕರೂ, ವಿಮರ್ಶಕರೂ, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳೂ ಆಗಾಗ್ಗೆ ಜ್ಞಾಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವುದು ಉತ್ತಮ:-

ಆನಂದನಿಸ್ಯಂದಿಷು ರೂಪಕೇಷು

ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಮಾತ್ರಂ ಫಲಮಲ್ಪಬುದ್ಧೇಃl

ಯೋsಪೀತಿಹಾಸಾದಿವದಾಹ ಸಾಧುಃ

ತಸ್ಮೈ ನಮಸ್ಸ್ವಾದುಪರಾಙ್ಮುಖಾಯ ll

ತಾತ್ಪರ್ಯ : - ಆನಂದ ತೊಟ್ಟಿಕ್ಕುತ್ತಿರುವ ನಾಟಕಗಳಿಂದ ಅಲ್ಪಬುದ್ದಿಗೆ (ಭಾಷಾಜ್ಞಾನದಂಥ) ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಯೇ ಫಲ ; (ನಾಟಕಗಳೂ ರಾಮಾಯಣ ಮಹಾಭಾರತ ಮುಂತಾದ ) ಇತಿಹಾಸಗಳ ಹಾಗೆ (ನೀತಿ ಬೋಧಕಗಳು) ಎಂದು ಹೇಳುವ ಸ್ವಾದುಪರಾಙ್ಮುಖನಾದ (ಕಾವ್ಯದ ಆನಂದವು ಬೇಡವೆನ್ನುವ) ಸಾಧು (ಸಜ್ಜನನಿಗೆ) ನನ್ನದೊಂದು ನಮಸ್ಕಾರ !

ಕವಿಗಳ ಬಿಸುಟ್ಟ ಬಗೆಯುಂ

ತವಗುಂಟೆ ವಿದಗ್ಧಹೃದ್ಯ ಕಾವ್ಯ ವಿಚಾರl

ಕ್ಕವಟವಿಸಿ ಗಂಟಲೊಡೆದೊಣ

ಗುವಿನಂ ಬಾಯ್ಮಾೞ್ಪರೇಕೆ ಬೆಳ್ಳಕ್ಕರಿಗರ್ ll

-ಲೀಲಾವತಿ- ಪ್ರಬುದ್ಧ ಕರ್ಣಾಟಕ, ಸಂಚಿಕೆ ೧.೧೯೧೯

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ವಿಷವೃಕ್ಷ</h2>

ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧರಾದ ಬಂಕಿಮಚಂದ್ರ ಚಟ್ಟೋಪಾಧ್ಯಾಯರ ಕಾದಂಬರೀ ಲೇಖನಶಕ್ತಿಯ ಸರ್ವತೋಮುಖವಾದದ್ದು. ಅವರು ಬರೆದಿರುವ ಕಾದಂಬರಿಗಳು ಒಂದು ವಿಧವಾದವುಗಳಲ್ಲ ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಐತಿಹಾಸಿಕ; ಕೆಲವು ಗಾರ್ಹಸ್ಥ್ಯ ; ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಸಾಮಾಜಿಕ; ಮತ್ತೆ ಕೆಲವು ವಿಡಂಬಕ, ಹೀಗೆ ಅವರು ವಿಧ ವಿಧವಾದ ಅನೇಕ ಕಾದಂಬರಿಗಳನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಇವೊಂದೊದರಲ್ಲಿಯೂ ಅವರ ಅಪೂರ್ವವಾದ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವೂ ಅಪ್ರತಿಹತವಾದ ಪ್ರತಿಭೆಯೂ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಭಾಷಾಂತರಕರ್ತರಾದರೂ “ಕರ್ಣಾಟಕ ಕಾದಂಬರೀ ಪಿತಾಮಹ”ರೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡಬಹುದಾದ ಮllವೆಂಕಟಾಚಾರ್ಯರು ತಮ್ಮ ಭಾಗ್ಯೋದಯದಿಂದಲೂ, ಕನ್ನಡಿಗರ ಭಾಗ್ಯೋದಯದಿಂದಲೂ, ಬಂಗಾಳಾ ದೇಶದ ಕಾದಂಬರಿಯಿಂದ ಇಂಥ ಅಮೋಘವಾದ ರತ್ನಗಳನ್ನು ಆರಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂದು ಕನ್ನಡ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡಿದರು. ಇದರಿಂದ ತಮಗೆ ಕೀರ್ತಿಯೂ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ಮಹೋಪಕಾರವೂ ಆಯಿತು.

* ಈಚೀಚೆಗೆ ಬಂಗಾಳಿಯಿಂದ ತರ್ಜುಮೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಗ್ರಂಥಗಳು ಹೀಗಿಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದಲೇ ಇದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಯಾದ ಫಲವೇ ಲಬಿಸುತ್ತಿದೆ. ಭಾಷಾಂತರಕಾರರಲ್ಲಿಯಾಗಲಿ ಅವರು ಆರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಲೇಖಕರಲ್ಲಿಯಾಗಲಿ ಆ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವೂ ಆ ವಾಗ್ಧೋರಣೆಯೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಜನಸಾಮಾನ್ಯರೂ ಕೂಡ- ಅದು ತಮ್ಮ ಅನುಭವದಿಂದ ಆಡಿದ ಮಾತಾಗಿರಲಿ, ಜನಜನಿತವಾಗಿ ಕೇಳಿದ ಮಾತಾಗಿರಲಿ - "ವೇಂಕಟಾಚಾರ್ಯರ Novels (ಕಾದಂಬರಿ) ಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಇನ್ನುಂಟೆ!" ಎಂದು ಪಕ್ಷಪಾತಪೂರ್ಣವಾದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಕೊಡುವರು. ಇದು ಬಹಳ ಮಟ್ಟಿಗೆ ನಿಜವೆಂಬುದನ್ನು ಮೇಲ್ಕಂಡ ಎರಡು ವಿಧವಾದ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನೂ ಓದಿದವರಿಗೆ ಹೇಳಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ.

ಇದಕ್ಕೆ ’ವಿಷವೃಕ್ಷ’ವು ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾದ ಉದಾಹರಣೆ; ಇದರಲ್ಲಿ ಒಂದೊಂದು ಸಣ್ಣ ಸಣ್ಣ ಅಂಶವೂ ಕವಿಯ ಅನ್ಯಾದೃಶವಾದ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನೂ ಗ್ರಂಥದ ಶ್ಲಾಘ್ಯತೆಯನ್ನೂ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಗ್ರಂಥದ ಹೆಸರೇ ಸಾಲದೆ ! ವಿಷವೃಕ್ಷ!* ಎಷ್ಟು ಭಾವ ರಸಾರ್ಥ ಗರ್ಭಿತವೂ ಅಡಕವೂ ಆದ ಹೆಸರು ! ಮುಂದೆ ಬರುವ ಕಥೆಗೆ ಅದು ಎಷ್ಟು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಒಪ್ಪುತ್ತದೆ ! ಕಥೆಯೂ ನೈಸರ್ಗಿಕವಾಗಿದ್ದು ನಿಜತ್ವಭ್ರಾಂತಿಯನ್ನುಂಟು ಮಾಡುತ್ತದೆ; ಸಂಸಾರದಲ್ಲಿ ಬರತಕ್ಕ ಕಷ್ಟ ಸುಖಗಳು, ಸ್ತ್ರೀಪುರುಷರಿಗೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಇರತಕ್ಕ ಮನೋದೌರ್ಬಲ್ಯ, ಕಾಮಕ್ರೋಧಾದಿಗಳು, ಅವುಗಳ ಫಲಾಫಲಗಳು ಇವುಗಳನ್ನು ಕುರಿತು ಹೇಳುವುದರಿಂದ ಕ್ಷಣಕ್ಷಣಕ್ಕೂ ಕುತೂಹಲವನ್ನುಂಟು ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ಪಾಠಕರು ಬಲ್ಲವರಾದರೂ ನಾಲ್ಕು ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಹೇಳೀ ಅದನ್ನು ಜ್ಞಾಪಕಕ್ಕೆ ತಂದುಕೊಡುವೆವು.-

ನಾಗೇಂದ್ರನಾಥನು ಕುಂದನಂದಿನಿಯೆಂಬ ದಿಕ್ಕಿಲ್ಲದ ಹುಡುಗಿಯನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬಂದು ತಾರಾಚರಣನೆಂಬ ತನ್ನ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿದ್ದ ನತದೃಷ್ಟನೊಬ್ಬನಿಗೆ ಮದುವೆ ಮಾಡುವನು. ತಾರಾಚರಣನು ಸ್ವಲ್ಪ ದಿನದಲ್ಲಿಯೇ ಸತ್ತುಹೋಗಲು ಕುಂದೆಯು ನಾಗೇಂದ್ರನ ಕತ್ತಿಗೇ ಗಂಟುಬೀಳುವಳು. ಇಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಅವಳ ದೈವದುರ್ವಿಪಾಕದಿಂದ ದೇವೇಂದ್ರನೆಂಬ ಭ್ರಷ್ಟನೂ ಹೀರೆಯೆಂಬ ದಾಸಿಯೂ ದೇವಪುರುಷನಂತಿದ್ದ ನಾಗೇಂದ್ರನೂ ಸಹ ಅವಳ ಅಮಂಗಳಕ್ಕೆ ಕಾರಣರಾಗಿ, ತಾವೂ ಆಳವಿಲ್ಲದ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಗುರಿಯಾಗುವರು. ಇವರ ವಿಷಮಯವಾದ ಸಂಸಾರಕ್ಕೆ ನಾಗೇಂದ್ರನ ತಂಗಿ ಮತ್ತು ಭಾವಂದಿರಾದ ಕಮಲಮಣಿ ಶ್ರೀಶಚಂದ್ರರು ತಮ್ಮ ಸುಖಮಯವಾದ ಸಂಸಾರದಿಂದ ಅಮೃತ ಬಿಂದುಗಳನ್ನು ತಂದು ಹಾಕುತ್ತಿರುವರು. ನಾಗೇಂದ್ರನು ವಿಧವೆಯಾದ ಕುಂದೆಯ ಮೇಲಣ ಮೋಹವನ್ನು ತಡೆಯದೆ ಅವಳನ್ನು ಮದುವೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಸತಿಮಣಿಯಾದ ತನ್ನ ಹೆಂಡತಿ ಸೂರ್ಯಮಖಿಯನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಸಂಕಟಪಡಿಸಿ ಕುಂದನಂದಿಯನ್ನೂ ತಿರಸ್ಕರಿಸಿ ದುಃಖಸಾಗರವನ್ನೇ ತಂದೊಡ್ಡುವನು. ಈ ಮಧ್ಯೆ ದೇವೇಂದ್ರನಿಗೂ ಹೀರೆಗೂ ಸಂಬಂಧವುಂಟಾಗಿ ಪಡಬಾರದ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಪಟ್ಟು, ರೋಗದಿಂದ ನರಳಿ ಹುಚ್ಚುಹಿಡಿದು ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಕಾಡುಪಾಲಾಗುವರು. ಇದಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆಯೇ ಕುಂದೆಯೂ ನಾಗೇಂದ್ರನ ತಿರಸ್ಕಾರದಿಂದ ಮನನೊಂದು ಹೀರೆಯ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಅವಳೇ ತಂದ ವಿಷವನ್ನು ತಿಂದು ಪ್ರಾಣ ಬಿಡುವಳು. ಶೋಕಮಯವಾಗಿ ಮುಗಿಯುವ ಕಥೆಗಳನ್ನಾಗಲಿ ನಾಟಕಗಳನ್ನಾಗಲಿ ಓದಿ ಅಭ್ಯಾಸವಿಲ್ಲದ ನಮಗೆ ಕಥೆ ಮುಗಿಯಿತೆಂಬ ನಂಬುಗೆಯೇ ಬರದೆ ಹೀಗೆ ಕಥೆಯು ಮುಗಿದುಹೋಗುವುದು. ಇತರ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಇಂಥ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಓದಿ ಅಭ್ಯಾಸವಿರತಕ್ಕವರೂ ಸಹ ‘ಅಯ್ಯೋ ಎಂಥಾ ಅನ್ಯಾಯ!" ಎಂದು ಕೊರಗುತ್ತ, ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಬಿಡುತ್ತ, ದೇಹವನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸಿಕೊಂಡು, ಏನೋ ನಷ್ಟವಾದಂತೆ ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಬಿಡುವೆವು.

* ಈ ಹೆಸರು ಬಂಕಿಮಚಂದ್ರರಿಂದ ಕಲ್ಪಿತವಲ್ಲ. ಕಾಳಿದಾಸನು ಅದನ್ನು ಕುಮಾರಸಂಭವದಲ್ಲಿ ಆಗಲೇ ಉಪಯೋಗಿಸಿದ್ದಾನೆ. ತತ್ಪೂರ್ವವಾಗಿ ಮತ್ತಾರಾದರೂ ಉಪಯೋಗಿಸಿದ್ದಾರೆಯೋ ಅಥವಾ ಕಾಳಿದಾಸನೇ ಕಲ್ಪಿಸಿದನೋ ತಿಳಿಯದು.

ಇದರಿಂದ ಕಥೆಯೂ ಪಾತ್ರಗಳೂ ಎಷ್ಟು ನೈಸರ್ಗಿಕಗಳಾಗಿರುವುವೆಂಬುದೂ, ಆ ಪಾತ್ರಗಳು ಎಷ್ಟರ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಜೀವಂತ ಮನುಷ್ಯರಂತೆ ನಡೆ ನುಡಿ ಸ್ವಭಾವಗಳನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸುತ್ತ, ತಮ್ಮ ಕಷ್ಟದಲ್ಲಿ ನಾವು ಮರುಗುವಂತೆಯೂ ಸುಖದಲ್ಲಿ ಹಿಗ್ಗುವಂತೆಯೂ ಮಾಡುತ್ತವೆಯೆಂಬುದೂ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುವುದು. ಈ ವಿಧವಾದ ಫಲವುಂಟಾಗುವಂತೆ ಘಟನಾವಳಿಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಿ ಕಥೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿ ಪಾತ್ರಳನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಿದ ಕಥೆಗಾರನ ಕಲಾಕೌಶಲ್ಯವನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

ಕಥೆಯು ಮೊದಲಿಂದ ಕೊನೆಯವರೆಗೂ ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ ಕಲ್ಪಿತವಾದದ್ದು. ಅದರ ಉತ್ಪತ್ತಿಯು ಪ್ರಾಯಶಃ ಮುಂದೆ ಹೇಳುವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿರಬಹುದು. ಗ್ರಂಥಕರ್ತನು ನೋಡಿದ ಅಥವಾ ಯೋಚಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಯಾವುದೋ ಒಂದು ಘಟನಾ ವಿಶೇಷವು ಮನುಷ್ಯನು ಕ್ಷಣಿಕವಾದ ಸುಖಕ್ಕೆ ಆಸೆ ಪಟ್ಟು ಚಿತ್ತಚಾಪಲ್ಯಕ್ಕೊಳಗಾದರೆ, ಅದರಿಂದ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಎಷ್ಟು ಅನರ್ಥ ಪರಂಪರೆಗಳು ಬರಬಹುದೆಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸಿರಬಹುದು. ಈ ಸೂಚನೆಯನ್ನೇ ಒಂದು ಕಥೆಗೆ ಆಧಾರವಾಗಿ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಕಥೆಗಾರನು ಅಂಥ ಒಂದು ಪಾತ್ರವನ್ನೂ (ನಾಗೇಂದ್ರ) ಚಾಪಲ್ಯವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡತಕ್ಕ ಒಂದು ವಸ್ತು ವಿಶೇಷವನ್ನೂ (ಕುಂದನಂದಿನಿ) ಕಲ್ಪಿಸಿದನೆಂದು ಹೇಳಬಹುದು. ಆದರೆ ಯಾವನೋ ಒಬ್ಬ ಅನಾಮದೇಯನು ತನ್ನ ಚಾಪಲ್ಯದಿಂದ ಕಷ್ಟಕ್ಕೆ ಗುರಿಯಾಗಿ ತನ್ನಷ್ಟಕ್ಕೆ ತಾನು ನರಳಿ ಒಂದು ಮೂಲೆಯಲ್ಲಿ ಕೊರಗಿ ಸತ್ತರೆ ಕಥೆ ಓದುವವರಿಗೆ ಆಕಡೆ ಅಷ್ಟು ಗಮನ ಹೋಗದೆ, ಹೆಚ್ಚು ಸಂಕಟವಾಗದೆ,ರಸ ಪುಷ್ಟಿಯಿಲ್ಲದೆ, ಕಥೆಯು ನೀರಸವೂ ಕೃಶವೂ ಆಗುವುದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾಗೇಂದ್ರನನ್ನು ಸಕಲ ಗುಣಯುಕ್ತನಾದ ವಿದ್ಯಾವಂತನಾದ ವಿವೇಕಶಾಲಿಯಾದ ಪದವಿ ಐಶ್ವರ್ಯ ಮುಂತಾದ ಸಕಲ ಭೋಗಸಾಧನೆಗಳೂ ಉಳ್ಳ ನಾಯಕನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಎಂಥ ವಿವೇಕಿಗೂ ವಿದ್ಯಾವಂತನಿಗೂ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿ ಮೋಸಹೋಗಿ ಮನಸ್ಸು ಮೊಂಡುಬಿದ್ದು ಹೇಳಿದ ಮಾತು ಕೇಳದೆ, ಅವನು ಅನರ್ಥಗಳಿಗೆ ಗುರಿಯಾಗಲು ಕಾರಣವೇನು? ಸೂರ್ಯಮುಖಿಯಂಥ ಸಕಲ ಸುಖದಾಯಕಳಾದ ಹೆಂಡತಿಯಿದ್ದರೂ ಕುಂದೆಯಂಥ ವಿಧವೆಯಾದ ಹುಡಗಿಯ ಮೇಲೆ ದೇವಪುರುಷನಂತಿದ್ದ ನಾಗೇಂದ್ರನಿಗೆ ಮನಸ್ಸು ಹೋಗಲು ಕಾರಣವೇನು ? – ಎಂಬ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ತಂದು ಒಡ್ಡಿದ್ದಾನೆ; ಅದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಹೇಳಿದ್ದರೂ ಮಾನವ ಯತ್ನಕ್ಕೆ ಮೀರಿದ ಅದೃಷ್ಟವೆಂಬ ಅದೃಶ್ಯವೂ ಅನಿವಾರ್ಯವೂ ಅಪೂರ್ವವೂ ಆದ ವಸ್ತುವೊಂದು ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ತನ್ನ ಪಾಶದಿಂದ ಬಿಗಿದು ತನ್ನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಆಟವಾಡಿಸುತ್ತದೆಂದು ಸೂಚಿಸಿ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಒಂದು ವಿಧವಾದ ದೈವನಿರ್ಭರತೆಯೂ ನಿರಾಶೆಯೂ ದಿಗಿಲೂ ಉಂಟಾಗುವಂತೆ ಮಾಡಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಇಷ್ಟಾದ ಮೇಲೆ ನಾಗೇಂದ್ರನಿಗಿಂತಲೂ ಕೀಳಾದ ದೇವೇಂದ್ರನನ್ನೂ ಅವನಿಗೆ ತಕ್ಕ ಹೀರೆಯನ್ನೂ ಕಲ್ಪಿಸಿ ಅವರು ಹೇಗೆ ಕೊನೆಗೂ ಕೆಟ್ಟು ಹೋದರೆಂದೂ, ನಾಗೇಂದ್ರನು ಉತ್ತಮಸ್ಥಿತಿಗೆ ಬರಲು ಅವಕಾಶವಿತ್ತೆಂದೂ ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಇಲ್ಲಿಯೂ ದೇವೇಂದ್ರನು ಸ್ವಭಾವತಃ ಗುಣಶಾಲಿಯೆಂದೂ ಬುದ್ಧಿಶಾಲಿಯೆಂದೂ ತೋರಿಸಿ ಮನುಷ್ಯನು ಕಾರಣಾಂತರದಿಂದ ಜೀವಮಾನದಲ್ಲಿ ಒಂದು ತಪ್ಪುಹೆಜ್ಜೆಯನ್ನು ಇಟ್ಟರೆ ಹೇಗೆ ದಾರಿತಪ್ಪಿ ಕೊನೆಗೆ ಅಧಃಪತನವಾಗುವುದೆಂದೂ, ದೇವೇಂದ್ರನಿಗೆ ತಕ್ಕ ಸತ್ಪತ್ನಿ ದೊರೆತಿದ್ದರೆ ಅವನೂ ಯೋಗ್ಯನಾಗಿ ಸದ್ಗೃಹಸ್ಥನೆನಿಸಿಕೊಂಡಿರಬಹುದಾಗಿತ್ತೆಂದೂ ಸೂಚಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಇವರೆಲ್ಲರಿಗೂ ಆದರ್ಶಸ್ವರೂಪರಾಗಿ ಸುಖದುಃಖಗಳಿಂದ ವಿಚಲಿತರಾಗದೆ ಚಿತ್ತ ಚಾಪಲ್ಯಗಳಿಗೊಳಗಾಗದೆ ಸದಾ ಸಂತೋಷಚಿತ್ತರೂ ಸಮಚಿತ್ರರೂ ಆಗಿ, ಸಂಸಾರವನ್ನು ಆನಂದಮಯವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿರುವ ಕಮಲಮಣಿ ಶ್ರೀಚಂದ್ರ ಇವರನ್ನೂ ಇವರ ಸುಖಸಾಧನೆಗೆ ಮುಖ್ಯಕಾರಣಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ಸತೀಶನನ್ನೂ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಮಗುವಿನ ಬಾಲಲೀಲೆಗಳನ್ನು ನೋಡಿನೋಡಿ ಅದರ ತಾಯಿತಂದೆಗಳಂತೆ ನಾವೂ ಸಂತೋಷ ಪಡುತ್ತ ಮಧ್ಯೇ ಮಧ್ಯೇ ಸೂರ್ಯಮುಖಿಯ ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಇಂಥ ಮಗು ಒಂದು ಹುಟ್ಟಿದರೆ ಅವರು ಎಷ್ಟು ಸುಖದಿಂದಿರಬಹುದಾಗಿತ್ತು ; ಎಷ್ಟು ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಸಹಿಸಬಹುದಾಗಿತ್ತು ! ಎಂದು ನಿಟ್ಟುಸಿರು ಬಿಡುವೆವು. ಇನ್ನು ಉಳಿದವಳು ಕುಂದನಂದಿನಿ. ಗ್ರಂಥಕರ್ತರು ಹತಭಾಗ್ಯಳಾದ ಕುಂದನಂದಿನಿಯನ್ನು ನಾಗೇಂದ್ರನ ಚಾಪಲ್ಯವಸ್ತುವಾಗಿ ಮೊದಲು ಕಲ್ಪಿಸಿದಾಗ ಅವಳನ್ನು ಅಷ್ಟು ದುರದೃಷ್ಟಶಾಲಿನಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಯೋಚಿಸಿದಂತೆ ತೋರುವುದಿಲ್ಲ. ನಾಗೇಂದ್ರನ ಆಶ್ರಯಕ್ಕೆ ಬಂದು ಬೀಳಬೇಕಾಗಿ, ಅವಳು ಅನಾಥೆಯಾಗಬೇಕಾಯಿತು. ಈ ಮಧ್ಯೆ ದೇವೇಂದ್ರನಿಗೂ ಕಥೆಗೂ ಸಂಬಂಧವು ಬರಬೇಕು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಘೋಷಾ ಪದ್ಧತಿಯುಳ್ಳ ಬಂಗಾಳಾ ದೇಶದಲ್ಲಿಯೂ ರೂಪವತಿಯಾದ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ದೇವೇಂದ್ರನಂಥ ತಿಳಿದ ಪೋಕರಿಯ ಮುಂದೆ ತಾನಾಗಿ ತಂದು ನಿಲ್ಲಿಸತಕ್ಕ ಅಯೋಗ್ಯನೂ ದಡ್ಡನೂ ಅದ ತಾರಾಚರಣನನ್ನೇ ಅವಳು ಮದುವೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗಿ ಬಂತು. ತನ್ನ ಮನೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಸಾಕಿ ಮೋಹಿಸಿದ ಹುಡುಗಿಯನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮದುವೆಯಾದರೆ ಚಾಪಲ್ಯದ ಪ್ರಬಲತೆಯೂ ಪಾತಕದ ಘೋರತೆಯೂ, ಶೋಕದ ಅತಿಶಯತೆಯೂ ಕಾಣಬರುವುದಿಲ್ಲವಾದುದರಿಂದ ಅವಳು ವಿಧವೆಯಾಗಬೇಕಾಗಿ ಬಂತು. ಇಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಅವಳು ನಾಗೇಂದ್ರನ ಮನೆಯನ್ನು ಸೇರಿದ ಮೇಲೆ ಬೋನಿನಲ್ಲಿ ಅಡಗಿಕೊಂಡಿರುವ ಒಂದು ಸಾಧುವಾದ ಮೂಗುಪ್ರಾಣಿಯನ್ನು ನೋಡುವುದಕ್ಕೆ ಬಂದವರೆಲ್ಲರೂ ತಿವಿದು ತಿವಿದು ಕಿರುಕುಳಗುಟ್ಟಿಸುವಂತೆ, ಪಾಪ ಆ ಬಡ ಹುಡುಗಿಯನ್ನು (ಅವಳು ಮಾಡಿದ ಯಾವ ತಪ್ಪಿಗೋ!) ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ ಹಿಂಸೆಪಡಿಸುವರು. ಅವಳ ಅಧೃಷ್ಟದಿಂದ ತಾಯಿಯ ಹಾಗಿದ್ದ ಸೂರ್ಯಮುಖಿಗೂ ಸಂದೇಹವೂ ಮಾತ್ಸರ್ಯವೂ ಕೋಪವೂ ಹುಟ್ಟುವುವು. ಅಕ್ಕನಂತಿದ್ದ ಪ್ರೇಮಮಯಿಯಾದ ಕಮಲಮಣಿಗೂ ಬೇಸರವುಂಟಾಗುವುದು. ಹೀರೆಯು ಅವಳನ್ನು ಕೈಗೆ ಸಿಕ್ಕಿದ ಕೋತಿಯಂತೆ ಅಡಿಸುವಳು. ನಾಗೇಂದ್ರನಿಗೆ ಅವಳ ಮೇಲೆ ಪ್ರೀತಿಯಿದ್ದರೂ ಅದನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಲಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕಾಗಲಿ ಅವನಿಗೆ ಇಷ್ಟವಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವನನ್ನು ಮದುವೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಮೇಲೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಂಡು ಬಂದ ಮತ್ತು ತೋರಿಸಿದ ಪ್ರಣಯವನ್ನು ನೋಡಿ ಸಂತೋಷಪಟ್ಟದ್ದು ಒಂದೇ ದಿವಸ ! ಮುಂದಾದರೂ ಸುಖವೆ ? ಗೃಹತ್ಯಾಗಿಯಾದ ಸೂರ್ಯಮುಖಿಗಾಗಿ ಕೊರಗಿದ್ದಷ್ಟು ದಿವಸ; ಹೀರೆಯ ಕೈಗೆ ಸಿಕ್ಕಿ ನರಳಿದ್ದಷ್ಟು ದಿವಸ; ಕೊನೆಗೆ ಇನ್ನು ಸುಖವಾಗಿದ್ದರೂ ಇರಬಹುದೆಂಬ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ವಿಷಪಾನದಿಂದ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ! ದುರ್ಮರಣ ! - ಹೀಗೆ ಕುಂದೆಯೂ ಕೊನೆಗೆ ದೌರ್ಭಾಗ್ಯ ದುರದೃಷ್ಟಗಳಿಗೆ ತೌರುಮನೆಯಾಗುವಳು.

ಅವರೇ ಮುಖ್ಯರಾದ ಪಾತ್ರಗಳು ; ಈ ಮೂರು ಜೊತೆ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನೂ ಸಮಸ್ತ ಘಟನಾವಳಿಯನ್ನೂ ಕಟ್ಟಿದ ಸೂತ್ರದಂತಿರುವ ಕುಂದೆಯನ್ನೂ ಕಲ್ಪಿಸಿ ಕಥೆಗಾರುನು ಒಂದು ತೊಡಕಾದ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಕತೆಯನ್ನು ಹೆಣೆದಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಇವರಲ್ಲದೆ ಕಥೇಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಬೇಕಾದ ಸುರೇಂದ್ರ, ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿ, ರಾಮಕೃಷ್ಣರಾಯ, ಹೀರೆಯ ಅಜ್ಜಿ, ಹರಮಣಿ ಮುಂತಾದವರು ಬರುವರು. ಆದರೆ ಅವರು ಎಷ್ಟರಮಟ್ಟಿಗೆ ಅವಶ್ಯಕವೋ ಎಲ್ಲಿ ಅವಶ್ಯಕವೋ ಅಷ್ಟು ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಬರುವರೇ ವಿನಾಃ ಮಿಕ್ಕ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಕಥೆಗೆ ಸಂಬಂಧಪಡದೇ ಇರತಕ್ಕ ಪಾತ್ರಗಳು ಬರುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಅವಶ್ಯಕವಾಗಿರತಕ್ಕವುಗಳು ಅನಾಮಧೇಯಗಳಾಗಿಯಾಗಲಿ , ಜೀವವಿಲ್ಲದ ಬೊಂಬೆಗಳಂತಾಗಲಿ, ವಿಲಕ್ಷಣ ಪ್ರಕೃತಿಗಳುಳ್ಳ ವಿಚಿತ್ರಮೃಗಗಳಂತಾಗಲಿ, ಅಮಾನುಷ ಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳ ದಿವ್ಯಪುರುಷರಂತಾಗಲಿ ಇರದೆ, ನರಮನುಷ್ಯರಂತೆ ನಡೆದುಕೊಂಡು ಗ್ರಂಥಕರ್ತನು ತಮತಮಗೆ ವಿಧಿಸಿದ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ತಮ್ಮ ಗುರುತು ಗುಣಸ್ವಭಾವಗಳನ್ನು ಅಚ್ಚಳಿಯದಂತೆ ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕೆತ್ತಿ ಹೋಗುವುವು. ಗೌಣಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಎಷ್ಟೋ ವೈವಿಧ್ಯ! ಎಷ್ಟೋ ಜೀವಕಳೆ ! ಅವರು ಆಡುವ ಒಂದೊಂದು ಮಾತೂ ಅವರ ಗುಣಸ್ವಭಾವ ವಿಶೇಷಗಳನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸತಕ್ಕದ್ದಾಗಿದೆ.

*ಸುರೇಂದ್ರ- ೫೦, ೮೩, ೮೪; ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿ ೧೫೪-೧೫೮; ರಾಮಕೃಷ್ಣರಾಯ ೧೬೭-೧೬೮; ಹೀರೆಯ ಅಜ್ಜಿ ೧೮೪-೧೮೭.

ಕಥೆಗಾರನು ಇಷ್ಟು ಕಥೆನ್ನು ಪಾತ್ರಸಹಿತವಾಗಿ ಸಿದ್ಧಮಾಡಿಕೊಂಡು ಅದನ್ನು ನಮಗೆ ತಿಳಿಸಲು ಮೊದಲು ಮಾಡಿದ್ದಾನೆಂದು ಹೇಳಬಹುದು. ಕಥೆ ಹೇಳುವುದರಲ್ಲಿ ಎರಡು ವಿಧ. ಗ್ರಂಥಕರ್ತರೇ ಮುಂದಾಗಿ ಬಂದು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತಮ್ಮ ಮಾತಿನಲ್ಲಿಯೇ ಹೇಳಿ ಮುಗಿಸುವುದು ಒಂದು ವಿಧ; ಹಾಗಲ್ಲದೆ ನಾಟಕದಲ್ಲಿರುವಂತೆ ಗ್ರಂಥಕರ್ತರು ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ಮುಂದೆ ಬಿಟ್ಟು ಅವರ ನಡೆನುಡಿಗಳಿಂದಲೇ ಕಥೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯಪಡಿಸುವುದು ಒಂದು ವಿಧ; ಈ ಮಾರ್ಗಾವಲಂಬನೆಯಿಂದ ಕಥೆಗೆ ಸ್ವಾರಸ್ಯವೂ, ಓದುವವರಿಗೆ ರುಚಿಯೂ ಕಥಾಪಾತ್ರಗಳಿಗೆ ನೈಸರ್ಗಿಕತ್ವವೂ, ನಿಜತ್ವಭ್ರಮೆಯೂ ಬರುವುದು ಹೆಚ್ಚು. ಸಮರ್ಥರಾದ ಕಾದಂಬರೀಕಾರರು ಈ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನೇ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಸಿ ಪಾತ್ರಗಳು ಹೇಳಲಾರದ ಆದರೆ ಕಥೆಯ ಸೌಂದರ್ಯ ಪುಷ್ಟಿಗಳಿಗೆ ಅವಶ್ಯಕವಾದ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ತಾವೇ ಹೇಳುತ್ತ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ ; ನೀರಸವಾದ ಕಥಾಭಾಗಗಳನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪಿಸಿ ಎರಡು ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಗಿರಿ, ನದಿ, ದುರ್ಗ, ಊರು ಗ್ರಾಮ, ಮುಂತಾದವುಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪಾತ್ರಗಳ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗಿರುಬಹುದಾದ ಭಾವಾಂತರಗಳನ್ನು ಅಥವಾ ಆಶಯಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ; ಇತ್ಯಾದಿ. ಆದರೆ ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆ ಮೀರದೆ ವಿವೇಚನೆಯನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸುವುದು ಸಮರ್ಥರಾದ ಕಲಾಕೌಶಲಜ್ಞರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಸಾಧ್ಯ. ಅದಕ್ಕೋಸ್ಕರವೇ ಅಷ್ಟೇನೂ ಸಮರ್ಥರಲ್ಲದ ಗ್ರಂಥಕರ್ತರು ಬರೆದ ಕಥೆಗಳು ಕಥೆಗಳಾಗದೆ “ಸ್ವಂತ ವೃತ್ತಾಂತ ಸಂಗ್ರಹ”ಗಳಾಗಿ ಆ ಗ್ರಂಥಕರ್ತರ ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ಬರೆಯಲಿಚ್ಛಿಸುವ ಉತ್ಸಾಹಶಾಲಿಗಳಿಗೆ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸಿಕೊಡುತ್ತವೆ. ಪಾತ್ರಗಳ ಗುಣ ಸ್ವಭಾವಗಳು ವ್ಯಕ್ತವಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಬದಲಾಗಿ ಗ್ರಂಥಕರ್ತರ ಗುಣ ಸ್ವಭಾವ ಅವರು ಮೆಚ್ಚುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳು ಇವೇ ವ್ಯಕ್ತಪಡುತ್ತವೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಸಾಹಿತ್ಯದಿಂದ ಸರ್ ವಾಲ್ಟರ್ ಸ್ಕಾಟ್ ಮತ್ತು ಜೇನ್ ಆಸ್ಟೆನ್ರವರನ್ನು ಒಂದು ಕಡೆಗೂ, ಜಾರ್ಜ್ ಇಲಿಯಟ್ ಮತ್ತು ಥ್ಯಾಕರೆ ಇವರನ್ನು ಮತ್ತೊಂದು ಕಡೆಗೂ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿ ಹೇಳಬಹುದು. ಬಂಕಿಮಬಾಬುಗಳು ಇವೆರಡರಲ್ಲಿ ಶ್ಲಾಘ್ಯಮಾರ್ಗಾವಲಂಬಿಗಳೆಂದೂ, ಶ್ಲಾಘ್ಯಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ಸೇರಿದವರೆಂದೂ ಪಾಠಕರಿಗೆ ಹೇಳಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ.

ಈ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಆದಿಮಧ್ಯಾಂತಗಳೆಂದು ಮೂರು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಬಹುದು. ಆದಿಭಾಗವಾದ ಮೊದಲನೆ ಎಂಟು ಅಧ್ಯಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ಮುಖ್ಯವಾದ ಪಾತ್ರಗಳ ಪರಿಚಿತಿಯಾಗುವುದಲ್ಲದೆ ಅವುಗಳ ಮುಖ್ಯ ಗುಣಗಳೂ ಕಥೆಯನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆ ಅವಶ್ಯಕವಾದ ಸಂಗತಿಗಳೂ ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತವೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿಯೆ ನಾಗೇಂದ್ರನ ದಯಾಶೀಲತೆ, ಪಾಪಭೀತಿ, ಚಿತ್ತ ಚಾಂಚಲ್ಯ; ಸೂರ್ಯಮುಖಿಯ ಪತಿಭಕ್ತಿ, ಮಾತ್ಸರ್ಯ (?). ಕಮಲಮಣಿ ಶ್ರೀಶರ ಸಂತೋಷಚಿತ್ತತೆ, ಸೌಖ್ಯ, ವಿಶ್ವಾಸ, ಅಂತಃಕರಣ, ಕುಂದೆಯ ಮುಗ್ಧತೆ, ಸರಳತೆ, ಮೃದುಸ್ವಭಾವ, ಬುದ್ಧಿ, ದುರದೃಷ್ಟ, ದೇವೇಂದ್ರನ ದುರ್ನಡತೆ, ಬುದ್ಧಿಶಕ್ತಿ; ಹೀರೆಯ ವಿಲಕ್ಷಣವಾದ ಹಿಂಸಕ ಗುಣ, ವಿಧಿಯ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ವಿಲಾಸ ಇವು ಸೂಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಇದು ವಿಷವೃಕ್ಷದ ಬೀಜಾವಾಪನ ಕಾಲ.

ಮಧ್ಯಭಾಗದ ಮುಂದಣ ಇಪ್ಪತ್ತು ಅಧ್ಯಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಮೇಲೆ ಕಂಡ ಪಾತ್ರಗಳು ತಾವು ಸಿಕ್ಕಿಬಿದ್ದ ಘಟನಾಪಾಶದಲ್ಲಿ ತೊಡಕಿ ಕೊಂಡು ತಮ್ಮ ಗುಣಗಳಿಗೆ ಅನುರೂಪವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತ ಅವುಗಳನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತ ಕಥೆಯನ್ನು ಬೆಳಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಾಗೇಂದ್ರನ ಚಿತ್ತಚಾಪಲ್ಯವು ತಾನೇ ತಾನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ ; ಆದರೆ ಅವನು ಗುಣವಂತನಾದ್ದರಿಂದ ಕೂಡಲೆ ಅದಕ್ಕೆ ವಶನಾಗದೆ ತನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನೊಡನೆ ಹೋರಾಡಿ ಕ್ಷತವಿಕ್ಷತನಾಗಿ ಕೊನೆಗೆ ಸೋತು ಕುಂದೆಯನ್ನು ಮದುವೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಸೂರ್ಯಮುಖಿಯು ಮೊದಲು ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲ ಮಾತ್ಸರ್ಯದಿಂದ ಕುಂದೆಯನ್ನು ನೋಯಿಸಿದರೂ ಆಮೇಲೆ ಪತಿಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪ್ರೇರಿತಳಾಗಿ ಕುಂದೆಯನ್ನು ನಾಗೇಂದ್ರನಿಗೆ ತಾನೇ ನಿಂತು ಮದುವೆ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ಕಮಲಮಣಿ ಶ್ರೀಶರು ಬಂಗಾರದಂಥ ಸಂಸಾರ ಕೆಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತದಲ್ಲ ಎಂದು ಸಂಕಟ ಪಟ್ಟು ಈ ವಿಷವೃಕ್ಷದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ತಡೆಯಲು ಪ್ರಯತ್ನ ಪಡುತ್ತಾರೆ. ಸುಖಾಭಿಲಾಷಿಯಾದ ದೇವೇಂದ್ರನಿಗೆ ಸುಖಾಭಿಲಾಷಿಣಿಯಾದ ಹೀರೆಯು ಪರಿಚಿತೆಯಾಗಿ ಹಸಿದ ನಾಯಿಗೆ ಹಳಸಿದ ಹಿಟ್ಟು ಸಿಕ್ಕಿದಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ದೇವೇಂದ್ರನ ಇಷ್ಟ ಪೂರ್ತಿಯಾಗದೆ ಹೀರೆಯ ವಿಲಕ್ಷಣಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ಹೃದಯಸ್ಥಿತಿಗಳು ಮಾತ್ರ ಅವನಿಗೆ ಗೋಚರವಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಷವೃಕ್ಷದ ಅಂಕುರ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಳ ಕಾಲ.

ಮೂರನೆಯ ಭಾಗವಾದ ಸುಮಾರು ಇನ್ನು ಇಪ್ಪತ್ತು ಅಧ್ಯಾಯಗಳಲ್ಲಿ (೩೦-೫೦) ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಘಟನಾವಳಿಗಳು ಪರಿಪಾಕಕ್ಕೆ ಬಂದು ತಕ್ಕ ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುತ್ತವೆ. ನಾಗೇಂದ್ರನ ದೌರ್ಬಲ್ಯಜನಿತವಾದ ಅವಿವೇಕವು ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿಸಿ ಕುಂದೆಯನ್ನು ಆಹುತಿಯಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಹೀರೆ ಮತ್ತು ದೇವೇಂದ್ರರು ಪಾಪಪಂಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ವಿಷವೃಕ್ಷದ ಫಲವನ್ನು ತಿಂದು, ನೆನೆಸಿಕೊಂಡರೆ ಎದೆಯು ಸೀಳಿ ಹೋಗುವಂಥ ಭಯಂಕರವಾದ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು, ನಿರ್ನಾಮರಾಗುವರು, ಇದು ವಿಷವೃಕ್ಷದ ಫಲ ಮತ್ತು ಫಲಾನುಭವಗಳ ಕಾಲ.

ಈ ಎರಡು ಮತ್ತು ಮೂರನೆಯ ಭಾಗಗಳಿಗೆ ಮಧ್ಯೆ ವಿಷ್ಕಂಭಕದಂತೆ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯವು ತರಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಗ್ರಂಥಕರ್ತನು ರಂಗಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಬಂದು ಗ್ರೀಕ್ ನಾಟಕಗಳ ಕೋರಸ್ಸಿನಂತೆ ವಿಷವೃಕ್ಷ ಮತ್ತು ಅದರ ಫಲಗಳ ಮೇಲೆ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಉಪನ್ಯಾಸವನ್ನು ಕೊಡುವನು. ಇದು ಶುಷ್ಕ ಉಪನ್ಯಾಸದ ಜೋಲು ಮೋರೆಯನ್ನು ಹಾಕಿಕೊಂಡು ಶ್ರೋತೃಗಳ ಮುಂದೆ ಬಂದು ನಿಲ್ಲದೆ ಬಹು ಸ್ವಾರಸ್ಯವಾಗಿ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತ ರೂಪಕ ಪ್ರಾಯವಾಗಿ, ಸುಂದರವಾದ ವೃಕ್ಷವೊಂದನ್ನು ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತ ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಿ ಕೆಲವು ಸಿದ್ಧಾಂತ ವಾಕ್ಯಗಳನ್ನು ಉಪದೇಶ ಮಾಡುವುದು . ಆ ಅಧ್ಯಾಯದ ಸಾರಾಂಶವನ್ನು ಪುನಃ ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಿ ಅದರ ಸೊಬಗನ್ನು ಈಡಾಡುವುದು ಅನಾವಶ್ಯಕ. ಆದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಉಕ್ತವಾಗಿರುವ , ಕಥೆಗೆ ಬೀಜರೂಪವಾದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ವಿಶದಪಡಿಸಿ ಅದನ್ನು ಮುಖ್ಯ ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನ್ವಯ ಮಾಡಿ ತೋರಿಸುತ್ತೇವೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಗ್ರಂಥಕರ್ತನು ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸಿದ್ದಾನೆಯೇ ಹೊರತು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿಲ್ಲ ; ಹಾಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುವುದು ಅವನ ಕೆಲಸವೂ ಅಲ್ಲ ; ಕಥೆಯ ಕೆಲಸ ಮೊದಲೆ ಅಲ್ಲ.

ಕಾಮಕ್ರೋಧಾದ್ಯರಿಷಡ್ವರ್ಗಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಚಿತ್ತಸಂಯಮ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಘೋರವಾದ ಅನರ್ಥಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಇಂದ್ರಿಯ ನಿಗ್ರಹವು ದುರ್ಬಲನಾದ ಮಾನವ ಸಾಮಾನ್ಯನಿಗೆ ಸಾಧ್ಯವಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಮೊದಲು ಚಿತ್ತ ಸಂಯಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯು ಹುಟ್ಟಬೇಕು. ಅದನ್ನು ಅಭ್ಯಾಸಮಾಡಿ ಅದರ ಫಲವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವುದಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು ಇರಬೆಕು. ಇವು ಅವರವರ ಸ್ವಭಾವ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳ ಮೇಲೆ ಹೋಗುತ್ತವೆ.

ಇದೇ ಮುಖ್ಯ ಸಾರಾಂಶ. ಇದರ ಅರ್ಥವು ಸುಲಭವಾಗಿ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಹಿಡಿಯುವಂತೆ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಾಗಿದ್ದವರ. ಮತ್ತು ಆಗಿರುವವರ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬಂದ ಒಂದು ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನು ಹೇಳಿ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಹೋಗುವೆವು; ಪರೀಕ್ಷೆಯು ಹತ್ತಿರ ಬಂದ ಹಾಗೆಲ್ಲ ಬೆಳಗಿನ ಜಾವಕ್ಕೆ ಎದ್ದು ಓದಬೇಕೆಂಬ ಸಂಕಲ್ಪವು ಪ್ರಬಲತರವಾಗಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತ ಹೋಗುವುದು. (ವ್ಯಾಸಂಗಮಾಡಬೇಕೆಂಬ ಈ ಬುದ್ಧಿಯೇ ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿ) ಆದರೆ ಸೋಮಾರಿತನದಿಂದ, ಅಲಾರಂ ಹೊಡೆದ ಕೂಡಲೆ ಏಳದೆ ಬಹಳ ಹೊತ್ತು ಮಲಗಿದ್ದ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುವುದು. ಒಂದೊಂದು ವೇಳೆ ಏಳಬೇಕೆಂಬ ಪ್ರಯತ್ನದಲಿಯೆ ಪುನಃ ನಿದ್ರೆ ಬರುವುದೂ ಉಂಟು. ಹೀಗೇಯೇ ಎಷ್ಟೋದಿನಗಳು ನಿಶ್ಚಿತ ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನು ಈಡೇರಿಸುವುದಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಅಥವಾ ಮನೋದಾರ್ಢ್ಯವಿಲ್ಲದೆ ಕಳೆದುಹೋಗುವುವು. ಒಂದು ದಿವಸವೂ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಮುಂಚೆ ಏಳದೆಯೇ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ದಿವಸವೂ ಏಳು ಗಂಟೆಗೆ ಎದ್ದು ಅದಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಫಲ ಬರುವುದೂ ಉಂಟು. ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ಕೆಲವು ದಿವಸಗಳ ಮುಂಚೆ ಎಷ್ಟೋ ಕಷ್ಟದಿಂದ ಅಲಾರಂ ಹೊಡೆದ ಮೇಲೆ ಎದ್ದು ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ಸರಿಯಾಗಿ ವ್ಯಾಸಂಗ ಮಾಡಿ ಅದಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಫಲ ಬರುವುದೂ ಉಂಟು. ಸಂಕಲ್ಪಮಾಡಿದಂದಿನಿಂದ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಅಲಾರಂ ಹೊಡೆದ ಕೂಡಲೆ ಚಟ್ಟನೆ ಎದ್ದು ಓದುವುದು ಅಪರೂಪ ಹಾಗೆ ಮಾಡಿದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಫಲವೂ ಬರುತ್ತೆದೆ.

ಹಾಗೆಯೇ ಚಿತ್ತಸಂಯಮದಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಅಥವಾ ದಮನ ಮಾಡಬೇಕೆಂಬ ಬುದ್ದಿಯು ಮೊದಲು ಹುಟ್ಟಬೇಕು ಅದು ಹುಟ್ಟಿದ ಮೇಲೆ ಹಾಗೆ ದಮನ ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ದಾರ್ಢ್ಯ ಅಥವಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು ಬೇಕು. ಈ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯು ವಿದ್ಯಾವಂತನು ಕಾರ್ಯಾಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಅರಿಯುವಷ್ಟು ವಿವೇಕಿಯೂ ಆಗಿರುವ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನಿಗೂ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕೆಟ್ಟದ್ದೆಂದು ತಿಳಿದ ಯಾವುದಾದರೊಂದು ದುಷ್ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಬಿಡಬೇಕೆಂಬ ಬುದ್ಧಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಕೂಡಲೆ ಮೈಮೇಲೆ ಬಿದ್ದ ಹಾವಿನಂತೆ ಅದನ್ನು ತ್ಯಜಿಸತಕ್ಕ ಮನೋದಾರ್ಢ್ಯವುಳ್ಳ ಧೀರರು ಮಾತ್ರ ಅಪರೂಪ. ಕೇವಲ ವಿದ್ಯಾಬುದ್ಧಿಗಳು ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಡಲಾರವು. ಅದು ಸ್ವಭಾವಜನ್ಯವಾಗಿ ಬಂದಿರಬೇಕು. ಇಲ್ಲವೇ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಅನುಭವದಿಂದ ತಲೆ ತಾಕತಾಕಿ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಶಿಕ್ಷಣವುಂಟಾಗಿ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿರಬೇಕು. ಈ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳಿಂದ ಮಾನವನು ಎಷ್ಟರಮಟ್ಟಿಗೆ ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ದುಷ್ಕಾರ್ಯಗಳಿಂದ ದೂರವಾಗುತ್ತಾನೆಯೋ, ಅಷ್ಟರಮಟ್ಟಿಗೆ ಸುಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವನು. ಅವನ ಮನೆಯ ಅಂಗಳದಲ್ಲಿ ವಿಷವೃಕ್ಷವು ಅಷ್ಟೂ ಅಷ್ಟು ನಿಸ್ಸಾರವಾಗಿ, ಶೋಷಿಸಿ, ಕೊನೆಗೆ ನಿರ್ನಾಮವಾಗಬಹುದು, ಇದಕ್ಕೆ ಈ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಬರುವ ಪಾತ್ರಗಳೇ ಉದಾಹರಣೆ.

ನಾಗೇಂದ್ರನು ವಿದ್ಯಾವಂತ; ವಿವೇಕಿ; ಗುಣಶಾಲಿ; ಅದಕ್ಕೋಸ್ಕರವೇ ಕುಂದೆಯ ಮೇಲೆ ಮನಸ್ಸು ಹೋದಾಗ ಅವನಿಗೆ ಚಿತ್ತದ ದಮನದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯುಂಟಾಯಿತು. ಆದರೆ ಯಾವ ಅಭಾವವನ್ನೂ ಕಾಣದೆ ಐಶ್ವರ್ಯದಲ್ಲಿಯೇ ಬೆಳೆದಿದ್ದನಾದ ಕಾರಣ ಅವನಿಗೆ ಮಾನಸಿಕ ಶಿಕ್ಷಣವಾಗದೆ ತಕ್ಕಷ್ಟು ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿರಲಿಲ್ಲ. ಅದರಿಂದಲೇ ಅವನು ತನ್ನ ಇಷ್ಟದಂತೆ ಚಿತ್ತವನ್ನು ದಮನಮಾಡಲಾರದೆ, ಇದ್ದ ಅಲ್ಪ ಸ್ವಲ್ಪ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಿಂದಲೇ ಮನಸ್ಸಿನೊಡನೆ ಹೋರಾಡಿ ಕ್ಷತವಿಕ್ಷತನಾಗಿ ಹುಚ್ಚು ಹಿಡಿದವನಂತಾಗಿ ಕೊನೆಗೆ ತನ್ನ ಚಾಪಲ್ಯವಸ್ತುವಿಗೆ ಅಧೀನನಾಗುವನು. ಅರಿಷಡ್ವರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಮೋಹವೇ ಇವನ ’ಅರಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಬಹುದು. ಸೂರ್ಯಮುಖಿಯ ಸತ್ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ನೋಡಿ ಅವಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ದೋಷವನ್ನೂ ಎಣಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಮನಸ್ಸು ಒಡಂಬಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅದರೂ ಅವಳು (ಕುಂದೆಯ ಮೇಲಣ) ಮಾತ್ಸರ್ಯದಿಂದ ಕಷ್ಟವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದಳೆಂದು ಹೇಳಬಹುದು. ತನ್ನಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ಮಾತ್ಸರ್ಯದ ಜ್ಞಾನವಾಗಲಿ ಅದನ್ನು ತಡೆಯುವುದರಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯಾಗಲಿ ಅವಳಿಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಹೀರೆಗೆ ಚಿತ್ತವನ್ನು ದಮನಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ವಿಲಕ್ಷಣವಾದ ಶಕ್ತಿಯಿದ್ದಿತು. ಅದಕ್ಕೋಸ್ಕರವೇ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಸುಖಾಭಿಲಾಷಿಣಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಅವಳು ದೇವೇಂದ್ರನ ಪರಿಚಯವಾಗುವವರೆಗೂ ಕಳಂಕಿತಳಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ದೇವೇಂದ್ರನ ಪರಿಚಯವಾದ ಮೇಲೆ ಅವಳಿಗೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿದ್ದ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳಿಂದ ಅವನು ಅಂಕಾಗತನಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದರೂ ತನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಪರಾಜಿತಪ್ರಾಯವಾಗಿದ್ದರೂ, ಅದನ್ನು ತಿರುಗಿಸಿ ದೇವೆಂದ್ರನನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುವಳು, ಇವನ ಮೇಲಣ ಕಾಮ ಕ್ರೋದ ಮೋಹಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಕುಂದೆಯ ಮೇಲಣ ಮಾತ್ಸರ್ಯ, ತಾನೇ ಬುದ್ಧಿವಂತೆಯೆಂಬ ಒಂದು ವಿಧವಾದ ಅಹಂಕಾರ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಸೇರಿ ಅವಳನ್ನು ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ ಹಳ್ಳಕ್ಕೆ ಎಳೆದುವು. ತಾನು ಪರಾಜಿತಳಾಗುವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ದೇವೇಂದ್ರನ ಬಲೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಬಿದ್ದು ಅವನ ಮೋಹಮಂತ್ರಕ್ಕೆ ವಶಳಾಗಿದ್ದದ್ದರಿಂದ, ಅವಳಿಗೆ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯಾಗಲಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಾಗಲಿ ಇರದೆ ವಿಷವೃಕ್ಷದ ಫಲವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದಳು. ಇವಳಿಗಿಂತಲೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಅತಿಶಯವಾಗಿ ಎಂದರೆ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅದರ ಫಲವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದವನು ದೇವೇಂದ್ರ. ಅವನು ಚಿತ್ತದಮನ ಮಾಡಿಯೇ ಅರಿಯನು. ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಸಾರ್ಥ್ಯಗಳ ವಾಸನೆಯನ್ನೇ ಕಾಣನು. ಯಾರಾದರೂ ತನ್ನ ಆಪ್ತರು ಅದರ ವಿಚಾರವನ್ನು ಎತ್ತಿದರೆ ತನ್ನ ದುಷ್ಕರ್ಮವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಬದಲು ಅವರನ್ನೇ ತ್ಯಜಿಸಿಬಿಡುವುದಕ್ಕೆ ಸಿದ್ದನಾಗಿದ್ದನು. ಇವರಿಬ್ಬರಿಗೂ ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನೆನಸಿಕೊಂಡರೆ ಕಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ನೀರು ಬರುವುದು. ಇನ್ನುಳಿದವಳು ಕುಂದನಂದಿನಿ. ಆಜನ್ಮದುಃಖಿನಿಯಾದ ಹತಭಾಗ್ಯಳಾದ ಕುಂದನಂದಿನಿ. ಇವಳನ್ನು ಯಾವ ತಪ್ಪಿಗಾಗಿ ಗೃಂಥಕರ್ತವಿಧಾತನು ಇಷ್ಟು ದುಃಖಕ್ಕೂ ಗುರಿಮಾಡಿದನೋ ಹೇಳಲಸಾದ್ಯ ! ಕಲ್ಕತ್ತೆಗೆ ಹೊರಡುವುದಕ್ಕಾಗಲಿ ನಾಗೇಂದ್ರನ ಯೋಚನೆಯನ್ನು ಬಿಡುವುದಕ್ಕಾಗಲಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿಲ್ಲದೆ ಅದಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಫಲವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದಳೆಂದು ಹೇಳಬಹುದು. ಆದರೆ ಅವಳಂಥ ಏನೂ ಅರಿಯದ, ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿನ ಇನ್ನೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕಣ್ಣನ್ನೇ ಬಿಡದ, ಹುಡುಗಿಯ ಮೇಲೆ ಈ ತಪ್ಪನ್ನು ಹೊರಿಸಿ ಇಂಥ ಕ್ರೂರ ದಂಡನೆಯನ್ನು ವಿಧಿಸುವುದು ಯಾವ ನ್ಯಾಯ ? ಮನಸ್ಸನ್ನು ನಿರ್ಧರ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಪುಷ್ಕರಣಿಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ಸಾಯುವುದಕ್ಕೆ ಹೋದರೆ ಆ ಹಾಳು ವಿಧಿಯು - ವರ್ಷಾಂತರಗಳ ಹಿಂದೆಯೇ ಅವಳ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸಿ ದೃಢಸಂಕಲ್ಪವನ್ನು ಕೈಕೊಂಡಿದ್ದ ಆ ಹಾಳು ವಿಧಿಯು – ಅವಳು ಅದುವರೆಗೆ ಪಟ್ಟ ದುಃಖ ಕಷ್ಟಗಳಿಂದ ತೃಪ್ತಿಪಡದೆ ನಾಗೇಂದ್ರನನ್ನು ಅಡ್ಡವಾಗಿ ತಂದು ಹಾಕಬೇಕೇಕೆ?

ಆದರೆ ಇದರಿಂದಲೇ ಶೋಕರಸಕ್ಕೆ ಇಷ್ಟು ಪುಷ್ಟಿಯುಂಟಾಗಿರುವುದು. ದುಷ್ಟನಿಗೆ ಉಂಟಾಗುವ ಕಷ್ಟದಲ್ಲಿ ಒಂದಂಶವು ಸಜ್ಜನನಿಗೆ ಬಂದರೂ ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸು ಅತಿಯಾಗಿ ನೋಯುವುದು. ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನಿಗೆ ಕಷ್ಟಬಂತೆಂದು ಕೇಳಿದರೆ ಉಂಟಾದ ದುಃಖವು ಒಬ್ಬ ಕ್ರೂರನಾದ ರಾಕ್ಷಸಾಧಮನಿಗೆ ಬಂತೆಂದು ಕೇಳಿದರೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆಯೆ? (ಇದರಂತೆ ಶ್ರೀರಾಮನ ವನವಾಸ, ಪಾಂಡವರ ಪಾರಾಜಯ ಮುಂತಾದವುಗಳು.) ಭಗವಂತನ ನಿಯಮವೆಂತಿರುವುದೋ! ಎಷ್ಟೋ ಸಜ್ಜನರು ಅಕಾರಣವಾಗಿ ನಾನಾ ವಿಧ ಮರ್ಮಭೇದಕಗಳಾದ ಹಿಂಸೆಗಳನ್ನು ಒಂದರ ಮೇಲೆ ಒಂದರಂತೆ ಅನುಭವಿಸಿರುವುದನ್ನು ನಾವು ಕಣ್ಣಾರ ನೋಡಿದ್ದೇವೆ. ಈ ಕುಂದನಂದಿನಿಯೂ ಅಂಥ ಹತಭಾಗ್ಯರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬಳು. ಅಥವಾ ವಿಷವೃಕ್ಷದ ವಿಷವು ಅಷ್ಟು ಘೋರವಾದದ್ದು. ಅದರ ನೆರಳಿನಲ್ಲಿ ಬಂದವರೂ ಸಾಯುವರು. ಇಲ್ಲವೆ ರೋಗ ಶೋಕಾದಿಗಳಿಗೆ ಗುರಿಯಾಗುವರು. ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಅರಿಷಡ್ವರ್ಗಗಳನ್ನು ಹತ್ತಿರಕ್ಕೇ ಬರಗೊಡಿಸದಿದ್ದ, ಅಮೃತಮಯವಾದ ಕಲ್ಪವೃಕ್ಷದಿಂದ ಸುಖಫಲವನ್ನು ಅಸ್ವಾದಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಕಮಲಮಣಿ ಶ್ರೀಶರ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳುವುದು ಹೇಗೆ? ಅಥವಾ ಯಾವ ಕಾರಣವನ್ನೂ ಹೇಳಲಾರದೆ ‘ದೈವಾಯತ್ತ’ ‘ವಿಧಿನಿಯಮ’ ಎಂದು ಹೇಳಿಬಿಡೋಣವೋ?

ದೇವೇಂದ್ರನು ಮಾಡಿದ ಕೆಲಸಗಳಿಗೆ ಅವನಿಗೆ ಆದ ಶಿಕ್ಷೆಯು ತಕ್ಕದ್ದೆ. ಆದರೆ ಸ್ವಲ್ಪ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದರೆ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಬಹಳ ಸಂಕಟವಾಗುತ್ತದೆ; ಅವನು ಮದುವೆಯಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆ ಯೋಗ್ಯನಾಗಿಯೂ ವಿವೇಕಿಯಾಗಿಯೂ ಮೇಧಾವಿಯಾಗಿಯೂ “ವಿದ್ಯಾರ್ಜನೆಯಲ್ಲಿ ಯತ್ನವುಳ್ಳವನಾಗಿಯೂ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಧೀರನಾಗಿಯೂ ಸತ್ಯನಿಷ್ಠನಾಗಿಯೂ ಇದ್ದನು. ವಿವಾಹದಿಂದಾಗುಣಗಳಿಗೆಲ್ಲ ಕಾಲ ಬಂದಂತಾಯಿತು.” ವಿವಾಹವಾಗಿ

“ದುಶ್ಯೀಲಾ ಕರ್ಕಶಾ ಚಂಡೀ ನಿತ್ಯಂ ಕಲಹಕಾರಿಣೀ”

ಆದ ಹೈಮವತೀ ಮಹಾದೇವಿಯು ಮನೆಗೆ ಕಾಲಿಟ್ಟ ಕೂಡಲೆ ಅವನ ಸದ್ಗುಣಗಳಿಗೆಲ್ಲ ಜಲಾಂಜಲಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಂತಾಯಿತು. ಬುದ್ಧಿಯು ದುರ್ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಮಾಡಿ ವಿಷಯಸುಖಪ್ರಾಪ್ತಿಗೆ ಉಪಾಯವನ್ನು ಹುಡುಕುವುದರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ತೀಕ್ಷ್ಣತೆಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತ ಬಂದಿತು. ಇಂಥ ಮಹಾತಾಯಿಯರಿಂದ ಎಂಥೆಂಥ ಸಮರ್ಥರೂ ಪ್ರತಿಭಾಶಾಲಿಗಳೂ ಆದ ಯುವಕರು ಚಿಕ್ಕವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಯೇ ಎಲ್ಲದರ ಮೇಲೆಯೂ ಜಿಗುಪ್ಸೆಯನ್ನು ಪಡೆದು ತಮ್ಮ ಮಹತ್ವಾಕಾಂಕ್ಷೆಗಳಿಗೆಲ್ಲ ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಜಲಾಂಜಲಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು, ಅವಿವೇಕದಿಂದ ದುರ್ಮಾರ್ಗಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದು ಪತಿತರಾಗಿ ಹೋಗಬಹುದು ಅಥವಾ ವಿವೇಕದಿಂದ ದುರ್ಮಾರ್ಗಕ್ಕೆ ಬೀಳದೆ ದುಸ್ಸಹವಾದ ಜೀವವನ್ನು ಧಾರಣೆಮಾಡಿಕೊಂಡಿರಬಹುದೆಂಬ ಯೋಚನೆ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಬಂದಕೂಡಲೆ ಬಹುಸಂಕಟವಾಗಿ ದೇವೇಂದ್ರನ ಮೇಲೆಯೂ ಮರುಕ ಹುಟ್ಟುವುದು. ಆದರೆ ಅವನಿಗಾದ ಶಿಕ್ಷೆಯು ತನ್ನ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಜುಟ್ಟುಹಿಡಿದು ಎಳೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಿ ತೋಟದಲ್ಲಿ ಕೆಡವಿ ಹೊರಟುಹೋದ ಮೇಲೆ ಮಾಡಿದ ದುಷ್ಕರ್ಮಗಳಿಗಾಗಿ ಆದದ್ದೇ ಹೊರತು ಕುಂದನಂದಿನಿಯಂತೆ ನಿಷ್ಕಾರಣವಾಗಿ ಅನುಭವಿಸಿದ್ದಲ್ಲ. ಆದರೂ ಅದಕ್ಕೆ ಮೂಲ ಕಾರಣವಾವುದು? ದೇವೇಂದ್ರನಿಗೂ ಸುರೇಂದ್ರನಿಗೂ ನಡೆದ ಸಂಭಾಷಣೆಯನ್ನು (ಪು. ೫೦) ಓದಿದರೆ ದೇವೇಂದ್ರನಿಗೆ ಒಳ್ಳೆಯ ಹೆಂಡತಿ ದೊರೆಯದೆ ಪ್ರಪಂಚವು ನರಕದಂತೆ ಹೇಯವಾಗಿ ತನ್ನ ಪ್ರಾಣದ ಮೇಲೆ ಸಹ ಎಷ್ಟರಮಟ್ಟಿಗೆ ಜಿಗುಪ್ಸೆ ಹುಟ್ಟಿ ಹೋಗಿತ್ತೆಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಗೊತ್ತಾಗುವುದು.

"ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಭವತ್ಯಮೃತಕಲ್ಪ ಮಹೋ ! ಕಳತ್ರಂ!l

ಹಾಲಾಹಲಂ ವಿಷಮಿವಾಪಗುಣಂ ತದೇವ” ll

(ಸದ್ಗುಣಗಳುಳ್ಳ ಹೆಂಡತಿಯು ಅಮೃತಕ್ಕೆ ಸಮಾನ; ಅವಳೇ ದುರ್ಗುಣಗಳುಳ್ಳವಳಾದರೆ ಕಾಲಕೂಟ ವಿಷಕ್ಕೆ ಸಮಾನ.)

ನಾವೆಲ್ ಅಥವಾ ಕಾದಂಬರಿಯು ಅಂಥ ಶ್ಲಾಘ್ಯವಾದ ಸಾಹಿತ್ಯವಲ್ಲವೆಂದೂ ಅದರ ಮೇಲೆ ಬರೆದು ಕೈ ನೋಯಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಫಲಕಾರಿಯಲ್ಲವೆಂದೂ ಕೆಲವರ ಅಬಿಪ್ರಾಯ. ಆದರೆ “ವಿಷವೃಕ್ಷ” ಮಾತ್ರ ಅಂಥ ಕಾದಂಬರಿಯಲ್ಲವೆಂದು ನಮ್ಮ ಅನುಭವಪೂರ್ವಕವಾದ ನಂಬುಗೆಯಾಗಿದೆ. ಇದು ಗದ್ಯರೂಪವಾಗಿದ್ದರೂ ಷೇಕ್ಸ್ಪಿಯರಿನ ವಿಷಾದ ನಾಟಕಗಳಿಗೆ ಸಮಾನವಾದುದೆಂದು ನಮ್ಮ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ಎಲ್ಲರೂ ತಾವು ತಾವು ಮೆಚ್ಚುವ ಗ್ರಂಥಕರ್ತರನ್ನು ಸರ್ವೋತ್ಕೃಷ್ಟರಾದ ಜಗತ್ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾದ ಕವಿಗಳೊಡನೆ ಹೋಲಿಸುವುದು ರೂಡಿಯಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಬಂಕಿಮಚಂದ್ರರನ್ನು – ಅಪ್ರತಿಮ ಪ್ರತಿಭಾಶಕ್ತಿ ಪೂರ್ಣವಾದ ಕಲಾಕೌಶಲ್ಯಜ್ಞಾನ ಭಾಷಾ ಶೈಲಿಗಳ ಮೇಲೆ ಇರತಕ್ಕ ಅಪೂರ್ವವಾದ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ಅತಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಮಾನುಷ ಸ್ವಭಾವ ಭಾವಾಂತರಗಳ ಅನುಭವ ಮುಂತಾದ್ದರಲ್ಲಿ ಸರ್ವೋತ್ಕೃಷ್ಟತೆಯನ್ನು ಪಡೆದಿರುವ ಬಂಕಿಮಚಂದ್ರರನ್ನು – ಜಗತ್ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ಸಾರ್ವಕಾಲಿಕನಾದ ಚಿರಜೀವಿಯಾದ ಷೇಕ್ಸ್ಪಿಯರಿನೊಡನೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತಿಗಳೂ ಗುಣಜ್ಞರೂ ಆದ ರಸಿಕರು ಅದನ್ನು ಬಂಕಿಮಚಂದ್ರರ ಮೇಲಣ ಪಕ್ಷಪಾತದಿಂದುಂಟಾದ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯೆಂದು ಭಾವಿಸಲಾರದು. ಷೇಕ್ಸ್ಪಿಯರ್ ಬರೆದಿರುವ ವಿಷಾದನಾಟಕಗಳಲ್ಲಿ ಬರುವ ನಾಟಕದ ಲಕ್ಷಣಗಳೆಲ್ಲವನ್ನೂ ವಿಷವೃಕ್ಷದಿಂದ ಉದಾಹರಿಸಬಹುದು. ಈ ನಾಟಕಗಳಲ್ಲಿ ಬರುವ ನಾಯಕರ ಲಕ್ಷಣ, ಶೋಕರಸ ಪ್ರತಿಪಾದನ ಮುಂತಾದವುಗಳನ್ನು ಈ ಹಿಂದೆಯೇ ಸ್ವಲ್ಪ ಸೂಚಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಪುನಃ ಅದನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ವಿವರಣಮಾಡುವ ಅವಶ್ಯಕತೆ ತೋರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಇಷ್ಟನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹೇಳುವೆವು. ಈ ಗದ್ಯರೂಪವಾದ ಕಾದಂಬರಿಯನ್ನು ಬಹಳ ಸುಲಭವಾಗಿ ಒಂದು ಅಪೂರ್ವವಾದ ವಿಷಾದ ನಾಟಕವನ್ನಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಬಹುದು; ಅದನ್ನು ಬಂಗಾಳಿ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ನಾಟಕರೂಪವಾಗಿ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆಂದು ಕೇಳಿರುವೆವು.

ಉತ್ತಮವಾದ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಓದಿ ಅದರಿಂದ ಆನಂದ ಉಂಟಾದರೆ ಆ ಆನಂದವನ್ನು ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ತಿಳಿಯಪಡಿಸುವುದು ಅಸಾಧ್ಯವಾದ ಕೆಲಸ. ಶಾರೀರಕ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರಂತೆ ಅದಕ್ಕೆ ಕ್ಲೋರೋಫಾರಂ ಕೊಟ್ಟು (ವಿಷಪಾನ ಮಾಡಿಸಿ) ಕೊಂದು ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಅದರ ಚರ್ಮವನ್ನು ಸುಲಿದು ಒಂದು ತೊಟ್ಟು ರಕ್ತ ಕೂಡ ಬಾರದಂತೆ ಈ ಕಟುಕ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮಾಡಿಸತಕ್ಕ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನನಿಪುಣತೆಗಳನ್ನು ಮೆಚ್ಚುತ್ತ ಅದರ ಅಂಗ ಪ್ರತ್ಯಂಗಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ತೆಗೆದು ತೋರಿಸತಕ್ಕದ್ದು ವಿಮರ್ಶಕನ ಭಾಗಕ್ಕೆ ಬಂದದ್ದಾಗಿದೆ. ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞನು ತಾನು ಚಛೇದಿಸಿದ ಪ್ರಾಣಿಯ ಜೀವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗದಂತೆ ವಿಮರ್ಶಕನೂ ಕಾವ್ಯದ ಜೀವವನ್ನಾಗಲಿ ಅದರ ಆಸ್ವಾದನದಿಂದುಂಟಾಗುವ ಆನಂದವನ್ನಾಗಲಿ ತೋರಿಸಲಾರನು. ಅವು ರಸಿಕರಿಗೆ ಸ್ವಾನುಭವದಿಂದ ವೇದ್ಯವಾಗುವುದೇ ಹೊರತು ವಿಮರ್ಶಕನ ಶುಷ್ಕ ವಿಮರ್ಶೆಯಿಂದ ಆಗತಕ್ಕುವಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಆಸ್ವಾದನೆಮಾಡಿ ಅದರಿಂದ ನಮಗುಂಟಾಗುವ ಆನಂದವನ್ನೂ ಅದಕ್ಕೆ ಕಾರಣಗಳನ್ನೂ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ನಿಷ್ಫಲವಾದ ಯತ್ನವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಒಂದೆರಡು ಮುಖ್ಯವಾದ ಸಂಗತಿಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸುವೆವು. ಮೊದಲು ಈ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿತವಾಗಿರುವ ಶೋಕ ಅಥವಾ ಕರುಣರಸವು ಹೇಗೆ ಸ್ಫೂರ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ಪುಷ್ಟಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ ಎಂದು ವಿಚಾರಮಾಡಬಹುದು. ಆದರೆ ಇಂಥ ವಿಚಾರಕ್ಕೆ ಗ್ರಂಥದಿಂದ ತೆಗೆದ ಅನೇಕ ವಾಕ್ಯಗಳೂ ಉದಾಹರಣೆಗಳೂ ಅವಶ್ಯಕ. ಇವುಗಳನ್ನು ಉಪಾಧ್ಯಾಯನು ವಿಧ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಪಾಠ ಹೇಳುತ್ತ ಸೂಚಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವೇ ವಿನಾ ವಿಮರ್ಶೆಯೆಂದು ಬರೆಯುವುದಕ್ಕೆ ಹೊರಟಿರುವ ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ತರುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವಲ್ಲ. ಆದರೂ ಗ್ರಂಥದ ಅಂತ್ಯ ಭಾಗವಾದ ಕೊನೆಯ ಇಪ್ಪತ್ತು ಅಧ್ಯಾಯಗಳು ಹೇಗೆ ಹೆಜ್ಜೆ ಹೆಜ್ಜೆಗೂ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಒಂದು ದುರ್ದಮನೀಯವಾದ ಶೋಕರಸ ಪ್ರವಾಹದಂತಿರುವುದೆಂದೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಕುಂದೆ ನಾಗೇಂದ್ರ ಮುಂತಾದವರೆಲ್ಲರೂ ಅವಶರಾಗಿ ಸಿಕ್ಕಿರುವರೆಂದೂ ಅವರ ಒಂದೊಂದು ಮಾತೂ, ಇತರ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ತಾಯಿತಂದೆಗಳಾದವರಿಗೆ ಸಂತೋಷವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ಸತೀಶನ ಆಟಪಾಟಗಳೂ ಮುಗ್ಧವಾದ ಅಳುವೂ ಸಹ, ಕಣ್ಣಿಗೆ ತಟ್ಟನೆ ನೀರು ತರುತ್ತವೆಂಬುದನ್ನೂ ಪಾಠಕರು ಗಮನಿಸಬೇಕೆಂದು ಹೇಳುವೆವು.

ಇಂಥ ಶೋಕರಸಪ್ರಧಾನವಾದ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿಯೂ, ಘೋರವಾದ ಅಂಧಕಾರದಲ್ಲಿ, ಕಾರ್ಮುಗಿಲಿನ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ, ನಾನಾ ರೂಪಗಳಿಂದ ಮಿಂಚಿನಂತೆ ಹಾಸ್ಯರಸವು ಸ್ಫುರಿಸುತ್ತಿರುವುದು, “ಪ್ಲಂಡರ್ ಫೇರ್ಲಿ ಅಂಡ್ ಕೋ ” (ನ್ಯಾಯವಾಗಿ ಕೊಳ್ಳೆ ಹೊಡೆಯುವ ಕಂಪೆನಿ!) ಮುಸುಕಾದ ತಾಮ್ರದ ವರ್ಣದಂತೆ ದೇಹಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಮೊಂಡ ಮೂಗಿನ ತಾರಾಚರಣ, ಅವನು ವರ್ತಮಾನ ಪತ್ರಿಕೆಗಳಿಂದ ಕದ್ದು ಅಥವಾ ಪಂಡಿತರಿಂದ ಬರೆಸಿಕೊಂಡು ಬಂದು ದೇವೇಂದ್ರಬಾಬುವಿನ ಉದಾತ್ತೋದ್ದೇಶವುಳ್ಳ ಸಮಾಜ ಸಂಸ್ಕಾರಕ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ‘ಹೇ ಪರಮ ಕಾರುಣಿಕ ಪರಮೇಶ್ವರ’ ! ಎಂದು ತಪ್ಪದೆ ಆಂರಂಭ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಉಪನ್ಯಾಸಗಳೂ, ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಹುಡುಗನ ಕೈಯಲ್ಲಿದ್ದ ತಿನ್ನುವ ಪದಾರ್ಥದ ಮೇಲೆ ಹೆಚ್ಚು ಗಮನವುಳ್ಳವನಾಗಿದ್ದ ಕಾರಣ ವಿಶೇಷ ವಿದ್ಯಾಲಾಭವಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಕುಂದನಂದಿನಿಯ ಶಿಷ್ಯ, ನಾಗೇಂದ್ರನ ಅಂತಃಪುರದ ಮಹಲಿನಲ್ಲಿ ಹರಿದಾಸಿ ವೈಷ್ಣವಿಯು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕುರೂಪಿಯೆಂದೂ ಅವಳ ಸಂಗೀತವು ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಬಾರದುದೆಂದೂ ಆದ ತೀರ್ಮಾನ (೪೩-೪೪), ತಂಬಾಕು ದೇವೀಸ್ತೋತ್ರ (೪೭-೪೮) , ಕಮಲಮಣಿ ಶ್ರೀಶರ ಪ್ರೇಮ ಸಂಭಾಷಣ, ಸತೀಶಚಂದ್ರನು ನಾಗೇಂದ್ರನ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಜೊಲ್ಲು ಸುರಿಸಿ ಅವನ ಮೀಸೆಯನ್ನು ಎಳೆದು ಮಾವನಿಂದ ಪಡೆದ ಮುದ್ದಿಗಾಗಿ ತನ್ನ ಕೃತಜ್ಞತೆಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ ಬಗೆ ನೋಡಿ ಅಳಬೇಕೋ ನಗಬೇಕೋ ಗೊತ್ತಾಗದ ದೇವೇಂದ್ರನ ಪ್ರಮತ್ತಾವಸ್ಥೆ (೮೬), ಮನುಷ್ಯರ ದೆಸೆಯು ಅತಿ ಭಯಾನಕವಾಗುತ್ತ ಬರುತ್ತಿರುವುದೆಂದು ನಿರ್ಧರಿಸಿ ಪರಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅವರ ಗತಿ ಏನಾಗಬಹುದೋ! ಎಂದು ಚಿಂತಿಸಿ ತನ್ನ ವಿಜ್ಞತೆಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ ಕಮಲಮಣಿಯ ಮನೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಬೆಕ್ಕು (೧೧೯), ಶ್ರೀಶಚಂದ್ರನು ಹುಕ್ಕೆಯ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಪ್ರಮಾಣ(೧೨೦) , ಇವೆಲ್ಲವೂ ಪಾಠಕರಲ್ಲಿ ನಗುವನ್ನು ಬರಿಸದಿದ್ದರೆ ಅಂಥವರಿಗೆ ದೇವರು ನಗುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನೇ ಕೊಟ್ಟಿಲ್ಲವೆಂದು ಹೇಳಬೇಕು. ಬಂಕಿಮಚಂದ್ರರ ವರ್ಣನಾಶಕ್ತಿಯನ್ನೂ, ಭಾವ ರಸಾರ್ಥಗಳಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡು ಹೋಗತಕ್ಕ ಅವರ ಭಾಷಾಶೈಲಿಗಳನ್ನೂ ಕುರಿತು ಹೇಳದಿದ್ದರೆ ಅವರಿಗೆ ಅನ್ಯಾಯ ಮಾಡಿದಂತಾಗುವುದು, ಭಾಷಾ ಶೈಲಿಗಳ ವಿಚಾರವನ್ನು ಸದ್ಯಕ್ಕೆ ಹಾಗೆಯೇ ಬಿಟ್ಟು, ಬಂಕಿಮಚಂದ್ರರ ವರ್ಣನಾಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಕುರಿತು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೇಳುವೆವು. ನಮ್ಮ ದೇಶದ ಹಳಗನ್ನಡ ಗದ್ಯ ಅಥವಾ ಚಂಪೂಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಬರತಕ್ಕ ವರ್ಣನೆಗಳೆಂದರೆ ಅಪೂರ್ವಪಾಂಡಿತ್ಯಪ್ರದರ್ಶನದ ಪರಾಕಾಷ್ಠತೆ, ಶ್ಲೇಷ ವಿರೋಧಾಭಾಸಾದ್ಯಲಂಕಾರಭರಿತವಾದ ದೀರ್ಘವಾಕ್ಯ ಸಮೂಹ, ಇವುಗಳ ಬಾಹುಳ್ಯವೇ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ವರ್ಣನೆಯ ಮುಖ್ಯ ಉದ್ದೇಶವೇನೆಂದರೆ - ವರ್ಣಿತ ವಸ್ತುವು ನಮ್ಮ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಟ್ಟಿದಂತಾಗಬೇಕು; ಅದರ ಭಾವಚಿತ್ರವನ್ನು ಮುಂದೆ ತಂದಿಟ್ಟಂತಾಗಬೇಕು ; ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಚಿತ್ರಗಾರನಾಗಲಿ ಭಾವಚಿತ್ರವನ್ನು ಹಿಡಿಯತಕ್ಕ ಯಂತ್ರವಾಗಲಿ ಅಸಾಧ್ಯವೆಂದು ಕೈಬಿಡುವ ಎಷ್ಟೋ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಕವಿಯು ತನ್ನ ವಾಕ್ಸಂಪತ್ತಿಯಿಂದ ಪಾಠಕರ ಕಿವಿಯ ಮೂಲಕ ಅವರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅಚ್ಚಳಿಯದಂತೆ ಚಿತ್ರಿಸಬೇಕು. ಇಂಥಾ ಸೊಗಸಾದ ವರ್ಣನೆಗಳು ಈ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟೊಂದು ಬಂದಿವೆ! ಕೆಲವು ಬಾಹ್ಯಪ್ರಪಂಚನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತವೆ; ಕೆಲವು ಆಂತರಿಕ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತವೆ; ಮತ್ತೆ ಕೆಲವು ಸೃಷ್ಟಿ ಸೌಂದರ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತವೆ; ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದ ಅಂಶಗಳೇನೆಂದರೆ, ಕೆಲವು ಕಡೆ ಒಂದೊಂದು ವಾಕ್ಯವೂ ಒಂದೊಂದು ಪೂರ್ಣವಾದ ಚಿತ್ರವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಥವಾ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲೂ ಇರುವ ಸೃಷ್ಟಿವಸ್ತುಗಳ ವರ್ಣನೆಯಾದರೆ ಅದು ಪ್ರಸಕ್ತ ಪಾತ್ರದ ಹೃದಯದ ಪ್ರತಿಬಿಂಬದಂತಿರುತ್ತದೆ; ಆ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಸಣ್ಣ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಚಲಿಸುತ್ತಿರುವ ಸೂಕ್ಷ್ಮಭಾವತರಂಗಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುವ ಘನದರ್ಪಣದಂತಿರುತ್ತದೆ; ಅದರಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಶೋಕ ಸಂತೋಷಗಳನ್ನೂ, ಚಿತ್ರಹಿಂಸೆ ಪರಮಾನಂದಗಳನ್ನೂ ಸಹಾನುಭೂತಿಯಿಂದ ತಾನು ಅನುಭವಿಸುವಂತೆ ತೋರುತ್ತಿರುವ ಪ್ರೇಮಪೂರ್ಣವಾದ ಬಂಧುವಿನಂತಿರುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಒಂದೆರಡು ಉದಾಹರಣೆಗಳನ್ನು ಕೊಡುವೆವು.

ಗಂಗಾನದಿ (೪-೫), ನಾಗೇಂದ್ರನ ಮಹಲು, ಕಾಶೀ ಪಟ್ಟಣ ಇವುಗಳ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಓದಿದರೆ ನಾವೇ ಅವುಗಳನ್ನು ಕಣ್ಣಾರ ನೋಡಿದಂತಾಗುವುದು. ನಮ್ಮಂಥ ಕಣ್ಣಿರುವ ಕುರುಡರು ಸ್ವಂತವಾಗಿ ಹೋಗಿ ನೋಡಿದರೂ ಅಷ್ಟು ಮತ್ತು ಅಂಥ ವಿಷಯಗಳು ದೃಗ್ಗೋಚರವಾಗವು. ಕುಂದೆ ಮತ್ತು ಹೀರೆಯರ ಸ್ವಗತ ಚಿಂತಾ ಪರಂಪರೆಯ ಕಥನವು ಅವರ ಹೃದಯಗಳನ್ನೇ ಬಿಚ್ಚಿ ನಮ್ಮ ಮುಂದಿಟ್ಟು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಎದ್ದು ಬಿದ್ದು ಹೊಡೆದಾಡುವ ವಿವಿಧ ಭಾವತರಂಗಗಳನ್ನೆಲ್ಲವನ್ನೂ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತದೆ. (ಆಧ್ಯಾಯ ೧೬-೨೦), (ಇದರಲ್ಲಿ ಕುಂದೆಯು ಯೋಚಿಸುತ್ತ “ವಿಷವನ್ನು ತಿಂದು ಸಾಯಲೆ? ಆವ ವಿಷವನ್ನು ತಿಂದು ಸಾಯಲಿ ? ವಿಷವು ಎಲ್ಲಿದೆ? ತಂದು ಕೊಡುವವರಾರು? ತಂದು ಕೊಟ್ಟರೆ ಸಾಯಬಲ್ಲೆನೆ? ಸಾಯಬಲ್ಲೆನು. ಆದರೆ ಇಂದು ಬೇಡ.” ಎಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಮಾತನ್ನು ಪಾಠಕರು ಗಮನಿಸಬೆಕು. ಏಕೆಂದರೆ ಕೊನೆಗೆ ಇದೇ ಅವಳ ಪರಿಣಾಮ; ಆದರೆ ಕುಂದೆ ಅದನ್ನು ಅರಿಯಳು; ಆದ್ದರಿಂದ ಪಾಠಕರಿಗೆ ಅವಳ ವಿಚಾರವಾಗಿ ಮತ್ತಷ್ಟು ದುಃಖವುಂಟಾಗುತ್ತದೆ.) ಸೂರ್ಯಮುಖಿಯ ಶಯ್ಯಾಗೃಹದಲ್ಲಿದ್ದ ಚಿತ್ರಪಟಗಳೆಂದು ಹೇಳುತ್ತ ಸ್ವಪ್ರತಿಭಾಮಂದಿರದಲ್ಲಿ ಸ್ವಪ್ರತಿಭಾಕಲ್ಪಿತವಾಗಿ ಸುಂದರತರವಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿರುವ ಚಿತ್ರ ಪಟಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವ ಗ್ರಂಥಕರ್ತನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಮೆಚ್ಚದಿರುವುದು ಅಸಾಧ್ಯ, ಅದರಲ್ಲಿಯೂ, ಏನೂ ತಿಳಿಯದ ಹಸುಳೆಯಂತೆ ಸ್ಥಿರವಾಗಿಯೂ ಗಂಭೀರವಾಗಿಯೂ ಇರುವ ಮುಖಭಾವದಿಂದ ಕೂಡಿ ‘ಭಾರಬಿಟ್ಟು’ ಕುಳಿತಿರುವ ಕೃಷ್ಣನನ್ನಂತೂ ಮರೆಯುವುದಕ್ಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಕಲಾಭಿಜ್ಞನಾದ ಗ್ರಂಥಲೇಖಕನು ಅದ್ಭುತ ಚಿತ್ರಕಲಾಕುಶಲನಾದ ಚಿತ್ರಗಾರನಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಕುಂದನಂದಿನಿಯ ತಂದೆಯು ಮರಣೊನ್ಮುಖನಾಗಿದ್ದಾಗ ಅವನು ಮಲಗಿದ್ದ ಮನೆಯ ಸ್ಥಿತಿ ಮುಂತಾದವುಗಳನ್ನು ನೆನೆಸಿಕೊಂಡೆರೆ, ಪಾಪ! ಆ ಸಣ್ಣ ಹುಡುಗಿಯು ಅಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಒಬ್ಬಳೇ ಹೆದರದೆ ಇದ್ದಳೋ, ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ಎಷ್ಟಾದರೂ ನಿದ್ರೆಗೆಟ್ಟಿರಲಿ - ಅವಳಿಗೆ ಸ್ವಪ್ನವಾಗುವಂಥ ನಿದ್ರೆ ಹೇಗೆ ಬಂದಿತೋ ಎಂದು ಆಶ್ಚರ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಮುರುಕು ಸಾಮಾನು ಮಾತ್ರವಿದ್ದ ಆ ಮುರುಕು ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಆ ಮುದುಕನು ಮುಮೂರ್ಷುವಾಗಿದ್ದನು. ಮಿಣಮಿಣಕ್ಕನೆ ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಒಂದು ಮಣ್ಣುಹಣತೆಯ ದೀಪ; ಹೊರಗೆ ಗಾಢಾಂಧಕಾರ; ಸೋನೆ ಮಳೆ; ಕೆಸರು; ಹೀಗಿರಲು ಎರಡು ಹಣತೆಯಲ್ಲಿಯೂ ತೈಲಾಭಾವದಿಂದ ದೀಪವು ಅಳಿಸಿ ಹೋಗುವುದು; ಅನಾಥೆಯಾದ ಹುಡುಗಿಯೂ ಪೂರ್ಣಾಂಧಕಾರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ಹೋಗುವಳು. (೬-೧೦). ಕುಂದೆಯು ಪುಷ್ಕರಿಣಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ಸಾಯಬೇಕೆಂದು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾಗ “ನಾಲ್ಕು ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅಂಧಕಾರ; ಮಿಂಚಿನ ಹುಳುಗಳು ಸ್ವಚ್ಛವಾದ ನೀರಿನ ಮೇಲುಭಾಗದಲ್ಲಿ ಏಳುತ್ತ ಬೀಳುತ್ತ ಮಿನುಗುತ್ತ ಕುಣಿದಾಡುತ್ತಿದ್ದವು. ಒಂದೆರಡು ಕೀಚಪಾಲಹಕ್ಕಿಗಳು ಕೂಗುತ್ತಿದ್ದುವು. ನರಿಗಳು ಕೂಗುತ್ತಿದ್ದುವು. ಒಂದೆರಡು ಮೇಘಗಳು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹಾದಿತಪ್ಪಿ ಅಲೆದಾಡುತ್ತಿದ್ದುವು. ಒಂದೊಂದು ತಡವೆ ಒಂದೆರಡು ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಮನಸ್ಸಿನ ದುಃಖದಿಂದ ಆಕಾಶದಿಂದ ಕಳಚಿ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದವು.” ಸೂರ್ಯಮುಖಿಯಿಂದ ನಿಂದಿತಳಾಗಿ ಮನೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೊರಟು ನಾಗೇಂದ್ರನನ್ನು ನೋಡಿ ಹೋಗಬೇಕೆಂಬ ಆಶೆಯಿಂದ ಅವನು “ಮಲಗುವ ಕೋಠಡಿಯ ಗವಾಕ್ಷದ ಹತ್ತಿರ ಬಂದು ನಿಂತಳು; ಅಲ್ಲಿ ಒಳಗೆ ಬೆಳಕು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಿತು. ಅದನ್ನು ಕಂಡು ಪತಂಗದ ಹುಳುಗಳು (ಕುಂದೆಯ ಹಾಗೆ) ದೀಪಕ್ಕೆ ಹೋಗೆ ಬೀಳುವ ಆಶೆಯಿಂದ ಒಳಗೆ ಹೋಗಲು ಪ್ರಯತ್ನ ಪಡುತ್ತಿದ್ದುವು. ಅದರೆ ಗವಾಕ್ಷದ ಬಾಗಿಲುಗಳಿಗೆ ಕನ್ನಡಿಯನ್ನು ಹಾಕಿದ್ದುದರಿಂದ ಆಶಾಭಗ್ನವಾಗಿ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಹಾರಾಡುತ್ತಿದ್ದುವು. ಕುಂದೆಯು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅವುಗಳಿಗೋಸ್ಕರ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪಪಟ್ಟಳು.” ಮರ, ಮಳೆ, ಗಾಳಿ, ಗುಡುಗು, ಮಿಂಚು ಎಲ್ಲವೂ ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುವೆ ? ಎಂದು ಅವಳನ್ನು ಪ್ರಶ್ನೆಮಾಡಿದುವು. ಇದರಂತೆ ನಾಗೇಂದ್ರನು ಶೋಕನಿರ್ವಿಣ್ಣನಾಗಿ ಸೂರ್ಯಮುಖಿಯ ಶಯ್ಯಾಗೃಹಕ್ಕೆ ಹೋದಾಗ ಎರಡನೆಯ ಯಾಮವು ಮೀರಿದ್ದಿತು. ಆ ರಾತ್ರಿ ಅತಿ ಭಯಂಕರವಾಗಿದ್ದಿತು; ಗಾಳಿಯು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತ ಬರುತ್ತಿದ್ದಿತು. ಆಗಲೂ ಮಳೆಯಾಗುತ್ತಿದ್ದಿತು; ಗಾಳಿಯು ಪ್ರಚಂಡವಾದ ವೇಗವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಿದ್ದಿತು; ಬಾಗಿಲುಗಳು ತೆರೆದಿದ್ದುವು ತೆರೆದಂತಿದ್ದುವು ; ಕದಗಳು ಗಾಳಿಯಿಂದ ಬಡಿದಾಡಿ ಸಿಡಿಲಿನಂತೆ ಶಬ್ದವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದುವು. ಗವಾಕ್ಷದ ಕದಗಳು ಶಬ್ದವಾಗುತ್ತಿದ್ದುವು. “ಅವನಿಗೆ ಮೋಹನಿದ್ರೆಯಿಂದ ಎಚ್ಚರವಾದಾಗ ದಿನೋದಯವಾಗಿದ್ದಿತು. ಶಯ್ಯಾಗೃಹದ ಪಾರ್ಶ್ವದಲ್ಲಿದ್ದ ಉದ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಮರಮರದಲ್ಲಿಯೂ ಹಕ್ಕಿಗಳ ಕಲಕಲ ಶಬ್ದವಾಗುತ್ತಿದ್ದಿತು. ಮೇಲಿನ ಗವಾಕ್ಷದಿಂದ ಸೂರ್ಯನ ಕಿರಣವು ಗೃಹದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಮಾಡಿತು.” ಸೂರ್ಯೋದಯದೊಡನೆ ಸೂರ್ಯಮುಖಿಯ ಉದಯವೂ, ಸೂರ್ಯಮುಖಿಯ ಉದಯದೊಡನೆ ಸುಖಸಂತೋಷಗಳ ಉದಯವೂ ಆದುವು.

ಇದುವರೆಗೂ ಹೇಳಿದ್ದು ಸ್ತೋತ್ರಭಾಗವಾಯಿತು; ಬಂಕಿಮಚಂದ್ರರ ಮತ್ತು ವಿಷವೃಕ್ಷ ಗ್ರಂಥದ ಸ್ತೋತ್ರವಾಯಿತು. ಇನ್ನು ಗ್ರಂಥದ, ಗ್ರಂಥಕರ್ತರ, ಮತ್ತು ಭಾಷಾಂತರದ ದೋಷಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುವ ನಿಂದಾಭಾಗವು ಬರಬೆಕಲ್ಲವೇ ? ಇದೂ ವಿಮರ್ಶಕರ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದದ್ದೆ; ಆದರೂ ಗ್ರಂಥದ ಸೊಬಗನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿ, ಅಮೃತಪಾನ ಮಾಡಿ ಬಾಯನ್ನು ಚಪ್ಪರಿಸುತ್ತಿರುವ ರಸಿಕರಾದ ಪಾಠಕರಿಗೆ ತಿಕ್ತ ಕಟು ಕ್ಷಾರಗಳನ್ನು ತಿನ್ನಿಸಿ ಅಸಹ್ಯಪಡಿಸಿ ವಿಕಾರವಾದ ಮುಖಭಂಗಿಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಸಲಿಷ್ಟವಿಲ್ಲದೆ, ರಂಧ್ರಾನ್ವೇಷಣೆಯನ್ನೂ ದೊಷಖಂಡನೆಯನ್ನೂ ಸದ್ಯಕ್ಕೆ ಹಾಗೆಯೇ ಬಿಟ್ಟು ಈ ವಿಮರ್ಶೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಮುಗಿಸುವೆವು.

* ಈ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ಬರುವ ಎಷ್ಟೋ ಘಟನಾವಳಿಗಳ ಮೇಲೆ ಪ್ರಸಿದ್ದರಾದ ಬಂಗಾಳಿ ಚಿತ್ರಗಾರರು ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಬರೆದಿರುವರು. ಅದರ ಪ್ರತಿಗಳು ತೆಗೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ಬಂಗಾಳಿ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿರುವ ಮೂಲ ವಿಷವೃಕ್ಷಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ರತ್ನಾವಳಿ : ಮಿತ್ರವಿಂದಾ ಗೋವಿಂದ</h2>

ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಗುಣಾಢ್ಯನ ಬೃಹತ್ಕತೆಯು ಕಾವ್ಯಸಾಮಗ್ರಿಯ ಒಂದು ದೊಡ್ಡಗಣಿಯಂತಿದ್ದ ಹಾಗೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಎರಡು ಲಕ್ಷ ಗ್ರಂಥವಿತ್ತೆಂದು ಪ್ರತೀತಿ ಇದೆ. ಇದರ ಕತೆಗಳ ಮೇಲೆಯೇ ರತ್ನಾವಳಿ, ನಾಗಾನಂದ , ಪ್ರಿಯದರ್ಶಿಕಾ, ಪಂಚತಂತ್ರ, ಕಾದಂಬರೀ, ಮಾಲತೀಮಾಧವ, ಮುದ್ರಾರಾಕ್ಷಸ, ಭೇತಾಳಪಂಚವಿಂಶತಿ, ಹಿತೋಪದೇಶ ಮುಂತಾದ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಗ್ರಂಥಗಳು ಹುಟ್ಟಿವೆ. ಆದರೆ ಬೃಹತ್ಕಥೆಯು ಈಗ ಇಲ್ಲ. ಅದರ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಸುಮಾರು ೧೧ ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಸೋಮದೇವನು ಬರೆದ ಕಥಾಸರಿತ್ಸಾಗರವೆಂಬ ಗ್ರಂಥ ಇದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಬರುವ ಉಪಕಥೆಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಒಟ್ಟಿನ ಮೇಲೆ ಇದು ವತ್ಸರಾಜ ಮತ್ತು ಅವನ ಮಗ ನರವಾಹನ ದತ್ತನ ಚರಿತ್ರೆಯಾಗುವುದೆಂದರೆ ಸುಳ್ಳಾಗುವಂತಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ವತ್ಸದೇಶದ ರಾಜನಾದ ಉದಯನನ ಕಥೆಯು ಬಹಳ ಹಳೆಯದು. ಕಾಳಿದಾಸನ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೆ ಉಜ್ಜಯಿನೀ ನಗರನಿವಾಸಿಗಳಾದ ವೃದ್ಧರು “ಉದಯನಕಥಾಕೋವಿದ”ರಾಗಿದ್ದರು. ಈ ಕಥೆಗೆ ಮೂಲವಾಗಿದ್ದಿರಬೇಕಾದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸಂಗತಿಗಳು ಯಾವಾಗ ನಡೆದುವೋ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ. ಅಂತು ಅವು ಬಹುದಿನ ಜನರ ಬಾಯಲ್ಲಿದ್ದು ಕಳೆಗಟ್ಟಿ ಮೊದಲು ಗುಣಾಢ್ಯನ (ಸು.ಕ್ರಿ.ಶ. ೧ನೆಯ ಶತಮಾನ) ಬೃಹತ್ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಲಿಖಿತರೂಪವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿದುವೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ.

ಕಥಾಸರಿತ್ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ವತ್ಸರಾಜನ ಕಥೆಯು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದೆ;- ವತ್ಸದೇಶಕ್ಕೆ ದೊರೆಯಾದ ಸಹಸ್ರಾನೀಕ ರಾಜನು ತನ್ನ ಮಗನಾದ ಉದಯನನಿಗೆ ಪಟ್ಟವನ್ನು ಕಟ್ಟಿ ತನ್ನ ಮಿತ್ರ ಮಂತ್ರಿ ಸೇನಾಪತಿಗಳ ಮಕ್ಕಳಾದ ವಸಂತಕ ಯೌಗಂಧರಾಯಣ ರುಮಣ್ವಂತರನ್ನು ಉದಯನನ ಮಿತ್ರ ಮಂತ್ರಿ ಸೇನಾಪತಿಗಳನ್ನಾಗಿ ಗೊತ್ತುಮಾಡಿ ತಾನು ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಹೋದನು. ಉದಯನ ರಾಜನು ತನ್ನ ರಾಜ್ಯಭಾರವನ್ನು ಮಂತ್ರಿಗಳ ಕೈಯಲ್ಲಿಟ್ಟು ತಾನು ಬೇಟೆಯಾಡುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ವೀಣೆ ನುಡಿಸುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಆಸಕ್ತನಾಗಿರುತ್ತ, ತನ್ನ ವೈರಿಯಾದ ಚಂಡಸೇನರಾಯನ ಮಗಳು ವಾಸವದತ್ತೇಯೇ ತನಗೆ ಯೋಗ್ಯಳಾದ ಹೆಂಡತಿಯೆಂದರಿತು ಅವಳನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಯೋಚನೆಯಲ್ಲಿದ್ದನು. ಇತ್ತಲಾಗಿ ಚಂಡಸೇನನೂ ವತ್ಸರಾಜನೇ ವಾಸವದತ್ತೆಗೆ ಸರಿಯಾದ ವರನೆಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಸೈನಿಕರು ತುಂಬಿದ ಒಂದು ಕೃತ್ರಿಮವಾದ ಆನೆಯನ್ನು ಕಾಡಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಿ ಅದನ್ನು ರಾಜನು ಬೇಟೆಯಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಅವನನ್ನು ಹಿಡಿದು ಸೆರೆಹಾಕಿಸಿ ವಾಸವದತ್ತೆಗೆ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಡುವಂತೆ ಅವನನ್ನು ನಿಯಮಿಸಿದನು. ಇದರಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಪರಸ್ಪರಾನುರಾಗ ಉಂಟಾಗಲು, ವೇಷಹಾಕಿಕೊಂಡು ಬಂದು ಮಾಯ ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಟ್ಟ ಯೌಗಂಧರಾಯಣ ಮತ್ತು ವಸಂತಕರ ಸಹಾಯದಿಂದ ರಾಜನು ವಾಸವದತ್ತೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಪಲಾಯನಮಾಡಿದನು. ಚಂಡಸೇನನು ವತ್ಸರಾಜನನ್ನು ಬೇಡಿಕೊಂಡಂತಾಗಲಿಲ್ಲ. ವತ್ಸರಾಜನೂ ತನ್ನ ಪೌರುಷವನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಮಾನವನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಂಡ ಹಾಗಾಯಿತು. ವಾಸವದತ್ತಯೂ ವತ್ಸರಾಜನೂ ಸೇರಿದರು. ಇದೇ ಉಭಯತ್ರರಿಗೂ ಬೇಕಾಗಿದ್ದದ್ದು. ಅನಂತರ ಮದುವೆಯಾಯಿತು. ಶತ್ರುಗಳು ಮಿತ್ರರಾದರು.

ಈ ಹಿಂದೆ ವಾಸದತ್ತೆಯ ಅಣ್ಣನಾದ ಗೋಪಾಲಕರಾಜನು ತನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಸಂಪಾದನೆಮಾಡಿದ ಬಂಧುಮತಿಯೆಂಬ ರಾಜಪುತ್ರಿಯನ್ನು ವಾಸವದತ್ತೆಯ ವಶಕ್ಕೆ ಒಪ್ಪಿಸಿದ್ದನು. ವತ್ಸರಾಜನ ಯೋಗ್ಯತೆಯನ್ನು ಬಲ್ಲ ವಾಸವದತ್ತೆಯು “ಲಾವಣ್ಯ ಜಲಧಿಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯೋ ಎಂಬಂತಿದ್ದ” ಆಕೆಗೆ ಮಂಜುಳಿಕೆ ಎಂಬ ಹೆಸರಿಟ್ಟು ಅವಳನ್ನು ಗೋಪ್ಯವಾಗಿಟ್ಟಿದ್ದಳು. ಆದರೂ ರಾಜನು ವಸಂತಕನ ಸಹಾಯದಿಂದ ಉದ್ಯಾನ ಲತಾಗೃಹದಲ್ಲಿ ಗುಟ್ಟಾಗಿ ಅವಳನ್ನು ಗಾಂಧರ್ವವಿವಾಹ ಮಾಡಿಕೊಂಡನು. ಮರೆಯಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ವಾಸವದತ್ತೆಯು ಕೋಪಿಸಿಕೊಂಡು ವಸಂತಕನನ್ನು ನಿರ್ಬಂಧದಲ್ಲಿರಿಸಿದಳು. ವಾಸವದತ್ತೆಯ ತೌರುಮನೆಯಿಂದ ಬಂದ ಸಾಂಕೃತ್ಯಾಯನಿಯ ಮರೆಹೊಕ್ಕು ವತ್ಸರಾಜನು ರಾಣಿಯನ್ನು ಒಲಿಸಿಕೊಂಡನು. ಆಮೇಲೆ ಅವಳೇ ಬಂಧುಮತಿಯನ್ನು ಗಂಡನಿಗೆ ಮದುವೆಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಳು.

ಎಂದಿನಂತೆ ವತ್ಸರಾಜನು ಭೋಗಲೋಲುಪನಾಗಿ ಕಾಲಕಳೆಯುತ್ತಿರಲು ಮಹತ್ವಾಕಾಂಕ್ಷಿಯಾದ ಅವನ ಮಂತ್ರಿ ಯೌಗಂಧರಾಯಣನು ಒಡೆಯನಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಾದ ರಾಜ್ಯ ಸಂಪಾದನೆ ಮಾಡಿಕೊಡುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ತಮಗೆ ವೈರಿಯಾಗಿದ್ದ ಮಗಧದೇಶದ ಪ್ರದ್ಯೋತರಾಯನೊಡನೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಬೇಕೆಂದು ಯೋಚಿಸಿ, ಅವನು ಹೆಣ್ಣಿನ ಮೇಲೆ ಹೆಣ್ಣು ಕೊಡುವುದಕ್ಕೆ ಒಪ್ಪದಿರಲು, ವತ್ಸರಾಜನು ಲಾವಾಣಕ ಪ್ರಾಂತಕ್ಕೆ ಬೇಟೆಗೆಂದು ಹೋಗಿದ್ದಾಗ ವಾಸವದತ್ತೆಯು ಸುಟ್ಟುಹೋದಳೆಂದು ವರ್ತಮಾನ ಹುಟ್ಟಿಸಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣವೇಷದಿಂದ ಅವಳನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಿ ಅವಳು ತನ್ನ ಮಗಳು ಅವಂತಿಕೆಯೆಂದೂ ಅವಳ ಗಂಡನು ದೇಶಾಂತರ ಹೋಗಿದ್ದಾನೆಂದೂ ಹೇಳಿ ಪ್ರದ್ಯೋತರಾಯನ ಮಗಳಾದ ಪದ್ಮಾವತಿಯ ವಶಕ್ಕೆ ಒಪ್ಪಿಸಿ, ವಸಂತಕನನ್ನು ಕುರುಡ ಹುಡುಗನೆಂದು ಅವಳ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿಟ್ಟು ಹೊರಟುಹೋದನು. ಇದೆಲ್ಲವೂ ವಾಸವದತ್ತೆ ಒಪ್ಪಿಯೇ ನಡೆದದ್ದು. ಅತ್ತ ವತ್ಸರಾಜನಿಗೆ ತನ್ನ ಹೆಂಡತಿ ಸುಟ್ಟು ಹೋದಳೆಂದು ದುಃಖವಾಗುತ್ತಿದ್ದರೂ ತನ್ನ ಭಾವ ಮೈದುನ ಮಂತ್ರಿ ಇವರ ನಡತೆಯನ್ನು ನೊಡಿ ಒಳಗೆ ಏನೊ ಗುಟ್ಟಿರಬಹುದೆಂದು ಸಂಶಯವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಈ ದುಃಖಕಾಲದಲ್ಲಿ ಯೌಗಂಧರಾಯಣನು ಮಗಧರಾಜನಿಗೆ ಹೇಳಿಸಿ ಪದ್ಮಾವತಿಯನ್ನು ವತ್ಸರಾಜನಿಗೆ ಮದುವೆಮಾಡಿಸಿದನು. ರಾಜನು ಹೊಸ ಹೆಂಡತಿಯೊಡನೆ ಲಾವಾಣಕ ಪಟ್ಟಣಕ್ಕೆ ಹಿಂತಿರುಗಿ ಬಂದು ಅಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಭಾವಮೈದುನನ ಬಿಡಾರದಲ್ಲಿ ವಾಸವದತ್ತೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತಿಳಿದು ಸುಖವಾಗಿದ್ದನು.

ಈ ಕಥೆಯು ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಗುಣಾಢ್ಯನ ಬೃಹತ್ಕಥೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಹೀಗೆಯೇ ಇದ್ದಿರಬೇಕು. ಇದರ ಎರಡನೆಯ ಭಾಗವನ್ನು ಆಧಾರವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಶ್ರೀ ಹರ್ಷನು * ಪ್ರಿಯದರ್ಶಿಕೆ ರತ್ನಾವಳಿಯೆಂಬೆರಡು ಶೃಂಗಾರ ನಾಟಕಗಳನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾನೆ. (ಲಾವಾಣಕದ ಕಾಡು ಒಂದರಲ್ಲಿ ಆರಣ್ಯಿಕೆಯನ್ನೂ ಲಾವಣ್ಯಜಲಧಿಯ ಇನ್ನೊಂದರಲ್ಲಿ ಸಾಗರಿಕೆಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸಿರಬೆಕೆಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ.) ಇವೆರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಡಿಮೆ ಇರುವುದು ಒಂದೆಕಥೇ. ಒಂದರ ಪ್ರತಿಬಿಂಬವೇ ಮತ್ತೊಂದೆಂದು ಹೇಳಬಹುದು. ಎರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಉದಯನನೇ ನಾಯಕ. ವಾಸವದತ್ತೆಯು ಅವನ ರಾಣಿ, ಒಂದರಲ್ಲಿ ಅರಣ್ಯಿಕೆಯೂ ಇನ್ನೊಂದರಲ್ಲಿ ಸಾಗರಿಕೆಯೂ ವಾಸವದತ್ತೆಯ ಕೈಮೀರಿ ರಾಜನ ಮೋಹಕ್ಕೂ ರಾಣಿಯ ಕೋಪಕ್ಕೂ ಪಾತ್ರರಾಗಿ, ಆತ್ಮಹತ್ಯ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ರಾಣಿಯ ಕೈಗೆ ಸಿಕ್ಕಿ ಬಂದನದಲ್ಲಿದ್ದು ಕೊನೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಗಳಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುವರು. ರಾಣಿಯೇ ಅವರನ್ನು ತನ್ನ ಗಂಡನಿಗೆ ಮದುವೆಮಾಡಿಕೊಡುವಳು. ಹೀಗೆ ವಸ್ತುವು ಒಂದೇ ಆದರೂ ಸಂವಿಧಾನ ಕೌಶಲ್ಯವು ಮಾತ್ರ ರತ್ನಾವಳಿಯಲ್ಲಿ ಮೇಲು. ಪ್ರಿಯದರ್ಶಿಕೆಯ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ಕವಿಯ ಶಕ್ತಿ ಇನ್ನೂ ಪರಿಪಾಕಕ್ಕೆ ಬಂದಿರಲಿಲ್ಲವೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಪ್ರಿದರ್ಶಿಕೆಯು ಇನ್ನೂ ಮೊಗ್ಗಿನಂತಿದ್ದರೆ ಅದರ ತಂಗಿಯಾದ ರ್ರತ್ನಾವಳಿಯು ಮಕರಂದ ತುಂಬಿ ತುಳುಕುವ ಫುಲ್ಲ ಕುಸುಮದಂತಿದೆ.

ಈ ಕಥೆಯ ಕೊನೆಯ ಭಾಗವನ್ನು ಭಾಸ ಕವಿಯು ‘ಸ್ವಪ್ನವಾಸವದತ್ತ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ನಾಟಕ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ವಾಸವದತ್ತೆಯು ಅವಂತಿಕೆ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪದ್ಮಾವತಿಯ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿದ್ದು ಕೊನೆಗೆ ರಾಜನಿಗೆ ಗೊತ್ತಾಗುವ ಬಗೆ, ವಾಸವದತ್ತೆಯ ಮೇಲೆ ವತ್ಸರಾಜನಿಗಿದ್ದ ಅಪೂರ್ವ ಪ್ರೇಮ ಮುಂತಾದವುಗಳನ್ನು ಕವಿಯು ಬಹಳ ಚಮತ್ಕಾರವಾಗಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಸ್ತ್ರೀಯರ ಕೋಮಲ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಸೂಕ್ಷ್ಮಭಾವಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ ಆಶ್ಲೀಲದ ಲವಲೇಶವೂ ಇಲ್ಲದಂತೆ ಶೃಂಗಾರ ರಸವನ್ನು ಪುಷ್ಟೀಕರಿಸಿ ಮನೋಹರವಾಗಿರುವಂತೆ ಕಾವ್ಯರಚನೆ ಮಾಡಿರುವುದೆಂದರೆ ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ ಭಾಸನೊಬ್ಬನೇಯೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಪದ್ಮಾವತಿಯು ದರ್ಶಕರಾಜನ ಮಗಳು ; ಅವಂತಿಕೆಯು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ತಂಗಿ; ಅವಳಿಗೆ ಕುರುಡ ತಮ್ಮನಿಲ್ಲ ; ಪದ್ಮಾವತಿಯನ್ನು ಮದುವೆಯಾಗಿ ವತ್ಸರಾಜನು ಸಾರ್ವಭೌಮನಾಗುವನೆಂಬ “ಸಿದ್ಧಾದೇಶ”ವು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ.

* ಶ್ರೀಹರ್ಷನೇ ಧಾವಕನೇ ಬಾಣನೇ ಎಂಬ ವಿಚಾರ ಇಲ್ಲಿ ಬೇಕಿಲ್ಲ.

ಕಾಳಿದಾಸನು ವತ್ಸರಾಜನ ಕಥೆಯನ್ನೇ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳದಿದ್ದರೂ ಅಂಥ ಶೃಂಗಾರ ಪ್ರಧಾನವಾದ ವಸ್ತುವನ್ನೇ ಅವಲಂಬಿಸಿ ತನ್ನ ನಾಟಕಗಳನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾನೆ. ಇವು ಗಾಂಭೀರ್ಯದಲ್ಲಿ ಭಾಸನ ಗ್ರಂಥಕ್ಕೆ ಒಂದು ಕೈ ಕಡಿಮೆಯೆಂದೂ ರತ್ನಾವಳಿಗೆ ಮೇಲೆಂದೂ ಹೇಳಬಹುದು. ಶೃಂಗಾರರಸವು ಇವರ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಸಾಯಂಕಾಲಕ್ಕೆ ಮುಂಚಿನ ಶುಭ್ರ ಸ್ನಿಗ್ಧವಾದ ಬೆಳಕು ಕ್ರಮ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕೆಂಪು ತಿರುಗಿ ಉಜ್ಜ್ವಲವಾದ ಸಂಧ್ಯಾರಾಗವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುವಂತಿದೆ.

ಶ್ರೀಹರ್ಷನು ಗುಣಾಢ್ಯನಿಂದ ಮೊದಲು ಉಪದೇಶವನ್ನು ಪಡೆದು ಅನಂತರ ಭಾಸಕಾಳಿದಾಸಾದಿಗಳನ್ನು ಸೇರಿ ಅವರ ಸೇವೆಯ ಫಲವನ್ನು ಪಡೆದಿರುವನೆಂದು ಹೇಳಬಹುದು. ವಿಕ್ರಮೋರ್ವಶೀಯ ಮಾಳವಿಕಾಗ್ನಿಮಿತ್ರಗಳಿಂದಂತೂ ಅನೇಕ ಸಂಭಾಷಣಾಸನ್ನಿವೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ದಾಕ್ಷಿಣ್ಯವಾಗಿ ತಂದು ರತ್ನಾವಳಿಯಲ್ಲಿ ತುಂಬಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಹಿಂದೆಯೇ ಸೂಚಿಸಿರುವಂತೆ ಅವುಗಳಿಗಿಂತಲೂ ರತ್ನಾವಳಿಯಲ್ಲಿ ಅರಿಸಿನ ಕುಂಕುಮದ ಬಣ್ಣವು ಪ್ರಬಲವಾಗಿದೆ. ನಾಗಾನಂದ ನಾಟಕವನ್ನೂ ಈತನೇ ಬರೆದಿರುವ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಈ ಅತಿಶಯವಾದ ಶೃಂಗಾರಕ್ಕೆ ಷಡಕ್ಷರಿಯಂತೆ ತನ್ನ ಸ್ವಭಾವಗುಣದಿಂದ “ಬಲಾದಿವ ನಿಯೋಜಿತ”ನಾಗಿ ಮನಸೋತನೆಂದು ಹೇಳುವುದಕ್ಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದರೆ ಒಂದು ವಿಧದಲ್ಲಿ ಕಳಂಕವಾಗಿ ಕಾಣುವುದೇ ಶ್ರೀವತ್ಸವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಥಾಸರಿತ್ಸಾಗರವನ್ನು ಓದಿದರೆ ವತ್ಸರಾಜನು ಸ್ತ್ರೀಲೋಲುಪತೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಸದಾ ಮಗ್ನನಾಗಿ ಶೃಂಗಾರಶಾಸ್ತ್ರವಿಶಾರದನಾಗಿರುವಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಇಂಥ ರಾಜರೂ ಕೆಲವರಿರುವರು.* ಅವರ ಮೈಗೆ ಬಿಳಿಯ ಬಣ್ಣವನ್ನು ಬಳಿದರೆ ಸ್ವಭಾವವು ಬೆಳ್ಳಗಾಗುವುದೇ? ಸಾಹಿತ್ಯವು ಕವಿಯ ಪ್ರತಿಭಾಶಕ್ತಿಯೆಂಬ ಮಣಿದರ್ಪಣದಲ್ಲಿ ಗೋಚರವಾಗುವ ಪ್ರಪಂಚದ ಪ್ರತಿಬಿಂಬವೆಂದು ಹೇಳುವ ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ಆ ದರ್ಪಣವು ತನ್ನ ಮುಂದೆ ಬಂದ ಪದಾರ್ಥವನ್ನು ತಾನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಬಂಧಕವೇನು? ಅಲ್ಲದೆ ಭಾರತದ ದುಷ್ಯಂತನನ್ನು ಶಾಕುಂತಲದ ದುಷ್ಯಂತನನ್ನಾಗಿ ಪರಿಣಾಮ ಮಾಡಿದ ಕಾಳಿದಾಸನ ಕವಿತಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು ಅತಿಶಯವಾದದ್ದಿರಬಹುದು; ಆದರೂ ಪೂರ್ವ ಪಶ್ಚಿಮಗಳಂತಿರುವ ಜೀಮೂತವಾಹನ ವತ್ಸರಾಜರನ್ನು ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಭಾವಿಸಬಲ್ಲ ಕವಿಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವೂ ಮೆಚ್ಚತಕ್ಕದ್ದೇ ; ಆದರೆ ಇಂಥ ಶೃಂಗಾರ ಪ್ರಧಾನವಾದ ನಾಟಕಗಳು ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ಈಗಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪಠ್ಯಪುಸ್ತಕಗಳೆಂದು ಸನ್ನದನ್ನು ಪಡೆದು ಗಂಭೀರವಾದ ಪಾಠ ನಡೆಯಬೇಕಾದ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಬರುವುದು ಅಷ್ಟು ಹಿತವಾಗಿ ತೋರುವುದಿಲ್ಲ.

*ಇಂಥ ನಾಯಕರಿಗೆ ಧೀರಲಲಿತರೆಂದು ಹೆಸರು. ಅವರ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ದಶರೂಪಕದಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದೆ-

ನಿಶ್ಚಿಂತೋ ಧೀರಲಲಿತಃ ಕಲಾಸಕ್ತಃ ಸುಖೀ ಮೃದುಃ ll ೨-೩

ರತ್ನಾವಳಿಗೆ ನಾಟಿಕಾ ಎಂದು ಹೆಸರು. ಇದು ಉಪರೂಪಕಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ಅದರ ಲಕ್ಷಣವು ಸಾಹಿತ್ಯದರ್ಪಣದಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದೆ

ನಾಟಿಕಾ ಕ್ಲ್ಪ್ತವೃತ್ತಾ ಸ್ಯಾತ್ ಸ್ತ್ರೀಪ್ರಾಯಾ ಚತುರಂಕಿಕಾ l

ಪ್ರಖ್ಯಾತೋ ಧೀರಲಲಿತ ಸ್ತತ್ರ ಸ್ಯಾಸ್ನಾಯಕೋ ನೃಪಃ ll

ಸ್ಯಾದಂತಃಪುರಸಂಬದ್ಧಾ ಸಂಗೀತವ್ಯಾಪೃತಾಥವಾ l

ನವಾನುರಾಗಾ ಕನ್ಯಾತ್ರ ನಾಯಿಕಾ ನೃಪವಂಶಜಾ ll

ಸಂಪ್ರವರ್ತೇತ ನೇತಾಸ್ಯಾಂ ದೇವ್ಯಾಸ್ತ್ರಾಸೇನ ಶಂಕಿತಃ l

ದೇವೀ ತತ್ರ ಭವೇಜ್ಜ್ಯೇಷ್ಠಾ ಪ್ರಗಲ್ಭಾ ನೃಪವಂಶಜಾ ll

ಪದೇಪದೇ ಮಾನವತೀ ತದ್ವಶಃ ಸಂಗಮೋ ದ್ವಯೋಃ l

ವೃತ್ತಿಃ ಸ್ಯಾತ್ಕೈಶಿಕೀ ಸ್ವಲ್ಪವಿಮರ್ಶಾಃ ಸಂಧಯಃ ಪುನಃ l l

ದಶರೂಪಕದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರನಾದ (ಹತ್ತನೆಯ ಶತಮಾನದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿದ್ದ) ಧನಿಕನು ತನ್ನ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದ ಸುಮಾರು ಎಂಬತ್ತು ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ರತ್ನಾವಳಿಯ ಪ್ರಸ್ತಾಪವನ್ನೆತ್ತಿ, ಅರ್ಥಪ್ರಕೃತಿಗಳು ಅವಸ್ಥೆಗಳು ಸಂಧಿಗಳು ಅವುಗಳ ಅಂಗಗಳು ಮುಂತಾದವುಗಳಿಗೆಲ್ಲಾ ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಇದರಿಂದ ರತ್ನಾವಳಿಯು ಎಷ್ಟು ಲಕ್ಷಣಬದ್ಧವಾದದ್ದೆಂದು ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತದೆ.

ಇವು ಕೆಂಡಸಂಪಗೆಯ ಹೂವಿನಂತೆ ಅದರ ವಾಸನೆಯು ಬಹು ತೀಕ್ಷ್ಣವಾಗಿ ಈರಡಿಯ ದುಂಬಿಗಳಿಗೆ ತಲೆನೋವು ಬರುವುದಿರಲಿ, ಈರಡಿಯ ದುಂಬಿಗಳಿಗೂ ಅದರ ಸೇವನೆಯು ಅನಾರೋಗ್ಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವುದು. ಮೂಸಿನೊಡಿದರೆ ಮೂಗಿನಲ್ಲಿ ಹುಳು ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುವುದು.

ರತ್ನಾವಳಿಗೆ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸಿಕೊಟ್ಟ ಮೇಲಣ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನೂ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ಕಥೆಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನೂ ನೋಡಿದರೆ ಶ್ರೀಹರ್ಷನು ತನ್ನ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಅಪೂರ್ವ ಕಲ್ಪನಾಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನೂ ಸಂವಿಧಾನ ಕೌಶಲ್ಯವನ್ನೂ ತೋರ್ಪಡಿಸಿರುವುದು ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಕಾಲದ ಜನರಲ್ಲಿಯೋ ಅಥವಾ ಅವರ ನಂಬುಗೆಯಲ್ಲಿಯೋ ಪ್ರಚಾರದಲ್ಲಿದ್ದ ಯಕ್ಷಿಣೀವಿದ್ಯೆ ದೋಹದವಿದ್ಯೆ ಮುಂತಾದ ವಿದ್ಯೆಗಳನ್ನೂ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಸಾಕುತ್ತಿದ್ದ ಗಿಣಿ ಕೋತಿ ಮುಂತಾದ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನೂ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಬಂದು ತನ್ನ ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಎಂಥ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿಸಿದ್ದಾನೆ ! ಕೋತಿಯು ಸರಪಳಿ ಕಿತ್ತುಕೊಂಡು ಬಂದು ಮೊಸರನ್ನಕ್ಕಾಗಿ ಪಂಜರದ ಬಾಗಿಲನ್ನು ತೆಗೆದು ಶಾರಿಕೆಯನ್ನು ಓಡಿಸಿ ತಾನೂ ಓಡಿ ಹೋಗಲು ಎಷ್ಟು ನೈಸರ್ಗಿಕವಾಗಿ ಎಷ್ಟುಬೇಗ ಎಷ್ಟು ಘಟನಾವಳಿಗಳಾಗುವುವು ! ಈ ವಾನರನು ತನ್ನ ಪೂರ್ವಿಕರು ರಾಮನಿಗೂ ಸೀತೆಗೂ ಮಧ್ಯೆ ಸೇತುವೆ ಕಟ್ಟಿದ್ದನ್ನು ಜ್ಞಾಪಿಸಿಕೊಂಡು ತಾನೂ ವತ್ಸರಾಜ ಸಾಗರಿಕೆಯರಿಗೆ ಮಧ್ಯೆಯಿದ್ದ ಕಂದಕಕ್ಕೆ ಸೇತುವೆ ಕಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಆ ಮೇಲೆ ಕೈಗೆ ಬಂದ ತುತ್ತು ಬಾಯಿಗೆ ಬರಲಿಲ್ಲವೆಂಬಂತೆ ವಸಂತಕನ ಅತಿ ಬುದ್ದಿವಂತಿಕೆಯ ಮಾತಿನಿಂದ ನಾಯಕ ನಾಯಕಿಯರು ಚದರಿಹೋಗುವುದೂ, ಪೆಚ್ಚು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಬುದ್ಧಿಗೆ ಸದೃಶವಾದ ತಳತಂತ್ರವು ಹೊರಬಿದ್ದು, ರಾಜನು ಸಾಗರಿಕೆ ಬಂದಳೆಂದು ಮೋಹಪರವಶನಾಗಿ ಮಾತನಾಡಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಹೋದಾಗ ಬರಸಿಡಿಲು ಬಿದ್ದಂತೆ ವಾಸವದತ್ತೆಯು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡದ್ದೂ, ಹೆಂಡತಿಯು ಕೋಪದಿಂದ ನೇಣುಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆಂದು ನಿರಾಶನಾಗಿ ಬಿಡಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಹೋದಾಗ ಸೊರಗಿ ಹೋದ ಹೂವಿನ ಗಿಡದ ಮೇಲೆ ಅಮೃತವರ್ಷವಾದಂತೆ ರತ್ನಾವಳಿಯು ಕಂಡದ್ದೂ, ಕೊನೆಗೆ ವಾಸವದತ್ತೆಯೇ ಬಾಯಿಬಿಟ್ಟು ಹೇಳಿ ವತ್ಸರಾಜನು ರತ್ನಾವಳಿಯನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಬರುವಂತೆ ಮಾಡಿರುವ ಐಂದ್ರಜಾಲ ಘಟನೆಯೂ ಬಹು ವಿಚಿತ್ರವಾದುವು. ಕಾಳಿದಾಸನು ಶಕುಂತಲ ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ನಾಯಕ ನಾಯಕಿಯರನ್ನು ಬಹು ಕುಶಲತೆಯಿಂದ ತಂದು ಸೇರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ರತ್ನಾವಳಿಯಲ್ಲಿ ಸೇರುವ ನಾಯಕನಾಯಕಿಯರು ಮಾತ್ರವೇ ಅಲ್ಲ. ಹಡಗು ಒಡೆದು ದಿಕ್ಕಾಪಾಲಾದವರೂ ಪರದೇಶಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದ್ದವರೂ ಸ್ವಕೀಯರೂ ಪರಕೀಯರೂ ಎಲ್ಲರೂ ಸೇರಿ ದೊಡ್ಡ ಅವಾಂತರವು ತಪ್ಪಿಹೋಗಿ ಮಹೋತ್ಸವವಾಗುವುದು. ಇದೊಂದು ಅಪೂರ್ವವಾದ ರೂಪಕ ಸನ್ನಿವೇಶ.

ಈ ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪಾತ್ರವೂ ಘಟನೆಯೂ ಫಲಪ್ರಾಪ್ತಿಗೆ ಸಹಕಾರಿಯಾಗಿದೆ. ಒಂದಾದರೂ ಹೆಚ್ಚಿನದೆನ್ನಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಹಾಗಿಲ್ಲ. ಅಭಿನಯದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೆ ಉತ್ತರರಾಮಚರಿತ್ರೆ ಮುಂತಾದ ಕೆಲವು ನಾಟಕಗಳಿಗಿಂತ ಇದು ಎಷ್ಟೋ ಶ್ಲಾಘ್ಯವಾಗಿದೆಯೆಂದು ಹೇಳಬಹುದು. ರಂಗವು ಜನಗಳಿಂದ ಯಾವಾಗಲೂ ತುಂಬಿ ತುಳುಕುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಉತ್ತೇಜಕವಾದ ಘನಟನೆಯ ಮೇಲೆ ಘಟನೆಯು ಬರುತ್ತದೆ. ಪ್ರೇಕ್ಷಕರು ಕವಿತಾಪ್ರೌಢಿಮೆಯನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಲಾರದೆ ನಿದ್ರೆ ಹೋಗುವಹಾಗಿಲ್ಲ . ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಹಡಗು ಒಡೆದು ಹೋಗುವ ದೃಶ್ಯದಿಂದಾಗಲಿ, ವಸಂತೋತ್ಸವದ ದೃಶ್ಯದಿಂದಾಗಲಿ ಆರಂಭಮಾಡಿ ‘ರತ್ನಾವಳಿ ಕಂಪೆನಿ’ಯವರು ಅಭಿನಯಿಸುವ ಈ ನಾಟಕದ ಮೊದಲನೆಯ ಅಂಕವನ್ನು ಉತ್ತರರಾಮ ಚರಿತ್ರೆಯ ಮೊದಲನೆಯ ಅಂಕದೊಡನೆ ಹೋಲಿಸಿ ನೋಡಿದರೆ ಇದರ ನಿಜತ್ವವು ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತದೆ.

ಮಿತ್ರವಿಂದಾಗೋವಿಂದದ ವಿಚಾರ ಹೇಳುವುದಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ರತ್ನಾವಳಿಯ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ಬರೆಯಬೇಕಾಯಿತು. ಏಕೆಂದರೆ ಮಿತ್ರವಿಂದಾಗೋವಿಂದಕ್ಕೆ ಭೂಷಣಬರಬೇಕಾದರೆ ರತ್ನಾವಳಿಯಿಂದಲೇ. ಅದು “ರಸದ ಹೊರಲೇಪದಲ್ಲಿ ಹುದುಗಿದ ಮಿಸುನಿ”ಯಂತೆ ಒಳಗೆ ಸೇರಿಕೊಂಡಿದೆ. ಆದರೂ ವಾಸುದೇವನು ವತ್ಸರಾಜನ ಅವತಾರವೆಂದೂ, ರುಕ್ಮಿಣಿಯು ವಾಸವದತ್ತೆಯೆಂದೂ ಕುಚೇಲನು “ಸಬ್ಬವಕಾರ” ನಾದ ವಸಂತಕನೆಂದೂ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದರೆ ಶ್ರಮವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದು ರತ್ನಾವಳಿಯ ಭಷಾಂತರವೆಂದು ಸಿಂಗರಾರ್ಯನು ಹೇಳಿಕೊಂಡಿಲ್ಲ. ಆತನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಉದಾರವಾದ ಪದ್ದತಿ ಇತ್ತೊ ಇಲ್ಲವೋ ! ಪ್ರಾಯಶಃ ಇರಲಿಲ್ಲವೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ. ರತ್ನಾವಳಿಯನ್ನು ಓದಿದವರು ಮಿತ್ರವಿಂದಾಗೋವಿಂದ ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಹಾಗೆ “ಇದೇನು ಗೋವಿಂದಾ ಗೋವಿಂದ !” ಎನ್ನುವ ಹಾಗಾಗುವುದು. ಆಮೇಲೆ, ಗೌರಿದೇವಿಯ ಜೀವನಚರಿತ್ರೆಯಿಂದ ನಾಲ್ಕು ಸೊಗಸಾದ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ತಂದು ಮುಂದಿಟ್ಟು ರತ್ನಾವಳಿಯ ನಾಲ್ಕು ಅಂಕಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ನಾಂದೀಪದ್ಯಗಳಿಗೆ ಬದಲಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಚತುರ್ಮುಖನು ಮೂರು ತಲೆಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಏಕಮುಖನಾದಂತೆ ಒಂದು ಪದ್ಯವಿದೆ. ಇದನ್ನು ತುಂಡುಮಾಡಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದ ಪಾಪದ ಪರಿಹಾರಕ್ಕೋಸ್ಕರಲೋ ಎಂಬಂತೆ ಸಣ್ಣದಾಗಿದ್ದ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆಯನ್ನು ಸುಮ್ಮನೆ ಬೆಳೆಸಿ ಗ್ರಂಥಕರ್ತನು ತಾನು ತನ್ನ ಸಹೋದರ ತಮ್ಮ ದೊರೆ ಇವರನ್ನು ಹೊಗಳಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ. ಇನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರ ಹೋದರೆ ಮಾತುಗಳ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ “ಎನೆ” “ಎಂಬುದುಂ“ ಎಂಬ ಶಬ್ದಗಳು ಬಂದು ಇದು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ರೂಪಕವೇ ದೃಶ್ಯಕಾವ್ಯವೇ ಎಂದು ಭ್ರಾಂತಿಯುಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆಮೇಲೆ, ”ಅರಳೀ ಮರಬುಡತಳಿರೊಡದೆರಡೆಲೆ" ಎಂಬಂಥ ಶೈಲಿಯು ಒಗಟಿನಂತೆ ಮುಂದೆ ಬಂದು ನಿಂತು ಆ ಭ್ರಾಂತಿಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಠಕ್ಕು ಎಂಬ ಅರ್ಥ ಉಳ್ಳ ಉಕ್ಕೆವವು ಹೆಜ್ಜೆ ಹೆಜ್ಜೆಗೂ ಅಡ್ಡಗಟ್ಟಿ ಅಪಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಪೆರ್ಕಳಿಸುತ್ತದೆ. ನಾಟಕವಿರುವುದು ಅಭಿನಯಿಸುವುದಕ್ಕೆ ; ಆನಂದನಿಸ್ಯಂದಿಯಾಗಿ ಆನಂದವನ್ನು ಬೀರುವುದಕ್ಕೆ; ಹಳಗನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಪಂಡಿತರಾಗಿರುವವರ ಪಾಂಡಿತ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕಲ್ಲ. ಇಂಥ ಕವಿ ಪುಂಗವರು ಷೇಕ್ಸ್ಪಿಯರಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿದ್ದಿದ್ದರೆ ಅವರನ್ನು ನೋಡಿ ಅವನು ತನ್ನ ನಾಟಕಗಳನ್ನೆಲ್ಲಾ ಆಂಗ್ಲೋಸ್ಯಾಕ್ಸನ್ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಬರೆಯುತ್ತಿದ್ದನೋ ಏನೋ!

ಇದು ರತ್ನಾವಳಿಯ ಅಕ್ಷರಶಃ ಮಾಡಿದ ಭಾಷಾಂತರವಲ್ಲ ಅಲ್ಲಲ್ಲೇ ಏನು ಕಾರಣದಿಂದಲೋ ಸ್ವಲ್ಪಸ್ವಲ್ಪ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಾಗಿದೆ. ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿರುವ ಕಡೆಯಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಆಭಾಸವೇ; ದಿಕ್ಪ್ರದರ್ಶನಾರ್ಥವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಉದಾಹರಣೆಗಳನ್ನು ಕೊಡುವೆವು-

ಪುಟ ೧೪, ಕಲಾ- ಇದು ದ್ವಿಪದೀಖಂಡಮೆಂಬ ಗಾನಂ. ಮೂಲದಲ್ಲಿ ’ಗಾನಂ’ ಎಂಬುದಿಲ್ಲ. ಅದನ್ನು ಕೇಳಿಯೂ ವಿದೂಷಕನು ಎಷ್ಟು ದಡ್ಡನೇ ಆಗಲಿ “ಇದಱಿನೇಂ ಪೋಱಣಗಡುಬಂ ಮಾಡಲಕ್ಕುಮೆ” ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನೇ?

ಪುಟ ೪೩, ವಿದೂ-ಎಲೆ ಮಾರಾಯನೆ ಇದೆಕೊಳ್ ಪಟ್ಟದರಸಿ ರುಕ್ಮಿಣೀ ದೇವಿಯೇ ಬಂದಪಳ್.

ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಇವಳು “ಮತ್ತೊಬ್ಬಳು ವಾಸವದತ್ತೆ!” ಎಂದಿದೆ. ವಿಧೂಷಕನು ಸಾಗರಿಕೆಯ ಕೋಪದ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಹೀಗೆ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ವಾಸವದತ್ತೆಯ ಹೆಸರು ಕಿವಿಗೆ ಬಿದ್ದ ಕೂಡಲೇ ಕಳ್ಳರ ಮನಸ್ಸೆಲ್ಲಾ ಹುಳ್ಳಗಾಗಿ ಎಲ್ಲರೂ ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಅದನ್ನು “ ಇದೆಕೊಳ್ ..... ಬಂದಪಳ್” ಎಂದು ಹೇಳಿದರೆ ಅದರ ಸ್ವಾರಸ್ಯವೆಲ್ಲಾ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲವೇ? ವಿಧೂಷಕನು ಬೇಕೆಂದು ಅವರನ್ನು ಹೆದರಿಸಿದ ಹಾಗಾಗುವುದಿಲ್ಲವೇ?

ಪುಟ ೪೭. ಕುಚೇಲನು ದೇವಿಯನ್ನು ಅಪಮೃತ್ಯುವಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಅಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬಂದ ಮಳೆಗೆ ಹೋಲಿಸಿದೆ. ಅಪಮೃತ್ಯುವೂ ಅಕಾಲವರ್ಷವೂ ಎರಡೂ ಒಂದೆಯೇ? ಅಪಮೃತ್ಯು ಬಹುಘೋರವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೇ?

ಪುಟ ೫೮. ಇಲ್ಲಿ ವಾಸವದತ್ತೆಯ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾದ ಒಂದು ಬಿರುಸಾದ ವಾಕ್ಯವು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗಿದೆ;- ”ನಿಜ ನಾನು ಸಾಗರಿಕೆಯೇ ಹೌದು .... ಸರ್ವವನ್ನೂ ಸಾಗರಿಕಾಮಯವನ್ನಾಗಿಯೇ ನೋಡುತ್ತಿರುವೆ"

ನಾಟಕವನ್ನು ಕಣ್ಣಿಂದ ನೋಡಿದವರು, ಈ ವಾಕ್ಯವು ಬಿಟ್ಟು ಹೋದರೆ ಅಭಿನಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಒರೆಹಚ್ಚಿ ನೋಡುವ ಒಂದು ಸೊಗಸಾದ ದೃಶ್ಯವೇ ಕೈಬಿಟ್ಟು ಹೋಯಿತೆನ್ನದಿರಲಾರರು.

ಪುಟ ೬೭. ರತ್ನಾವಳಿಯಲ್ಲಿ ರಾಣಿಯು ಸಾಗರಿಕೆಯನ್ನು ಎಲ್ಲಿಟ್ಟಿದ್ದಳೆಂಬುದು ಕೊನೆಯವರೆಗೂ ಗೊತ್ತಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಅವಳಿಗೆ ರಾಜನ ಮೇಲಿದ್ದ ಸಂದೇಹವೂ (ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ) ಅವಳ ಆಂತರಿಕ ಮೃದು ಸ್ವಭಾವವೂ ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತದೆ. ಮಿತ್ರವಿಂದಾಗೋವಿಂದದಲ್ಲಿ “ಅಂತವುರದೊಳೇ ಅವಿಸಿದಳ್” ಎಂದು ಚಂದ್ರಲೇಖೆ ಮುಂಚೆಯೇ ಹೇಳಿಬಿಡುತ್ತಾಳೆ.

ಇವೇ ಮುಂತಾದ ಬದಲಾವಣೆಗಳ ಫಲಾಫಲವನ್ನು ವಿಚಾರ ಮಾಡುತ್ತ ಹೋದಷ್ಟೂ ಪಾಂಡಿತ್ಯಕ್ಕೂ ರಸಿಕತೆಗೂ ಎಷ್ಟು ಮೈತ್ರಿ ಇರುವುದೆಂಬುದು ಪಾಠಕರಿಗೇ ಗೊತ್ತಾಗುವುದು.

ಶೈಲಿಯ ಪ್ರಸ್ತಾಪ ಆಗಲೇ ಬಂದಿತ್ತು. ನಮಗೇನೋ ಶೃಂಗಾರ ರಸಭರಿತವಾದ ಈ ನಾಟಕಕ್ಕೆ ಈ ಭಾರವಾದ ಲೊಡಬಡ ಶೈಲಿಯು ಒಪ್ಪುವಂತೆ ತೋರುವುದಿಲ್ಲ. ಇದನ್ನು ಓದಿದಾಗಲೆಲ್ಲಾ ಪಾರಿಜಾತದ ಹೂಗಳನ್ನು ಕುಯ್ದು ದುಬಟಿಯಲ್ಲಿ ಗಂಟುಕಟ್ಟಿ ಹಾಕಿದಂತೆ ಭಾವನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಕೆಲವೆಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾದ ಪದಗಳನ್ನು ಹಾಕದೆ ಅರ್ಥವು ಎಷ್ಟು ಆಭಾಸವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿದೆ ! ಇದನ್ನು ನೋಡಿ:- (ಪುಟ ೩೭) ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ “ಪ್ರದ್ಯುಮ್ನನನ ತಲೆಯಂ ಶಸ್ತ್ರದಿಂದ ಬೀೞಿಕೊಯ್ದಂ” (ಕರಕರನೆ) ಕೊಯ್ಯವುದಕ್ಕೆ ಅವನೇನು? – ಅದು ಯುದ್ಧರಂಗವೋ ಕಟುಕರ ಮನೆಯೋ?

ಈ ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಬರುವ ಪಾತ್ರಗಳ ಹೆಸರನ್ನು ಕುರಿತು ಎರಡು ಮಾತು ಹೇಳಿ ಈ ಲೇಖನವನ್ನು ಮುಗಿಸುವೆವು. ರತ್ನಾವಳಿಯೆಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದುಂಟಾಗುವ ಸೌಂದರ್ಯಬೋಧೆಯು ಮಿತ್ರವಿಂದಾಗೋವಿಂದ ಎಂಬುದರಿಂದ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಮಿಕ್ಕ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಿರುವುದು ತನ್ನ ವೈಷ್ಣವಮತಪಕ್ಷಪಾತಿತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದಲೂ ಈ ನಾಟಕ ಓದುವವರು ಕೃಷ್ಣಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ಪಾರಾಯಣ ಮಾಡಿದ ಫಲ ಪಡೆಯಬೇಕೆಂಬ ಉದ್ದೇಶದಿಂದಲೂ ಆಗಿರುವುದಾದರೆ, ಇದೇನು ವಿಷ್ಣುವಿನ ವಿಷ್ಣುಭಕ್ತರ ಮತ್ತು ವೈಷ್ಣವ ಮತದ ದುರದೃಷ್ಟ ! ಈ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಸಫಲಗೊಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆ ಇನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಗಂಭಿರವಾದ ಕಥೆಯೇ ಇರಲಿಲ್ಲವೆ? ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ನಾಟಿಕೆಯ ನಾಯಕನಾದ ಧೀರಲಲಿತನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಬೆಕಾಗಿತ್ತೆ? ನಿಷ್ಕಾಮಕರ್ಮವನ್ನು ಆಚರಿಸಿ ಬೋಧಿಸಿದ ಮತ್ತು ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳಾದರೂ ಇನ್ನೂ ಒಡೆಯಲಾರದ ಒಂದು ಗಹನವಾದ ಸಮಸ್ಯೆಯಂತಿರುವ ಆ ವಾಸುದೇವನೆಲ್ಲಿ ! ಹೆಂಡತಿಯ ಹೆದರಿಕೆಯಿಂದ ಎಲ್ಲಿತನ್ನ ಗುಟ್ಟು ರಟ್ಟಾದೀತೋ ಎಂದು ಗಾಬರಿಪಡುತ್ತ ಅವಳು ಗೋಪ್ಯವಾಗಿಟ್ಟಿದ್ದ ಪರಿಚಾರಿಕೆಯನ್ನರಸಿಕೊಂಡು ತಿರುಗುತ್ತಿರುವ ಈ ವಾಸುದೇವನೆಲ್ಲಿ ? ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ವಿಚಾರಗಳಲ್ಲಿಯೇ ಸದಾ ಮಗ್ನನಾಗಿರುತ್ತ ಹೆಂಡತಿ ಮಕ್ಕಳು ಹಸಿವಿನಿಂದ ಸಾಯುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕೃಷ್ಣಪರಮಾತ್ಮನ ಮುಂದೆ ಅನ್ನಕ್ಕೆ ಕೈನೀಡದಿದ್ದ ಆ ಕುಚೇಲನೆಲ್ಲಿ? ಆಧಿಭೌತಿಕ ವಿಚಾರಗಳಲ್ಲಿಯೇ ಸದಾ ಮಗ್ನನಾಗಿ ಮೂರು ಹೊತ್ತೂ ಹೊಟ್ಟೆಯ ಪ್ರಸ್ತಾಪವನ್ನೆ ಮಾಡುತ್ತ ಚಂದ್ರಲೇಖೆಯೊಡನೆ ನಾಯಕನಾಯಕಿಯರ ಸಂಗಮಕ್ಕೆ ಉಪಾಯವನ್ನು ಚಿಂತಿಸುವ ಅಂಜುಬುರುಕನಾದ ಈ ಐಲುತನದ ಕುಚೇಲನೆಲ್ಲಿ ? ಅವರ ಸ್ನೇಹವೆಲ್ಲಿ, ಇವರ ಸ್ನೇಹವೆಲ್ಲಿ !

ಇದನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ಚಿಕ್ಕದೇವರಾಜವೊಡೆಯರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ವೀರವೈಷ್ಣವ ಸಹೋದರರು ಅರಸು ಮನೆತನದವರಿಗೆಲ್ಲಾ ನಾಮ ಹಾಕಿಸಿ ಅವರಿಗೆ ವೈಷ್ಣವ ದೀಕ್ಷೆ ಕೊಟ್ಟು ಕೊನೆಗೆ ಹಾಸ್ಯಾಸ್ಪದವಾದದ್ದು ಜ್ಞಾಪಕಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಿದೆ.

ಹೀಗೆ ಅರಸಿಕತೆಯೆಂಬ ಕಾರ್ಕೊಟಕ ವಿಷವು ಕಾವ್ಯದ ದೇಹವನ್ನು ಹೊಕ್ಕರೆ, ಅದು ನಳಚಕ್ರವರ್ತಿಯಂತೆ ಭುವನಮೋಹನವಾಗಿದ್ದರೂ ಸೌಂದರ್ಯವಳಿದು “ಅಡ್ಡಮೋರೆಯ ಗಂಟುಮೂಗಿನ.....” ಬಾಹುಕನಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುವುದು.

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ಕೆಲವು ಸಣ್ಣ ಕಥೆಗಳು</h2>

ಈ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಬರೆದವರು ನಮ್ರತೆಯನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸುವುದಕ್ಕೋ ಅಥವಾ ಅಹಂಕಾರ ಖಂಡನೆಗೋಸ್ಕರವೋ ತಮ್ಮ ಹೆಸರನ್ನು ಶ್ರೀನಿವಾಸನು ಎಂದು ಹೇಳಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ಈ ಕಥೆಗಳ ಕರ್ತೃಗಳೆಂದು ಅವರಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡಿಗರಾದ ನಮಗೆ ಗೌರವ; ಆ ಗೌರವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವುದು ಹೇಗೆ? ಅವರನ್ನು ಶ್ರೀನಿವಾಸರಾಯರು ಎಂದು ಕರೆಯೋಣವೆ, ಶ್ರೀನಿವಾಸಯ್ಯರೆಂದು ಕರೆಯೋಣವೇ? ಇಲ್ಲ, ಶ್ರೀನಿವಾಸಯ್ಯನವರೆಂದು ಕರೆಯೋಣವೋ, ಅಥವಾ ಶ್ರೀನಿವಾಸಯ್ಯಂಗಾರ್ಯರೆಂದೋ? ಇವರ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ದೊರಕಬಹುದಾದ ಆಂತರಿಕ ಪ್ರಮಾಣದಿಂದ ಇವರು ಯಾವ ಪಂಗಡಕ್ಕೆ ಸೇರಿದವರೆಂಬುದು ಗೊತ್ತಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ನಾವು ಅವರನ್ನು ಶ್ರೀನಿವಾಸನು ಎಂದು ಏಕವಚನದಲ್ಲಿ ನಿರ್ದೇಶಮಾಡುತ್ತಾ ನಮ್ಮ ಗ್ರಾಮ್ಯತೆಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಿಷ್ಟವಿಲ್ಲದೆ ಅವರನ್ನು ಶ್ರೀನಿವಾಸ-ರು ಎಂದು ಮಾತ್ರ ಹೇಳುತ್ತ ಹೋಗುತ್ತೇವೆ.

ಈ ಸಣ್ಣ ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ಕಥೆಗಳಿವೆ. (೧) ರಂಗನ ಮದುವೆ. (೨) ರಂಗಪ್ಪನ ದೀಪಾವಳಿ, (೩) ರಂಗಪ್ಪನ ಕೋರ್ಟುಷಿಪ್, (೪) ವೆಂಕಟರಾಯನ ಪಿಶಾಚ, (೫) ಒಂದು ಹಳೆಯ ಕಥೆ, (೬) ಬಾದಷಹನ ನ್ಯಾಯ, (೭) ರಂಗಸಾಮಿಯ ಅವಿವೇಕ, (೮) ನಮ್ಮ ಮೇಷ್ಟರು, (೯) ಬೀದಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಗುವ ನಾರಿ, (೧೦) ಇಂದಿರೆಯೋ ಅಲ್ಲವೋ?....... ಕೆಲವು ಮೊದಲೇ ಮಧುರವಾಣಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿವೆ. ಉಳಿದವು ಅಚ್ಚಾಗುವುದು ಇದೇ ಮೊದಲು “ಮಧುರವಾಣಿಯಲ್ಲಿ ”ಇಲ್ಲಿಯ ತೀರ್ಪು“ ಎಂಬ ಮತ್ತೊಂದು ಕಥೆಯನ್ನು ಓದಿದ್ದೆವು. ಅದೂ” ರಂಗನ ಮದುವೆ"ಯನ್ನು ಬರೆದವರೇ ಬರೆದದ್ದೆಂದು ಕೀರ್ತಿ ಶೇಷರಾಗಿರುವ ಆ ಪತ್ರಿಕೆಯ ಸಂಪಾದಕರು ನಮಗೆ ತಿಳಿಸಿದ್ದರು. ಅದೇಕೆ ಇಲ್ಲಿ ಸೇರಲಿಲ್ಲವೋ !

“ಸಣ್ಣ ಕಥೆ” ಯೆಂಬುದು ಈಚೆಗೆ ಬಂದ ಆಂಗ್ಲೇಯ ಸಾಹಿತ್ಯ ವಿಶೇಷ. ಗುಣಪೂರ್ಣವಾಗಿದ್ದರೆ, ಸಣ್ಣವು – ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ಅವಕಾಶವೇ ಇಲ್ಲದ ಈಗಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಹ್ಯವಾಗುವಂತೆ ದೊಡ್ಡವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಡಬ್ಲಿಯು. ಟಿ. ಸ್ಟೆಡ್ ಮಹಾಶಯನ ಒಂದಾಣೆಯ ಪುಸ್ತಕಗಳಲ್ಲಿದ್ದ ಆದರವು ಅನೇಕರಿಗೆ ಮೂಲ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಇಂಥವು ಕೇವಲ ಪುಷ್ಪಸಾರವಿದ್ದಂತೆ; ಆನಂದವನ್ನು ಕೊಡುವ ರಸವತ್ತಾದ ಪದ್ಯ ಪಂಕ್ತಿಯಂತೆ.

ನಮ್ಮ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಪ್ರಸಿದ್ದಿಗೆ ಬಂದ ಸಣ್ಣ ಕಥೆಗಳು ಸರ್ ರವೀಂದ್ರನಾಥ ಠಾಕೂರರು ಬರೆದವು. ಅವುಗಳ ರಚನಾ ಕೌಶಲ್ಯವೂ ಪ್ರತಿಪಾದನ ಕ್ರಮವೂ ವಸ್ತು ವಿಶೇಷವೂ ಅನ್ಯಾದೃಶವಾಗಿವೆ. ಅವುಗಳನ್ನು ಓದಿದ ಹಿಂದೂದೇಶೀಯರಿಗೆ ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಲೇಖಕನು ಬರೆದ ಸಣ್ಣ ಕಥೆಯು ಪ್ರಾಯಶಃ ರುಚಿಸಲಾರದು. ಅದರೆ ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತಿಯಾದ ರಸಿಕನಾದ ಯಾವ ಕನ್ನಡಿಗನೇ ಆಗಲಿ ಮll ಶ್ರೀನಿವಾಸ-ರು ಬರೆದ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಕೈಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರೆ ಆನಂದದಿಂದ ಉಬ್ಬಿ ಹೋಗದಿರಲಾರನು.

ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬರುವ ಗುಣಗಳನ್ನು ಪರ್ಯಾಲೋಚಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಮೊದಲು “ಬಾದಷಹನ ನ್ಯಾಯ”ಕ್ಕೆ ತಾಂಬೂಲ ಕೊಟ್ಟು ಕಳುಹಿಸಬೇಕು. ಇದನ್ನು ಓದುತ್ತ ಓದುತ್ತ ಅರ್ಥಾಲಂಕಾರಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಬರುವ ಶಬ್ದಾಲಂಕರವೂ, ರಸವತ್ತಾದ ಪದ್ಯಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಬರುವ ಪ್ರೌಢವಾದ ಗದ್ಯವೂ, ಧ್ವನಿಕಾವ್ಯದ ಮಧ್ಯೆ ಬರುವ ಚಿತ್ರ ಕಾವ್ಯವೂ ಜ್ಞಾಪಕಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತವೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಪತ್ತೆದಾರಿಯ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಬರುವಂಥ ಒಂದು ವಿಧವಾದ ವೈಚಿತ್ರ್ಯವೂ ಚಮತ್ಕಾರವೂ ಕಂಡು ಬರುತ್ತವೆಯೇ ಹೊರತು ಮಿಕ್ಕ ಕಥೆಗಳ ಸ್ವಾರಸ್ಯವೂ ಕಲಾ ಕೌಶಲ್ಯವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಗ್ರಂಥಕರ್ತರಿಗೆ ಮಿಕ್ಕ ಕಥಾವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿದ್ದಿರಬಹುದಾದ ಸ್ವಾನುಭವವು ಇದರಲ್ಲಿಲ್ಲದ್ದೇ ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಿರಬಹುದೆಂದು ಹೇಳಿಬಿಡುತ್ತಿದ್ದೆವು; ಆದರೆ ಮll ಶ್ರಿನಿವಾಸ-ರು ತಮ್ಮ ಗೃಂಥದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಅವರ ಜೀವನ ಸಂಗತಿಗಳನ್ನು ಊಹಿಸಕೂಡದೆಂದು ನಿಷೇದಿಸಿದ್ದಾರೆ.

ವಿದೇಶೀಯ ಬಾದಷಹನು ಅಲ್ಲಿರಲಿ. ರಂಗಪ್ಪ, ರಂಗಸ್ವಾಮಿ ಎಲ್ಲಾ ನಮ್ಮವರು, ಮೈಸೂರು (ಮಯಿಸೂರು) ದೇಶದವರು. ನಮ್ಮ ದೇಶದವರೆಂದರೆ ಯಾರಿಗೆ ಅಭಿಮಾನವಿಲ್ಲ ? ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ಮೊದಲು ರಂಗನ ಮದುವೆ, ಮೊದಲನೆಯ ಮದುವೆ; ನಾರಯಣಮೂರ್ತಿಯ ಎರಡನೆಯ ಮದುವೆಯಲ್ಲ. ಅಲ್ಲಿಗೆ ಯಾರು ಹೋಗರು? ಅಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ಆದರ ಮಾಡುವರು; ತಿಳಿಯುವಂತೆ ಮಾತನಾಡುವರು- ವ್ಯಾಕರಣ ಪಾಂಡಿತ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸಬೇಕೆನ್ನುವ ಪಂಡಿತರಂತಲ್ಲ. ಎಲ್ಲರೂ ನಗುವರು ; ಮನಸ್ಸಿಗೆ ನೋಯದಂತೆ ಬುದ್ದಿ ಬರುವಂತೆ, ವಿನೋದವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವರು ; ಸರಸವಾಗಿ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುವರು.

ರಂಗಪ್ಪನ ಕಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಆರೇಳು ಮಕ್ಕಳ ತಂದೆಯಾದರೂ ಶಾಮಣ್ಣನವರು, ಕೆಲವು ವೃದ್ಧರಂತೆ ಅರಸಿಕರಾಗದೆ, ಸಂಸಾರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ಅದರ ರಸಾಸ್ವಾದ ಮಾಡುತ್ತ ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದ ಪದ್ಧತಿಗಳನ್ನೂ ಈಗಿನ ಕಾಲದ ಪದ್ಧತಿಗಳನ್ನೂ ಹೊಲಿಸುತ್ತಾ ಅವುಗಳನ್ನು ಉಪಾಯವಾಗಿ ಖಂಡಿಸುತ್ತಾ ಸಂಸಾರವೆಂದರೆ ಬಾಯಲ್ಲಿ ನೀರಿಳಿಯುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಮುಂದಿನ ಕಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕವಯಸ್ಸಿನವರಾದರೂ ಶ್ರೀನಿವಾಸ-ರು, ಅನುಭವಶಾಲಿಗಳಾದ ವೃದ್ಧರಂತೆ ಸಂಸಾರದಲ್ಲಿ ಬರಬಹುದಾದ ಅವಿವೇಕ ಅಪ್ರಬುದ್ಧತೆ ಕಷ್ಟ ಸುಖ ಮುಂತಾದವುಗಳನ್ನು ಕುರಿತು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಏನೇ ಆಗಲಿ ಇವು ಎಂದಿಗೂ ಉಪನ್ಯಾಸಗಳಂತಿಲ್ಲ. ಸ್ವಲ್ಪ ಮೊಂಡಬುದ್ಧಿಯವರಾದರೆ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಬೋಧನೆಯಿದೆ ಎಂದೇ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಇವುಗಳನ್ನು ಓದಿದರೆ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಅಣ್ಣ ತಮ್ಮಂದಿರೂ ಅಕ್ಕ ತಂಗಿಯರೂ ಇಷ್ಟಮಿತ್ರರೂ ಸೇರಿ ಮಾತನಾಡಿದರೆ ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ ಭಾವನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಷಯವು ಎಷ್ಟು ಕೋಮಲವಾದದ್ದೋ ಪ್ರತಿಪಾದನಕ್ರಮವೂ ಅಷ್ಟೇ ಮೃದುವಾದದ್ದು. ಈ ತಮ್ಮ ಮೃದುವಾದ ಪದ್ಧತಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಈಗಿನ ಕಾಲದ ನಮ್ಮ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿರುವ ಎಷ್ಟೋ ಹುಳುಕುಗಳನ್ನು ಶ್ರೀನಿವಾಸ-ರು ತೆಗೆದು ಈಡಾಡಿದ್ದಾರೆ: - ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಓದುವ ಹುಡುಗರಲ್ಲಿರಬಹುದಾದ ಬೆಡಗು ದುರಭ್ಯಾಸಗಳು, ಅವಿವೇಕ, ಅಪ್ರಬುದ್ಧತೆ ಸ್ಕೂಲು ಮೇಷ್ಟರುಗಳ ಬಡತನ, ಇನ್ಸ್ಪೆಕ್ಟರುಗಳ ಧೂರ್ತತೆ, ಇತ್ಯಾದಿ; ಆದರೆ ಅವನ್ನು ಓದಿದರೆ ಕಿವಿಹಿಂಡಿಸಿಕೊಂಡಂತೆಯಾಗಲಿ ದೊಣ್ಣೆಯ ಪೆಟ್ಟುಗಳನ್ನು ತಿಂದಂತೆಯಾಗಲಿ ವಾಚಾಮಗೋಚರವಾಗಿ ಬೈಸಿಕೊಂಡಂತೆಯಾಗಲಿ ಭಾವನೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗಾದರೆ ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿನ ಮೇಲೆ ಆಗುವ ಪರಿಣಾಮದ ಬಗೆ ಎಂತಹದು?

ಹಿಂದೆ ಇಟಲಿದೇಶದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ಶಿಲ್ಪಿಯಿದ್ದನು. ಅವನು ಇನ್ನೂ ಚಿಕ್ಕವನಾಗಿದ್ದಾಗಲೇ ಒಬ್ಬ ದೊಡ್ಡ ಅಧಿಕಾರಿಯು ತನ್ನ ಮನೆಗೆ ಬರಬೇಕಾದ ಸಂದರ್ಭ ಒದಗಿತು. ಆಗ ಬಡವರಾದ ಇವನ ತಾಯಿತಂದೆಗಳು ಮನೆಯ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮೇಜುಹಾಕಿ, ಬೆಳ್ಳಗಿರುವ ಒಂದು ಬಟ್ಟೆಯನ್ನು ಅದರ ಮೇಲೆ ಹಾಸಿ ಫಲಾಹಾರಕ್ಕೆ ತಂದಿಟ್ಟರು. ಆದರೆ- ಮೇಜಿನ ಮಧ್ಯೆ ಅಲಂಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ಸುಂದರವಾದ ಯಾವುದಾದರೊಂದು ಪದಾರ್ಥವನ್ನು ತಂದಿಡುವ ಪದ್ಧತಿ. ಅದರಂತೆ ತಂದಿಡಲು ಅವರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಹುಡುಗನು ಇದನ್ನು ಕಂಡು, ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿದ್ದ ಸ್ವಲ್ಪ ಬೆಣ್ಣೆಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಅದರಲ್ಲಿ ಹೊಸದಾಗಿ ಸಣ್ಣ ಕೆತ್ತನೆಯ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿ ಒಂದು ಸಿಂಹವನ್ನು ಮಾಡಿಟ್ಟನಂತೆ. ಆ ಅಧಿಕಾರಿಯು ಅದನ್ನು ನೋಡಿ ಆ ಹುಡುಗನ ಕೌಶಲ್ಯವನು ಮೆಚ್ಛಿ ಬಹಳವಾಗಿ ಶ್ಲಾಘಿಸಿದನಂತೆ!

ಶ್ರೀನಿವಾಸರ ಸಣ್ಣ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಓದುತ್ತಿದ್ದರೆ ಇಂತ ಬೆಣ್ಣೆಯ ಸಿಂಹಗಳನ್ನು ನೋಡಿದಂತೆ ಭಾವನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಸಿಂಹವು ಜ್ಞಾಪಕಕ್ಕೆ ಬಂದು ಸ್ವಲ್ಪ ಎಚ್ಚತ್ತವರಂತಾಗುತ್ತೇವೆ. ಉತ್ತರಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಎಂಥ ಮೃದುವಾದ ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಸುಲಭವಾಗಿ, ಎಷ್ಟು ಕುಶಲತೆಯಿಂದ, ಎಂಥ ಪದಾರ್ಥವನ್ನು ಮಾಡಿಟ್ಟಿದ್ದಾರೆಂದು ಮೆಚ್ಚುತ್ತ ಅದರಲ್ಲಿ ಮುಗ್ಧರಾಗುತ್ತೇವೆ. (ಇದಕ್ಕೆ ವಿಪರೀತವಾದ ಮಾರ್ಗ ಬೇಕಾದರೆ ‘ಸತ್ಯರಾಜನ ಪೂರ್ವದೇಶದ ಯಾತ್ರೆ’ ಗಳನ್ನು ನೋಡಬಹುದು.)

ಈ ವಿಧವಾದ ಕೋಮಲವಾದ ಸರಸವಾದ ಹಾಸ್ಯ ಮತ್ತು ವಿಡಂಬನ ಮಾಡುವ ಪದ್ಧತಿಯು ಕನ್ನಡಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ನೂತನವಾದದ್ದು. ಇದರಿಂದ ಯಾರಿಗೂ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಅಸಮಾಧಾನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ; ಓದುವವರೆಲ್ಲರೂ ಅದು ತಮ್ಮ ವಿಷಯವಲ್ಲವೆಂದೂ ತಾವು ಎಷ್ಟೋ ಬುದ್ಧಿವಂತರೆಂದೂ ಎಂದುಕೊಳ್ಳುವರು. ಆದರೆ ಅದರಿಂದ ಉಪಯೋಗವಾಗದವರಿಲ್ಲ. ಅದನ್ನು ಓದಿ ಆನಂದಪಡಲಾರದವರಿಲ್ಲ.

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ಕೃಷ್ಣಕಾಂತನ ಉಯಿಲು</h2>

ಕೃಷ್ಣಕಾಂತನ ಉಯಿಲು ವಿಷವೃಕ್ಷದಂತಿರುವ ಒಂದು ಸಾಮಾಜಿಕ ಅಥವಾ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಕಾದಂಬರಿ. ಅದನ್ನು ವಿಷವೃಕ್ಷದ ದ್ವಿತೀಯ ಖಂಡವೆಂದು ಬೇಕಾದರೂ ಹೇಳಬಹುದು. ಏಕೆಂದರೆ ಇವೆರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಇರತಕ್ಕ ಕಥೆಯು ಬೇರೆ ಬೇರೆಯಾದರೂ ವಿಷಯವು ಒಂದೇ :- ವಿಷವೃಕ್ಷ ಮತ್ತು ಅದರ ಫಲ. ಇದು ಗೊತ್ತಾಗಬೇಕಾದರೆ ಕೃಷ್ಣಕಾಂತನ ಉಯಿಲುನಲ್ಲಿ ಬರುವ ಕಥೆಯನ್ನು ಜ್ಞಾಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

ಹರಿದ್ರಾಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣಕಾಂತರಾಯ ರಮಾಕಾಂತರಾಯ ಎಂಬ ಇಬ್ಬರು ಅಣ್ಣ ತಮ್ಮಂದಿರು ಸಮಷ್ಟಿಯಾಗಿ ದೊಡ್ಡ ಆಸ್ತಿಯನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸಿ ಅವಿಭಕ್ತ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಅನುಭವಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಕೃಷ್ಣಕಾಂತರಾಯನಿಗೆ ಹರಲಾಲ, ವಿನೋದಲಾಲ, ಶೈಲವತಿ ಎಂದು ಮೂರು ಮಕ್ಕಳು; ರಮಾಕಾಂತನಿಗೆ ಗೋವಿಂದಲಾಲನೆಂಬ ಒಬ್ಬನೇ ಮಗ; ಹೀಗಿರಲು, ಒಂದು ದಿನ ರಮಾಕಾಂತನು ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗಸ್ಥನಾಗಿಬಿಟ್ಟನು. ಆಮೇಲೆ ಕೃಷ್ಣಕಾಂತನು ಒಂದು ಉಯಿಲನ್ನು ಬರೆಸಿ ಅದರಲ್ಲಿ ಆಸ್ತಿಯ ಅರ್ಧಪಾಲನ್ನು ತನ್ನ ತಮ್ಮನ ಮಗನಿಗೆ, ಮೂರು ಮೂರು ಆಣೆಯ ಪಾಲನ್ನು ತನ್ನ ಗಂಡುಮಕ್ಕಳಿಗೂ, ಒಂದೊಂದು ಆಣೆಯ ಪಾಲನ್ನು ತನ್ನ ಮಗಳು ಹೆಂಡತಿಯರಿಗೂ, ಗೊತ್ತು ಮಾಡಿದನು. ಹರಲಾಲನು ಇದಕ್ಕೆ ಒಪ್ಪದೆ ತನಗೆ ಆಸ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಧಭಾಗ ಬರಬೇಕೆಂದು ಅವಿಧೇಯತೆಯಿಂದ ಒರಟಾಟ ಮಾಡಿದನು. ಕೃಷ್ಣಕಾಂತನಿಗೆ ಸಿಟ್ಟುಬರಲು, ತಾನೇ ಆ ಉಯಿಲನ್ನು ಹರಿದು ಹಾಕಿ ಮತ್ತೊಂದನ್ನು ಬರೆಸಿ ಅದರಲ್ಲಿ ಹರಲಾಲನಿಗೆ ಒಂದಾಣೆಯ ಭಾಗವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಗೊತ್ತುಮಾಡಿದನು. ಇದರಿಂದ ಹರಲಾಲನಿಗೆ ಸಿಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಲ್ಕತ್ತೆಗೆ ಓಡಿಗೋಗಿ ತನ್ನ ಇಷ್ಟದಂತೆ ಉಯಿಲನ್ನು ಬರೆಸದಿದ್ದರೆ ತಾನೊಬ್ಬಳು ವಿಧವೆಯನ್ನು ಮದುವೆಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಾಗಿ ಹೆದರಿಸಿ ತಂದೆಗೆ ಕಾಗದ ಬರೆದನು. ಹಾಗೆ ಮದುವೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡನೆಂಬ ವರ್ತಮಾನವೂ ಬಂತು. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಕೃಷ್ಣಕಾಂತನು ಎರಡನೆಯ ಉಯಿಲನ್ನು ಹರಿದುಹಾಕಿ ಇನ್ನೊಂದನ್ನು ಬರೆಸಿ ಅದರಲ್ಲಿ ಹರಲಾಲನಿಗೆ ಸೊನ್ನೆ ಸುತ್ತ ಬೇಕೆಂದಿದ್ದನು.

ಕೃಷ್ಣಕಾಂತನ ನೆರೆಮನೆಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಾನಂದನೆಂಬಾತನೊಬ್ಬನಿದ್ದನು. ಅವನು ಕೃಷ್ಣಕಾಂತನ ಮನೆಯ ಬರವಣಿಗೆಯ ಕೆಲಸಗಳನ್ನೆಲ್ಲಾ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಈಗ ಉಯಿಲನ್ನು ಅವನೇ ಬರೆಯುವನಾಗಿದ್ದದ್ದರಿಂದ ಹರಲಾಲನು ಅವನ ಹತ್ತಿರಕ್ಕೆ ಬಂದು, ಅವನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ತನಗೆ ಬೆಕಾದಂತೆ ಒಂದು ಉಯಿಲನ್ನು ಬರೆಸಿ ಅದಕ್ಕೆ ಕೃಷ್ಣಕಾಂತನ ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕು ಸಾಕ್ಷಿಗಳ ರುಜುವನ್ನು ತಾನೇ ಹಾಕಿ ಒಂದು ಸುಳ್ಳು ಉಯಿಲನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿ ನಿಜವಾದ ಉಯಿಲನ್ನು ಬರೆದ ಮೇಲೆ ಬಿಕ್ಕಲಂ ಹಾಕುವಾಗ ಅವುಗಳನ್ನು ಅದಲು ಬದಲು ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ದುಡ್ಡಿನ ಆಶೆಯನ್ನು ತೋರಿ ಬ್ರಹ್ಮಾನಂದನನ್ನು ಒಡಂಬಡಿಸಿದನು. ಇದರಿಂದ ತನ್ನ ಮೋಸಗಾರಿಕೆಯ ವಿದ್ಯೆಗಳೆಲ್ಲವೂ ಹೊರಪಟ್ಟುವೇ ಹೊರತು ಕೆಲಸವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಬ್ರಹ್ಮಾನಂದನಿಗೆ ಅದು ಅಸಾಧ್ಯವಾಗಿ ತಾನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿದ್ದ ಹಣವನ್ನೂ ಉಯಿಲನ್ನೂ ಹರಲಾಲನಿಗೆ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಕೊಟ್ಟುಬಿಟ್ಟನು. ಬ್ರಹ್ಮಾನಂದನ ಅಣ್ಣನ ಮಗಳು ಸುಂದರಿಯೂ ಬುದ್ಧಿಮತಿಯೂ ವಿಧವೆಯೂ ಆದ ರೋಹಿಣಿಯು ತನ್ನನ್ನು ಹರಲಾಲನು ಮದುವೆಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಹುದೆಂಬ ಆಶೆಯಿಂದ ಆ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಡುವುದಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಬಹುಚತುರತೆಯಿಂದ ಉಯಿಲುಗಳನ್ನು ಅದಲು ಬದಲು ಮಾಡಿದಳು. ಅದರೆ ಹರಲಾಲನ ಅಪೇಕ್ಷೆಯಂತೆ ನಿಜವಾದ ಉಯಿಲನ್ನು ಅವನ ಕೈಗೆ ಕೊಡಲೊಪ್ಪಲಿಲ್ಲ. ಅದರ ಬಲದ ಮೇಲೆ ತಾನು ಅವನನ್ನು ಮದುವೆಮಾಡಿಕೊಂಡು ಸುಖಪಡಬೇಕೆಂಬ ಆಸೆ. ಹರಲಾಲನು ಅದಕ್ಕೆ ಒಪ್ಪಲಿಲ್ಲ- ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರವರಿಗೆ ಜಗಳವಾಗಿ ಉಯಿಲು ರೋಹಿಣಿಯ ಹತ್ತಿರವೇ ನಿಂತಿತು. ಹರಲಾಲನು ಹೊರಟು ಹೋದನು ; ಮನಸ್ಸು ಕ್ಷುಬ್ಧವಾಯಿತು. ಈ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ವಸಂತಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಸುಂದರವಾದ ಪುಷ್ಫೋದ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಬೆಳದಿಂಗಳಲ್ಲಿ, ಕೋಗಿಲೆಯು ಕೂಗುತ್ತಿರಲು ಸುಂದರನಾದ ಗೋವಿಂದಲಾಲನನ್ನು ನೋಡಿದಳು.ವಿಷವೃಕ್ಷಕ್ಕೆ ಬೀಜಾವಾಪವಾಯಯಿತು. (ಅಧ್ಯಾಯ ೧-೭)

ಗೋವಿಂದಲಾಲನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಣಯವುಂಟಾಗಲು, ಅವನಿಗೆ ಅನಿಷ್ಟವಾಗುವ ಸೃಷ್ಟನೆಯ ಉಯಿಲನ್ನು ಕದ್ದು ಅದರ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಹತ್ತಿರವಿದ್ದ ನಿಜವಾದ ಉಯಿಲನ್ನು ಇರಿಸಬೇಕೆಂದು ರೋಹಿಣಿಯು ತೀರ್ಮಾನಿಸಿಕೊಂಡಳು. ಆದರೆ ಈ ಸಾರಿ ಕಳವು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಕೃಷ್ಣಕಾಂತನ ಕೈಗೆ ಸಿಕ್ಕಿಬಿದ್ದಳು. ನಿಜವಾದ ಉಯಿಲನ್ನು ಕೃಷ್ಣಕಾಂತನ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯಲ್ಲಿಟ್ಟು ಸೃಷ್ಟನೆಯದನ್ನು ನಾಶಪಡಿಸಿದ್ದಾಯಿತು. ಆದರೆ ನಡೆದ ಸಂಗತಿಯನ್ನೆಲ್ಲಾ ಅವಳು ಕೃಷ್ಣಕಾಂತನೊಡನೆ ತಿಳಿಸಲಾರದೆ ಇದ್ದದ್ದರಿಂದ, ಕೃಷ್ಣಕಾಂತನು ಅವಳು ಹರಲಾಲನಿಂದ ಹಣವನ್ನು ತಿಂದು ಸ್ಪಷ್ಟನೆಯ ಉಯಿಲನ್ನು ಇಟ್ಟು ಹೋಗಲು ಬಂದಿದ್ದಳೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಅವಳನ್ನು ಅಲ್ಲಿಯೇ ಬಂಧಿಸಿಟ್ಟು ಮಾರನೆಯ ದಿನ ಅವಳಿಗೆ ಅಪಮಾನವಾಗುವಂತೆ ಶಿಕ್ಷೆಮಾಡಬೇಕೆಂದು ತೀರ್ಮಾನ ಮಾಡಿದನು. (ಅ ೮-೯)

ಗೋವಿಂದಲಾಲನ ಕಿವಿಗೆ ಈ ವರ್ತನಮಾನವು ಬಂದು ತಲುಪಿತು. ನಿಜಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಅವಳಿಂದ ಕೇಳಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು, ಅವಳು ನಿರಪರಾಧಿನಿಯಾಗಿದ್ದರೆ, ದೊಡ್ಡಪ್ಪನಿಗೆ ಹೇಳಿ ಅವಳಿಗೆ ಮಾಡಬೇಕೆಂದಿದ್ದ ಶಿಕ್ಷೆಯನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಬೇಕೆಂದು ಸಂಕಲ್ಪಿಸಿದನು. ನಿಜಸ್ಥಿತಿಯು ಗೊತ್ತಾಯಿತು. ಅದರ ಜೊತೆಗೆ ಅವಳು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಣಯವನ್ನಿಟ್ಟಿರುವುದೂ ತಿಳಿಯಿತು. ವಿಷವೃಕ್ಷದ ಬೀಜವು ಅವನ ಮನೆಯ ಅಂಗಳದಲ್ಲಿಯೂ ನೆಡಲ್ಪಟ್ಟಿತು. (ಅ ೧೦-೧೨)

ಗೋವಿಂದಲಾಲನ ಸಹಾಯದಿಂದ ರೋಹಿಣಿಗೆ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು. ಆದರೆ ಅವನು ರೋಹಿಣಿಯು ಕಲ್ಕತ್ತೆಗೆ ಹೊರಟುಹೋಗಬೇಕೆಂದೂ ಬೇಕಾದರೆ ಖರ್ಚಿಗೂ ಕೊಡುವೆನೆಂದೂ ವಿಧಿಸಿದ್ದನು. ಅದರಂತೆ ಮಾತ್ರ ರೋಹಿಣಿಗೆ ಹೋಗಲು ಮನಸ್ಸು ಬರಲಿಲ್ಲ. ಅವಳ ಪ್ರಣಯದ ಸಮಾಚಾರವು ಗೋವಿಂದಲಾಲನ ಪ್ರಾಣಪತ್ನಿಯಾದ ಭ್ರಮರೆಗೆ ತಿಳಿದು ಅವಳು ಅರ್ಧ ಹುಡುಗಾಟದಲ್ಲಿ ‘ಪುಷ್ಕರಣೆಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ಸಾಯಿ’ ಎಂದು ರೋಹಿಣಿಗೆ ಹೇಳಿಕಳುಹಿಸಿದಳು. ಅದರಂತೆ ಅವಳು ಬಿದ್ದೇಬಿದ್ದಳು . ಅಕಸ್ಮಾತ್ತಾಗಿ ಬಂದು ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿಯೇ ಇದ್ದ ಗೋವಿಂದಲಾಲನು ಅವಳು ಬಿದ್ದ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತಿನ ಮೇಲೆ ನಡೆದ ಅಚಾತುರ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದು, ಅವಳನ್ನು ನೀರಿನಿಂದ ತೆಗೆದು ತೋಟದ ಮಾಲಿಯ ಸಹಾಯದಿಂದ ಅವಳ ಬಾಯಲ್ಲಿ ಊದುತ್ತಾ ಕೃತಕಶ್ವಾಸವನ್ನುಂಟುಮಾಡಿ ಪ್ರಾಣಬರುವ ಹಾಗೆ ಮಾಡಿದನು. ಅವಳು ಎಚ್ಚತ್ತು ತನ್ನ ಪ್ರಣಯವನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿದಳು. ಗೋವಿಂದಲಾಲನಿಗೂ ಆತ್ಮಸಂಯಮ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಕಷ್ಟತರವಾಗುತ್ತ ಬಂತು. ಭ್ರಮರೆಯಲ್ಲಿ ಅವಿಶ್ವಾಸಿಯಾಗಿ ಅವಳನ್ನು ಸಂಕಟಪಡಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಮನಸ್ಸಿಲ್ಲದೆ ಪಿತ್ರಾರ್ಜಿತವಾದ ಜಮೀನನ್ನು ವಿಚಾರಣೆ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ನೆಪಹಾಕಿಕೊಂಡು ಊರನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೊರಟು ಹೋದನು. (ಅ ೧೩-೧೯)

ಭ್ರಮರೆಯ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಕೊರಗು ಹತ್ತಿತು. ಈ ಮಧ್ಯೆ, ಒಂದು ಹೋಗಿ ನೂರಾಗಿ, ರೋಹಿಣಿಯು ಗೋವಿಂದಲಾಲನಿಂದ ಅನುಗೃಹೀತಳೆಂದೂ ಅವನು ಅವಳಿಗೆ ಏಳು ಸಾವಿರ ರೂಪಾಯಿಗಳ ನಗನಾಣ್ಯವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನೆಂದೂ ಪ್ರವಾದ ಹುಟ್ಟಿ ಅದು ಬೇಡವೆಂದರೂ ಭ್ರಮರೆಯ ಕಿವಿಗೂ ರೋಹಿಣಿಯ ಕಿವಿಗಗೂ ಬಂದು ಬಿತ್ತು. ಈ ವಾರ್ತೆಗೆ ಭ್ರಮರೆಯೇ ಕಾರಣಳೆಂದು ಯೋಚಿಸಿ ರೋಹಿಣಿಯು ಬಂದು ಗೋವಿಂದಲಾಲನು ಕೊಟ್ಟವೆಂದು ಕೆಲವು ವಸ್ತ್ರಾಲಂಕಾರಗಳನ್ನು ಭ್ರಮರೆಗೆ ತೋರಿಸಿ ಅವಳ ಹೊಟ್ಟೆಯುರಿಸಿ ಪ್ರಣಯದ ವಿಚಾರವನ್ನು ದೃಢೀಕರಿಸಿದಳು. ಇನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರದೆ ಭ್ರಮೆರೆಯು ಅಸಮಾಧಾನಪಟ್ಟುಕೊಂಡು ಗಂಡನಿಗೆ ಒಂದು ಕಾಗದವನ್ನು ಬರೆದಳು. ಬ್ರಹ್ಮಾನಂದನೂ ಭ್ರಮರೆಯೇ ಈ ವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಿದವಳೆಂದು ಸೂಚಿಸಿ ಒಂದು ಕಾಗದ ಬರೆದನು. ಗೋವಿಂದಲಾಲನು ಹಿಂತಿರುಗಿ ಬರಬೇಕಾಯಿತು. ಆದರೆ ಬರುವ ಹೊತ್ತಿಗೆ ತನ್ನ ತಾಯಿಗೆ ಆಲಸ್ಯವೆಂದು ಸುಳ್ಳುನೆಪವನ್ನು ಹಾಕಿಕೊಂಡು ಭ್ರಮರೆಯು ತೌರುಮನೆಗೆ ಹೊರಟುಹೊಗಿದ್ದಳು. ಇದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಅವಳ ಮೇಲೆ ಅಸಮಾಧಾನವು ಹೆಚ್ಚಿ ಕೋಪವುಂಟಾಯಿತು. ಅವಳನ್ನು ಮರೆಯುವುದಕ್ಕೆಂದು ರೋಹಿಣಿಯನ್ನು ನೆನೆಯತೊಡಗಿದನು; ಅವಳ ರೂಪಿನಲ್ಲಿಯೇ ಮನಸ್ಸು ನೆಟ್ಟುಹೋಯಿತು. (ಅ.೧೩-೨೫)

ಯಥಾಕಾಲದಲ್ಲಿ ರೋಹಿಣಿ ಗೋವಿಂದಲಾಲರ ಸಮಾಚಾರವು ಕೃಷ್ಣಕಾಂತನ ಕಿವಿಗೂ ಬಿತ್ತು. ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವನು ಮತ್ತೊಂದು ಉಯಿಲನ್ನು ಬರೆಯಿಸಿ ಅದರಲ್ಲಿ ಆಸ್ತಿಯ ಅರ್ಧ ಪಾಲನ್ನು ಭ್ರಮರೆಯ ಹೆಸರಿಗೆ ಮಾಡಿಸಿದನು. ಗೋವಿಂದಲಾಲನ ಹೆಸರೇ ಇಲ್ಲ. ಇದಾದ ಮೇಲೆ ಕೃಷ್ಣಕಾಂತನು ಕಾಲವಾದನು.

ಇದರಿಂದ ಗೋವಿಂದಲಾಲನಿಗೂ ಅವನ ತಾಯಿಗೂ ಭ್ರಮರೆಯ ಮೇಲೆ ಅಸಮಾಧಾನವು ಹೆಚ್ಚಾಯಿತು. ಭ್ರಮರೆಯು ಆಗ ಇನ್ನೂ ಹದಿನೇಳು ವರ್ಷದ ಹುಡುಗಿ. ಅವಳು ಎಷ್ಟೋ ವಿವೇಕದಿಂದ ನಡೆದುಕೊಂಡಳು; ಕ್ಷಮಾಪಣೆ ಕೇಳಿಕೊಂಡಳು, ತನ್ನ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿದ್ದ ಆಸ್ತಿಯನ್ನೆಲ್ಲಾ ತನ್ನ ಗಂಡನ ಹೆಸರಿಗೆ ಮಾಡಿದಳು. ಗೋವಿಂದಲಾಲನ ತಾಯಿಯು ತಾನು ಸೊಸೆಯ ಅನ್ನವನ್ನು ತಿಂದುಕೊಂಡಿರಲಾರಳೆಂದೂ, ಕಾಶಿಗೆ ಹೋಗಿ ಇದ್ದುಬಿಡುವಳೆಂದೂ ಹೇಳಿದಳು. ಅವನೂ ತನ್ನ ಸ್ವಂತ ನಗನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾರಿ ಸುಮಾರು ಎರಡು ಲಕ್ಷ ರೂಪಾಯಿ ಗಂಟುಮಾಡಿಕೊಂಡು ತಾಯಿಯನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿ ಬರುವುದಕ್ಕೆಂದು ಅವಳನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೊರಟು ಹೋದನು. ಭ್ರಮರೆಯನ್ನು ಅಸಡ್ಡೆಮಾಡಿದಷ್ಟೂ ರೋಹಿಣಿಯು ಅವನ ಹೃದಯವನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸುತ್ತ ಬಂದಳು. (ಅ ೨೬-೩೧)

ಎರಡನೆಯ ಭಾಗ

ಗೋವಿಂದಲಾಲನು ತಾಯಿಯನ್ನು ಕಾಶಿಯಲ್ಲಿ ಬಿಟ್ಟು ಎಲ್ಲಿಗೋ ಹೊರಟು ಹೋದನು. ರೋಹಿಣಿಯು ಕೆಲವು ದಿನ ಹಾಸಿಗೆ ಹತ್ತಿ ಕಾಯಿಲೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದು ಒಂದು ದಿನ ಹರಕೆ ತೀರಿಸಬೇಕೆಂಬ ನೆಪದಿಂದ ಹರಿದ್ರಾಗ್ರಾಮವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೊರಟು ಹೋದಳು. ಹೀಗೆ ಒಂದು ವರ್ಷವಾಯಿತು. ಭ್ರಮರೆಗೆ ಕೊರಗು ಹತ್ತಿ ರೋಗಪೀಡಿತಳಾದಳು.

ಇದು ಭ್ರಮರೆಯ ತಂದೆಯಾದ ಮಾಧವೀನಾಥನಿಗೆ ಗೊತ್ತಾಯಿತು. ಇದಕ್ಕೆಲ್ಲ ಮೂಲಕಾರಣವು ರೋಹಿಣಿ ಗೋವಿಂದಲಾಲರ ಪಾಪಕರ್ಮವೆಂದು ಅವನು ತಿಳಿದು ಅವರಿಗೆ ಅದಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಶಿಕ್ಷೆ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ. ಬಹು ಚಾತುರ್ಯದಿಂದ ಅವರಿದ್ದ ಸ್ಥಳವು ಪ್ರಸಾದಪುರವೆಂದು ಪತ್ತೆಮಾಡಿದನು. ಅಲ್ಲಿಗೆ ಅವನೂ ಅವನ ಸ್ನೇಹಿತನಾದ ನಿಶಾಕರನೂ ಹೋದರು. ನಿಶಾಕರನು ಪ್ರಮೋದದಲ್ಲಿದ್ದ ಗೋವಿಂದಲಾಲನನ್ನು ಕಂಡು, ಭ್ರಮೆರೆಯು ಅವಳ ಆಸ್ತಿಯನ್ನೆಲ್ಲಾ ತನಗೆ ಬರೆದುಕೊಟ್ಟಿದ್ದಳೆಂದೂ ಅದಕ್ಕೆ ಗೋವಿಂದಲಾಲನ ಅನುಮತಿ ಬೇಕಾಗಿತ್ತೇಂದೂ ಹೇಳಿದನು. ಗೋವಿಂದಲಾಲನು ಆಸ್ತಿಯು ಅವಳದಾಗಿದ್ದದ್ದರಿಂದ ಅವಳು ಏನುಬೇಕಾದರೂ ಮಾಡಬಹುದೆಂದನು. ಈ ಮಧ್ಯೆ ರೋಹಿಣಿಯು, ನಿಶಾಕರನ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿ ಮನಸ್ಸು ವಿಕಾರವಾಗಲು, ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಎರಡು ಮಾತನಾಡಬೆಕೆಂದು ತನ್ನ ಆಳಿನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿ ಕಳುಹಿಸಿದಳು. ಅವನು ಅದಕ್ಕೆ ಒಪ್ಪಿ ಒಂದು ಸಂಕೆತಸ್ಥಾನವನ್ನು ಗೊತ್ತುಮಾಡಿಕೊಂಡು, ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ಗೋವಿಂದಲಾಲನಿಗೆ ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಆಳಿನೊಡನೆ ಹೇಳಿ ಕಳುಹಿಸಿದನು. ಗೊತ್ತಾಗಿದ್ದ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ರೋಹಿಣಿಯು ನಿಶಾಕರನು ಇದ್ದ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಬಂದಳು. ಅವಳ ಹೆಜ್ಜೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ಗೋವಿಂದಲಾಲನೂ ಬಂದನು. ಅವನಿಗೆ ರೂಪತೃಷ್ಣೆಯೆಲ್ಲಾ ತೀರಿತ್ತು. ಆಗ ಭ್ರಮರೆಯ ವೃತ್ತಾಂತವು ತಿಳಿದು ಅವಳ ಅಕೃತ್ರಿಮವಾದ ಗಾಢಪ್ರೇಮವು ಜ್ಞಾಪಕಕ್ಕೆ ಬಂದು ಮನಸ್ಸೆಲ್ಲಾ ಕಲಕಿಹೋಗಿತ್ತು. ಆ ಸಮಯಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ರೋಹಿಣಿಯ ಅಕೃತ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ ಬೆಸರಪಟ್ಟುಕೊಂಡು ಅವಳನ್ನು ಎಳೆದುಕೊಂಡು ಬಂದು ಎಷ್ಟು ಬೇಡವೆಂದರೂ ಕೇಳದೆ ಪಿಸ್ತೂಲಿನಿಂದ ಹೊಡೆದು ಕೊಂದು ಆ ಊರನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೊರಟು ಹೋದನು. (ಅ.೧-೯)

ಗೋವಿಂದಲಾಲನು ಅಲ್ಲಿಂದ ತಮ್ಮ ಊರಿಗೆ ಹೋಗಲಿಲ್ಲ. ಭ್ರಮರೆಗಾದರೋ ದಿನದಿನ್ಕಕೆ ಕಾಯಿಲೆಯು ಹೆಚ್ಚಿತು. ಸಾಲದುದಕ್ಕೆ ಅವನು ಕೈಯಾರ ಸ್ತ್ರೀಹತ್ಯ ಮಾಡಿದವನೆಂಬುದು ಗೊತ್ತಾಗಿ ಅದರ ಯೋಚನೆಯು ಮರ್ಮವನ್ನೇ ಭೇದಿಸುವುದಕ್ಕೆ ತೊಡಗಿತು. ಅವಳು ಬದುಕುವುದೇ ಕಷ್ಟವಾಯಿತು (ಅ.೧೦-೧೧)

ಈ ಮಧ್ಯೆ ಭೈರಾಗಿಯ ವೇಷವನ್ನು ಹಾಕಿಕೊಂಡು ಬೃಂದಾವನದಲ್ಲಿದ್ದ ಗೋವಿಂದಲಾಲನು ಸಿಕ್ಕಿಬಿದ್ದು ಜೈಲಿಗೆ ಹೋದನು. ಅಲ್ಲಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ದಿವಾನನಿಗೆ ಬಹಳ ಸಂಕಟಪಟ್ಟುಕೊಂಡು ಈ ವರ್ತಮಾನವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದನು. ಭ್ರಮರೆಯು ತಂದೆಯ ಕೈಗೆ ಐವತ್ತು ಸಾವಿರ ರೂಪಾಯಿಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ತನ್ನ ಗಂಡನ ಜೀವವನ್ನು ಉಳಿಸಬೆಕೆಂದು ಬೇಡಿಕೊಂಡಳು. ಅವನು ವ್ಯವಹಾರವನ್ನು ಬಲ್ಲವನು; ಪೋಲಿಸಿನವರು ಕರೆತಂದಿದ್ದ ಸುಳ್ಳುಸಾಕ್ಷಿಗಾರರಿಗೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕೈಬೆಚ್ಚಗೆ ಮಾಡಿ ಮೊಕದ್ದಮೆಯನ್ನು ತಲೆಕೆಳಗು ಮಾಡಿ ಗೋವಿಂದಲಾಲನನ್ನು ಬಿಡಿಸಿದನು. ಅಲ್ಲಿಂದ ಗೋವಿಂದಲಾಲನು ಪ್ರಸಾದಪುರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ನೋಡಲು ಎಲ್ಲವೂ ಕೊಳ್ಳೆಯಾಗಿ ಹೋಗಿದ್ದಿತು. ಉಳಿದದ್ದನ್ನು ಮಾರಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಹಣಕಾಸು ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಕಲ್ಕತ್ತೆಗೆ ಹೋದನು. ಒಂದು ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಕೈ ಬರಿದಾಯಿತು. ಆಗ ಹೊಟ್ಟೆಗಿಲ್ಲದೆ ಆರುವರ್ಷಗಳ ಮೇಲೆ ಹೆಂಡತಿಗೊಂದು ಕಾಗದ ಬರೆದನು. ಮಹಾದೀನನೂ ಪಾಪಿಯೂ ಆದ ಭಿಕ್ಷುಕನ ಹಾಗೆ, ನೊಂದುಕೊಂಡು , ‘ಹೊಟ್ಟೆಗೆ ಸಲುವಾಗಿ’ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಬೇಡಿ ಬರೆದನು. ಆಗ ಭ್ರಮರೆಗೆ ಗಂಡನಮೇಲಿದ್ದ ಕೋಮಲವಾದ ಪ್ರಣಯವು ಪೆಡಸಾದ ಗೌರವವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿತ್ತು. ಅವಳು ಆಸ್ತಿಯೆಲ್ಲಾ ಅವನದೇಯೆಂದೂ ಬಂದು ಅನುಭವಿಸಬಹುದೆಂದೂ ಬದಲು ಬರೆದಳು. ಅದಕ್ಕೆ ಅವನು ಒಪ್ಪಲಿಲ್ಲ. ತಿಂಗಳು ತಿಂಗಳಿಗೆ ಐದನೂರುರೂಪಾಯಿಗಳನ್ನು ತರಿಸಿಕೊಂಡು, ಕಲ್ಕತ್ತೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಇರುತ್ತಿದ್ದನು. (ಅ.೧೨-೧೩)

ಭ್ರಮರೆಗೆ ರೋಗವು ದಿನದಿನಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿತು. ಅವಸಾನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಗಂಡನನ್ನು ನೋಡಬೇಕೆಂದು ಉತ್ಕಟೇಚ್ಛೆಯುಂಟಾಯಿತು. ಅದಕ್ಕೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಮುಂಚೆ ಗೋವಿಂದಲಾಲನು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದು ಅವಳ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ಧೈರ್ಯವಾಗಿ ಮುಖತೋರಿಸಲಾರದೆ ಇದ್ದನು. ಈಗ ಅವಳ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವಳನ್ನು ನೋಡುವುದಕ್ಕೆ ಹೋದನು; ಇಬ್ಬರೂ ಅತ್ತರು. ಭ್ರಮರೆಯು ಗಂಡನನ್ನು ತನ್ನ ಹತ್ತಿರ ಮಂಚದ ಮೇಲೆ ಕರೆದು ಕೂರಿಸಿಕೊಂಡು ಸ್ವಾಮಿಯ ಚರಣವು ಕೈಗೆ ಎಟಕಿದಾಗ ಆ ಚರಣಯುಗಳವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಮಾಡಿ ಪಾದರೇಣುವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಶಿರದಲ್ಲಿ ದರಿಸಿಕೊಂಡಳು. ಬಳಿಕ ‘ಇಂದು ನನ್ನ ಸಕಲಾಪರಾಧಗಳನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸಿ ಆಶೀರ್ವಾದ ಮಾಡೋಣಾಗಲಿ, ಜನ್ಮಾಂತರದಲ್ಲಿಯೂ ಸುಖಿಯಾಗುವೆವು’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಶಬ್ಧವಿಲ್ಲದೆ ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗಮಾಡಿದಳು (ಅ.೧೪)

ಆಮೇಲೆ ಅವನು ಹೆಚ್ಚು ದಿನ ಬದುಕಿರಲಿಲ್ಲ; ಹುಚ್ಚು ಹಿಡಿದಂತಾಗಿ ಮರ್ಮವೇದನೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿ ರೋಹಿಣಿಯು ಬಿದ್ದ ಪುಷ್ಕರಿಣಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಬಿದ್ದು ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡನು. (ಅ.೧೫)

ಪರಿಶಿಷ್ಟ

ಗೋವಿಂದಲಾಲನ ಆಸ್ತಿಯು ಅವನ ಸೋದರಿಯ ಮಗ ಶಶೀಕಾಂತನಿಗೆ ಬಂದಿತು. ಅವನು ಕಾಡುಬೆಳೆದುಕೊಂಡಿದ್ದ ಉದ್ಯಾನವನ್ನು ಸರಿಮಾಡಿಸಿ ಫಲಪುಷ್ಪ ಬಿಡುವ ಗಿಡಮರಗಳನ್ನು ಹಾಕಿಸಿ ಪ್ರಮೋದವನಕ್ಕೆ ಬದಲಾಗಿ ಮತ್ತೊಂದು ಮಂದಿರವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಸಿದನು. ಮಂದಿರದಲ್ಲಿ ದೇವದೇವಿಯರ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನಿಡಲಿಲ್ಲ ; ಹೇರಳವಾಗಿ ಹಣವನ್ನು ವೆಚ್ಚಮಾಡಿ ಬಂಗಾರದಲ್ಲಿ ಭ್ರಮರೆಯ ಪ್ರತಿಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಮುದ್ದಾಗಿ ಎರಕವೆರಸಿ ಮಂದಿರದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು. ಆ ಬಂಗಾರದ ಪ್ರತಿಮೆಯ ಪದತಳದಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಣಾಕ್ಷರಗಳಿಂದ ಕೆತ್ತಿಸಿದ್ದುದೇನೆಂದರೆ:-

"ಸುಖದಲ್ಲಿಯೂ ದುಃಖದಲ್ಲಿಯೂ ದೋಷದಲ್ಲಿಯೂ

ಗುಣದಲ್ಲಿಯೂ ಯಾರು ಭ್ರಮರೆಗೆ ಸಮಾನರೋ ಅಂಥ

ವರಿಗೆ ಈ ಸ್ವರ್ಣ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ದಾನಮಾಡುವೆನು"

ಎಂದು.

ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ಓದಿದ ಕೂಡಲೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಗೋವಿಂದಲಾಲ ರೋಹಿಣಿ ಭ್ರಮರೆ ಇವರೇ ಮುಖ್ಯ ಪಾತ್ರಗಳೆಂಬುದೂ, ಗೋವಿಂದಲಾಲನು ಸಾದ್ವಿಯಾದ ತನ್ನ ಹೆಂಡತಿಯ ಪ್ರೇಮವನ್ನು ಅರಿಯದೆ ಬರಿಯ ರೂಪಿಗೆ ಮರುಳಾಗಿ ರೋಹಿಣಿಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ಹೋಗಲು ಬಂಗಾರದಂತಹ ಸಂಸಾರವು ಹಾಳಾಗಿ ಹೋದದ್ದೇ ಕಥಾವಸ್ತುವೆಂಬುದೂ ಗೊತ್ತಾಗುವುದು. ಮಿಕ್ಕ ಘಟನೆಗಳೂ ಪಾತ್ರಗಳೂ ಕಥೆಯನ್ನು ಚಚ್ಚೌಕವಾಗಿ ಬೆಳೆಸುವುದಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ; ವಿಷವೃಕ್ಷದಲ್ಲಿಯೂ ಹೀಗೆಯೇ, ನಾಗೇಂದ್ರನು ಸೂರ್ಯಮುಖಿಯ ಸ್ಥಾಯಿಯಾದ ಪ್ರೇಮವನ್ನು ಅರಿಯದೆ ವಿಧವೆಯಾದ ಕುಂದನಂದಿನಿಯ ರೂಪಕ್ಕೆ ಮೋಹಗೊಂಡು ಅನರ್ಥಕ್ಕೆ ಕಾರಣನಾಗುವನು. ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಕುಂದೆಯನ್ನು ಸೂರ್ಯಮುಖಿಯೇ ಮದುವೆಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತಾಳೆ. ಇದರಿಂದ ನಾಗೇಂದ್ರನ ಪಾಪದಲ್ಲಿ ತೀಕ್ಷ್ಣತೆಯು ಕಡಿಮೆಯಾಯಿತೋ ಎಂಬಂತೆ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕುಂದೆಯು ಸಾಯುವಳು. ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಅಪಾರವಾದ ದುಃಖವೂ ಕಷ್ಟವೂ ಮೇಲೆ ಮೇಲೆ ಒದಗಿ ಬಂದರೂ ಕುಂದನಂದಿನಿಯ ಮರಣಾನಂತರ ನಾಗೇಂದ್ರನ ಸಂಸಾರವು ನೆಟ್ಟಗಾಯಿತೆಂದೂ ಅಲ್ಲಿಂದ ಅವನು ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಹೊಂದಿ ಹೆಚ್ಚು ಸುಖಿಯಾಗಿದ್ದನೆಂದೂ ಊಹಿಸಬಹುದು. ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳುಳ್ಳ ಕಮಲಮಣಿ ಶ್ರೀಶರು ಸುಖವಾಗಿದ್ದರು. ಅವೆರಡೂ ಇಲ್ಲದ ದೇವೇಂದ್ರ ಹೀರೆಯರು ಹಾಳಾದರು. ಇಲ್ಲಿ ಹಾಗಲ್ಲ; ಸರ್ವನಾಶ. ಗೋವಿಂದಲಾಲನಲ್ಲಿ ನಾಗೇಂದ್ರ ದೇವೇಂದ್ರರಿಬ್ಬರೂ ಅವತಾರ ಮಾಡಿದ್ದರೆಂದು ಹೇಳಬಹುದು. ಇದರಂತೆ ಭ್ರಮರೆಯಲ್ಲಿ ಕಮಲಮಣಿ ಸೂರ್ಯಮುಖಿಯರ ಗುಣಗಳೂ ರೋಹಿಣಿಯಲ್ಲಿ ಹೀರೆ ಕುಂದೆಯರ ಗುಣಗಳೂ ಸೇರಿವೆ. ಮೊದಲಿನಿಂದಲೂ ಪ್ರಪಂಚದ ಅನುಭವವಿಲ್ಲದೆ ಐಶ್ವರ್ಯದಲ್ಲಿಯೇ ಬೆಳೆದು ಚಿತ್ತ ಸಂಯಮ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಷ್ಟು ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿಲ್ಲದೆ ಗೋವಿಂದಲಾಲನು ವಿಷವೃಕ್ಷದ ಫಲವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಬೇಕಾಯಿತು. ನಾಗೇಂದ್ರನಂತೆ ಅವನೂ ದೀನಾನಾಥೆಯಾದ ಒಬ್ಬ ಹೆಂಗಸನ್ನು ಕಷ್ಟದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ತಾನೇ ಕಷ್ಟಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕಿ ಪಾಪ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಪಾರಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಪ್ರಯತ್ನಪಟ್ಟನು. ಆದರೆ ಅದು ನಡೆಯಲಿಲ್ಲ. ದೈವೇಚ್ಛೆಯು ಬೇರೆಯಿದ್ದಿತು. ಘಟನಾವಳಿಗಳು ಅದಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಬಂದೊದಗಿ ಅವನನ್ನು ಕಟ್ಟಿಹಾಕಿದುವು- ಸುಖಾಭಿಲಾಷಿಣಿಯಾದ ರೋಹಿಣಿಯು ವಿಧವೆಯಾಗಿ ಅವನ ಮನೆಯ ಹತ್ತಿರವೇ ಏಕೆ ಇರಬೇಕು? ಅವಳು ಅಳುತ್ತಿದ್ದದ್ದು ಅವನ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಏಕೆ ಬೀಳಬೇಕು? ಅವಳು ಉಯಿಲನ್ನು ಕದಿಯುವುದಕ್ಕೆ ಬಂದು ಸಿಕ್ಕಿ ಗೋವಿಂದಲಾಲನು ಬಿಡಿಸುವಂತೇಕಾಗಬೇಕು? ಕೊಳದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಾಗ ಜೀವ ಹೋಗದೆ ಉಳಿದುಕೊಂಡು, ಗೋವಿಂದಲಾಲನೇ ಬಂದು ಏಕೆ ಅವಳನ್ನು ಬದುಕಿಸಬೇಕು? ಕಲ್ಕತ್ತೆಗೆ ಹೋಗೆಂದರೂ ಅವಳು ಹೋಗದೆ ಗೋವಿಂದಲಾಲನ ಎದುರಿಗೇ ಇರುವಂತೇಕಾಗಬೇಕು? ಅವನ ತಾಯಿಯು ಮಗನಿಗೂ ಸೊಸೆಗೂ ಬುದ್ಧಿಹೇಳಿ ಸಂಸಾರವನ್ನು ನೆಟ್ಟಗೆ ಮಾಡದೆ ತಾನೇ ಮುರಿತುಕೊಂಡು ಕಾಶಿಗೇಕೆ ಓಡಿಹೋಗಬೇಕು ? ಮೊದಲು ಅಚಲವಾದ ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ಸುಖವಾಗಿ ಸಂಸಾರಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಭ್ರಮರೆ ಗೋವಿಂದಲಾಲರಿಗೆ ಸಮಯದಲ್ಲೇಕೆ ಬುದ್ಧಿಯು ವಕ್ರವಾಗಬೇಕು ? ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲವೂ ದೈವಸಂಕಲ್ಪಿತವೆಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಗ್ರಂಥಕರ್ತನು ‘ವಿಷವೃಕ್ಷ’ದಲ್ಲಿಯೂ ಸೂಚಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ವಿಧಿಯ ಹೆಸರು ಹೇಳಿಕೊಂಡು ತನ್ನ ಪಾಪಕ್ಕೆ ಶಿಕ್ಷೆಯನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಹಾಗಿಲ್ಲ.

“ಕವಿಗಳು ಲೋಕಕ್ಕೆ ಧರ್ಮದರ್ಶಕರು. ಆದರೆ ಆ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಮಾತ್ರ ಯಾರೂ ಅವರನ್ನು ಕರೆಯರು” ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವು ಜನರ ಅಜ್ಞತೆಯಲ್ಲ, ಕೃತಘ್ನತೆಯಲ್ಲ ; ಕವಿಯ ಮಹಿಮೆ. ಅವನು ರಸಪ್ರಯೋಗಾದಿಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲ ಒಬ್ಬ ವೈದ್ಯಶ್ರೇಷ್ಠ; ಅವನ ಜೀವನ ವಿಮರ್ಶ ರಸಾಯನವು ಬಹು ಸಿಹಿ; ಜನರು ಮಕ್ಕಳಂತೆ ಸಿಹಿಗೆ ಆಸೆಪಟ್ಟು ಅದನ್ನು ತಿಂದು ಬಾಯಿಚಪ್ಪರಿಸುವರು. ಔಷಧಿಯು ಮಾಡುವ ಕೆಲಸವನ್ನೇನೋ ಮಾಡಿಬಿಡುವುದು; ಮತ್ತಷ್ಟು ಚೆನ್ನಾಗಿಯೇ ಮಾಡುವುದು ; ಆದರೆ ತಿನ್ನುವವರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಅದು ಔಷಧಿಯೆಂಬ ಪರಿಜ್ಞಾನವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಸಿಹಿಯ ಮೇಲೆಯೇ ಗಮನ. ಇದನ್ನೇ ಬೇರೋಂದು ಉಪಮಾನದಲ್ಲಿ ಕಾವ್ಯಪ್ರಕಾಶಕಾರರು “ಕಾಂತಾ ಸಮಿತತಯೋಪದೇಶಯುಜೇ” ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ಪ್ರಕೃತದಲ್ಲಿ ಬಂಕಿಮಚಂದ್ರರ ಉಪದೇಶವೇನು ಎಂಬುದನ್ನು ನೋಡೋಣ. ಇದನ್ನು ವಿಷವೃಕ್ಷದ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿರುವಂತೆ ಇಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಿಯೂ ಇಲ್ಲ, ಸಮನ್ವಯ ಮಾಡಿ ತೋರಿಸಿಯೂ ಇಲ್ಲ. ಆದರೂ ಅದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ಪ್ರಥಮತಃ, ದೇಶದಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ಕಿವಿಯಿಂದ ಬಾಯಿಗೂ ಬಾಯಿಂದ ಕಿವಿಗೂ ಬಂದು ಬಿದ್ದು ಓಡಿಯಾಡುತ್ತಿರುವ ‘ಸಮಾಜ ಸಂಸ್ಕಾರ’ವನ್ನು ಅವರು ಅನುಮೋದಿಸುವವರಲ್ಲವೆಂದು ಹೇಳಬಹುದು. “ವಿಧವಾ ವಿವಾಹವು ಆಗಬಹುದೆಂದು ಹೇಳುವವರಿಲ್ಲ ಪಂಡಿತರಾಗುವುದಾದರೆ ಮೂರ್ಖರು ಉಳಿಯುವವರು ಯಾರು?” ಲೋಕಸಂಗ್ರಹ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನೇ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು, ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಕಷ್ಟ ಪರಿಹಾರಮಾಡುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದಲೆ, ಕನಿಕರಪಡುತ್ತಾ, ಈ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಕೈ ಹಾಕುವವರು ಎಷ್ಟು ಜನ? ದೇವೇಂದ್ರನಂಥ ತೊಂಡುದನಗಳು ತಾರಾಚರಣನಂತ ಮಂಕುದಾಸಯ್ಯಗಳು , ನಾಗೇಂದ್ರ ಗೋವಿಂದಲಾಲರಂತ ಪ್ರಪಂಚಾನುಭವವಿಲ್ಲದ, ತಲೆತಾಕಿಲ್ಲದ, ತಮ್ಮ ಪಾಲಿಗೆ ಬಂದ ರತ್ನದ ಬೆಲೆಯನ್ನು ಅರಿಯುವುದಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯತೆ ಇಲ್ಲದೆ, ಅಪ್ಪ ಸಂಪಾದಿಸಿದ ಆಸ್ತಿಯನ್ನು ಮನಸ್ಸುಬಂದಂತೆ ಖರ್ಚುಮಾಡಬಲ್ಲ ಹಣಗಾರರು; ಇಂಥವರೇ ಈ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾಜವನ್ನು ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡವುದಕ್ಕೆ ಹೊರಡುವವರು; ಇದರ ಪರಿಣಾಮ ಸಂಸಾರಸಂಹಾರ ಸಮಾಜ ಸಂಸ್ಕಾರವಲ್ಲ. ವಿಧವಾವಿವಾಹ ಆಗಬಹುದೆಂಬುದನ್ನು ಈ ಎರಡು ಕಥೆಗಳಿಂದ ಕವಿಯು ಉದಾಹರಿಸಿರುವಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ.

ವಿಧವೆಯರೆಲ್ಲರೂ ಮದುವೆಮಾಡಿಕೊಂಡೇ ತೀರಬೇಕೆಂದು ರಾಜಶಾಸನವು ಹೊಸದಾಗಿ ಏರ್ಪಾಡಾದರೂ ಎಲ್ಲಾ ವಿಧವೆಯರೂ ಮದುವೆಯಾಗರು; ಆ ಮಾತದಂತಿರಲಿ. ಅಂಥ ಶಾಸನದಿಂದಲೋ ಅಥವಾ ಮತ್ತಾವ ಕಾರಣದಿಂದಲೋ ನಮ್ಮ ರೀತಿ ನೀತಿಗಳೆಲ್ಲಾ ಮಾರ್ಪಟ್ಟು ವಿಧವಾ ವಿವಾಹದಲ್ಲಿ ಪಾಪಬುದ್ದಿಯೂ ಎಗ್ಗೂ ಅಳಿದುಹೋಗುವ ಕಾಲ ಬರುವತನಕ, ಜನರ ನಡವಳಿಕೆ ಹೇಗೆ ಇರಬೇಕು? ಇಬ್ಬರು ಅರಸಿಕರು ಸೇರಿದರೆ ಯಾವ ಮಾತೂ ಇಲ್ಲ ; ಇಬ್ಬರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು ಮಾತ್ರ ರಸಿಕರಾಗಿದ್ದರೆ ಒಂಟಿ ಕೈಯಿನ ಚಪ್ಪಾಳೆಯಾಗುವುದು. ಹಾಗಲ್ಲದೆ ಉಭಯ ಪಕ್ಷದವರೂ ರಸಿಕರಾಗಿದ್ದರೆ? ಅಥವಾ ಹಾಲಿಗೆ ಕಲ್ಲುಸಕ್ಕರೆಯು ಬಿದ್ದು ಕರಗಿ ಒಂದಾಗಿ ಹೋದರೆ ? ವಿಧಿಯು ತಾನೇ ಗೌಳಿಗನ ಮನೆಗೆ ಹೋಗಿ ಹಾಲನ್ನು ಕರೆದು ತಂದು, ಅಂಗಡಿಗೆ ಹೋಗಿ ಕಲ್ಲುಸಕ್ಕರೆಯನ್ನು ಕೊಂಡುತಂದು, ಬೇಡ ಬೇಡವೆಂದರೂ ಅದನ್ನು ಕುಟ್ಟಿ ಪುಡಿಮಾಡಿ ಆ ನೊರೆ ನೊರೆಯಾದ ಹಾಲಿಗೆ ಹಾಕಿ ಕಿಲಕಿಲನೆ ನಕ್ಕು ತಮಾಷೆ ಮಾಡಿ ನೋಡಿದರೆ ? ಸಕ್ಕರೆಯ ಬೊಂಬೆಗಳನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಮಕ್ಕಳು ಆಡುತ್ತಿದ್ದು ಕೊನೆಗೆ ಮುರಿದು ಬಾಯಿಗೆ ಹಾಕಿಕೊಂಡು ಬಿಡುವಂತೆ, ಆ ಹಾಲು ಸಕ್ಕರೆಯನ್ನು ಅದು ತನ್ನ ಬಾಯಿಗೆ ಬಸಿದುಕೊಂಡುಬಿಟ್ಟರೆ? ತಪ್ಪು ಹಾಲಿನದೋ, ಕಲ್ಲುಸಕ್ಕರೆಯದೋ? ದ್ರವದ್ರವ್ಯವಾಗಿ ಬೆಳ್ಳಗೆ ರುಚಿಕರವಾಗಿರುವುದು ಹಾಲಿನ ತಪ್ಪೇ ? ಕಲ್ಲಿನಹಾಗಿದ್ದರೂ ಸಿಹಿಸಕ್ಕರೆಯಾಗಿ ದ್ರವದ್ರವ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದರೆ ಕರಗಿ ಹೋಗುವಂತಿರುವುದು ಕಲ್ಲುಸಕ್ಕರೆಯ ತಪ್ಪೊ? ಶಿಕ್ಷೆಯಾಗಬೇಕಾದದ್ದು ಯಾವುದಕ್ಕೆ ? ಇಲ್ಲ, ಶಿಕ್ಷೆಯೇ ಇಲ್ಲವೋ? ಅಥವಾ ಆ ವಿಧಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ಶಿಕ್ಷಿಸೋಣವೋ? ಕೈಗೆ ಸಿಕ್ಕಿದರೆ ಎಲ್ಲರೂ ಶಿಕ್ಷಿಸಿಯಾರು! ಆದರೆ ಅದು ಸಿಕ್ಕದು : ಸಿದ್ಧವಾಗಿದ್ದ ಹಾಲನ್ನು ಅಭ್ಯಾಸವಾದ ಬೆಕ್ಕಿನಂತೆ ನಿಶ್ಯಬ್ದವಾಗಿಯೂ ನಿಶ್ಚಿಂತೆಯಾಗಿಯೂ ಕುಡಿದು ಬಾಯಿ ಚಪ್ಪರಿಸುತ್ತಾ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗಿಬಿಡುವುದು. ಹಾಲಿಗೂ ಶಿಕ್ಷೆ, ಸಕ್ಕರೆಗೂ ಶಿಕ್ಷೆ, ಅವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಡದಿದ್ದವರಿಗೂ ಶಿಕ್ಷೆ.

ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಅಪರಾಧವು ಯಾರದು? (ವಿಧಿಯಮಾತು ಸದ್ಯಕ್ಕೆ ಹಾಗಿರಲಿ). ಸಕ್ಕರೆಯು ತಾನು ಪುಡಿಯಾಗಿರಕೂಡದೆಂದೂ, ಕರಗದಂತೆ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿರಬೇಕೆಂದೂ, ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ತಪ್ಪೆಂದೂ ಕವಿಯು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಡುವಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ’ವಿಷವೃಕ್ಷ’ದಲ್ಲಿ ಹುಡುಗಿಯಾದ ಕುಂದೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸಡಿಲಬಿಡುವವನು ನಾಗೇಂದ್ರ; ಇಲ್ಲಿ, ರೋಹಿಣಿಯಲ್ಲಿ ಚಾಪಲ್ಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡಿದವನು ಹರಲಾಲ; ಪ್ರಣಯವು ಬೆಳೆಯುವುದಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶಕೊಟ್ಟವನು ಗೋವಿಂದಲಾಲ; ಹೀರೆ ರೋಹಿಣಿಯರೇನೋ ವಿಧವೆಯರಾದರೂ ವಿಧವೆಯರಂತಿರದೆ ಸುಖಲಾಲಸೆಯರಾಗಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಈ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಪುರುಷರು ತಮ್ಮ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಬಿಗಿಹಿಡಿದುಕೊಂಡಿದ್ದರೆ ತಮಗೂ ತಮ್ಮನ್ನು ನೆಚ್ಚಿಕೊಂಡಿದ್ದವರಿಗೂ ಅನರ್ಥವಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಪುರುಷನು ಹೆಚ್ಚು ಸುಲಭವಾಗಿ ಅಡ್ಡದಾರಿಗೆ ಬೀಳಬಹುದು. ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದ ಮಾತ್ರವೆ ಅದು ಕಾರ್ಯಕಾರಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ತನ್ನ ಜ್ಞಾನವನ್ನು – ಯುದ್ದಕ್ಕೆ ಮದ್ದುಗುಂಡುಗಳನ್ನು ತಾಯಾರುಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗಿಸುವಂತೆ – ಕುತರ್ಕಕ್ಕಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಸಬಹುದು: “ರೂಪದಲ್ಲಿ ಮೋಹಗೊಳ್ಳದಿರುವವರಾರು? ನಾವು ನಮ್ಮೆದುರಿಗೆ ಹಾರಾಡುವ ಹಳದಿ ನೀಲಿ ಬಣ್ಣಗಳಿಂದ ವಿಚಿತ್ರವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿರುವ ಪತಂಗದ ಹುಳುವನ್ನು ಕಂಡು ಅದರ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಮೋಹಗೊಳ್ಳುವೆವು. ನೀವು ಕುಸುಮಿತವಾಗಿರುವ ಆ ಕಾಮಿನಿಯ ಶಾಖೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಮುಗ್ಧರಾಗುವಿರಿ. ಅದರಿಂದ ದೋಷವೇನು? ರೂಪವು ಮೋಹಗೊಳಿಸುವದಕ್ಕೆ ಸಲುವಾಗಿಯೇ ಉಂಟಾಗಿರುವುದು.” ಎಂದು ವಾದಿಸಬಹುದು. ಆದರೆ “ರಮಣಿಯು ಈಶ್ವರನ ಕೀರ್ತಿಗೆ ಚರಮೋತ್ಕರ್ಷಳು, ದೇವರ ಛಾಯೆ- ಪುರುಷನು ದೇವರ ಸೃಷ್ಟಿಮಾತ್ರ” ಕೆಲವು ವೇಳೆ, ರಮಣಿಯ ಕ್ಷಮಾ (ಭೂಮಿ, ಮಣ್ಣು)- ಮಾಯಾ, ದೆವ್ವದ ಛಾಯೆ- ಆಗಿರುವುದೂ ಉಂಟು. ಪ್ರಪಂಚವು ಸೃಷ್ಟಿಯಾದಂದಿನಿಂದ ಇಂದಿನವರೆಗೆ ಅಂಥ ಮಹಾರಾಯತಿಯರು ಎಷ್ಟೋ ಪುರುಷರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿಯೂ, ಸಂಸಾರದಲ್ಲಿಯೂ ಗಾಢಾಂಧಕಾರವನ್ನು ತಂದು ತುಂಬಿರುವರು . ಶ್ರಿಮತೀ ಹೈಮವತೀ ದೇವಿಯೇ (ದೇವೇಂದ್ರನ ಹೆಂಡತಿ) ಇದಕ್ಕೆ ಉದಾಹರಣೆ; ಇದನ್ನು ಗ್ರಂಥಕರ್ತನು ಬಲ್ಲನು; ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಅವನ ಇಷ್ಟಪ್ರಾಪ್ತಿಗೆ ಅದು ಸಾಧಕವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕೊಸ್ಕರ ಅಂಥವರ ಮಾತನ್ನು ಎತ್ತಿಲ್ಲ.

ಒಟ್ಟಿನ ಮೇಲೆ , ಗಂಡಸಿನಲ್ಲಿ ದೌರ್ಬಲ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಅವನು ಕಲಿಯತಕ್ಕ ಪಾಠಗಳು ಬಹಳವಿವೆಯೆಂದು ಹೇಳಿದ ಹಾಗಾಯಿತು. ಸಂಸಾರದ ಸೂತ್ರಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡಿರುವ ಕುಟುಂಬದ ಯಜಮಾನನು ವಿವೇಕಿಯಾಗಿರಬೇಕಾದದ್ದು ಅತ್ಯಂತ ಅವಶ್ಯಕ. ದೌರ್ಬಲ್ಯವು ಸ್ತ್ರೀಪುರುಷರಿಬ್ಬರಿಗೂ ಸಾಮಾನ್ಯವಾದದ್ದಾದರೂ, ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಆರ್ಯ ಧರ್ಮವೂ ಸಮಾಜ ರೀತಿನೀತಿಗಳೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಲೆಕೆಳಕಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ನಮ್ಮ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಪುರುಷರಷ್ಟೇ ಸ್ವತಂತ್ರೆಯರು ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚು ಸ್ವತಂತ್ರೆಯರು ಆಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಎಂದರೆ ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ನಮ್ಮ ಸ್ತ್ರೀಯರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಪತಿಯ ಅಧೀನದಲ್ಲಿರುವರೋ, ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಕವಿಗಳು ಹಿಂದೂ ಸ್ತ್ರೀಯರಲ್ಲಿರುವ ಗುಣವನ್ನೇ , ಪುರುಷರಲ್ಲಿರಬಹುದಾದ ಅವಿವೇಕವನ್ನೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾ ಹೋಗಲಿ; ಅದರಿಂದ ಪುರುಷರಿಗೆ ಅವಮಾನವಿಲ್ಲ.

ಕೃಷ್ಣಕಾಂತನ ಉಯಿಲು “ವಿಷವೃಕ್ಷ” ದಂತೆಯೇ ಇದ್ದರೂ ಅದರಷ್ಟು ಸರ್ವಾಂಗಸುಂದರವಲ್ಲ. ಆ ಕೋಮಲತೆ ಇಲ್ಲ. ಆ ಪುಷ್ಟಿ ಇಲ್ಲ, ಆ ರಸ ಆ ವರ್ಣನೆಗಳಿಲ್ಲ; ಇದು ಹೂವಿನ ಕಾಲವೆಲ್ಲಾ ಮುಗಿದು ಗಿಡವು ಮರೆತು ಹೋದ ಮೇಲೆ ಬಿಡುವ ಪೀಚು ಹೂವಿನಂತೆಯೂ , ಎಲ್ಲಿಯೋ ಸಂದಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಕೊಂಡು ಸಾಕಾದಷ್ಟು ಗಾಳಿ ಬೆಳಕುಗಳಿಲ್ಲದೆ ಬೆಳೆದ, ಅಪುಷ್ಟವಾದ, ಅಷ್ಟೊಂದು ಮಧುರವಲ್ಲದ ಹಣ್ಣಿನಂತೆಯೂ ಇದೆಯೆಂದು ಹೇಳಬಹುದು. ಆದರೆ ಸುಮತಿ ಕುಮತಿಯರನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿ ಮನುಷ್ಯನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಏಳುವ ವಿಚಾರ ತರಂಗಗಳನ್ನು ಅವರ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿಸಿರುವುದು ಬಹು ಸೊಗಸಾಗಿದೆ. ಹಾಸ್ಯವು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಬಂದೇ ಬರುತ್ತದೆ ; ಕಥೆಯು ಇದಕ್ಕಿಂತ ಇನ್ನೂ ಘೋರವಾಗಿದ್ದರೂ ಅದು ಬಂದೇ ಬರುತ್ತಿತ್ತೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ; ಅದು ಕೆಲವರ ಸ್ವಭಾವ ; ಅವರನ್ನು ಗಲ್ಲಿಗೆ ಹಾಕುವುದಕ್ಕೆಂದು ಎಳೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಆಗಲೂ ವಿನೋದವನ್ನು ಬಿಡರು; ಅವರು ಅಳುವಿನಲ್ಲಿಯೂ ನಗಬಲ್ಲರು. ಈ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿನ ಹಾಸ್ಯಕ್ಕೆ ಕೆಲವು ಉದಾಹರಣೆಗಳು :-

೧. ರೋಹಿಣಿ- (ಹರಲಾಲನನ್ನು ಕುರಿತು) ವಿಧವೆಯಾಗಲಿ, ಸಧವೆಯಾಗಲಿ- ಎಂದರೆ, ವಿಧವೆಯಾಗಲಿ ಕನ್ಯೆಯೇ ಆಗಲಿ - (ನೀನು) ಒಂದು ಮದುವೆಯನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಸಂಸಾರಿಯಾಗಿರುವುದು ಒಳ್ಳೆಯದು.

೨. (ಕೃಷ್ಣಕಾಂತನು ಅಫೀಮನ್ನು ಸೇವಿಸಿ ಮತ್ತನಾಗಿದ್ದಾಗ) ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಗನಾದ ವಿಷ್ಣುವು ಬಂದು ವೃಷಭಾರೂಢನಾದ ಮಹಾದೇವನಿಂದ ಒಂದು ಡಬ್ಬಾ ತುಂಬ ಅಫೀಮನ್ನು ಸಾಲವಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನೆಲ್ಲಾ ಅವಧಿಕ್ರಯದಿಂದ ಭೋಗ್ಯಮಾಡಿದ್ದ ಹಾಗೂ ಆದರೆ ಮಹಾದೇವನು ದಾವಾ ಮಾಡಿ ಅವಧಿಕ್ರಯವನ್ನು ಊರ್ಜಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಗಾಂಜಾದ ಅಮಲಿನಲ್ಲಿ ಮರೆತು ಹೋದನೆಂಬುದಾಗಿಯೂ ಭಾವಿಸಿಕೊಂಡನು.

೩. ಯಾರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ದಾಸಿಯರಿಲ್ಲವೋ ಅಂಥವರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ವಂಚನೆ ಸುಳ್ಳುಸಮಾಚಾರ ಕದನ ಕೊಳೆ ಈ ನಾಲ್ಕೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಈ ನಾಲ್ಕು ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನೂ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬ ದಾಸಿಯಲ್ಲಿ ಸೃಷ್ಟಿಸಿರುವನು. ಯಾರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಮಂದಿ ದಾಸಿಯರಿರುವರೋ ಆ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯವೂ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರ ಯುದ್ಧವಾಗುತ್ತಿರುವುದು. ನಿತ್ಯವೂ ರಾವಣ ವಧೆ; ಭೀಮರೂಪಿಣಿಯಾದ ದಾಸಿಯೊಬ್ಬಳು ಸರ್ವದಾ ಸಮ್ಮಾರ್ಜನೀ ಎಂಬ ಗದೆಯನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು ಗೃಹ ರಣಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ತಿರುಗಾಡುತ್ತಿರುವಳು...

೪. ಬರಿದಾದ ಕೊಡದಲ್ಲಿ ನೀರನ್ನು ತುಂಬುವುದಕ್ಕೆ ಹೋದರೆ, ಅದು ಮಣ್ಣಿನ ಕೊಡವಾಗಿದ್ದರೂ ಮನುಷ್ಯ ಕೊಡವಾಗಿದ್ದರೂ ಹೀಗೆಯೇ ಅಡ್ಡಿಮಾಡುವುದು.

೫. ಗೋವಿಂದಲಾಲ- ಭ್ರಮರೆ, ಬೈಗಳನ್ನು ತಿಂದು ನಮ್ಮವರು ಹೊಟ್ಟೆ ತುಂಬಿಕೊಳ್ಳುವವರಾಗಿದ್ದರೆ, ಇಷ್ಟು ದಿನಕ್ಕಾಗಲೇ ದೇಶದವರಿಗೆಲ್ಲಾ ಅಜೀರ್ಣವುಂಟಾಗಿ ಎಲ್ಲರೂ ಸತ್ತು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು. ನಮ್ಮವರ ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಬೈಗಳು ಬೇಗನೆ ಜೀರ್ಣವಾಗತಕ್ಕ ಪದಾರ್ಥ.

೬. ದಾಡೀಧಾರಿಯು. . . ಶ್ಮಶ್ರುವಿನ ಅಂಧಕಾರದ ಮಧ್ಯದಿಂದ ತುಷಾರದಂತೆ ಧವಳವಾಗಿದ್ದ ದಂತಗಳನ್ನು ತೋರುತ್ತಾ ವೃಷಭ ದುರ್ಲಭವಾದ ಕಂಠಸ್ವರವನ್ನೆತ್ತಿದನು.

ಇನ್ನು ಈ ಗ್ರಂಥದ ಶೈಲಿಯನ್ನು ಕುರಿತು ಒಂದು ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ ಈ ವಿಮರ್ಶೆಯನ್ನು ಮುಗಿಸಿಬಿಡುವೆವು. ಬಂಗಾಳಿ ಬಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಕೃತ ಶಬ್ದಗಳು ಹೇರಳವಾಗಿ ಬರುತ್ತವೆ. ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ತರ್ಜುಮೆ ಮಾಡುವಾಗ ಆ ಶಬ್ದಗಳನ್ನೇ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡರೆ ಕನ್ನಡ ಶೈಲಿಯು ಸಂಸ್ಕೃತಭೂಯಿಷ್ಠವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂಸ್ಕೃತವನ್ನು ಸೇರಿಸುವುದು ತಪ್ಪೆಂದಲ್ಲ; ಸಂಸ್ಕೃತದ ಸಹಾಯವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಎಲ್ಲಾ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳನ್ನೂ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸುವ ಬಗೆ ಹೇಗೆ? ಆದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ವಿವೇಚನೆ ಬೇಕು. ಎಲ್ಲಿ ಸುಲಭವಾದ ಕನ್ನಡ ಮಾತುಗಳಿಂದಲೇ ಅರ್ಥವನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದು ಸಾಧ್ಯವೋ ಅಲ್ಲಿ ಅನಾವಶ್ಯಕವಾಗಿ ಸಂಸ್ಕೃತವನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಬಾರದು. ಮll ವೆಂಕಟಾಚಾರ್ಯರು ಬಂಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ ಬರುವ ಬಹು ಸಂಸ್ಕೃತ ಶಬ್ದಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗಿಸಿ ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಪುಷ್ಟೀಕರಿಸಿದರು. ಈ ಮಧ್ಯೆ ಅವಶ್ಯಕವಲ್ಲದ ಪೆಡಸಾದ ಸಂಸ್ಕೃತ ಶಬ್ದಗಳು ಬಂದು ತುಂಬಿಕೊಂಡುವು. ಇದನ್ನು ಅವರ ಮಿತ್ರರು ಕೆಲವರು ಗಮನಕ್ಕೆ ತಂದಂತೆಯೂ ಆವಾಗ ಅವರು ಕನ್ನಡ ಪದಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಪ್ರಯತ್ನಪಟ್ಟಂತೆಯೂ ತೋರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯತ್ನ ಪುರಸ್ಸರವಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಕೆಲವು ಅಪ್ರಸಿದ್ದವಾದ ಕನ್ನಡ ಪದಗಳು ಬಂದು ಸೇರಿದುವು-

ಹರಳಿಸು, ಮೊಗವಣಿಗ, ಅಲರ್ಮೊಗ, ಮೊವಲಿಡಿದು ಅಲರ್ದ, ಸೋಸವ, ಕಣ್ಣೆವಂತಿಯ ಕಣ್ತಣಿವಾದ ನೋಟ, ಅಚ್ಚುಳಾಯಿತ, ಅಟ್ಟೆಡ, ಅಟ್ಟುಲಿಗಿ, ಚಿಹಿಲು, ಹಳವಿಸು, ಹೆಳಿಗೆ, ಮೊಯಿಲು, ಸೆಗಳಿಗೆ, ಗಳುಸಾಳು, ಕೊರಿಪಿಡಿ , ಅರುದಲೆ, ಚಾಂಗಳ – ಇತ್ಯಾದಿ.

ಹೊಸಗನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಬರೆಯುವುದಕ್ಕೆಂದು ಹೊರಟು, ಪಂಡಿತ ಪಾಮರರೆಲ್ಲರೂ ಓದಲೆಂದು ಗದ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಥೆ ಬರೆಯುವುದಕ್ಕೆ ಹೊರಟು, ಅದರಲ್ಲಿ ಇಂಥ ಕನ್ನಡ ಪದಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುವುದು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತೋರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವುಗಳಿಗೆ ಬದಲಾಗಿ ಸಂಸ್ಕೃತ ಪದಗಳನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸುವುದು ಎಷ್ಟೋ ಮೇಲು.

ಕಮಪರಮವಶಂ ನ ವಿಪ್ರಕುರ್ಯುಃ

ವಿಭುಮಪಿ ತಂ ಯದಮೀ ಸ್ಪೃಶಂತಿ ಭಾವಾಃ !

(ಕುಮಾರಸಂಭವ ೬-೯೫)

ವಸಂಥ ಕುಸುಮಾಂಜಲಿ

“ಈ ಚಿಕ್ಕ ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಭಾಗಗಳಿವೆ. ಮೊದಲನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಜೀವನ ತತ್ವಾಲೋಚನೆಯೂ, ಎರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ಆಧುನಿಕ ಭಾರತೀಯ ಮಹಾಪುರುಷ ವಿಷಯಕವಾದ ಕವಿತೆಗಳೂ ಇವೆ...... ಮೊದಲನೆಯ ಭಾಗವು ಉತ್ತಮವಾದ ಜೀವನಕ್ರಮದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.” ಎರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಕ್ಷೇತ್ರ ಕರ್ಮಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಮಾನವ ಸೇವೆಯನ್ನು ಕೈಕೊಂಡ ಆಧುನಿಕರಾದ ಕೆಲವು ಮಹನೀಯರ ಗುಣಪ್ರಶಂಸೆಗಳೂ ‘ವಂದೇ ಮಾತರಂ’ ದೇಶಭಕ್ತಿ ಪ್ರತಿಕಜ್ಞಾ ‘ಪಂಚಕ’ ‘ಭಕ್ತನ ಹಾರೈಕೆ’ ಎಂಬ ಇತರ ಮೂರು ಪದ್ಯಗಳೂ ಇವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಭಕ್ತನ ಹಾರೈಕೆಯು ಮೊದಲನೆಯ ಭಾಗಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚು ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟದ್ದು.

ವಸಂತಕುಸುಮಾಂಜಲಿ ಎಂಬ ಹೆಸರಿದ್ದರೂ ಇದರಿಂದ ಬರುವ ಆನಂದವು ವಸಂತದ ಕುಸುಮಾಮೋದವನ್ನೂ ಚಂಚಲ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನೂ ಕೋಕಿಲಗಾನವನ್ನೂ ಅನುಭವಿಸಿ ಉಂಟಾಗುವ ಮೋಹಕ್ಕೆ ಸದೃಶವಲ್ಲ. ಇದರಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವುದು ಜ್ಯೋತ್ಸ್ನಾವತಿಯ ದೂತಿಯಾದ ಪಶ್ಚಿಮ ದಗಂಗನೆಯ ಉಜ್ವಲಮುಖರಾಗವಲ್ಲ; ಅನಂತವಾದ ಅಂತರಿಕ್ಷದ- ಸ್ನಿಗ್ಧಕಾಂತಿ. ಹರಿಣಗಳು ಹಾರಾಡುವ ಹಸುರು ಹುಲ್ಲುಗಾವಲಿನಲ್ಲಿ ಪಳಪಳನೆ ತಳತಳನೆ ಹರಿಯುವ ಹೊಳೆಯ ಚಪಲತೆಯಲ್ಲಿ ; ಮಹಾಮಹಿಮಶಾಲಿಯಾದರೂ ಮೇರೆ ಮೀರದೆ ಅಖಂಡವಾಗಿ ನಿಂತಿರುವ ಸಮುದ್ರರಾಜನ ಘನಗಾಂಭೀರ್ಯ ಮೋಹಿನೀ ಗಾನವಲ್ಲ; ಸರ್ವವೇದಾಂತಸಾರಸಂಗ್ರಹ.

ಮನುಷ್ಯನು ವಿಷಯಾನುಭವ ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ತವಕಪಡುತ್ತಿರುವ ಬರಿಯ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಕಂತೆಯಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಅವಿಕಲೇಂದ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದರೂ

"ಯೇ ಯೇ ಕಾಮಾ ದುರ್ಲಭಾ ಮರ್ತ್ಯಲೋಕೇ ಸರ್ವಾನ್ ಕಾಮಾನ್ ಛಂಧತಃ ಪ್ರಾರ್ಥಯಸ್ವl ಇಮಾ ರಾಮಾಃ ಸರಥಾಃ ಸತೂರ್ಯಾಃ ನಹೀದೃಶಾ ಲಂಭನೀಯಾ ಮನುಷ್ಯೈಃ ll ಅಭಿರ್ಮತ್ಪ್ರತ್ತಾಭಿಃ ಪರಿಚಾರಯಸ್ವ....." ಎಂದು ಹೇಳಿದರೆ

"ಶ್ವೋಭಾವಾಮರ್ತ್ಯಸ್ಯ ಯದಂತಕೈತತ್ ಸರ್ವೇಂದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಜರಯಂತಿ ತೇಜಃ l ಅಪಿಂ ಸರ್ವಂ ಜೀವಿತಮಲ್ಪಮೇವ ತವೈವ ವಾಹಸ್ತವ ನೃತ್ಯಗೀತೇ ll "

ಎಂದು ಉತ್ತರ ಕೊಡುವ ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿಗಳೂ ಮಾನವ ಪ್ರಕೃತಿಗಳೂ ಇರುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳಿಗೆ ಇಂದ್ರಿಯ ಸುಖವು ತುಚ್ಛವಾಗುವುದು; ಬಾಹ್ಯವಿಷಯಗಳು ಹುಚ್ಚುಹಿಡಿಸವು. ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗೆ ತನ್ನ ಒಂದು ಅಂಶದಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಅಖಂಡಶಕ್ತಿಯು ತಾನೇ ತಾನಾದರೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಆಟವೆಲ್ಲಿಯದು ? ನಿಧಿನಿಕ್ಷೇಪಗಳಿಗೆ ಒಡೆಯನಾದ ಧನಾಧಿಪನು ತನ್ನ ಭಂಡಾರಕ್ಕೆ ಬೀಗಮುದ್ರೆಯನ್ನು ಹಾಕಿಬಿಟ್ಟರೆ ಅವನ ಪರಿವಾರದವರು ಅನುಭವಿಸುವ ಐಶ್ವರ್ಯ ಭೋಗವೆಲ್ಲಿಯದು? ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗೆ ಬೇಕಾದ ವಿಷಯಗಳು ಹೇಗೆ ಇವೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಅಂತರಾತ್ಮಕ್ಕೂ ಬೇಕಾದ ವಿಷಯಗಳಿವೆ; ಇವೆರಡರಿಂದಲೂ ಆನಂದ ಉಂಟು ಎಂಬುದನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರೆ, ಕಾವ್ಯದ ಉದ್ದೇಶವು ನೀತಿಭೋಧೆಯೋ ಆಹ್ಲಾದವೋ ಎಂಬ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಅನಾದಿಯಾಗಿರುವ ಜಗಳವು ನಿಂತು ಹೋಗುವುದೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ.

ಈ ಪದ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಕವಿತೆಗಳ ಭಾಷಾಂತರಗಳು; ಆದರೂ ಅವು ಭಾಷಾಂತರಗಳಂತಿಲ್ಲ. ಇದು ಉತ್ತಮವಾದ ಭಾಷಾಂತರದ ಲಕ್ಷಣವೆಂದು ಹೇಳುವುದು ಅನಾವಶ್ಯಕ . ಇವುಗಳಿಗೆ ರಾಗದ ಕಟ್ಟಿಲ್ಲ; ಯಾವ ರಾಗದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದರೆ ಅದೇ ರಾಗ; ಪರಿಶುದ್ಧವಾದ ಬಿಳಿಯ ವಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಯಾವ ಬಣ್ಣವನ್ನು ಹಾಕಿದರೂ ಒಪ್ಪುವುದು. ಹಾಗೆಯೇ ಬಿಟ್ಟರೆ ಅದೂ ರಮಣೀಯವೇ.

ತಮ್ಮಗ್ರಂಥವನ್ನು ಮll ಗುಂಡಪ್ಪನವರು ಬಡ ಹುಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇಂತ ಹುಲ್ಲನ್ನು ತಿಂದು ಕನ್ನಡ ನಾಡಿನ ದನಕರುಗಳು ಅಮೃತವನ್ನು ಕರೆಯುವಂತಾದರೆ ಸಾಕು.

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ಟೊಳ್ಳುಗಟ್ಟಿ ಅಥ್ವಾ ಮಕ್ಕಳಿಸ್ಕೂಲ್ ಮನೇಲಲ್ವೇ ?</h2>

ಇದು ಮll ಕೈಲಾಸಂ ಅವರಿಂದ ವಿರಚಿತವಾದ ಒಂದು ಗದ್ಯ ಸಾಮಾಜಿಕ ಪ್ರಹಸನ. ಇದರ ವಸ್ತುವು ಸಮಸಾಮಯಿಕ ಜೀವನದಿಂದ ತೆಗೆದುಕೊಂಡದ್ದೂ ನಮ್ಮ ಈಗಿನ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸದ ಹುಳುಕನ್ನು ತೆಗೆದು ತೋರಿಸುವ ಉದ್ದೇಶವುಳ್ಳದ್ದೂ ಆಗಿದೆ. ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನಲ್ಲಿ ಈಚೆಗೆ ಇಂಥ ಸಾಮಾಜಿಕ ನಾಟಕಗಳು ಬಹಳವಾಗಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೊಂದನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವುದಕ್ಕೂ ಬಹು ಕಾಲವೂ ಬಹು ದ್ರವ್ಯವೂ ಬಹು ಶ್ರಮವೂ ವೆಚ್ಚವಾಗುತ್ತಿವೆ- ಇವುಗಳ ವಿವರವನ್ನು ಕೇಳಿದರೆ ಬಡವರಾದ ನಮಗೆ ಮೈ ಜುಮ್ಮೆನ್ನುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ಇವುಗಳಿಂದ ಸಂಗೀತಶ್ರವಣ ಪ್ರಪಂಚ ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದ ಹಾಗೆ ಅನುಕರಣಮಾಡುವ ರಂಗದರ್ಶನ ಇವು ಹೊರತು ಇತರ ಉಪಯೋಗವು ಬಹಳ ಕಡಮೆಯೆಂದು ನಮ್ಮ ಭಾವನೆ. ಲೋಕವನ್ನು ಅನುಕರಣ ಮಾಡುವುದೂ ಜನಜೀವನವನ್ನು ವಿಮರ್ಶಿಸುವುದೂ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಸ್ವಭಾವೋದ್ದೇಶಗಳೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರೂ, ರಸದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಘನವಾದ ಉದ್ದೇಶದಿಂದಲೂ ನಮ್ಮ ಮುಂದಿರುವ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ವಿವೇಚಿಸಿ ಆರಿಸಿಕೊಂಡ ಹೊರತು ತಕ್ಕ ಫಲವು ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಕಂಡಕಂಡ ಹಣ್ಣುಗಳೆಲ್ಲಾ ರುಚಿಯಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಕಂಡಕಂಡ ನೋಟವೆಲ್ಲಾ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಇಂಪಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ; ಅದರಂತೆ ಲೋಕಾನುಕರಣ (Imitation of life) ಮಾಡತ್ತೇವೆಂದು ಹೊರಟು ಸಾರಹೀನವಾದ ರಸಹೀನವಾದ ಕಂಡಕಂಡ ವಸುವನ್ನೆಲ್ಲಾ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಹೊರಟರೆ ಅದು ಶುಷ್ಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನಲ್ಲಿ ಈಗ ಇಂಥ ನಾಟಕಗಳಲ್ಲಿಯೇ ಜನರಿಗೆ ಅಭಿರುಚಿ; ಆದರೆ ಜನಬಾಹುಳ್ಯದಿಂದಲೇ ಯೋಗ್ಯತಾಪರೀಕ್ಷೆ ಮಾಡುವ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ವಿವೇಕಿಗಳು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾಜನು ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಕವಿಯಾದವನು ತನ್ನ ಜವಾಬ್ಧಾರಿಯನ್ನು ಅರಿತು ಕೆಲಸ ಮಾಡಬೇಕು. “ರಾಜಾ ರಾಷ್ಟ್ರಸ್ಯ ಕಾರಣ” ಎಂಬುದು ನಿಜವಾದರೆ “ಕವೀ ರಾಷ್ಟ್ರಸ್ಯ ಕಾರಣಂ” ಎಂಬುದು ಅದಕ್ಕಿಂತ ಸಹಸ್ರದಷ್ಟು ನಿಜ. ಹಾಗಲ್ಲದೆ ಕವಿಯು, ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ಜನರ ಮೆಚ್ಚುಗೆಗೆ ಪಾತ್ರನಾದ ಕವಿಯು, ತತ್ಕಾಲಕ್ಕೆ ದೊಡ್ಡದಾಗಿ ಕಾಣುವ, ಚಪಲಗೊಳಿಸುವ ಅಥವಾ ಸಂಪಾದನೆಯನ್ನು ಕೊಡುವ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಅದರ ಮೇಲೆ ತನ್ನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಾ ಹೋದರೆ ಪರಿಣಾಮವು ಮಕ್ಕಳಾಟದಂತೆ ನಿಷ್ಪ್ರಯೋಜಕವಾಗಿಯೋ ಕೊನೆಗೆ ವಿಪರೀತವಾಗಿಯೋ ಆಗಬಹುದು. ಇಂತ ಉಚ್ಚ ಉದ್ದೇಶ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದೇ ನಮ್ಮವರು “ನಾನೃಷಿಃ ಕುರುತೇ ಕಾವ್ಯಂ” ಎಂದು ಹೇಳಿರುವುದು. ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯರಿಗೆ ಇದು ತಿಳಿಯದೆಂದಲ್ಲ; ಆದರೆ ಸದ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವರು ಬರೆಯುತ್ತಿರುವ ನಾಟಕಗಳನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಅವರಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ಗೌರವವು ಕಡಿಮೆಯಾಗುವಂತಿದೆ.

“ಟೊಳ್ಳುಗಟ್ಟಿ”ಯೂ ಇಂಥ ಒಂದು ನಾಟಕವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿತವಾಗಿರುವ ವಿಷಯವು ಘನವಾಗಿಯೂ ಎಲ್ಲರೂ ವಿಚಾರಮಾಡಲರ್ಹವೂ ಆಗಿದೆ; ಅದು ತಿಳಿಯುವಂತೆ ಮೊದಲು ಇಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹವಾಗಿ ಇದರ ಕಥೆಯನ್ನು ಬರೆಯುತ್ತೇವೆ-

ಹಿರಿಯಣ್ಣಯ್ಯನೆಂಬಾತನಿಗೆ ಪುಟ್ಟು ಮಾಧು ಎಂದು ಇಬ್ಬರು ಗಂಡುಮಕ್ಕಳು ಇದ್ದರು. ಇಬ್ಬರೂ ಪ್ರಾಪ್ತವಯಸ್ಕರು; ಅವರಿಗಾಗಲೇ ಹೆಂಡಿರು ಮನೆಗೆ ಬಂದಿದ್ದರು. ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಇವರು, ಇವರ ತಾಯಿ ಭಾಗೀರಥಮ್ಮ, ಒಂದು ಕೈಮಗು, ಹಿರಿಯಣ್ಣಯ್ಯನ ತಂಗಿ ನಾಗಮ್ಮನೆಂಬ ಮನೆ ತಪ್ಪಿದ ಹೆಂಗಸು, ಇಷ್ಟು ಜನವಿದ್ದರು.

ಪುಟ್ಟು ಮಾಧು ಇಬ್ಬರೂ ಮೆಟ್ರಿಕ್ಯುಲೇಷನ್ ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ಹೋಗಿದ್ದರು. ಪುಟ್ಟು ಮೊದಲನೆಯ ತರಗತಿಯಲ್ಲಿ ತೇರ್ಗಡೆ ಹೊಂದಿದನು; ಮಾಧುಗೆ ಪರೀಕ್ಷೆ ಹೋಯಿತು. ಇದರಿಂದ ಪುಟ್ಟುವಿನ ಮೇಲೆ ತಂದೆಗೆ ಹೇಳಲಾರದಷ್ಟು ವಿಶ್ವಾಸ; ಮಾಧುವನ್ನು ಕಂಡರೆ ಅಷ್ಟೂ ಅಷ್ಟು ಬೇಸರ; ಪರೀಕ್ಷೆ ಹೋದವನ ಹೆಂಡತಿಯೆಂದು ಮಾಧುವಿನ ಹೆಂಡತಿ ಸಾತುವಿಗೂ ಕಿರುಕುಳ; ಮಾಧುವು ಊರಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ಹತ್ತು ಜನಕ್ಕೆ ಉಪಕಾರಿ ಎನ್ನಿಸಿಕೊಂಡು ವಿಶ್ವಾಸಪಾತ್ರನಾಗಿ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಸಿಗೆ ಹಿಡಿದು ಮಲಗಿದ್ದ ತಾಯಿಗೂ ಹಾಲು ಹಸುಳೆಗೂ ಔಷಧಿ ಪಥ್ಯಗಳನ್ನು ತಂದುಕೊಡುತ್ತಾ ತನ್ನ ಸುಖವನ್ನು ಒತ್ತಟ್ಟಿಗಿಟ್ಟು ಉಪಚಾರ ಮಾಡುತ್ತ ಇದ್ದನು. ಪುಟ್ಟುವಿಗೆ ಈ ಯೋಗ್ಯತೆಯಿಲ್ಲ ; ಹೇಡಿ. ತಾಯಿ ಪಡುತ್ತಿರುವ ಕಷ್ಟವನ್ನು ನೋಡಿ ತನಗೆ ತೊಂದರೆಯೆಂದು ಬೇಸರಪಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವನು ; ಅವನು ಕಂಡಿರುವುದು ಬರಿಯ ಪುಸ್ತಕದ ಓದು. ಹೀಗಿರಲು ಒಂದು ದಿನ ರಾತ್ರಿ ಮನೆಗೆ ಬೆಂಕಿ ಬೀಳಲು ಪುಟ್ಟುವು ಹೆದರಿಕೊಂಡು ಬೀದಿಗೆ ಓಡಿ ಹೋಗುವನು. ಮಾಧುವು ಎದ್ದು ತಾಯಿ ತಂದೆ ಮುಂತಾದವರನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಿ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಹೊರಕ್ಕೆ ಕರೆದುತಂದು ಬಿಟ್ಟು ಅಣ್ಣನನ್ನು ಎಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಣದ್ದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ಹುಡುಕುವುದಕ್ಕೆಂದು ಬೆಂಕಿಬಿದ್ದಿದ್ದ ಕಡೆಗೆ ನುಗ್ಗುವನು. ಬಹಳ ಹೊತ್ತು ಅವನ ಸುಳುವನ್ನು ಕಾಣದೆ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಕೂಗುತ್ತಾ ಸುತ್ತಾಡುತ್ತಾ ಮೂರ್ಛೆ ಹೋಗಲು, ಅಷ್ಟು ಹೊತ್ತಿಗೆ ನೆರೆಹೊರೆಯವರು ಬಂದು ಅವನನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಬರುವರು. ಪುಟ್ಟುವೇ ಟೊಳ್ಳು, ಮಾಧುವೇ ಗಟ್ಟಿ.

ಇದರಿಂದ ಬರಿಯ ಪ್ಯಾಸುಗಳಿಗೆ ಅತಿಯಾಗಿ ಬೆಲೆ ಕೊಡುತ್ತಿರುವ ನಮ್ಮ ಅವಿವೇಕವೂ, ಅಸಹಾಯರೂ ನಿಷ್ಪ್ರಯೋಜಕರೂ ಆಗುವ ಟೊಳ್ಳುಗಳನ್ನು ತಯಾರುಮಾಡುತ್ತಿರುವ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸಕ್ರಮದ ಸ್ವರೂಪವೂ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.

ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪದಾರ್ಥಕ್ಕೂ ಅದರದರ ಪ್ರಯೋಜನವನ್ನು ನೋಡಿ ಬೆಲೆ ಕಟ್ಟುವುದು ಸ್ವಭಾವ. ಹಾಗೆ ಪ್ಯಾಸಿನಿಂದ ಮೊನ್ನೆ ಮೊನ್ನೆಯವರೆಗೂ ಹೊಟ್ಟೆ ಹೊರೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಸಾಧನವು ಸುಲಭವಾಗಿ ದೊರೆಯುತ್ತಿದ್ದದ್ದರಿಂದಲೂ ಪ್ಯಾಸು ಎಷ್ಟೆಷ್ಟು ದೊಡ್ಡದಾದರೆ ಧನಸಂಪಾದನೆಯು ಅಷ್ಟಷ್ಟು ಅತಿಶಯವಾಗಿದ್ದದ್ದರಿಂದಲೂ ಪ್ಯಾಸು ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯು ಬಂದದ್ದರಲ್ಲಿ ಆಶ್ಚರ್ಯವೇನು? ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಿಂದ ಇಷ್ಟೊಂದು ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯವನ್ನು ಕೊಡುವುದು ಅವಿವೇಕವೆಂದು ಯಾರಾದರೂ ಈಗ ಹದಿನೈದು ಇಪ್ಪತ್ತು ವರ್ಷಗಳ ಕೆಳಗೆ ಹೇಳಿದ್ದರೆ ಅವರನ್ನು ಎಲ್ಲರೂ ಹುಚ್ಚರೆನ್ನುತ್ತಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಈಗ ಅದು ಯಾವ ನಾಟಕ ಪ್ರಹಸನ ಉಪನ್ಯಾಸಗಳೂ ಇಲ್ಲದೇ ಕಾಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಿಂದಲೇ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತಿದೆ.

"ಇದರಲ್ಲಿ ಬರೋ ಜನಗಳೂ, ಅವರ ಸುಖದುಃಖಗಳೂ , ಅವರಾಡೋ ಮಾತುಗಳೂ, ಇವೆಲ್ಲಾ ಎಳ್ಳಷ್ಟೂ ಹೆಚ್ಚುಕಡ್ಮೆ ಮಾಡ್ದೆ ತದ್ರೂಪವಾಗಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದೆನು. ಈ ನಾಟಕ್ದಲ್ಲಿ ಎಗ್ಜಾಜಿರೇಷನ್ (Exaggeration) ಅಂತಂತಾರಲ್ಲ ಅದರ ವಾಸನೆಯೇ ಸುತರಾಂ ಇಲ್ಲ“ ಎಂದು ಗ್ರಂಥಕರ್ತರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅದರೆ ನಮಗೆ ಒಂದು ಸಂದೇಹವು ತೋರುತ್ತದೆ:- ಈಗಿನ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸದಿಂದ ಎಲ್ಲರೂ ಪುಟ್ಟುಗಳಂತಾಗುತ್ತಾರೆಯೇ? ಎಂಥ ಪಶುವಾಗಲಿ, ಮನೆಗೆ ಬೆಂಕಿ ಬಿದ್ದಾಗ ನಿಶ್ಚಿಂತೆಯಾಗಿ ಬೀದಿಯ ಜಗುಲಿಯ ಮೇಲೆ ಗುಂಡುಕಲ್ಲಿನಂತೆ ಬಂದು ಕೂತುಬಿಡುತ್ತಾನೆಯೇ? ಇಲ್ಲಿಯಾದರೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಮಟ್ಟಿಗೆ ”Exaggeration ಅಂತಂತಾರಲ್ಲ” ಅದು (ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯು) ಇರುವಂತೆ ನಮಗೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಮಿಕ್ಕ ಪಾತ್ರಗಳೂ ಅವರ ನಡೆನುಡಿಗಳೂ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳೂ ತದ್ವತ್ತಾಗಿವೆ. ಹುಳುಕುಗಳನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ವಿಸ್ತಾರಪಡಿಸದೆ, ಸೂಕ್ಷ್ಮದರ್ಶಕ ಯಂತ್ರದಲ್ಲಿಟ್ಟು ತೋರಿಸದಿದ್ದರೆ ಅವುಗಳ ನಿಜಸ್ವರೂಪವು ಗೊತ್ತಾಗುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಏನೇ ಆಗಲಿ, ನಾವು ”ಚೀನಾದೇಶದ ಚರಿತ್ರೆ ! ಜಾರ್ಜಿಯಾದ ಜನ ಸಂಖ್ಯೆ ! ಸೈಬೀರಿಯಾದ ಸಸ್ಯಾದಿಗಳು ! ಅಬ್ಸೀನಿಯಾದ ಆಭರಣಗಳು ! ... ಇವೇ ಮುಂತಾದ, ನಮ್ಜನಗಳಿಗೆ ಖುದ್ದು ಉಪ್ಯೋಗವಾಗುವ ವಿಷಯಗಳ್ನ ವರ್ಷದ ಹನ್ನೆರಡ್ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಹನ್ನೊಂದು ತಿಂಗ್ಳು" ಓದುತ್ತ ಓದುತ್ತ ಒಂದು ಬಗೆಯ ಟೊಳ್ಳುಗಳಾಗುತ್ತಿದ್ದೇವೆಂಬುದು ನಿಜ. ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ನೂರಾರು ರೂಪಾಯಿನ ಸಂಬಳಗಾರರೂ ಅಧಿಕಾರಿಗಳೂ ಮೈಸೂರಿನ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅರಿಯದವರಾಗಿದ್ದಾರೆಂದು ಅನೇಕಸಾರಿ ಹೇಳಿದ್ದೇವೆ. ಬಾಲ್ಯ ಯೌವನಗಳನ್ನೆಲ್ಲಾ ಇಂತ ಓದಿನಲ್ಲಿ ಕಳೆದು ನಮಗೆ ಒಂದು ವಿಧವಾದ ಶೋಚನೀಯವಾದ ಅಸಹಾಯಕತೆಯು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿದೆ; ಇದನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದರೆ ಹಳ್ಳಿಯ ವಾಸಿಗಳಾದ ಕೆಲವು ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದ ಜನರೊಡನೆ ನಮ್ಮನ್ನು ಹೋಲಿಸಿಕೊಂಡು ನೊಡಬೇಕು.

ಗ್ರಂಥಕರ್ತರಲ್ಲಿ - ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ತಿರುಳು ಇರತಕ್ಕ ಗೃಂಥಕರ್ತರಲ್ಲಿ – ಒಂದು ವಿಧವಾದ ಗಂಭೀರ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸವಿರುತ್ತದೆ. ಇದು ಅವರ ಬಲವೂ ಹೌದು ದೌರ್ಬಲ್ಯವೂ ಹೌದು- ಜನರ ಹೊಗಳಿಕೆ ತೆಗಳಿಕೆಗಳಿಗೆ ಬದಲಾಯಿಸದೆ ಪಟ್ಟು ಹಿಡಿದು ಅವರು ಅನುಸರಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗುವ ಭಾಗವು ಗುಣಭಾಗವಾದರೆ ಅದರಿಂದ ಲಾಭವುಂಟು. ಹಾಗಲ್ಲದೆ ಅದು ಅವಗುಣವಾದರೆ ಅಷ್ಟೂ ಅಷ್ಟು ನಷ್ಟ. ಪ್ರಕೃತದಲ್ಲಿ ಮll ಕೈಲಾಸಂ ಅವರನ್ನೂ ಅವರ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನೂ ಇದಕ್ಕೆ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿ ಹೇಳಬಹುದು. ಅವರ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಜೀವಕಳೆಯಿದೆ; ಒಂದು ವಿಧವಾದ ನವತ್ವವಿದೆ; ಸದುದ್ದೇಶವಿದೆ; ಇವುಗಳನ್ನು ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿ ಅನುಸರಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗುವುದು ಬಲ ಸೂಚಕವೂ ಗುಣವೂ ಲಾಭಕರವೂ ಆಗಿದೆ. ಆದರೆ ಇವುಗಳನ್ನು ಅಭಿನಯಿಸುವ ಕ್ರಮವೂ ಬರೆದಿರುವ ಭಾಷೆಯೂ ದೊಷರಹಿತವಾದವುಗಳಲ್ಲ. ಇವರು ಅಭಿನಯಿಸುವ ಇಂಥ ನಾಲ್ಕಾರು ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ನಾವು ಕಣ್ಣಾರ ನೋಡಿದ್ದೇವೆ. ಆಗ ಅವರ ನಾಟ್ಯಾಭಿನಯ ಕೌಶಲದಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ಎಷ್ಟು ಗೌರವ ಹುಟ್ಟಿತ್ತೋ ಅದರ ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಅಷ್ಟು ದೋಷವೂ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬಂತು. ಇವರು ಮಾತನಾಡುವುದು ಬಹು ಜಾಗ್ರತೆ ಮತ್ತು ಅಸ್ಪಷ್ಟ. ನಾಟಕಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಮುಂದಿನ ಒಂದೆರಡು ಸಾಲುಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹಿಂದಿರತಕ್ಕ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಿಗೆ ಇವರು ಆಡುವ ನೂರು ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ತೊಂಬತ್ತೇ ಕೇಳಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಇದು ನಮ್ಮೊಬ್ಬರ ಅನುಭವವಲ್ಲ. ನಮ್ಮಂತೆಯೇ ಅನುಭವಿಸಿದ ನಮ್ಮ ಮಿತ್ರರು ಒಬ್ಬಿಬ್ಬರು ಈ ಕುಂದನ್ನು ಅವರ ಗಮನಕ್ಕೆ ತಂದಂತೆಯೂ ಅದಕ್ಕೆ ಅವರು ನೈಸರ್ಗಿಕವಾಗಿ ತೋರಬೆಕಾದರೆ ಹಾಗೇ ಮಾತನಾಡಬೆಕೆಂದು ಉತ್ತರ ಕೊಟ್ಟಂತೆಯೂ ಕೇಳುತ್ತೇವೆ. ಮll ಕೈಲಾಸಂ ಅವರು ಮಾತನಾಡುವುದು ಎಲ್ಲರಂತಲ್ಲ; ಅದರಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ವೈಲಕ್ಷಣ್ಯಗಳಿವೆ. ಈ ವೈಲಕ್ಷಣ್ಯಗಳನ್ನು ಇತರರಲ್ಲಿಯೂ ಆರೋಪಿಸಿ ನಿಸರ್ಗತೆಯ ಚಿಹ್ನೆಯೆಂದು ಹಟಹಿಡಿದು ವಾದಿಸುತ್ತಾ ಅವುಗಳನ್ನೇ ನಾಟಕಾಭಿನಯದಲ್ಲಿಯೂ ಉಪಯೋಗಿಸುವುದು ನಿಜವಾಗಿದ್ದರೆ ಇದರಿಂದ ನಷ್ಟವೇ ಹೊರತು ಲಾಭವಲ್ಲ. ಗ್ರಂಥವನ್ನು ವಿಮರ್ಶೆ ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಹೊರಟು ಜನರ ಹುಳುಕುಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಯಾಡುವುದು ನ್ಯಾಯವಲ್ಲವೆಂದು ನಮ್ಮಮೇಲೆ ಆಕ್ಷೇಪಣೆ ಬರಬಹುದು. ಇದನ್ನು ನಾವು ಬಲ್ಲೆವು. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ನಾವು ಖಂಡಿಸುತ್ತಿರುವುದು ಮll ಕೈಲಾಸಂ ಅವರನ್ನಲ್ಲ ; ಟೊಳ್ಳುಗಟ್ಟಿಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತಿರುವ ಅಭಿನೇತೃಗಳನ್ನು; ಟೊಳ್ಳುಗಟ್ಟಿಯನ್ನುಬರೆದಿರುವ ಕವಿಗಳನ್ನು.

ರಂಗದಲ್ಲಿ ಈ ನಾಟಕವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ಅಭಿನಯ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ದೋಷವಿರುತ್ತದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಈ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಬರೆದಿರುವ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದು ವಿಧವಾದ ಕೊರತೆಯಿದೆ; ಇಲ್ಲಿಯೂ ನೈಸರ್ಗಿಕವಾಗಿರಬೇಕೆಂಬ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಹೊಸೆದ ಹಗ್ಗದಂತಿರುವ ಅದೊಂದು ಬಗೆಯ ಶೈಲಿಯನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿರುತ್ತಾರೆ. ಯಾವ ದೇಶದ ಯಾವ ಕಾಲದ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿದರೂ ಆಡುವ ಭಾಷೆಗೂ ಬರೆಯುವ ಭಾಷೆಗೂ – ಅದನ್ನು ಎಷ್ಟು ಸುಲಭವಾಗಿ ನೈಸರ್ಗಿಕವಾಗಿ ಬರೆಯಬೇಕೆಂದು ಪ್ರಯತ್ನಪಟ್ಟಿರಲಿ - ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದ್ದೇ ಇರುವುದೆಂದು ಗೊತ್ತಾಗುವುದು. ಅಲ್ಲದೆ ಆಡುವಂತೆಯೇ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಭೇದವಿಲ್ಲದೆ ಬರೆಯುವುದು ಸಾಧ್ಯವೇ? ಈಗ ಕೆಲವು ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಚೀನಮಾರ್ಗ ಪಕ್ಷಪಾತಿಗಳು ಬರೆಯುವ, ಎರಕ ಹುಯ್ದು ಉಕ್ಕಿ ಗಟ್ಟಿಗಳಂತೆ ಮೂಲೆಮೂಲೆಯಾಗಿ ಪೆಡಸಾಗಿರುವ ಭಾಷೆಯು ಎಷ್ಟು ಕೃತಕವೋ ಇದೂ ಅಷ್ಟೇ ಕೃತಕವಾಗುತ್ತದೆ. Simplified spellingನ್ನು (ಸುಲಭಾಕ್ಷರ ಸಂಯೋಜನ ಕ್ರಮವನ್ನು) ಅನುಸರಿಸಿ ಬರೆದ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಓದುವುದು ಅಭ್ಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಹೇಗೆ ಅಸಾಧ್ಯವೋ ಇದೂ ಹಾಗೆ ಅಭ್ಯಾಸವಿಲ್ಲದೇ ಹೋದರೆ ಅಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದು. ಕೆಲವು ಉದಾಹರಣೆಗಳು:-

(೧). ನಾಟ್ಕದ ವಿಚಾರಾನೇ ಮರತ್ಬಿಟ್ಟು ಧ್ವಜಸ್ತಂಬ್ದ್ಹಾಗೆ ನೆಟ್ಕೊಂಡು ನಕ್ಷತ್ರಗಳನ್ಕೀಳ್ತಿದ್ದೀಯಾ?

(೨). ನಾಯಿಗ್ಹಾಕಿದ್ನಿನ್ಜನ್ಮದುಚ್ಛಿಷ್ಠಾನ್ನರೀಗ್ಹಾಕಾ !

(೩). ಈ ಸೊಸೆಗ್ಳೋ ಬರೀ ಬಣ್ಣದ ಬೀಸಣಿಗೆಗಳು ; ಹಾರ್ಮಣಿ (Harmonium) ಬಾರ್ಸೋ ಕೈ ಹಾಲ್ಕಾಸೀತೇ?

(೪). ಸಾಬೂನ್ಹಾಕಿ ತಿಕ್ಕೊಂಡ್ರೇನ್ ಸುಣ್ಣ ಬಳದ್ಹಾಗೆ ಭೆಳ್ಳಗಾಗತ್ಮೈ ಅಂತ ತಿಳುಕೊಂಡಿದ್ದೀರಾ?

ಇದರಂತೆ ಈ ಗ್ರಂಥದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಬರುವ “ಸಾಕೋದ್ನರಿತಾತ ಸಾವಿರಜನಕ್ತ್ರಾತ” ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕಂತೂ ತೈತ್ತಿರೀಯ ಉಪನಿಷತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಬರುವ ಭೃಗುವಾರುಣಿಯಂತೆ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಬೇಕಾಯಿತು. ಒಂದಾದ ಮೇಲೆ ಒಂದರಂತೆ ಈ ಕೆಳಗೆ ಹೇಳಿರುವ ಪದಚ್ಛೇದ ಕ್ರಮಗಳು ಹೊಳೆದುವು:-

(೧) ಸಾಕುವುದು ನರಿ ತಾತ !

(೨) ಸಾಕುವುದು ನರಿತಾತ

(೩) ಸಾಕುವುದನ್ನು ಅರಿ ತಾತ!

(೪) ಸಾಕುವುದನ್ನು ಅರಿತಾತ

ಸಾಕುವ ಕ್ರಮವನ್ನು ತಿಳಿದವನು. ಈ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಪದಚ್ಛೇದಕ್ರಮವೂ ಅರ್ಥವೂ (ತುರೀಯಾವಸ್ಥೆಯೂ) ಸರಿಯೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ. ಇಷ್ಟರಮೇಲೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದಾದರೂ ಹೆಚ್ಚು ಸಮಂಜಸವಾದ ಅರ್ಥವಿದ್ದರೆ ಅದು ಸದ್ಯಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಅವಗಾಹನೆಗೆ ಮೀರಿದುದೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಬಿಡುತ್ತೇವೆ. ಮll ಶ್ರೀನಿವಾಸರ “ಸಣ್ಣಕತೆಗಳು” ಭಾಷೆಯು ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ತೃಪ್ತಿಕರವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಬಹುದು . ಲೋಕಾನುಕರಣಮಾಡಿ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಲ್ಲಿ ಸತ್ಯಭ್ರಮೆಯನ್ನುಂಟುಮಾಡಲೆಳಸುವ ನಟರು ಪಾಠಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಹುಡುಗರು ಬಾಯಿಪಾಠ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಬಂದ ಪದ್ಯಗಳನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸುವಂತೆ ಮಾತನಾಡಬಾರದು. ಇದು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ತಿಳಿದ ವಿಷಯ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಾಟಕ ಲೇಖಕನು ಎಂತ ಪೆಡಸಾದ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದರೂ ಸಮರ್ಥನಾದ ನಟನು ಅದನ್ನು ತನಗೆ ವಿಧೇಯವಾಗಿ ಮೃದುವಾಗಿರುವಂತೆ ಮಾಡಿಯೇ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗಲ್ಲದೆ ಕಾವ್ಯದ ರಸಾನುಭವ ಯೋಗ್ಯತೆಯಿಲ್ಲದ ನಟನು ಎಂತಹ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಭಾಷೆಯನ್ನಾದರೂ ತಕ್ಕ ಅಂಗ ಭಂಗಿ ಅಭಿನಯಗಳಿಲ್ಲದೆ ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಪಾಠ ಒಪ್ಪಿಸುತ್ತ ಆಭಾಸಮಾಡಿಡಬಹುದು. ಏನೇ ಆಗಲಿ “ಅತಿ ಸರ್ವತ್ರ ವರ್ಜಯೇತ್ ” ಎಂಬ ನಿಯಮವನ್ನು ಇಲ್ಲಿಯೂ ಅನುಸರಿಸುವುದು ಉತ್ತಮವೆಂದು ನಮಗೆ ತೋರುತ್ತದೆ.

ಈ ಭಾಷೆಯನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ, ‘ಹುಳು’ವನ್ನು ಹುಳವೆಂದು ಬರೆದರೆ ಸಾಕು ರಣಹದ್ದಿನಂತೆ ಮೇಲೆ ಎರಗುವ ಶಬ್ದಶಾಸ್ತ್ರಾಭಿಮಾನಿಗಳು ಎಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಅಸಾದುರೂಪ ರಾಶಿಯನ್ನು ಮಾಡಿ ಮುಂದಿಡುವರೋ ಅಥವಾ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಗ್ರಂಥಕ್ಕೆಲ್ಲಾ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಬರೆ ಎಳೆದುಬಿಡುವರೋ ನೊಡಬೇಕು ! ಜೀವಂತವಾದ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಜನರು ವ್ಯವಹರಿಸುತ್ತಿರುವ ಶಬ್ದರೂಪಗಳು ತಳತಳಿಸುವ ತಳಿರಂತೆ ಸಜೀವವಾಗಿ ಇರುವುವೆಂಬುದನ್ನು ಕೇವಲ ಪ್ರಾಚೀನ ವ್ಯಾಕರಣಸೂತ್ರ ನಿಷ್ಪನ್ನವಾದ ಶುದ್ಧ ಗ್ರಾಂಥಿಕರೂಪಗಳು ತರಗೆಲೆಗಳಂತೆ ಮೃತಪ್ರಾಯವಾಗಿ ಇರುವುವೆಂಬುದನ್ನೂ ಅವರು ಅರಿಯರು. ಇದಕ್ಕೆ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಕರಣವನ್ನು ವ್ಯಾಸಂಗಡವ ವಿಧಾನವು ಬಹಳ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಉತ್ತರವಾದಿಯಾಗಿದೆ.

ಮll “ಗುಂಡೂ” ರಾಯರು “ ಈ ಭೂಮೀಲಿ ಜೀವಿಸೋಕೆ ದೇವರಿಗೆ ಕೊಡೋ ಬಾಡಿಗೆ ಸುತ್ತುಮುತ್ತಲೂ ಇರೋ ಜನರಿಗೆ ಉಪಯೋಗವಾಗಿರೋದೇ” ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ಇದನ್ನು ನಾವೂ ಒಪ್ಪುತ್ತೇವೆ. ಅಷ್ಟೇಕೆ, ಎಲ್ಲಾ ಧರ್ಮಗಳ ಐಹಿಕೋದ್ದೇಶವೂ ಇದರಲ್ಲಿಯೇ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಗ್ರಂಥಕೋಟಿಗಳಿಂದ ಹೇಳಿದರೂ ಒಂದೇ, ಶ್ಲೋಕಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದರೂ ಒಂದೇ, ಆದರೆ ಈ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ಮತ್ತು ನಿದರ್ಶಿಸಿರುವ ಮಾರ್ಗವು ಬೇರೆ- ಪ್ರಭುಸಮ್ಮತಿಯಿಂದಲ್ಲ, ಸುಹೃಸ್ಸಮ್ಮಿತಿಯಿಂದಲ್ಲ; - ಕಾಂತಾ ಸಮ್ಮಿತಿಯಿಂದ ಎಂದು ಬೇಕಾದರೆ ಹೇಳಬಹುದು; ಆದರೆ ‘ವಿಧೂಷಕ ಸಮ್ಮಿತಿಯಿಂದ” ಎಂದು ಹೇಳಿದರೆ ಹೆಚ್ಚು ಸಂಗತವಾಗಿರುವಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ.

ಈ ವಿಧೂಷಕ ಪದ್ಧತಿಯೂ ಗಮನವಿಡತಕ್ಕದ್ದಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಬರತಕ್ಕ ಹಾಸ್ಯರಸವು ಕೆಲವು ವೇಳೆ ಮುಳ್ಳು ಚುಚ್ಚುವಂತೆ ಹೃದಯಕ್ಕೆ ಬಲಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಲೂ ಮತ್ತೆ ಕೆಲವು ವೇಳೆ ಹೊಟ್ಟೆ ಹುಣ್ಣಾಗುವಂತೆ ಕಿಬ್ಬರಿಗಳನ್ನು ಬಿರಿಸುತ್ತಲೂ ಇದ್ದರೂ, ಇದರಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಮ್ಯತೆಯಿಲ್ಲ ಅಶ್ಲೀಲತೆಯಿಲ್ಲ ಕೃತಕತ್ವವಿಲ್ಲ ; ಇಂಥ ಹಾಸ್ಯಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ನಾವು ಇಂಗ್ಲಿಷಿನವರಿಂದ ಕಲಿಯಬೇಕಾಗಿದೆ; ಅವರಲ್ಲಿ ನೈಸರ್ಗಿಕವಾದ ನಯವಾದ ಅಕೃತ್ರಿಮವಾದ ಹಾಸ್ಯವಿಲ್ಲದೆ ಮಾತನಾಡದವರೂ ಬರೆಯದವರೂ ಅಪರೂಪ; ಇಂಥ ಹಾಸ್ಯ ಕ್ರಮವನ್ನು “ಟೊಳ್ಳುಗಟ್ಟಿ”ಯ ಕರ್ತರು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸ್ವಾಧೀನಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಇವರು ಬಹುಕಾಲ ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನಲ್ಲಿದ್ದು ಬಂದವರಾದರೂ, ಇಂಗ್ಲಿಷ್ನಲ್ಲಿ ಸುಶಿಕ್ಷಿತರಾದವರಾದರೂ ತಮಿಳನ್ನು ಆಡುವವರಾದರೂ ಇಷ್ಟು ಸ್ವಾರಸ್ಯವಾದ ತಿಳಿಯಾದ ಮನೆಗನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಗ್ರಂಥರಚನೆಮಾಡಿರುವುದು ಆಶ್ಚರ್ಯಾವಹವಾಗಿದೆ.

ಈ ಅಂಶಗಳೆಲ್ಲವೂ ಉದಾಹರಣೆಯಿಂದಲೇ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುವುದರಿಂದ ಈ ಗ್ರಂಥದ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಎತ್ತಿ ಬರೆದಿರುವೆವು:-

(೧) ಈ ಕಾಲ್ದಲ್ಲಿ ಲೆಕ್ಚ್ರುಕೊಡ್ತೇನೆ ಅಂದ್ರೆ ಕೇಳೋಕೆ ಜನಗ್ಳು ಸಿಗೋದು... ದುರ್ಲಭ. ಜುಟ್ಹಿಡ್ದು ಯಳ್ಕೊಂಡ್ಬಂದು... ಕುರ್ಜೀಕ್ಕಟ್ಟಿ...ಕೂಡ್ಸಿದ್ರೇನೆ… ಕೇಳೋಕ್ಸಿಗೋದು ನಾಲಕ್ಮಂದಿ... ಹಾಗೂನೂ ಪಹಿಲ್ಮಾನ್ರು ಪಟಿಂಗರಿಗೆ...ಪೈಸಾಕೊಟ್ಟು....ಕೆಲ್ಸಾ ಜರಿಗಿಸ್ಕೊಳ್ಳೋಣಾಂತ ನೋಡ್ದೆ... ಅದೂನೂ ಸಾಧ್ಯವಾಗ್ಲಿಲ್ಲ. ಯಾಕೇಂತಂತೀಯೋ… ವಿವರಿಸ್ತೇನೆ... ಲಾಲ್ಸು...ಸುಬ್ಬೂ. ಈಕಾಲ್ದಲ್ಲಿ ಸುಬ್ಬೂ... ಸರ್ವರೂವೇ ...ಈ fashion.... (ಫ್ಯಾಷನ್) ಅಂತಂತಾರಲ್ಲ, ಆ ಇಲಾಖೆಗೆ ಸೇರ್ಬಿಟ್ಟು ಈ crop (ಕ್ರಾಪ್)... ಅಂತಂತಾರಲ್ಲ ಅದ್ಮಾಡ್ಸಿಕೊಂಡ್ಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ.... ಆದ್ದ್ರಿಂದ... ಹೀಗ್ಜುಟ್ಹಿಡ್ದು... ಜನಗಳನ್ನು ಜಮಾಯ್ಸೋಕೂ ಆಗಲಿಲ್ಲ. ಮತ್ತಿನ್ನೊಂದು ಹಿಕ್ಮತ್ತು try (ಟ್ರೈ) ಮಾಡ್ದೆ... ಹಾಲ್ತಕೊಂಡೆ ...ಬಾಡ್ಗೆ ಕೊಟ್ಟೆ ... ದೀಪಗಳ್ನಂಟಿಸ್ದೆ... ಕುರ್ಚಿಗಳ್ಮೇಲೆಲ್ಲಾ ಪುಟ್ಪುಟ್ಟ ದಿಂಬುಗಳ್ನ ಹಾಕ್ದೆ... ಹಾಲ್ತಕೊಂಡೆ ... ಒಂದ್ಹಂಡೆ ಕಾಫಿಕಾಯ್ಸಿಟ್ಟು...ದೋಡ್ದೊಂದು ತಟ್ಟೇಲಿ... ಮಲಸೀಮೆ ಅಡಿಕೆ, ...ಮೈಸೂರೆಲೆ,... ಚನ್ಪಟ್ಣದ ಸುಣ್ಣ… ತಯಾರಾಗಿಟ್ಕೊಂಡೆ... ದಾನೀತುಂಬ ಪನ್ನೀರು.... Otto Dilbahar (ಆಟೊದಿಲ್ಬಹಾರು) ತುಂಬ್ಕೋಂಡು... ಈ ಜನೋಪ್ಕಾರಿಗೇಟಿದೆಯಲ್ಲ ಇದ್ರಹೊರ್ಗೆ ನಿಂತ್ಕೊಂಡು ...ಗೇಟ್ಹಾಸಿಹೋಗೋರ್ಗೆಲ್ಲಾ... ಆ ಪನ್ನೀರು ಎರ್ಡುಚಿಮುಕು ಚಿಮುಕ್ಸಿ.. ಎಲೆ ಅಡ್ಕೆ ಸುಣ್ಣ ಸವರಿಕೊಟ್ಟು... ಕೈಮುಗ್ಕೊಂಡು ... ಕಣ್ಣೀರ್ಸುರುಸ್ತಾ... ಅಪ್ಪಾ ! ಒಂದ್ಲೆಕ್ಚ್ರು ಕೊಡ್ತೇನು... ನಿಮ್ಗೇನೂ ತಸ್ದಿ ಇಲ್ಲಾ... ಅರ್ಧ್ಗಂಟೇ ಮೇಲ್ಕಿರ್ಚೋದಿಲ್ಲ... ಕುರ್ಚಿಗಳ್ಗೆಲ್ಲಾ ದಿಂಬುಗ್ಳು ಹಾಕಿದೇನೂ.. ಕಾಫಿ ತಯಾರಿದೆ ... ನಿಮ್ಮನೆಗಳೆಲ್ಲಾ ಎಷ್ಟ್ದೂರ್ವೋಕಾಣೆ... ಮೋಡಾ ಮುಚ್ಕೊಂಡು ಮಳೇ ಬರೋಹಾಗಿದೆ... ಹಾಲ್ಸೋರೋದಿಲ್ಲ... ದಯವಿಟ್ಟು ನನ್ಲೆಕ್ಚ್ರು ಕಿವೀಲ್ಹಾಕ್ಕೊಂಡು , ನನ್ಜನ್ಮ ಸಾರ್ಥಕ ಮಾಡ್ರಪ್ಪಾ ಪುಣ್ಯಾತ್ಮರ್ರಾ! ಅಂತ ಕಾಲ್ಮೇಲ್ಬಿದ್ದು ಕೇಳ್ಕೋಂಡ್ರೂನೂವೆ, ... ಆ ಪನ್ನೀರ್ನ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಚಿಮುಕಿಸ್ಕೊಂಡು ... ಸುಬ್ಬೂ ! ಆ ಯೆಲೆ ಅಡ್ಕೇನ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅಗ್ದು, ನನ್ಮುಖ್ದಮೇಲೆ ಉಗ್ದು, ಹೋಗೋ ಪಾಪಿಗ್ಳೇ ಹೊರ್ತು, ಈ ಲೆಕ್ಚ್ರು ಮಾತು ಕಿಮೀಗೆ ಹಾಕೊಳೋ ಕ್ರಿಮಿಗಳೇ ಇಲ್ಲಾ... ನಾನೇನ್ಮಾಡೋದು ಸುಬ್ಬೂ?...

(೨) ಗ್ರಾಮೋಫೋನ್ಗೊತ್ತಿಲ್ವೇ ಸುಬ್ಬೂ?... ಹಯ್ಯೋ! ... ಕರೀಮರ್ದಪೆಟ್ಗೆ...ಧೋಡ್ದೊಂದ್ಗಡಿಯಾರ ತಕ್ಕೊಳ್ಳೋದು.. ಸಿಪ್ಪೇಸುಲ್ದ್ಹಾಕೋದು... ಗಡಿಯಾರ್ದ ಹೋಟ್ಟೇಲಿರೋದನ್ನೆಲ್ಲಾ.. ಪೇಟ್ಗೇಲ್ಜೋಡ್ಸೋದು,...ಮುಚ್ಚಿ...ಕಬ್ಬಿಣದ್ದು ಒಂದು ಚಕ್ರ ಸಿಕ್ಸೋದು... ಮೇಲೊಂದು ಕರೀದೋಸೆ … Record (ರೆಕಾರ್ಡೂ) , ಹೂಂ!... ಹಾಸೋದು... ಸೂಜಿ... ಚುಚ್ಚಿ.. ಬೆಕೋಂತ ಬಾಯ್ಬಿಟ್ಕೊಂಡಿರೋ... ಕೊಂಬೊಂದು...ತಗುಲ್ಸಿ ತಿರಿಗಿಸಿದ್ರೆ .. ಸುಬ್ಬೂ! ಬೊಗುಳಿದ್ದೇಲ್ಲಾ ತಿರಿಗೀ ಬೊಗುಳತ್ತೆ! ! ... ತಸ್ಪೀರ್ಪೆಟ್ಗೆ ಗೊತ್ತಿಲ್ವೇ ಸುಬ್ಬೂ! Camera (ಕೆಮಿರಾ) ಅಂತ ಹೆಸ್ರು ಅದಕ್ಕೆ .ಅದೊಂದು ಜಂತು ಸುಬ್ಬೂ ! ಪ್ರಾಣಿ! ಪಂಚಪಾದ ಅದಕ್ಕೆ... ಹಿಂದೆನಿಂತ್ಕೊಂಡು ಬುರ್ಕಿಹಾಕ್ಕೊಂಡು ಬೆದರಿಸ್ತಾನಲ್ಲಾ ಅವನ್ದೆರ್ಡುಕಾಲು... ಪೆಟ್ಗೋದ್ಮೂರು...ಐದು! ಏಕಾಕ್ಷಿ... ಕಣ್ಣೊಂದೇ ... ಇದರೆದುರಿಗೆ ಜನಗಳು ನಿಂತ್ಕೊಂಡು... ಸ್ವರೂಪನಾಶ್ನ ಮಾಡ್ಕೊಳ್ಳೋದು!...

(೩) ಈಗಿನ್ಕಾಲ್ದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮನೆಗ್ಳಲ್ಲಿ ಗಂಡ್ಮಗೂ ಹುಟ್ಟುತ್ಲೂನೂವೇ ಪಂಚಾಕ್ಷರೀ ಜಪ ಒಂದು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿಬಿಡ್ತೇವು ...ಮುಂ.,..ದ...ಕ್ಬ...ರ್ಬೇ...ಕು... ಮುಂದಕ್ಬರ್ಬೇಕೋ ಅಂತ... ಮುಂದಕ್ಬರ್ಬೇಕೂ ಅಂದ್ರೇನೋ ದೇವರ್ಗೇ ಬೆಳ್ಳಂಬೆಳಕು. ಆ ಮಗನ್ನೊ ೮ ವಯಸ್ಸಾಗೋವರಿಗೂನೂ ಈ ಜಪ್ದಲ್ಲಿ ಅದ್ದೀ ಅದ್ದೀ ನೆನಸಿ ಓದಿ ಪ್ಯಾಸ್ಮಾಡೋಕೆ ಸ್ಕೂಲಿಗೆ ಸಾಗಿಸಿಬಿಡ್ತೇವು...ಸ್ಕೂಲ್ನಲ್ಲಿ ... ನಮ್ಹುಡುಗರು ಓದೋದೇನು? ... ಪ್ಯಾಸ್ಮಾಡೋದಂದ್ರೇನು?... ಇವುಗಳ್ನೆಲ್ಲಾ ತಪ್ಸೀಲಾಗಿ ವಿವರಿಸ್ತೇನೂ ಲಾಲಿಸ್ಬೇಕು ...ಸ್ಕೂಲಿನಲ್ಲಿ ಮೇಸ್ಟ್ರುಗಳು-(ಆತ್ಮಗತಂ) ಸರ್ವಜ್ಞರು! ಲೇವಡೀಗೆ ಲಾಯಕ್ಕು!- (ಪ್ರಕಾಶಂ) ಚೀನಾದೇಶದ ಚರಿತ್ರೆ! ಜಾರ್ಜಿಯಾದ ಜನಸಂಖ್ಯೆ! ಸೈಬೀರಿಯಾದ ಸಸ್ಯಾದಿಗಳು! ಅಬ್ಸಿನಿಯಾದ ಆಭರಣಗಳು!...ಇವೇ ಮುಂತಾದ, ನಮ್ಜನಗಳಿಗೆ ಖುದ್ದು ಉಪಯೋಗವಾಗುವ ವಿಷಯಗಳ್ನ ವರ್ಷದ ಹನ್ನೆರಡ್ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಹನ್ನೊಂದುತಿಂಗ್ಳು ಜಜ್ಜೀ, ತುರುಕಿ... ಈ ಅಮೋಘವಾದ ವಿಚಾರಗಳು ಮಕ್ಕಳ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ನಾಟಿದೆಯೋ ಇಲ್ವೋ ಎಂಬ ಶಂಕೆಹುಟ್ಟಿ, ಅದು ಪರಿಹಾರ್ವಾಗೋದಕ್ಕೆ ಪರೀಕ್ಷೆ ಅಂತಿಡ್ತಾರೆ ಹನ್ನೆರಡ್ನೆತಿಂಗ್ಳಲ್ಲಿ ! ಡಿಸ್ಸೆಂಬ್ರುತಿಂಗ್ಳು… ಇಪ್ಪತ್ತಕ್ಕೋ.. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದಕ್ಕೊ ಬೀಳುತ್ತೆ ಪರೀಕ್ಷೆ!... ಪರೀಕ್ಷೆ ದಿನ ಮೇನೇಲಿ ಗಲಭೆಯೋ ಗಲಭೆ ! ನೆರೆಹೊರೆಯರೆಲ್ಲಾ ಮನೇಲಿ ಉದ್ಯಾಪ್ನೆ ಅಂತ ತಿಳ್ಕೊಳ್ಳೋದು!... ಆವತ್ಪಾರಣೇ ಇರ್ಲಿ, ಇಲ್ದಿರಿಲಿ… ಎಂಟೂವರೆಘಂಟೆಗಾಗ್ಲೇ ಊಟ… ಹುಡ್ಗನಿಗೆ! ಪುಷ್ಕಳ್ವಾಗ್ತಿಂದ್ಬಿಟ್ಟು... ನಮ್ಹುಡ್ಗ ... ದೇವರಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡ್ಬಿಟ್ಟು.. ಅಮ್ಮನ ಬಾಯಿಂದ ಹರ್ಸಿಕೊಂಡು ... ಅಜ್ಜೀಕೈಯಿಂದ ಹಣೆಗೆ ವಿಭೂತಿ ಇಡ್ಸಿಕೊಂಡು, ಹೊರ್ಡ್ತಾನೆ ನೋಡಿ... ಹುಡ್ಗ... ದಿಗ್ವಿಜಯಕ್ಕೆ !... ಜೋಂತ್ಮಳೇ ಬೇರೆ !... ನೆನ್ಕೊಂಡ್ಬಂದ್ಸೇರ್ತಾನ್ಹಾಲ್ಗೆ... ಅಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಸ್ವಾಗತ ಕೊಟ್ಟು... ಖೈದಿ ಗಳಿಸ್ಕೊಡೋ ಹಾಗೆ ಒಂದ್ನಂಬರ್ಕೊಟ್ಟು.. ಮೇಜಿನ್ಮುಂದೆ ಕೂಡಿಸಿ ಅರ್ಕಂಚಟ್ಟಿ ತಾಂಬಾಳ ... ಇವುಗಳಿಗೆ ಬದಲಾಗಿ ಬರೀ ಕಾಗದಳ್ಗು ಮೇಜಿನ್ಮೇಲೆ ಹರಡಿಟ್ಟು,... ಪ್ರಶ್ನೇಕಾಗ್ದಂತ ...ಕೊಡ್ತಾರಿವನ್ಕೈಲಿ! ... ಅದನ್ನ ... ನಮ್ಹುಡ್ಗ .. ಭಕ್ತ ಶಿರೋಮಣಿ! – ಎದ್ನಿಂತ್ಕೊಂಡು,... ಕಣ್ಗೊತ್ಕೊಂಡು ... ಶ್ರೀಮನ್ನಾರಾಯಣನ್ಮೇಲೆ ಭಾರಹಾಕ್ಬಿಟ್ಟು,... ಆ ಪೇನಾನ.. ಆ ಮಸೀಲಿ ಅದ್ಕೊಂಡು ಆ ಪರೀಕ್ಷಕನ್ಕಣ್ಣಿಗ್ಕಾಣದ್ಹಾಗೆ .. ಸೂಜೀಚುಚ್ಚೋಜಾಗ್ದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಅಂತ ಬರದ್ಬಿಟ್ಟು ಪ್ರಾರಂಭಿಸ್ತಾನ್ನೋಡಿ ಆ ಬರೀ ಕಾಗದಗಳ್ಮೇಲೆ ... ವಾಂತಿಮಾಡೋದಕ್ಕೆ ! ಆ ಹಿಂದಿನ್ಹಂನೊಂದುತಿಂಗಳೂ... ಜಜ್ಜೀ ಜಜ್ಜೀ ಕುತ್ಗೇವರೆಗೂ ತುರಕ್ಕೊಂಡ ಸಮಾಚಾರಗಳ್ನೆಲ್ಲಾ... ಆ ಮೂರು ಘಂಟೆಗಳೊಳಗೆ ಆ ಬರೀಕಾಗದಗಳ್ಮೇಲೆ ಬಕಬಕ ಬಕಾಂತ ಬಕಾಸುರನ್ಹಾಗ್ವಾಂತಿ ಮಾಡ್ಬಿಡ್ತಾನೆ ! ಎಷ್ಟಕ್ಕಷ್ಟು ವಾಂತೀಮಾಡ್ತಾನೋ ಅಷ್ಟಕ್ಕಷ್ಟು ಗಟ್ಟಿಗಾಂತ್ಹೆಸ್ರು ! ಇದೇ ಫಸ್ಟ್ ಕ್ಲಾಸ್ ಅನ್ನೊದು !... ಈ ಬಕಾಸುರನ ಪ್ಯಾಸೊಂದ್ವೇಳೆ ಮಾಡ್ಬಿಟ್ನೋ.. ಇವನ್ತಲೇತಿರ್ಗಿ ಬ್ರಹ್ಮನಿಗಪ್ನಾನೇ... ಸರ್ಸವತೀ ನನ್ಸೊಸೇಂತ ತಿಳ್ಕೋಂಡ್ಬಿಡ್ತಾನೆ ! ಈ ತಲ್ತಿರುಗೋರೋಗ .. ಈ ಪ್ಲೇಗ್ .. ಇನ್ಫ್ಲುಯಂಜ (Influenza) ಅಂತಂತಾರಲ್ಲ ... ಹಾಗೆ ಅಂಟು ರೋಗ... ಇವನು ಮನೆಗ್ಬರುತ್ಲೂನೂವೆ ಇವರಪ್ಪನಿಗೂ ಅಮ್ಮನಿಗೂ ಅಂಟ್ಕೊಂಡು, ... ಅವರ ತಲೇನೂ ತಿರಿಗಿಸ್ಬಿಡುತ್ತೆ... ಇವರನುಸರಿಸೋ ಇಂಗ್ಲಿಷು ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸಕ್ರಮಾ ಅಂಬೋ ಪಾತಾಳ ಗರಡೀಗೆ ಕೊಂಡಿಳ್ಗೇ ಇಲ್ಲ."

“ ಟೊಳ್ಳುಗಟ್ಟಿ”ಯು ಅನೇಕ ವಿಧದಲ್ಲಿ ಹೊಸಬಗೆಯ ನಾಟಕವಾಗಿದೆ. ಆಧುನಿಕ ಕರ್ಣಾಟಕ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಇಂಥ ಕಾವ್ಯಗಳಿಗೆ ಯಾವ ಸ್ಥಾನವೂ ಎಷ್ಟು ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯವೂ ಬರುವುದೆಂಬುದನ್ನು ಕಾಲಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯಬೇಕಾಗಿದೆ.

... ಮನುಷ್ಯನು ದೇವರ ಛಾಯೆಯೆಂದು ಕೆಲವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವನೂ ದೇವರಂತೆ ಸ್ತೋತ್ರಪ್ರಿಯನಾಗಿರಬಹುದೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ. ತಮಗೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟ ಯಾವುದಾದರೂ ಒಂದು ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ "ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತವಾದ” ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಕೇಳುವಾಗಲೂ ಜನರು ಅಪೇಕ್ಷಿಸುವುದು, ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಗುಣದೋಷ ವಿಮರ್ಶೆಯಲ್ಲ- ಕೇವಲ ಶ್ಲಾಘನೆ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಯಾವುದಾದರೊಂದು ಗ್ರಂಥದ ವಿಚಾರವಾಗಿ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಕೊಟ್ಟರೆ ಆ ಗ್ರಂಥದ ಕರ್ತೃಗಳಿಗೂ ಅವರ ಇಷ್ಟಮಿತ್ರರಿಗೂ ಅಸಮಾಧಾನವೂ ಕೋಪವೂ ಬರುವುವು. ತತ್ವಾನುಸಂಧಾನಕ್ಕೂ ಉತ್ತಮ ಸಾಹಿತ್ಯಾಭಿವೃದ್ಧಿಗೂ ಲಕ್ಷ್ಯಕೊಡದೆ ತಮ್ಮ ಕೀರ್ತಿ ಅಪಕೀರ್ತಿಗಳಮೇಲೆಯೇ ದೃಷ್ಟಿಯಿಡುವ ಗ್ರಂಥಕರ್ತರ ಅಥವಾ ಅವರ ವರ್ಗದವರ ಸಹವಾಸ ಬಿದ್ದರೆ ನಿಷ್ಪ್ರಯೋಜನವಾದ ಕಲಹದಲ್ಲಿ ಗಂಟಲು ಗಾರಾಗಿ ಉಭಯ ಪಕ್ಷದವರಿಗೂ ಮನಸ್ಸು ಕಲುಷಿತವಾಗುವುದು...

ನಾಟಕವೂ-ಅದರ ಉದ್ದೇಶವು ಏನೇ ಆಗಿರಲಿ- ಒಂದು ವಿಧವಾದ ಕಾವ್ಯ ; ಅಚ್ಚಾಗಿ ಪುಸ್ತಕರೂಪಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದರೂ ಅದು ಕಾವ್ಯವೇ . ಗ್ರಂಥವೆಂಬುದು ಶಬ್ದರಾಶಿಯೇ ಹೊರತು ಕಾಗದದಮೇಲೆ ಬಿದ್ದ ಅಚ್ಚು ಮೊಳೆಗಳ ಗುರುತುಗಳಲ್ಲ; ಗ್ರಾಂಥಿಕಸ್ಥಿತಿಗೆ ಬರದೆ ಕೇವಲ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ರೂಪದಲ್ಲಿಯೇ ಇರುವ ಭಾಷೆಯು ಭಾಷೆಯಲ್ಲವೇ? ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಹಾಗೆಯೇ . ಆದ್ದರಿಂದ ಉತ್ತಮವಾದ ನಾಟಕವು ರಸವತ್ಕಾವ್ಯವೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಅದು ಬೇಡ ಬೇಡವೆಂದರೂ, ಎಂಥ ಅಪಾಯಗಳು ಒದಗಿದರೂ, “ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಯ ಪುಟಗಳಲ್ಲಿ ಬಂಗಾರದಕ್ಷರಗಳಿಂದ ಬರೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ಯುಗಾಂತರದವರೆಗೆ” ನಿಂತೇ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ. ರಸವತ್ತಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಇದ್ದರೆ ಅದು “ಟೊಳ್ಳುಗಟ್ಟಿ”ಯಾಗಲಿ “ಬಂಡವಾಳವಿಲ್ಲದ ಬಡಾಯಿ”ಯಾಗಲಿ ಅದರಲ್ಲಿ ಉತ್ತರ ರಾಮಚರಿತ್ರೆಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಆಸಕ್ತಿ ಆದರಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಪಂಡಿತರೂ ಪಾಮರರೂ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಅದನ್ನು ಓದುತ್ತಾರೆ.

ವಿಮರ್ಶಕನಲ್ಲಿ ಇರಬೆಕಾದದ್ದು ರಸಿಕತೆ; ಅದರ ಬಲದಿಂದ ಕಾವ್ಯದ ಗುಣಾವಗುಣಗಳನ್ನು ಅನುಗ್ರಹಿಸಿ ಅವುಗಳನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಬೇಕಾದ ಶಕ್ತಿ; ಅಷ್ಟೇಹೊರತು ಅವನು ಕವಿಯಾಗಿ ನಾಟಕಗಳನ್ನು ಬರೆಯಬಲ್ಲವನಾಗಿರಬೇಕೆಂಬ ನಿಯಮವಾಗಲಿ ನಟನಾಗಿ ಅಭಿನಯ ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಬಲ್ಲವನಾಗಿರಬೇಕೆಂಬ ನಿಯಮವಾಗಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೊಂದು ವಿಧವಾದ ಕುತರ್ಕವು ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರವೇ ಅಲ್ಲದೆ ಇತರ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಅಡ್ಡ ಕಸಬಿನ ಸಂಗೀತಗಾರನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಅಪಸ್ವರವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರೆ ಕಿವಿಯಿದ್ದವರು ಯಾರುಬೇಕಾದರೂ ಅದನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿಯಬಹುದು. ಸಂಗೀತಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲದ ಅಜ್ಜಮ್ಮಂದಿರೂ ಇಲ್ಲಿ “ಮೂಲೆ”ಯಾಯಿತೆನ್ನುವರು. ಅದರಂತೆ ಒಬ್ಬ ಚಿತ್ರಗಾರನು ಮನುಷ್ಯನೊಬ್ಬನ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಬರೆದು ಅದಕ್ಕೆ ಒಂದು ದಪ್ಪನಾದ ಮೂಗನ್ನಿಟ್ಟನೆಂದು ಭಾವಿಸೋಣ ಎಳೆಯ ಮಕ್ಕಳೂ ಅದನ್ನು ನೋಡಿ “ಇದೇನೂ ಇಷ್ಟು ದಪ್ಪ ಇವನ ಮೂಗು !” ಎನ್ನುವುವು. ಇಂಥ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ “ತಮಗೆ ಇಷ್ಟರ ಮಟ್ಟಿಗೂ ಹಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಚಿತ್ರಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ ಇವರಿಗೆಷ್ಟು ಹರಟೆ !” ಎನ್ನ ಬಹುದೇ? ಗಿಣಿಯು ಚೆನ್ನಾಗಿದೆ ಕಾಗೆಯು ಚೆನ್ನಾಗಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳುವುದಕ್ಕೆ ಕಾಗೆಯನ್ನಾದರೂ ಸೃಷ್ಟಿಸಬಲ್ಲ ಯೋಗ್ಯತೆಯನ್ನು ಪಡೆದಿರಬೇಕೇ?

“ಫೋಟೋ”ವಿನಲ್ಲಿರುವಂತೆ ಟೊಳ್ಳುಗಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಜೀವನ ಚಿತ್ರವು ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ ನೈಸರ್ಗಿಕವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಗ್ರಂಥಕರ್ತರ ಆಶಯವನ್ನು ನೋಡಿ “ಎಲ್ಲರೂ ಪುಟ್ಟುಗಳಂತಾಗುತ್ತಾರೆಯೇ?” ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ನೈಸರ್ಗಿಕತೆಯು ಸ್ವಲ್ಪ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿಲ್ಲವೇ? ಎಂದು ಕೇಳಿದೆವು. ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಪುಟ್ಟುಗಳು ಇಲ್ಲವೆಂದಲ್ಲ; ಈಗಿನ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸವನ್ನು ಪಡೆದ “ಸ್ಥಳೀಯ” ತರುಣರು ಪುಟ್ಟುಗಳಂತಾಗಿ “ಇತರ ಭಾಗದ ಕನ್ನಡ ತರುಣರು” ಮಾಧುಗಳಂತಾಗಿದ್ದರೆ, ಇದಕ್ಕೆ ಬರಿಯ ಆಧುನಿಕ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸಕ್ರಮವೇ ಅಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಕಾರಣಗಳಿರಬೇಕಲ್ಲವೇ? ಅಲ್ಲದೆ, ಈ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ದೋಷಗಳು ಏನೇ ಇರಲಿ, ನಾವು ಮುಚ್ಚಿದ್ದ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತೆರೆದಿರುವುದು ಇದರಿಂದಲೇ ಅಲ್ಲವೇ?

ಆದರ್ಶತ್ವ ಮತ್ತು ನೈಸರ್ಗಿಕತೆಗಳ ವಿಚಾರವನ್ನು ನಾಲ್ಕು ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿ ಮುಗಿಸುವುದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಅವುಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಪ್ರಕೃತವಾದಷ್ಟನ್ನು ಮಾತ್ರ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ಆದರ್ಶ ವಿಷಯವು ಬಂಗಾರದ ಹೂವಿನ ಹಾಗೆ, ನೈಸರ್ಗಿಕ ವಿಷಯವು ಬ್ರಹ್ಮಸೃಷ್ಟವಾಗಿ ಪ್ರಕೃತಿ ಜನ್ಯವಾದ ಹೂವಿನ ಹಾಗೆ, ಆದರೆ ಬ್ರಹ್ಮಸೃಷ್ಟವಾದ ಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲಾ ಹೂವೂ ಸುಖದಾಯಕವಲ್ಲ. ಉದಾಹರಣೆ- ತೆಂಗಿನ ಹೂವು; ಪಾಪಾಸುಗಳ್ಳಿಯ ಹೂವು ಇತ್ಯಾದಿ. ನಮಗೆ ಸುಖ ಬೇಕಾದರೆ ಈ ಪುಷ್ಪರಾಶಿಯಲ್ಲಿ ಮನೋಹರವಾದವುಗಳನ್ನು ಆರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಹೀಗೆ ಆರಿಸಿಕೊಂಡ ಸಂಪಗೆ ಮಲ್ಲಿಗೆಯಂತ ಹೂವುಗಳ ಸೌಂದರ್ಯವೂ ಸೌಕುಮಾರ್ಯವೂ ಸೌರಭ್ಯವೂ ನವರತ್ನಖಚಿತವಾದ ಪುಷ್ಪದಲ್ಲಿಯೂ ಬರಲಾರದು . ಆದ್ದರಿಂದ ನೈಸರ್ಗಿಕತೆಯೊಂದೇ ಕಾವ್ಯರಸ ನಿರ್ಣಾಯಕವಾಗುವುದೆಂದು ಹೇಳುವುದಕ್ಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

“ಬೇರೆ ಬೇರೆ ನಟರ ವಾಚಕದ ಗಾಳಿ ತಗಲಿದ ಮೇಲೆ” “ಮುದ್ರಣದ ರೀತಿಯು ” ನಾನಾ ರೂಪವಾಗಿ ಅನವಸ್ಥೆಗೇ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಲಿ, ಅಥವಾ “ ಒಂದು ಸ್ಥಾಯಿಗೆ ” ಬರಲಿ, ಆ ಸ್ವಾಚ್ಛಂದ್ಯಸ್ಥಿತಿಯು ಇರಬಹುದೇ ? “ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಒಂದು ಕಟ್ಟು” ಬೇಡವೇ?- ಎಂಬುದು ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಶ್ನೆ. ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತವಾಗಿ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿರುವ ಮll ಬಿ.ಎಂ.ಶ್ರೀಕಂಠಯ್ಯನವರ “ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಒಂದು ಕಟ್ಟು” ಎಂಬ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಪಾಠಕರು ನೋಡಬೇಕೆಂದು ಅಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತೇವೆ.

ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಯಾವ ಕೆಲಸವೂ ಸರಿಯಾಗಿ ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಉತ್ತಮ ವಿಮರ್ಶಕರು ಈ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸದಿಂದ ಹೇಳಿದ ಯಾವುದಾದರೂ ಒಂದು ಮಾತು ಅಸಮಂಜಸವೆಂದು ತಮಗೆ ನಿರ್ಧರವಾದರೆ ಆಗ ಅದನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವರು. ಇದು ಅವರಲ್ಲಿ ಗುಣವೇ ಹೊರತು ಅವಗುಣವಲ್ಲ; ಇದರಿಂದ ಭಾಷಾಗತಿಗೆ ಸಹಾಯವೇ ಹೊರತು ಕುಂದಲ್ಲ.

ಮll ಕೈಲಾಸಂ ಅವರು ಮಾತನಾಡುವುದು ಬಹು ಅಸ್ಪಷ್ಟವೆಂದೂ ಜಾಗ್ರತೆ ಎಂದೂ ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಮಾತು ಅರ್ಥವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೆಂದೂ ಹೇಳಿದ್ದೇವಷ್ಟೆ. “ಜಾಗ್ರತೆಯೆಂದರೆ ಪದಗಳ ಅರ್ಥವಾಗದಷ್ಟು ಜಾಗ್ರತೆಯಲ್ಲ; ಕಿವಿಗೆ ಕೇಳದಷ್ಟು ಜಾಗ್ರತೆಯಲ್ಲ; ಅವನ ಹಾಸ್ಯದ ಹುರುಳು ತಿರುಳು ಹೊಳೆಯದಷ್ಟು ಜಾಗ್ರತೆ ” “ಇದು ಬಡ ಮಿದುಳಿನ ದೊಷವನ್ನೇ ಸಾರುತ್ತಿದೆ.” ಎಂದು “ಟೊಳ್ಳುಗಟ್ಟಿಯ ಗುಟ್ಟನ್ನರಿತವರು” ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಶಬ್ದಕ್ಕೆ ಅರ್ಥವಾಗಬೇಕಾದರೆ ಅದು ಮೊದಲು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕೇಳಬೇಕೆಂಬುದನ್ನು ಅವರು ಮರೆತಿರುವಂತೆ ತೋರುತ್ತಿದೆ. ವರದಾಚಾರ್ಯರ ಹಾಡು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ; ಜನರು ಅದನ್ನು ಕೇಳುವುದು ಆ ಹಾಡಿನ ಅರ್ಥವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕಲ್ಲ; ಅದರ ಸಂಗೀತ ಸುಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವುದಕ್ಕೆ. ವರದಾಚಾರ್ಯರ ಪ್ರಶಂಸೆಯು ಇಲ್ಲಿ ಅಪ್ರಕೃತವಾದದ್ದು; ಅದರೂ ನಮ್ಮ ಅನುಭವದಲ್ಲಿ ಇವರಷ್ಟು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹಾಡುವ ನಟರು ಅಪರೂಪವೆಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತೇವೆ.

ಕೈಲಾಸಂ ಅವರ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ವಿಮರ್ಶಿಸುವುದಕ್ಕೆಬದಲು ಕೈಲಾಸಂ ಅವರ ಮಾತಿನ ವೈಲಕ್ಷಣ್ಯವನ್ನು ಎತ್ತಿಯಾಡಿರುವುದು ತಪ್ಪೆಂದು ಅನೇಕರ ಆಕ್ಷೇಪಣೆ. ಇದು ತಪ್ಪಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅಪ್ರಕೃತವಾದರೂ ಆಗಬಹುದೆಂದೇ ಆ ಆಕ್ಷೇಪಣೆಗೆ ಪೂರ್ವಭಾವಿಯಾಗಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಸಮಾಧಾನವನ್ನು ಹೇಳಿರುವೆವು. ಅದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ವಿಸ್ತಾರಪಡಿಸಬೇಕೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ. ನಮಗೆ ಕೈಲಾಸಂ ಅವರ ಅಭಿನಯ ಕೌಶಲ್ಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಗೌರವವಿದೆ. ಅವರ ನಾಟಕಗಳಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ಅವರು ಅಭಿನಯಿಸುವಷ್ಟು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಮತ್ತಾರೂ ಅಭಿನಯಿಸಲಾರರು. ಇಂಥ ನಟ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದವರು ಸ್ವಭಾವಸಿದ್ಧವಾದ ಗುಣದಿಂದಲೋ , “ಜನರ ಮನಸ್ಸನ್ನೊಲಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆ” ಕೈಕೊಂಡ “ಸಾಧನೆ” ಎಂಬ ಭಾವದಿಂದಲೋ, ಕೆಲವು ವೈಲಕ್ಷಣ್ಯಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಿದರೆ ಅವುಗಳಿಂದ ಎರಡು ವಿಧವಾದ ನಷ್ಟ; ಮೊದಲನೆಯದು ತಾತ್ಕಾಲಿಕವಾಗಿ ನಾಟಕದ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯೂ ಉಪಯೋಗವೂ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬರುವುದಕ್ಕೆ ಅಡಚಣೆಯಾಗುವುದು. ಎರಡನೆಯದು, ಇವರನ್ನು ಅನುಕರಣ ಮಾಡುವ ನಟರು ಅವರ ವೈಲಕ್ಷಣ್ಯವನ್ನು ವಿಕಾರವಾಗುವಂತೆ ಅನುಕರಣ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ಇದು ಇತರ ಅನೇಕ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ವಿಷಯ.

ಈಗಿನ ಕಾಲಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಿಂದಲೇ ಈ ವಿಧವಾದ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸದ ಬರಡುತನವು ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ ಇಂಥ ನಾಟಕಗಳು ಅನಾವಶ್ಯಕವೆಂದು ನಾನು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟಿರುವಂತೆ “ಕಿಟ್ಟು”ಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವು ಇದಲ್ಲ. ಟೊಳ್ಳುಗಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿತವಾಗಿರುವ ತತ್ವಕ್ಕೆ ಪ್ರಕೃತ ಸ್ಥಿತಿಯು ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ನಿದರ್ಶನವಾಗಿದೆಯೆಂಬುದೇ ನನ್ನ ಭಾವ.

“ಟೊಳ್ಳು ಗಟ್ಟಿ” ಯು ಆಧುನಿಕ ಕರ್ಣಾಟಕ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಕಲ ರೀತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ನೂತನವಾಗಿದೆ . ಇದನ್ನು ಓದುವುದಕ್ಕೆಂದು ಕೈಯಲ್ಲಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರೆ ನಾನಾ ವಿಧವಾದ ಸಾಹಿತ್ಯ ತತ್ವಗಳು ವಿಚಾರಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ಕೊಡುವ ಗಮನವೂ ಇವುಗಳ ಮೇಲೆ ವೆಚ್ಚಮಾಡುವ ಬುದ್ಧಿಶಕ್ತಿಯೂ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಇರುವವರಿಗೆ ಫಲದಾಯಕಗಳಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ.

.....ಎರಡನೆಯ ಉಪನ್ಯಾಸವು ಮll ಟಿ.ಪಿ. ಕೈಲಾಸಂ ಅವರದು; ಅದು “ಉಪನ್ಯಾಸವಲ್ಲ”, “ಸಂಭಾಷಣ” ; “ಸಂಭಾಷಣ"ವೆಂದು ಕರೆಯಬೇಕೆಂಬುದು ಅವರ ಇಷ್ಟ; ಫಲವೇನೋ ಒಂದೇಯೆ- ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚೆಂದೇ ಹೇಳಬಹುದು; ಏಕೆಂದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಹೇಳುವವರಿಗೆ ಕೇಳುವವರಿಗೆ ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವುಂಟು , ನಿರ್ಬಂಧವಿಲ್ಲ ; ಆದರೆ ನೀವು ಬೇಕಾದ್ದನ್ನು ಕೇಳಿ , ನಾನು ಉತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ, ಎಂಬ ಧೀರನಾಗಬೇಕು, ಅಷ್ಟೇ ! ಮ ll ಕೈಲಾಸಂ ಅಂಥವರು ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ಅನುಮಾನವಿಲ್ಲ ; ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ಹಿಂದಿನ ಮತ್ತು ಈಗಿನ ರಂಗಭೂಮಿ ಮತ್ತು ರೂಪಕಗಳ ವಿಚಾರವಾಗಿ ಅವರಷ್ಟು ನೋಡಿ ನಟಿಸಿ, ಓದಿ, ಬರೆದು, ಯೋಚಿಸಿ ಅನುಭವಿಸಿ ಇರುವವರು ಕನ್ನಡ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಯಶಃ ಮತ್ತಾರೂ ಇರಲಾರರು; ಅವರ ನಾಟಕಗಳಲ್ಲಿರುವ ಜೀವ, ಕವಿತೆ, ಉಜ್ವಲತೆ, ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ, ಉಪಜ್ಞತೆಗಳು ಮತ್ತಾವ ಆಧುನಿಕ ನಾಟಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರ ನಾಟಕಗಳಲ್ಲಿರುವ ಈ ಗುಣಗಳೇ ಅಂದಿನ ಅವರ ಸಂಭಾಷಣ- ಉಪನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿಯೂ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದುವು. ಸಭಾಭವನವು ಜನಗಳಿಂದ ತುಂಬಿ ಹಿಗ್ಗುತ್ತತ್ತು. ರಂಗಭೂಮಿಯ ವಿಚಾರವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು (೧) ನಮ್ಮ ನಾಟಕಗಳಿಗೂ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯರ ನಾಟಕಗಳಿಗೂ ಇರುವ ವ್ಯಾತ್ಯಸಗಳೇನು ? (೨) ಕನ್ನಡ ನಾಟಕಗಳು ಮುಂದೆ ಯಾವ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಾಳಬಹುದು ? (೩) ಸಂಗೀತವನ್ನು ನಾಟಕದಿಂದ ಕಿತ್ತುಹಾಕಬೇಕೇ? (೪) ಮಾತನಾಡುವ ಸಿನಿಮಗಳಿಂದ ನಾಟಕಕ್ಕೆ ಹಾನಿಯಾದೀತೇ ? (೫) ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಸರಳಪದ್ಯ (Blak verse) ವನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸುವುದರ ಗುಣಾವಗುಣಗಳೇನು? (೬) “ಜನಾಂತಿಕ”ಗಳೂ “ಸ್ವಗತ” ಗಳೂ ಅನೈಸರ್ಗಿಕವಲ್ಲವೇ? (೭) ನಾಟಕದಿಂದ ಸಮಾಜವು ಹೇಗೆ ಉನ್ನತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಬಹುದು ? (೮) ”ಭಾಷಾ ಶುದ್ಧಿ"ಯು ನಾಟಕಕ್ಕೆ ಅವಶ್ಯಕವಲ್ಲವೇ ? (೯) ಕಲೆಗೂ ವಿಜ್ಞಾನಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೂ ವಿರೋಧವೇ ? (೧೦) ಪರದೆಗಳೂ ರಂಗರಚನೆಯೂ ಹೇಗಿರಬೇಕು ? – ಎಂದು ಮುಂತಾದ ಎಷ್ಟೋ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಬಂದುವು. ಅವೆಲ್ಲಕ್ಕೂ ಉಪನ್ಯಾಸಕರು ಸುರಸವಾದ ಅನುಭವಸಿದ್ಧವಾದ ಉತ್ತರಗಳನ್ನು ತಟತಟನೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಆವೊತ್ತು ಸುಮಾರು ಒಂದು ಗಂಟೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಡೆದದ್ದು, ಒಂದು ಉಪನ್ಯಾಸವಲ್ಲ, ಹತ್ತು ಉಪನ್ಯಾಸಗಳ ಸಂಗ್ರಹ. ಆಗ ಉಕ್ತವಾದ ವಿಚಾರಗಳನ್ನೆಲ್ಲಾ ಬಂದ ಬಂದ ಹಾಗೆ ಹಿಡಿದು ತುಂಬಿಟ್ಟುಕೊಂಡು, ನಿಧಾನವಾಗಿ ಮೆಲುಕುಮಾಡುವುದಾದರೆ, ಹಲವು ದಿನಗಳ ತಿಂಡಿಯಾದೀತು ! ಆದರೆ ಅದು ಯಾರಿಂದ ಸಾಧ್ಯ?

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ಪ್ರಣಯಾವರ್ತ ಅಥವಾ ಚಂಚಲಕುಮಾರಿ</h2>

ಸಾಧುಸಿಂಹನೆಂಬೊಬ್ಬನು ಬಹುಕಾಲ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸಮಾಡಿ ಬೇಸರ ಹುಟ್ಟಿ ತನ್ನ ನಲವತ್ತಾರನೆಯ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹದಿನೆಂಟು ವರ್ಷದ ಚಂಚಲೆಯೆಂಬ ಹುಡುಗಿಯೊಬ್ಬಳನ್ನು ಮದುವೆಯಾಗಿ ಆಗ್ರಾ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ನೆಲಸಿ ಸಂಸಾರ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಆದರೆ “ಒಬ್ಬರಿಗೊಬ್ಬರಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗಲಿಲ್ಲ.” ಒಂದು ದಿನ ಚಂಚಲೆಯು ನಿರಂಜನನೆಂಬ ಸುಂದರನಾದ ಯುವಕನನ್ನು ಕಂಡು, ಇಬ್ಬರ ಮನಸ್ಸೂ ಕಲಕಿಹೋಯಿತು; ಈ ಚಾಂಚಲ್ಯವು ಹೆಚ್ಚಿ ಕೊನೆಗೆ ಒಂದು ದಿನ ನಿರಂಜನನು ಧೈರ್ಯಮಾಡಿ ಚಂಚಲೆಯ ಮನೆಯ ಗೋಡೆಯನ್ನು ಹತ್ತಿ ಅವಳ ಕೊಠಡಿಯನ್ನು ಸೇರಿದನು. ಅವರು ಅನುರಾಗ ಪೂರ್ಣವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಸಂಶಯಗ್ರಸ್ತನಾದ ಸಾಧು ಸಿಂಹಸು ಆ ಕೊಠಡಿಗೆ ಬರಲು ನಿರಂಜನನು ಅವಿತುಕೊಂಡನು. ಆ ಮೇಲೆ ಗಂಡಹೆಂಡತಿಗೆ ನಡೆದ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಚಂಚಲೆಯು ತನ್ನನ್ನು ನಿಂದಿಸಿಕೊಂಡು ಅಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ ಸನ್ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಹಿಡಿಯಬೇಕೆಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದಳು. ಸಾಧುಸಿಂಹನು ದೆಹಲಿಗೆ ಹೊರಟುಹೋಗುವುದಾಗಿ ಹೇಳಿ ಹೊರಟುಹೋಗಲು ನಿರಂಜನನು ಹೊರಕ್ಕೆ ಬಂದು ಚಂಚಲೆಯ ನಡತೆಯು ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ ಬದಲಾಗಿ ಹೋದದ್ದನ್ನು ನೋಡಿ ಕೊರಗುತ್ತಿದ್ದನು. ಅಷ್ಟು ಹೊತ್ತಿಗೆ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಸದ್ದಾಗಲು ಗಂಡನು ಬಂದನೆಂದು ಹೆದರಿ ಚಂಚಲೆಯು ಬೇರೆದಾರಿ ತೋರದೆ ನಿರಂಜನನು ತನ್ನ ಸಖಿಯೆಂದು ಕಾಣುವ ಹಾಗೆ ಅವನಿಗೆ ಹೆಣ್ಣುವೇಷವನ್ನು ಹಾಕಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿದಳು. ಬಾಗಿಲನ್ನು ಸದ್ದುಮಾಡಿಕೊಂಡುಬಂದವನು ಸಾಧುಸಿಂಹನಲ್ಲ, ಆಗ್ರಾದ ನಿರಂಕುಶ ಪ್ರವರ್ತನೆಯ ಷಹಜಾದ; ಅವನು ಅತ್ಯಾಚಾರಕ್ಕೆ ಮನಸ್ಸುಮಾಡಿ ಸುಂದರಿಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ಹೆಣ್ಣು ವೇಷದ ನಿರಂಜನನನ್ನು ಮೋಹಿಸಲು, ನಿರಂಜನನು ಸಮಯ ನೋಡಿಕೊಂಡಿದ್ದು ಪಾನಮತ್ತನಾದ ಷಹಜಾದನನ್ನು ಕಠಾರಿಯಿಂದ ತಿವಿದು ಕೊಂದುನು.

ಸಾಧುಸಿಂಹನು ದೆಹಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದು ಸುಳ್ಳು. ಅದು ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಮಾಡಿದ ಸಂಚು; ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗ ಅವನು ಹಿಂತಿರುಗಿ ಬರಲು ಇದರ ಸುಳಿವನ್ನು ತಿಳಿದ ನಿರಂಜನನು ಗಂಡಸಿನ ಉಡುಪನ್ನು ಹಾಕಿಕೊಂಡು ಚಂಚಲೆಯನ್ನು ಶತ್ರುಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ಷಹಜಾದನ ಹೆಣದ ಹತ್ತಿರ ನಿಂತಿದ್ದನು. ಸಾಧುಸಿಂಹನಿಗೆ ಹೆಂಡತಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಶಯಕ್ಕೆ ಬದಲಾಗಿ ಅನುರಾಗವೇ ಸ್ಥಿರವಾಯಿತು. ಚಂಚಲೆಯೂ ತನ್ನ ಚಾಂಚಲ್ಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟಳು. ನಿರಂಜನನೂ ತಾನು ಪುನಃ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ಮಾತು ಕೊಟ್ಟು ಹೊರಟುಹೋದನು. ಇದೇ ಈ ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿರುವ ಕಥೆಯ ಸಾರಾಂಶ.

ನಮಗಿಂತ ಮೇಲಿನವರನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿ ಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿಯಾಗಲಿ, ಅಲ್ಲದೆಯಾಗಲಿ, ಅವರನ್ನು ಅನುಕರಣ ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಹೊರಟಾಗ ಅವರ ಗುಣಗಳ ಜೊತೆಗೆ ದೋಷಗಳನ್ನೂ ಅನುಕರಿಸುವುದು ಸ್ವಭಾವ. ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ವೆಂಕಟಾಚಾರ್ಯರು ಭಾಷಾಂತರ ಮಾಡಿದ ಬಂಕಿಮಚಂದ್ರರ ಗ್ರಂಥಗಳ ಓದು ಇದಕ್ಕೆ ಒಂದು ಉದಾಹರಣೆ; ಕಥೆ ಬರೆಯುವುದಕ್ಕೆಂದು ಹೊರಟವರಲ್ಲಿ ಅವರ ಶೈಲಿಯನ್ನು ಅನುಕರಣ ಮಾಡದವರಿಲ್ಲ; ಅವರಂತೆ ಕಥಾಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಉತ್ತರ ಹಿಂದೂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ತಂದು ಹಾಕದವರಿಲ್ಲ. ಬಂಕಿಮಚಂದ್ರರ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಬರುವ ಪಾತ್ರಗಳು-ಕೊನೆಗೆ ಹುಲಿ ಕರಡಿಗಳು-ಬಂಗಾಳಿಗಳಾದರೆ, ಅವರ ಕಥೆಗಳು ಬಂಗಾಳದಲ್ಲಿ ನಡೆದರೆ ಅದು ಅವರಿಗೆ ಭೂಷಣ, ಅವರ ದೇಶವಾತ್ಸಲ್ಯ ಸೂಚಕ. ಆದರೆ ಕನ್ನಡಿಗರಾದ ನಾವೂ ನಿತ್ಯಗಟ್ಟಲೆಯ ಸಾಮಾನ್ಯ ವಸ್ತುಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರ ದೇಶಕ್ಕೇಕೆ ಹೋಗಬೇಕು?

ಇದು “ಪ್ರಣಯಾವರ್ತವು”ಆಗ್ರಾ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ನಡೆಯಿತೆಂಬ ಆಗ್ರಹದಿಂದ ಹೇಳಿದ ಮಾತಲ್ಲ; “ಪ್ರಣಯಾವರ್ತ”ವು ಈ ಅಭಿಪ್ರಾಯದ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ನಿಮಿತ್ತಮಾತ್ರ. ಪ್ರಣಯಾವರ್ತಗಳು ಮೈಸೂರು ದೇಶದಲ್ಲಿ ನಡೆಯಬೇಕೆಂದು ಯಾರೂ ಅಪೇಕ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಇಂಥ ಘಟನೆಗಳು ನಮ್ಮ ದೇಶಕ್ಕೆ ಕೀರ್ತಿಗೌರವಗಳನ್ನೇನೂ ತರುವುದಿಲ್ಲ. ಗ್ರಂಥಕರ್ತರು ಪ್ರಾಯಶಃ ಇದನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡೇ ವಿಷವೃಕ್ಷವನ್ನು ಪರದೇಶದಲ್ಲಿ ನೆಟ್ಟು ಬೆಳೆಸಿ ಅದರ ದರ್ಶನ ಮಾಡಿಸಿದ್ದಾರೆ.

ಅವರ ಉದ್ದೇಶವೂ ಈ ಗ್ರಂಥದಿಂದ ಆಗಬೇಕೆಂದುಕೊಂಡಿರುವ ಫಲವೂ ಉತ್ತಮವಾದವಿರಬಹುದು. ಆದರೆ ಇಂಥ ಚಾಪಲ್ಯ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಕುಶಲ ಕರ್ಮವನ್ನು ತೋರುವುದು ಕಷ್ಟಸಾಧ್ಯವಾದ ಕೆಲಸ. ಅಲ್ಲದೆ ಚಿತ್ತ ಚಾಪಲ್ಯಗೊಳಿಸುವ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿಯೇ ಪಾಠಕರ ಮತ್ತು ಗ್ರಂಥಕರ್ತರ ಮನಸ್ಸು ’ಆವರ್ತ’ಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕಿ ವಿಕಾರ ಹೊಂದಬಹುದು.ಇದರಿಂದ ಇಬ್ಬರಿಗೂ ನಷ್ಟ.

ಇದರ ಶೈಲಿಯು ಸುಲಭವಾಗಿಯೂ ಭಾಷೆಯು ಶುದ್ಧವಾಗಿಯೂ ಇದೆ. ಅನಾವಶ್ಯಕವಾದ ವರ್ಣನೆಗಳಿಲ್ಲ. ಪಾತ್ರಗಳ ಮನೋಭಾವಗಳನ್ನು ವಿಶದಗೊಳಿಸಲು ಗ್ರಂಥಕರ್ತರು ಪ್ರಯತ್ನ ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೂ ಚಂಚಲೆಯ ಪಾಪಕಲುಷಿತವಾದ ಹೃದಯ ಸ್ವಭಾವಗಳು ಪರಿಶುದ್ಧವಾಗಿ “ಪತಿತಪರಾವರ್ತನ”ವಾದ ರೀತಿಯು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಪ್ರತಿ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಸಂಸ್ಕೃತ ಶ್ಲೋಕಗಳೂ ವಾಕ್ಯಗಳೂ ಸಂಗತವಾಗಿವೆ.

ವಿಮರ್ಶಾಪದ್ದತಿಯೂ,ಪ್ರಣಮಾವರ್ತವೂ

ಪ್ರಬುದ್ದ ಕರ್ಣಾಟಕದ ವಿನಾಯಕನ ಸಂಚಿಕೆಯಲ್ಲಿ “ಪ್ರಣಯಾವರ್ತ ಅಥವಾ ಚಂಚಲಕುಮಾರಿ” ಎಂಬ ಗ್ರಂಥದ ಮೇಲೆ ಒಂದು ವಿಮರ್ಶೆಯನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದೆವಷ್ಟೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ನಾವು ಕೊಟ್ಟ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳನ್ನು ಮII ಸಿ.ಎಸ್. ವೆಂಕಟಾಚಾರ್ಯರೆಂಬವರು ಖಂಡಿಸಿ ಜಯಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ‘ವಿಮರ್ಶಾಪದ್ದತಿಯೂ ಪ್ರಣಯಾವರ್ತವೂ" ಎಂಬ ಲೇಖನವನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಆ ಲೇಖನದಲ್ಲಿನ ರೋಷಮೂಲವಾದ ಕೆಲವು ಸಣ್ಣ ವೈಯಕ್ತಿಕ ವಿಚಾರಗಳನ್ನೂ ಅಸುಖ ಸೂಚಕವಾದ ಒಂದು ಬಗೆಯ ಸರಣಿಯನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟು ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧ ಪಡುವ ಎರಡು ಅಂಶಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ಇಲ್ಲಿ ವಿಚಾರ ಮಾಡುವೆವು.

“ಕಲಾನೈಪುಣ್ಯನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುವಾಗ ದೇಶವಾತ್ಸಲ್ಯದ ಮಾತು ಯಾವ ಮುಖ್ಯರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸಮಂಜಸವಾದುದು?” ಎಂಬುದು ಇವರ ಮೊದಲನೆ ಪ್ರಶ್ನೆ. ಬಂಕಿಮಚಂದ್ರರ ಕಾದಂಬರಿಗಳನ್ನು ಓದಿದ ಮೇಲೆ ಕಥೆಗಾರನಾಗಬೇಕೆಂಬ ಪ್ರತಿಯೂಬ್ಬ ಭಾರತೀಯನೂ ಮೋಹಿತನಾಗಿ ‘ಕಥೆ ಬರೆದರೆ ಹೀಗೆತಾನೇ ಬರೆಯಬೇಕು!’ ಎಂದು ಆ ಮೇಲ್ಪಂಕ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಂಶದಲ್ಲಿಯೂ ಅನುಸರಿಸಿಕೊಂಡು ಬರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ನಮ್ಮವರು ಈಚೀಚೆಗೆ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಬರೆಯುತ್ತಿರುವ ಕಥೆ ಕಾದಂಬರಿಗಳಲ್ಲಿ ಬಂಗಾಳಿ ಹೆಸರುಗಳೂ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳೂ ಮಾತಿನ ಸರಣಿಗಳೂ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿರುವುದಕ್ಕೆ ಇದೇ ಕಾರಣವೆಂದು ನಮ್ಮ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ಇದು ಕನ್ನಡ ದೇಶಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ; ಬಂಗಾಳದಲ್ಲಿ ಬಂಕಿಮಚಂದ್ರರಿಂದೀಚೆಗೆ ಕಾದಂಬರಿಗಳನ್ನು ಬರೆಯುತ್ತಿರುವ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ ಇದಕ್ಕೆ ಉದಾಹರಣೆ. ಅಷ್ಟೇಕೆ, ಇಡೀ ಭರತ ಖಂಡದಲ್ಲಿಯೇ ಈಗ ಅವರ ಕಾದಂಬರಿಗಳಿಂದ ಜ್ಞಾತ ಅಥವಾ ಅಜ್ಞಾತವಾದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಕಾರಹೊಂದದ ಕಥೆಗಾರರಿಲ್ಲವೆಂದು ಹೇಳಬಹುದು. ಸಮರ್ಥನಾದವನೊಬ್ಬನು ಯಾವುದಾದರೊಂದು ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಹೊಸದಾಗಿಯಾಗಲಿ ಹೊಸರೀತಿಯಲ್ಲಿಯಾಗಲಿ ಕೈಕೊಂಡು ಜಯವನ್ನು ಪಡೆದರೆ ಅವನನ್ನು ಮಿಕ್ಕವರೂ ಅನುಕರಣ ಮಾಡುವುದು ಸ್ವಭಾವ. ಸಾಹಿತ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿಯೂ ಹೀಗೆಯೇ; ಕಾಳಿದಾಸನು ಮೇಘಸಂದೇಶವನ್ನು ಬರೆಯುವುದಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆ ಸಂಸ್ಕೃತ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಂಥ ಮತ್ತೊಂದು ಗ್ರಂಥವಿರಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಆ ಮಾರ್ಗವನ್ನೂ ಮಾದರಿಯನ್ನೂ ಕಾಳಿದಾಸನ ಅಪೂರ್ವ ಪ್ರತಿಭೆಯು ಸೃಷ್ಟಿಮಾಡಿದ ಮೇಲೆ ಎಷ್ಟು ಜನ ಅವನನ್ನು ಅನುಕರಿಸಿದರು! ಎಷ್ಟು ವಿಧವಾದ ಸಂದೇಶಗಳು ಹುಟ್ಟಿಹೋದವು! ಇದರಂತೆ ಇಂಗ್ಲಿಷಿನವರನ್ನು ನಾವು ನಮ್ಮ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ವಿಧವಾಗಿ ಅನುಕರಣಮಾಡುತ್ತ ಬಂದಿದ್ದೇವೆ! ನಾವು ಹೀಗೆ ಆಜೀವನವೂ ಅಂಧಾನುಕರಣದಲ್ಲಿಯೇ ಗಾಣದ ಎತ್ತುಗಳಂತೆ ತಿರುಗುತ್ತಿಗೋಣವೇ? ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಸ್ವಲ್ಪ ವಿವೇಚನೆ ಮಾಡಿ ಸ್ವಶಕ್ತಿಯೆಂಬುದಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಿ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿ ಇಷ್ಟವನ್ನು ಸಾಧಿಸೋಣವೇ? ಹಾಗಿದ್ದರೆ, ಬಂಕಿಮಚಂದ್ರರ ಅನುಕರಣವು ಎಷ್ಟು ಮಟ್ಟಿಗೆ ಅವಶ್ಯಕ ಮತ್ತು ಸಫಲ ಎಂದು ಯೋಚಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಇದು ಸಕಾಲವಾಗಿಲ್ಲವೆ? ಆದ್ದರಿಂದ ಕಥೆ ಬರೆಯುವವರು ತಮ್ಮ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಎಲ್ಲಾ ಉತ್ತರದೇಶದಲ್ಲಿಯೇ ನಡೆಸಬೇಕೇ ಎಂದು ವಿಚಾರಮಾಡಬೇಕಾಗಿ ಸೂಚಿಸಿದೆವು. ಉತ್ತರದೇಶದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಒಂದು ಐತಿಹಾಸಿಕ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಬರೆಯಬೇಕಾದರೆ ಆ ದೇಶದ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳೇ ಬೇಕು; ಹಾಗಲ್ಲದೆ ಕಲ್ಪಿತವಾದ ಒಂದು ಸಾಮಾಜಿಕ ವೃತ್ತಾಂತಕ್ಕೆ ನಮ್ಮ ದೇಶವು ಆಸರೆ ಕೊಡಲಾರದೇ? “ಯಾವ ದೇಶವಾದರೇನು? ವಿಗ್ರಹದ ಕಲ್ಲು ’ಚಾಮುಂಡಿಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿದ್ದುದೇ ಅಥವಾ ಕಬ್ಬಾಳ ದುರ್ಗದ್ದೇ? ಎರಡೂ ಅಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಚಿಂತಾಮಣಿಯ ಮಗ್ಗುಲಲ್ಲಿರುವ ಸಿಡಲಘಟ್ಟದ್ದೇ?’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಅಪ್ರಕೃತ” ಎಂಬುದು ಖಂಡನಕಾರರ ಮತ. ಉತ್ತರದೇಶದ ಶಿಲ್ಪಿಯೊಬ್ಬನು ತನ್ನ ದೇಶದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮನೆಯ ಹತ್ತಿರ ಇರುವ ಕಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ವಿಗ್ರಹ ಮಾಡಿಟ್ಟ ಮಾತ್ರದಿಂದ ನಮ್ಮ ದೇಶದ ವಿಗ್ರಹಕಾರನೂ ಉತ್ತರದೇಶಕ್ಕೆ ಪೂರ್ವಶಿಲ್ಪಿಯ ಮನೆಯ ಬಾಗಿಲಿಗೇ ಹೋಗಿ ಅವನು ಒಡೆದಿಟ್ಟು ಮಿಕ್ಕಿರುವ ಕಲ್ಲನ್ನೇ ಏಕೆ ತರಬೇಕು? ಕಲ್ಲು ಯಾವುದಾಗಿದ್ದರೂ ಶಿಲ್ಪಸಾಮರ್ಥ್ಯವೇ ಮುಖ್ಯವಾದದ್ದರಿಂದ ಚಾಮುಂಡಿಬೆಟ್ಟದ ಕಲ್ಲನ್ನೇ ಏಕೆ ಉಪಯೋಗಿಸಬಾರದು? ಅದೂ ಉತ್ತರದೇಶದ ಕಲ್ಲಿನಷ್ಟೇ ಶ್ಲಾಘ್ಯವಾಗಿದ್ದರೆ ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಉತ್ತಮವಾಗಿದ್ದರೆ, ಅದನ್ನೇ ಉಪಯೋಗಿಸಿಕೊಂಡು ವ್ಯರ್ಥಶ್ರಮವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ವಿವೇಕವಲ್ಲವೇ? ಇದರಿಂದ ನಮ್ಮ ದೇಶದ ಮಿಕ್ಕ ಶಿಲ್ಪಿಗಳಿಗೂ ವಿಗ್ರಹ ನಿರ್ಮಾಣ ಸಾಮಗ್ರಿಗೆ ಹತ್ತಿರವೇ ಒಂದು ಖನಿಯನ್ನು ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟು ಉಪಕಾರಮಾಡಿದಂತಾಗುವುದಿಲ್ಲವೇ? ಅಲ್ಲದೆ ಸಾಹಿತ್ಯವೆಂಬುದು, ಹುಣ್ಣಿಮೆಯ ಚಂದ್ರನನ್ನು ನೋಡಿ ಕೂಗಿಕೊಳ್ಳುವ ನಾಯಿಯ ಉದ್ದೇಶವಿಹೀನವಾದ ಕೂಗಲ್ಲ; ಜನರು ತನ್ನ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಓದಿ ಆನಂದಪಡಬೇಕೆಂಬುದೂ ಅದರಿಂದ ಅವರ ಮೇಲೆ ಸತ್ಪರಿಣಾಮವಾಗಬೇಕೆಂಬುದೂ ಕವಿಯ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಹಾಗಿರಲು, ತನ್ನ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿರಬಹುದಾದ ರಸದ ಜೊತೆಗೆ ಪಾಠಕರಿಗೆ ಪರಿಚಯವಾಗಿರಬಹುದಾದ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳನ್ನೂ ತಂದುಹಾಕಿದರೆ ಅದು ಅವರಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ರಂಜಕವೂ ಗ್ರಾಹಕವೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲವೇ? ಹಿಂದೂಗಳಿಗೆ ರಾಮಾಯಣವು ಪ್ರಿಯವಾಗಿರುವಂತೆ, ಘನವಾಗಿದ್ದರೂ ರಸ ಪೂರ್ಣವಾಗಿದ್ದರೂ, ಇಲಿಯಡ್ ಬಾಲ್ಡರ್ಡೆಡ್ ಮುಂತಾದ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಗ್ರಂಥಗಳ ಭಾಷಾಂತರಗಳು ರುಚಿಸುತ್ತವೆಯೇ ? ಸಾವಿತ್ರಿಯ ಕಥೆಯು ರುಚಿಸುವಂತೆ ಮಿಲ್ಟನ್ನ “ಕೋಮಸ್” ರುಚಿಸುತ್ತದೆಯೇ ? ಅದರಂತೆ “ಈ ಪರಿಯ ಸೊಬಗಾವ ದೇವರೊಳು ಕಾಣೆ” ಎಂಬ ಪುರಂದರದಾಸರ ಕೀರ್ತನೆಯು ಹಿಂದೂಗಳಿಗೆ , ಕನ್ನಡಿಗರಿಗೆ, ರುಚಿಕರವಾಗಿರುವಂತೆ ಅದರ ಭಾಷಾಂತರವು ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಜನಗಳಿಗೆ ರುಚಿಕರವಾಗಿರುವುದೇ? ತಪ್ಪು ಕಂಡುಹಿಡಿದನೆಂಬ ವೈಷಮ್ಯಭಾವವನ್ನಾಗಲಿ , ಹೇಳಿದುದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಹೇಳಬೇಕು ಹೀಡಿದುದನ್ನು ಸಾಧಿಸಲೇಬೇಕು ಎಂಬ ಮೌಲ್ಯವನ್ನಾಗಲಿ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳದೇ ಹೇಳಿದರೆ – ಇವು ನಮ್ಮ ದೆಶದವು , ಕನ್ನಡಿಗರ ನಾಡಿಗೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟವು ಕನ್ನಡನಾಡಿನಲ್ಲಿ ನಡೆದವು ಎಂದು ನಾವು ಅಭಿಮಾನದಿಂದಲೂ ಹೇಮ್ಮೆಯಿಂದಲೂ ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದ ಗ್ರಂಥಗಳು ಆಧುನಿಕ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟಿವೆ? ಬಂಕಿಮಚಂದ್ರರ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾದಂಬರಿಗಳನ್ನು ಓದಿ ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಈ ಭಾವವು ಉಂಟಾಗಿ ಮಹಾಸಂಕಟವಾಯಿತು; ಆಗ ಮೈಸೂರು ಚರಿತ್ರೆಯಮೇಲೂ ಕಾದಂಬರಿಗಳನ್ನು ಬರೆಯಬೇಕೆಂದು ಸೂಚಿಸಿ ಈ ಹಿಂದೆ ಇದೇ ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಲೇಖನವನ್ನು ಬರೆದೆವು. ಅದರಲ್ಲಿ ಈ ವಿಷಯವು ಇನ್ನೂ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವಿಚಾರಕ್ಕೆ ಬಂದಿದೆ.

ಕಥೆಯು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಸಂತೋಷಜನಕವಾಗಿರಬೇಕಾದರೆ ಅದರ ಕಾರ್ಯಸ್ಥಾನವು ದೇಶಾಂತರದಲ್ಲಿಯೋ ಗ್ರಹಾಂತರದಲ್ಲಿಯೋ ಇರಬೇಕೆಂಬುದೊಂದು ಭಾವನೆಯ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಬಹುಕಾಲ ಇತ್ತು. ಆದರೆ ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶತಮಾನದ ಆದಿಭಾಗದಿಂದ ಬರ್ನ್ಸ್ ವರ್ಡ್ಸ್ ವರ್ತ್ ಮುಂತಾದ ಮಹಾಕವಿಗಳು ತಮ್ಮ ಮುಂದಿರುವ ಯಃಕಶ್ಚಿತ್ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನೂ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಅಮೋಘವಾದ ಕವಿತೆಗಳನ್ನು ಬರೆದು ಹಿಂದಿನಿಂದ ಬಂದಿದ್ದ ಭಾವನೆಯು ಸರಿಯಲ್ಲವೆಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಿದರು.

ನಮ್ಮ ದೇಶದ ನಮ್ಮ ಜನಜೀವನದ ಸನ್ನಿವೇಶದಲ್ಲಿ ನಡೆದಂತೆ ಬರೆದ ಕಥೆಗಳಷ್ಟು ಬೇಗ ಪರದೇಶದಲ್ಲಿ ವಿಜಾತೀಯವಾದ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆದಂತೆ ಬರೆದ ಕಥೆಗಳು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಅಂಟುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪರಿಣಾಮವೂ ಪೂರ್ಣಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೆ ನಮ್ಮ ದೇಶದ ಪೂರ್ವ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಇಂದಿನ ನಡವಳಿಕೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಯಾವ ರಸಕ್ಕೆ ಬೇಕಾದರೆ ಆ ರಸಕ್ಕೆ ಪಾತ್ರವಾಗುವ ವಸ್ತುಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತಿರುವಾಗ, ಮನೆಯಲ್ಲಿರುವ ಸೀನೀರಿನ ಭಾವಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ವೈಲಕ್ಷಣ್ಯಕ್ಕೆ ಬೆರಗಾಗಿ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಉಪ್ಪು ನೀರನ್ನು ಹೊತ್ತು ತಂದು ಪತಂಗಿಸಿ ಏಕೆ ಸೀನೀರನ್ನು ಒದಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು?- ಎಂಬುದಿಷ್ಟೇ ನನ್ನ “ದೇಶವಾತ್ಸಲ್ಯ”ವಾದದ ಸಾರಂಶ. ಸತ್ಸಾಹಿತ್ಯದ ಮೂಲಕ ಭಾವಶುದ್ಧಿಯನ್ನುಂಟುಮಾಡಿದ ಜನರನ್ನು ಉಚ್ಚಾದರ್ಶದ ಕಡೆಗೆ ಆಕರ್ಷಿಸಿ ಜನಾಂಗದ ಗುಣಸ್ವಭಾವಗಳನ್ನು ಉತ್ತಮಗೊಳಿಸುವುದು ಸಾಧ್ಯ. ಕ್ಷುಬ್ಧವಾದ ಸಾಗರವನ್ನು ನಯಭಯಗಳಿಂದ ಒಡಂಬಡಿಸಿ ಒಲಿಸಿಕೊಂಡು ಇಂದ್ರಜಾಲ ಮಹೇಂದ್ರಜಾಲಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಬಿಟ್ಟ ಮಹಾಪುರುಷರ ವಿಚಾರವನ್ನು ಓದಿ ಕೇಳಿ ಬಲ್ಲೆವು. ಹಾಗಲ್ಲದೆ ಜನರ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಒಲಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಯಾವ ಕವಿಗಳಿಗೆ ಸಾಧ್ಯವಲ್ಲವೋ ಅವರು ದುರದೃಷ್ಟಶಾಲಿಗಳು; ಬರಡು ಕವಿಗಳು. ಇದು ದೇಶವಾತ್ಸಲ್ಯದಿಂದ ಆಗಬಹುದಾದ ಒಂದು ಬಗೆಯ ದೇಶೋದ್ಧಾರವಾದರೂ ಆ ವಿಚಾರವೂ ಪ್ರಕೃತವಲ್ಲ.

“ಷೇಕ್ಸ್ಪಿಯರ್ ಕವಿಯ ನಾಟಕಗಳಲ್ಲಿ” ಸ್ಪಷ್ಟ ಅಥವಾ ಸೂಚಿತವಾಗಿರುವ ‘ದೇಶ ವಾತ್ಸಲ್ಯದ ಅಂಶ’ವಿರುವುದೆಂದೂ ಅವುಗಳಿಗೆ ಮತ್ತಾವ ವಿಧದಲ್ಲಿ ಬೆಲೆಯಾಗದಿದ್ದರೂ ಈ ದೇಶವತ್ಸಲತೆಯ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾದ ಬೆಲೆಯು ಇದ್ದೇ ಇರುವುದು " ಎಂದೂ ಮll ಆಚಾರ್ಯರು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಡುತ್ತಾರೆ . ಇದರ ವಿಚಾರವನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳುವುದು ಅಪ್ರಕೃತ. ಆದರೂ, ಷೇಕ್ಸ್ಪಿಯರನ ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ದೇಶವಾತ್ಸಲ್ಯಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯ ಕೊಟ್ಟು ಅದರಿಂದ ಅವುಗಳನ್ನು ಮೆಚ್ಚುವವರು ಆ ನಾಟಕಗಳ ಓದಿಗೆ ಸರಿಯಾದ ಮತ್ತು ಪೂರ್ಣವಾದ ಫಲವನ್ನು ಪಡೆದಿಲ್ಲವೆಂದಾದರೂ ಹೇಳಬೆಕಾಗಿದೆ.

ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಶೃಂಗಾರರಸಕ್ಕೆ ಕೊಡಬೇಕಾದ ಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ನಿರೂಪಿಸುವ ಕ್ರಮವು ಎರಡನೆಯ ವಿಚಾರ. ಈ ಸಂಬಂಧವಾಗಿ ಅವರು; “ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಶೃಂಗಾರರಸವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಕಥೆಗೆ ರಸಿಕತೆಯಿರದು. ಈ ಅಭಿಪ್ರಾಯಕ್ಕೆ ಅಲಂಕಾರ ಶಾಸ್ತ್ರಕಾರರ ವಾಕ್ಯವೇ ಪ್ರಮಾಣ; ಮಹಾಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿರಬೆಕಾದ ಹತ್ತು ಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ಶೃಂಗಾರರಸ ವರ್ಣನೆಯೂ ಇರಬೇಕೆಂದು ಭರತಮುನಿಯು ಹೇಳಿದನು. ಅದು ಹೇಗೆಂಬುದನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಿರಿ. ಆ ರಸ ವಿಶೇಷವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಕೊರತೆಯಿಲ್ಲವೆಂದು ಕುರಿತುಕೊಂಡು ಮಾಘ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಶೃಂಗಾರಭರಿತವಾಗಿರುವ ಕೆಲವು ಸರ್ಗಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಬಿಟ್ಟು ಬಳಿಕ ಓದಿರಿ, ಅಥವಾ ಭರ್ತೃಹರಿಯ ಶೃಂಗಾರ ಶತಕವನ್ನು ತೆಗೆದುಬಿಟ್ಟು ನೀತಿ ವೈರಾಗ್ಯ ಶತಕಗಳೆರಡನ್ನೇ ಓದೋಣ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೆಚ್ಚು ಕಡಿಮೆಯಾಗಿ ಸಂನ್ಯಾಸಕ್ಕೆ ಅದೇ ಉಪದೇಶವೆಂಬಂತೆ ತೋರುವುದಿಲ್ಲವೇ?..... ಎರಡು ಶತಕಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೊಂದು ಶ್ಲೋಕವೂ ಒಂದೊಂದು ಗುಟುಕು ಔಷಧಿಯಂತೆ ಅನುಭವವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೇ”? ಎಂದು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ.

ಮll ಆಚಾರ್ಯರ ಈ ವಾಕ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೂ ಸಪ್ರಮಾಣವಾಗಿಯಾಗಲಿ ಸಮಂಜಸವಾಗಿಯಾಗಲಿ ಇರುವಂತೆ ನಮಗೆ ತೋರುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಓದಿಯೂ ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ಷೇಕ್ಸ್ಪಿಯರನ ಕರುಣರಸ ಪೂರಿತವಾದ ನಾಟಕಗಳನ್ನು ಓದಿಯೂ ’ಶೃಂಗಾರರಸವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಕಥೆಗೆ ರಸಿಕತೆಯಿರದು (ಕಥೆಯು ರಸವತ್ತಾಗಲಾರದು?) ಎಂದು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಡುವುದು ಆಶ್ಚರ್ಯಕರವಾಗಿದೆ. ಶೃಂಗಾರರಸವನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಬೇರೆ ರಸವೇ ಇಲ್ಲವೇ? ಅಲಂಕಾರಶಾಸ್ತ್ರಕಾರರು ಎಂಟು ಅಥವಾ ಒಂಬತ್ತು ರಸಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆಯೇ ವಿನಾ ಶೃಂಗಾರ ರಸವನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಬೇರೆ ರಸವೇ ಇಲ್ಲವೆಂದು ಯಾರೂ ಹೇಳಿಲ್ಲ. “ಅಗ್ನಿಪುರಾಣ” ಕಾರರೂ “ಸರಸ್ವತೀ ಕಂಠಾಭರಣ” ಕಾರರೂ ಶೃಂಗಾರರಸಕ್ಕೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಪಕ್ಷಪಾತ ತೋರಿಸಿದಂತಿದೆ. (ಆದರೂ ಈ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಬರುವ ಅವರ ವಾಕ್ಯಗಳನ್ನು ಸಂದರ್ಭವಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ವಿಚಾರಮಾಡಿದರೆ ಹೀಗೆ ಅರ್ಥ ಮಾಡುವುದು ಸರಿಯೇ ಎಂಬ ಸಂದೇಹ ಬರುತ್ತದೆ.) ಇಷ್ಟು ಮಾತ್ರಕ್ಕೇ ಸ್ವಾಭಿಪ್ರಾಯಕ್ಕೆ “ಅಲಂಕಾರ ಶಾಸ್ತ್ರಕಾರರ ವಾಕ್ಯ”ವನ್ನು ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿ ಎಳೆಯುವುದು ನ್ಯಾಯವೇ? ಮಹಾಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿರಬೇಕೆಂದು ಹೇಳುವುದು ಹದಿನೆಂಟು ಲಕ್ಷಣಗಳೆಂದು (ಹತ್ತು ಅಲ್ಲ) ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ನಮಗೆ ತಿಳಿದ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಭರತಮುನಿಯು ಇದನ್ನು ಎಲ್ಲಿಯೂ ಹೇಳಿದ ಹಾಗಿಲ್ಲ. ದಂಡಿ ಮುಂತಾದ ಲಕ್ಷಣಗ್ರಂಥಕಾರರೇನೋ ಸೇರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ಶೃಂಗಾರದ ವರ್ಣನೆಯಂತೆ ಯುದ್ಧದ ವರ್ಣನೆಯೂ ಬರಬೇಕೆಂದು ವಿಧಿಸಿದ್ದಾರಲ್ಲ, ಇದರಿಂದ ವೀರರಸವೂ ಇರಬೇಕೆಂದು ಅರ್ಥವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೇ? ಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದದ್ದೆನ್ನಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ನಾಟಕದಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಶೃಂಗಾರ ಅಥವಾ ವೀರ ಈ ಎರಡು ರಸಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರೂ ಒಂದು ಇರಬೇಕೆಂದು ಎಲ್ಲರೂ ಒಪ್ಪಿ ಶೃಂಗಾರದಷ್ಟೇ ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯವನ್ನು ವೀರಕ್ಕೆ ಕೊಟ್ಟಿಲ್ಲವೇ? ಕರುಣರಸ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾದದ್ದರಿಂದಲೇ ಭವಭೂತಿಯ ಉತ್ತರರಾಮಚರಿತ್ರೆಗೆ ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯವು ಬಂದಿರುವುದು. ಮಾಘ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಶೃಂಗಾರವಿರುವುದು ನಿಜ. ಶೃಂಗಾರಿಗಳಿಗೆ ಆ ಭಾಗವನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಮತ್ತಾವ ಭಾಗವೂ ಅಷ್ಟು ರುಚಿಸದಿರುವುದೂ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ . ಆದ್ದರಿಂದಲೇ “ಮಾಘ ಓದಿ ಮಗ ಕೆಟ್ಟ” ಎಂಬ ಅನುಭವ ಸಿದ್ಧವಾಗಿರಬಹುದಾದ ಹೇಳಿಕೆಯು ರೂಢಿಯಲ್ಲಿದೆ. ಇದು ಮಾಘದ ಲಕ್ಷಣವಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ. ಕೆಲವು ಕವಿಗಳಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ಗ್ರಂಥವು ಸಂನ್ಯಾಸಿಯ ವೇಷವನ್ನು ಹಾಕಿಕೊಂಡಿದ್ದರೂ ಒಳಗೆ ಶೃಂಗಾರಸಾರವೇ ಹೊರತು ಮಿಕ್ಕಭಾಗ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅದನ್ನು ತೆಗೆದುಬಿಟ್ಟರೆ ರಸ ಹಿಂಡಿಬಿಟ್ಟ ಹಣ್ಣಿನ ಸಿಪ್ಪೆಯಂತೆ ಗ್ರಂಥವು ನಿಸ್ಸಾರವಾಗುವುದು; ಇದು ಆಚಾರ್ಯರ ವಾದಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲವೇ ಆಯಿತು ; ಆದರೆ ಅದರ ಔಚಿತ್ಯವೆಷ್ಟರಮಟ್ಟಿನದು? ಕನ್ನಡ ಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಶಿವನ ಭಿಕ್ಷಾಟನೆಯನ್ನು ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಹೊರಟ “ಭಿಕ್ಷಾಟನ ಚರಿತ್ರೆ”ಯು ಇಂಥ ಗ್ರಂಥಕ್ಕೆ ಒಂದು ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಸೂಳೆಗೇರಿಯ ವರ್ಣನೆಯನ್ನೂ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಹಾವ ಭಾವವಿಲಾಸ ವೈಚಿತ್ರ್ಯಗಳ ವರ್ಣನೆಯನ್ನೂ ಉಳಿದರೆ ಮಿಕ್ಕದ್ದೇನು? ಇಂಥ ಗ್ರಂಥಗಳಿಗೆ ಇಷ್ಟು ಗಂಭೀರವಾದ ಹೆಸರೇಕೆ? ಘನೋದ್ದೇಶಪ್ರದರ್ಶನವೇಕೆ? ಇಂಥ ಗ್ರಂಥಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿದ್ದರೆ, ಜನರಂಜಕವಾಗಿದ್ದರೆ, ಅದು ಆ ಕಾಲದ ದೌರ್ಬಲ್ಯ ದುಃಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ನಿದರ್ಶಿಸುತ್ತದೆಯೇ ಹೊರತು ಆದರ್ಶ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಹೇಳಿದಂತಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಲಕ್ಷಣ ಗ್ರಂಥಕಾರರಂಥ "ಅವಿವೇಕಿಗಳು ಇನ್ನೊಬ್ಬರಿಲ್ಲವೆಂದೇ ಮll ಎ.ಆರ್. ಕೃ.ಯವರು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆಂಬುದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ" ಎಂದು ಮll ಆಚಾರ್ಯರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇದು ನಮ್ಮ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೆಂದು ಇಷ್ಟು ನಿರ್ಧರವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಕ್ಕೆ ಅವರಿಗೆ ಆಧಾರಗಳು ಏನು ದೊರೆತಿವೆಯೋ ತಿಳಿಯದು. ಕವಿಯಾದವನು ಅಸಮರ್ಥನಾದರೆ ಲಾಕ್ಷಣಿಕರ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನವು ನಿಷ್ಫಲವಾಗಿ ಕಾವ್ಯನಾಮಕ ಗ್ರಂಥದ ಉತ್ಪತ್ತಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಮರ್ಥನಾದ ಕವಿಯು ಅವರ ನಿರ್ಬಂಧಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಅವ್ಯುತ್ಪನ್ನರಾದರೂ ಒಳ್ಳಯ ಕವಿಗಳಾಗಿದ್ದವರು ಎಲ್ಲಾ ಸಾಹಿತ್ಯಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಎಷ್ಟೋ ಜನರು ಕಂಡು ಬರುತ್ತಾರೆ. ಅದಿರಲಿ; ಶೃಂಗಾರರಸವು ರಸವಲ್ಲವೆಂದೂ ಅದು ದುಷ್ಟವೆಂದೂ ಯಾರೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಅದು ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೂ ಅಲ್ಲ. ಅದು ಭೋಜ್ಯವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿರುವ ಮಾಧುರ್ಯ ರಸವಿದ್ದಹಾಗೆ. ಆದರೆ ರಸಕ್ಕೂ ರಸಾಭಾಸಕ್ಕೂ ಬಹಳ ದೂರವಿಲ್ಲ. ಅಸಮರ್ಥನ ಅಥವಾ ಚಪಲನ ಕೈಗೆ ಸಿಕ್ಕಿದರೆ ಶೃಂಗಾರವು ವಿಟಚರ್ಯೆಯಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುವುದು. ವಿಟಚರ್ಯೆಯಿಂದ ನಷ್ಟವಲ್ಲವೆ? ಶೃಂಗಾರರಸವು ಕುಲವಧುವಿನ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪ್ರಣಯದಂತೆ; ವಿಟಚರ್ಯೆಯು ವೇಶ್ಯಾಸ್ತ್ರೀಯ ವಂಚಕ ವಿಲಾಸಗಳಂತೆ . ಇದಕ್ಕೆ ಉದಾಹರಣೆ, ಭಾಸನ ಸ್ವಪ್ನವಾಸವದತ್ತದಲ್ಲಿಯೂ ಶ್ರೀಹರ್ಷನ ರತ್ನಾವಳಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರತಿಪಾದಿತವಾಗಿರುವ ಶೃಂಗಾರ ರಸಸ್ವರೂಪಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ನೋಡಿದರೆ ಗೊತ್ತಾಗುವುದು.

ಗ್ರಂಥವೆಂದರೇನು- ಕಾವ್ಯಕ್ಕೂ ಗ್ರಂಥಕ್ಕೂ ಏನು ಭೇದ- ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನವಾದ ಅಂಶವಾವುದು- ಅದರಲ್ಲಿ ನೀತಿಯಿರಬೇಕಾದದ್ದು ಅವಶ್ಯಕವೇ ಎಂಬ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡರೆ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಉಪನ್ಯಾಸವೇ ಬರೆಯಬೇಕಾಗುವುದು. ಕಾವ್ಯಗಳು ಮಾನವ ಭಾವ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತ ಪಾಠಕರ ಹೃದಯವನ್ನು ಹೊಕ್ಕು ಅವರ ಭಾವ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಪರಿಣಾಮಗೊಳಿಸುವುದರಿಂದ ಕಾವ್ಯಕ್ಕೂ ನೀತಿಗೂ ಸಂಬಂಧ ಉಂಟೆಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ನೀತಿಯು 'ಯಾವ ಪಾತ್ರವನ್ನೂ ವಹಿಸದೆ ಇದ್ದ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಗ್ರಂಥವು ಹೆಂಡಕುಡುಕರ ಅಂಗಡಿಯೇ ಹೊರತು ಅದಕ್ಕಿಂತ ಉತ್ತಮವಾದುದಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳುವುದು ಅಸಂಗತ. ಏಕೆಂದರೆ ಆಗ ಯಾವ ನಿತಿಯೂ ತೋರದ ಸೂರ್ಯೋದಯಾಸ್ತಗಳು ಜಲಪಾತ ಪ್ರವಾಹಗಳು ಮನೋಹರವಾದ ಉದ್ಯಾನ ಮುಂತಾದವುಗಳ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಕೊಡುವ “ವಸ್ತುಧ್ವನಿ” ಕಾವ್ಯಗಳ ಗತಿಯೇನು? ಇವುಗಳನ್ನು ಹೆಂಡಕುಡುಕರ ವಶಕ್ಕೆ ಒಪ್ಪಿಸಿಬಿಡೋಣವೇ?

ಇನ್ನೂ, “ಕವಿಗೆ ಕಟ್ಟುಮಾಡುವುದು ಅಸಾಧ್ಯ; ಗಿಡವು ಹೂವು ಬಿಟ್ಟಂತೆ ಅವನು ನೈಸರ್ಗಿಕವಾಗಿ ಯಾವುದು ಯಾವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆಯೋ ಅದನ್ನು ಬರೆಯತಕ್ಕವನು ; ಮತೊಬ್ಬರ ಹೇಳಿಕೆಗೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ನಿರ್ಬಂಧಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕಿ ಬರೆಯತಕ್ಕವನಲ್ಲ ; ನಿರ್ಬಂಧಕ್ಕೆ ಬರೆದದ್ದು ಕಾವ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ; ಅವನು ಬರೆಯುವುದು ಶೃಂಗಾರವೇ ಆಗಲಿ ವೀರವೇ ಆಗಲಿ ರಸವೇ ಆಗಲಿ ರಸಾಭಾಸವೇ ಆಗಲಿ ಅದಕ್ಕೆ ಅವನು ಜವಾಬುದಾರನಲ್ಲ ; ಆದ್ದರಿಂದ ವಿಮರ್ಶಕನಿಗೆ ಕವಿಯನ್ನು ಖಂಡಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶವೇ ಇಲ್ಲ ; ಅವನ ಖಂಡನೆಯು ನಿಷ್ಪ್ರಯೋಜಕ” ಎಂದು ಆಕ್ಷೇಪಿಸಿದ್ದರೆ ಸಮಂಜಸವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಆದರೆ ಈ ಆಕ್ಷೇಪಣೆಯು ಪ್ರತಿಭಾಪರವಶರಾಗಿ ಅಸಹಾಯಕರಾಗಿ ಅಜ್ಞಾತಪ್ರಾಯವಾಗಿ ಬರೆಯುವ ಮಹಾಕವಿಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸತಕ್ಕದ್ದು. ಆಧುನಿಕ ಭಾರತೀಯ ಕವಿಶ್ರೇಷ್ಠರೆನ್ನಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ರವೀಂದ್ರನಾಥ ಠಾಕೂರರ ಬರವಣಿಗೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಈಚೀಚೆಗೆ ಆಗುತ್ತಿರುವ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ನೊಡಿ ! ಅವರೂ ಎಷ್ಟು ಮಟ್ಟಿಗೆ ಉದ್ದೇಶ ಪೂರ್ವಕವಾಗಿ, ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ, ಬರೆಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ! ವಸ್ತುಸ್ಥಿತಿಯೇನೆಂದರೆ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೂ ತನಗೂ ಇರುವ ಸಂಬಂಧದ ಸ್ಪಷ್ಟಜ್ಞಾನವೇ ಇಲ್ಲದಿರಬಹುದಾದ ಮಹಾವರಕವಿಗಳು ಇದ್ದರೆ ಅಂಥವರನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಮಿಕ್ಕಾದ ನರಕವಿಗಳು ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಕುಟುಂಬಿಗಳಾಗಿಯೂ ಪ್ರಜೆಗಳಾಗಿಯೂ ಸಂಬಂಧವನ್ನಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳದೆ, ರಾಗದ್ವೇಷಗಳಿಂದ ಕೂಡದೆ, ಕಷ್ಟಸುಖಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸದೆ ಇರಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗಿರಲು, ಅಲೋಚನಾಪರನೂ ವಿವೇಕಿಯೂ ಆದ ಗ್ರಂಥಕರ್ತನು ತನಗೆ ತನ್ನ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ತನ್ನ ದೇಶಕ್ಕೆ ಯಾವುದು ಹಿತಕರ – ಕೇವಲ ಪ್ರಿಯಮಾತ್ರವಲ್ಲ – ಎಂದು ಯೋಚಿಸಿ ಅನುಸರಿಸುವುದು ಸ್ವಭಾವ. ಇಂಥವರು “ಧರ್ಮಾಂಧ”ರೆಂಬ ಬಿರುದಿಗೆ ಪಾತ್ರರಾದರೆ ಅದು ಅವರಿಗೆ ಅಪಮಾನವಲ್ಲ. ಇಂಥ ಧರ್ಮಾಂಧರಿಂದ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚು ಉಪಕಾರವಾಗದಿರಬಹುದಾದರೂ ಧರ್ಮಭ್ರಷ್ಟರಿಂದ ಆಗಬಹುದಾದ ಬಾಧಕದ ಹೆದರಿಕೆ ಇಲ್ಲ. ಶೃಂಗಾರಲೋಲುಪತೆಯು ಯಾವ ವರ್ಣಾಶ್ರಮದ ಧರ್ಮವೂ ಅಲ್ಲ; ಭಾರತೀಯ ಆದರ್ಶ ಧರ್ಮವು ಮೊದಲೇ ಅಲ್ಲ. “ಇದು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ, ಮನುಷ್ಯನ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಆ ಕಡೆ”- ಎಂದು ಹೇಳುವುದು ಕಾರ್ಯಕಾರಿಯಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿರುವ ಪಶುಸ್ವಭಾವದಿಂದ ಪ್ರೇರಿತವಾದದ್ದು; ಪಶುವಿಗಿಂತಲೂ ಉತ್ತಮನಾಗಬೇಕೆನ್ನುವವನು ಅದನ್ನು ದಮನಮಾಡಬೇಕು. ಅಲ್ಲದೆ, ಭಾರತೀಯರ ಉಚ್ಚತರವಾದ ಧಾರ್ಮಿಕ ಆದರ್ಶವೆಲ್ಲಿ ? ಈಗ ಜನಸಾಮಾನ್ಯರಲ್ಲಿ - ವಿದ್ಯಾವಂತರಲ್ಲಿಯೂ – ಕಂಡುಬರುವ ವಿಷಯ ಲೋಲುಪತೆಯೆಲ್ಲಿ? ಹೀಗಿರಲು , ಶಿಕ್ಷಿತರು ನಾಗರಿಕರು ಎನ್ನಿಸಿಕೊಂಡವರು ಈ ಕಡೆಗೆ ದೃಷ್ಟಿಗೊಟ್ಟು ಆದರ್ಶ ಜೀವನವನ್ನು ಜೀವಿಸಿ ಜನ ಜೀವನವನ್ನು ಉತ್ತಮಗೊಳಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನ ಪಡಬೇಕೆ, “ಅಸಾರೇ ಕಾವ್ಯಸಂಸಾರೇ ಸಾರಂ ಶ್ವಶುರಮಂದಿರಂ” ಎಂದು ಸಾರುತ್ತ ಹೋಗಬೇಕೇ? ವಿಚಾರಪರರಾಗಿರಬೇಕಾದ ವಿದ್ಯಾವಂತರೂ ಈ ಮತವನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿದರೆ, ಮತ್ತು "ಪ್ರವರ್ತನೆಯು ಭಾವನೆಯ ಪ್ರತಿಕೃತಿ”ಯಾದರೆ ಅದು ತುಂಬ ಶೋಚನೀಯವೇ ಸರಿ.

ಪ್ರಕೃತಕ್ಕೆ ನಮ್ಮ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಶೃಂಗಾರ ಪ್ರವಣತೆಯು ಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ಪ್ರಜೆಗಳೆಲ್ಲರೂ ಋಷ್ಯಶೃಂಗರಾದರೆ ಆಗ ಅವರನ್ನು ಪ್ರಲೋಭನಗೊಳಿಸಿ, ಶೃಂಗಾರವನ್ನು ಕಲಿಸಿ ದೇಶದ ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ಸಾಧಿಸೋಣ; ಈಗ, ಜಲಕ್ರೀಡೆಯಲ್ಲಿ ಗೋಪಿಕಾಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಕಿರುಕುಳಗುಟ್ಟಿಸಿದ ಭಾಗವತ ಕೃಷ್ಣನ ಉಪಾಸನೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ಪೌರುಷವನ್ನು ತುಂಬಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹುರಿಗೊಳಿಸಿದ ಗೀತಾಕೃಷ್ಣನ ಉಪಾಸನೆಯನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳೋಣ !

ಸಾಹಿತ್ಯ

ಕವಿಗಳಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮೀ ಸರಸ್ವತಿಯರು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿರುವುದು ಅಪರೂಪ ; ಉತ್ತಮ ಕವಿಗಳು ಅಪರೂಪ. ಮll “ಶ್ರೀನಿವಾಸ”ರು ಈ ಅಪರೂಪದ ಕೋಟಿಗೆ ಸೇರಿದವರೆಂದು ಹೇಳಬಹುದು ಅವರು ಕವಿಗಳಾದರೂ ಅವರಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮೀ ಸರಸ್ವತಿಯರಿಬ್ಬರೂ ಸೇರಿದ್ದಾರೆ; ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಸವತಿ ಮಾತ್ಸರ್ಯದಿಂದ ಜಗಳವಾಡುವರೋ ಇಲ್ಲವೋ ನಾವು ಅರಿಯೆವು. ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಜಗಳವಾಡಿದರೂ “ಮೂರನೆ”ಯವರಾದ ಕನ್ನಡಿಗರಿಗೆ “ಲಾಭ”ವಾಗಿ ಅವರ ಗ್ರಂಥಗಳು ಒಂದಾದ ಮೇಲೆ ಒಂದರಂತೆ ಅಚ್ಚಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಿದೆ.

“ಸಾಹಿತ್ಯ”ವು ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಕಾಲೇಜಿನ ಕಾರ್ನಾಟಕ ಸಂಘದಲ್ಲಿ ಈಗ ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳ ಕೆಳಗೆ “ಶ್ರೀನಿವಾಸ”ರು ಓದಿದ ಒಂದು ಉಪನ್ಯಾಸ- ಅಥವಾ ಒಂದೇ ವಿಷಯದ ಮೇಲಣ ನಾಲ್ಕು ಉಪನ್ಯಾಸಗಳು. ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಕಾಲೇಜು ತಮ್ಮ ಮಾತೃವಿದ್ಯಾಲಯವೆಂಬ ಅವರ ಒಂದು ಅಭಿಮಾನ, ಕರ್ಣಾಟಕ ಸಂಘದಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಇರತಕ್ಕ ಒಂದು ಅವ್ಯಾಜ ಮೈತ್ರಿ, ಉತ್ತಮ, ವಸ್ತುವನ್ನು ಮೊದಲೇ ರುಚಿ ನೋಡಿ ಬಿಡಬೇಕೆಂಬ ಕರ್ಣಾಟಕ ಸಂಘದ ಒಂದು ಕ್ಷಮ್ಯವಾದ ಕೂತೂಹಲ, ಇವೆಲ್ಲವುಗಳ ಫಲವಾಗಿ ಈ ಉಪನ್ಯಾಸಗಳು ಅಲ್ಲಿ ಓದಲ್ಪಟ್ಟವೇ ಹೊರತು, ಇವು ಯಾರೇ ಆಗಲಿ ಗುಂಪಿನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಾರಿ ಕೇಳಿ ಕೃತಾರ್ಥರಾದೆವೆಂದು ಹೊರಟು ಹೋಗುವಂತಿಲ್ಲ; ಅವುಗಳ ಒಂದೊಂದು ಅಂಶವೂ ಮಥನ ಮಾಡಿ ಮನನ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದದ್ದು. ಈಗಿನ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತಿರುವ ಅರಳು ಹಿಟ್ಟಿನ ರಾಶಿಯೊಳಗೆ “ಸಾಹಿತ್ಯ”ವು ಕಲ್ಲು ಸಕ್ಕರೆಯ ತುಂಡಿನಂತಿದೆ. ಇದು ಬಾಯಿಗೆ ಹಾಕಿಕೊಂಡರೆ ನಾಲಗೆಗೂ ಹಲ್ಲಿಗೂ ಸಿಕ್ಕುವುದು; ಇದನ್ನು ಆಗಿದರೆ ರುಚಿಯುಂಟು.

ಕವಿಯು ವಿಮರ್ಶಕನಾಗಿ ಮುಂದೆ ಬಂದು ಸಾಹಿತ್ಯ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಗುಣವುಂಟು. ಮೂರು ಹೊತ್ತೂ ಚಿನ್ನದ ಗಣಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವವನೇ ಬಂಗಾರವನ್ನು ತೆಗೆಯುವ ಕ್ರಮವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಸ್ವಾನುಭವದ ಬಲವೂ ಬೆಲೆಯೂ ಇರುತ್ತದೆ. ಮll ವೆಂಕಟೇಶಯ್ಯಂಗಾರ್ಯರು “ಶ್ರೀನಿವಾಸ”ನೆಂಬ ಅಂಕಿತನಾಮದಿಂದ ಆಧುನಿಕ ಕರ್ನಾಟಕ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣ ಕಥೆಗಳು ನಾಟಕಗಳು ಗೀತಿಕೆಗಳು ಇವುಗಳನ್ನು ಬರೆದು ಸುಪ್ರಸಿದ್ದರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಕವಿಗಳು, ಮೇಧಾವಿಗಳು, ಅಲೋಚನಾಪರರು, ವಿದ್ವಾಂಸರು, ಸ್ವದೇಶ ಭಾಷಾ ಸಾಹಿತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆಯುಳ್ಳವರು. ಇಂಥವರು “ಸಾಹಿತ್ಯ”ದ ಕರ್ತೃಗಳಾಗಿರುವಾಗ ಅವರ ಗ್ರಂಥದಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳತಕ್ಕ ಅಂಶಗಳು ಬಹಳವಾಗಿರುವುವೆಂಬುದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವೇನಿದೆ?

ಈ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ, ಪೀಠಿಕೆ ಉಪಸಂಹಾರಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ, ೧. ಜೀವನ ಸಾಹಿತ್ಯಗಳ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧ; ೨. ಸಾಹಿತ್ಯದ ಕಾರ್ಯ; ೩. ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿರಬೆಕಾದ ಉದ್ದೇಶವೂ ನೀತಿಯೂ ; ೪. ಸಾಹಿತ್ಯದ ಸಾಮಗ್ರಿ ರೂಪಾದಿಗಳು- ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ಭಾಗಗಳಿವೆ. ಇವುಗಳ ಸ್ವರೂಪ ಉದ್ದೇಶಗಳನ್ನು ಅವರ ಮಾತಿನಿಂದಲೇ ತಿಳಿಸಬಹುದು:-

“ನಾವು ಆ (ಕಾಳಿದಾಸ ಮುಂತಾದ) ಜನಗಳ ನಾಗರಿಕತೆಯನ್ನು ನಮ್ಮದೆನ್ನುವವರಾದರೂ ಆ ಮಹಿಮೆಯ ಲೇಶಾಂಶವಾದರೂ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಈಗ ಇಲ್ಲ. ಅದು ಇಲ್ಲದೆ ಹೋಯಿತು ಏಕೆ? ಅದು ಪುನಃ ಉಂಟಾಗುವಂತೆ ಮಾಡುವುದು ಹೇಗೆ? ಒಳ್ಳೆಯ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಬರೆಯುವುದು ಅವಶ್ಯಕವಾಗುವ, ಬರೆಯುವುದು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವ ಸಂದರ್ಭಗಳು ಎಂತವು? ಒಳ್ಳೆಯ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಬರೆಯದಿದ್ದರೆ ನಾಗರಿಕತೆ ಇಲ್ಲವೆನ್ನಬೇಕೇ? ಎಂದು ಮೊದಲಾಗಿ ನಾವು ಈಗ ಕೇಳಬೇಕಾಗಿದೆ. ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ತಿಳಿಯಬೇಕಾದರೆ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನೂ ಜೀವನಕ್ಕೂ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೂ ಇರುವ ಸಂಬಂದವನ್ನೂ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಕಾರ್ಯ ಉದ್ದೇಶ್ಯ, ರೂಪ ಮಾರ್ಗ ಮೊದಲಾದ ವಿಷಯಗಳನ್ನೂ ತಿಳಿಯುವುದು ಅವಶ್ಯಕವು. ಆಮೇಲೆ ಸಾಹಿತ್ಯವು ಹಿಂದೆ ಅಷ್ಟು ಉನ್ನತ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಐದಿದ್ದುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವನ್ನೂ ಅದು ಈಗ ದುರವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಐದಿರುವುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವನ್ನೂ ಅದು ಪುನಃ ಉತ್ತಮ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಬರುವುದಕ್ಕೆ ಏನು ಮಾಡಬೇಕೆಂಬುದನ್ನೂ ವಿಚಾರಮಾಡುವುದು ಸುಲಭವಾಗುವುದು. ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಕುರಿತ ಈ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ವಿಚಾರ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಈ ಉಪನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿದೆ.”

ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯ ಉಪನ್ಯಾಸದ ವಿಷಯವನ್ನು ಹೀಗೆ ಸಂಗ್ರಹವಾಗಿ ತಿಳಿಸಬಹುದು:-

ಸಾಹಿತ್ಯವು ಕುಶಲಕಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ; ಸಾಹಿತ್ಯವೆಂದರೆ ನಾನಾ ವಿಧವಾದ ಕಾವ್ಯಗಳ ಸಮುದಾಯ. ಇದರ ಉತ್ಪತ್ತಿಗೆ ಕಾರಣ ಕವಿಯ ಆವೇಶ: ಕವಿಗೆ ಭಾವಗಳು ಅಧಿಕವಾದಾಗ ಆವೇಶ ಬಂದು ಕಾವ್ಯವು ಹುಟ್ಟುವುದು – ಅವಶ್ಯಕವಾಗಿ ಹುಟ್ಟಲೇ ಬೇಕಾಗುವುದು. ಈ ಆವೇಶವು ಬರುವಂತೆ ಕವಿಯೂ ಅವನ ಜನಾಂಗವೂ ನಿರಂತರ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಬೇಕು. “ಕವಿಯಲ್ಲಿ ಕವನಕ್ಕೆ ಅವಶ್ಯಕವಾದ ಆವೇಶಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಜನಾಂಗದಲ್ಲಿ ಅದಕ್ಕೆ ಮೂಲಕಾರಣವಾಗಿ ಜಾಡ್ಯವನ್ನರಿಯದ ಬುದ್ಧಿ ಸ್ಫೂರ್ತಿಯೂ ಮುಂದುವರಿಯಬೇಕೆಂಬ ನಿರಂತರ ಪ್ರಯತ್ನವೂ ಇರಬೇಕು.” ರಾಜಕೀಯ ಮುಂತಾದ ಬಾಹ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಯು ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಿ ಕೊಡಬಹುದಾದರೂ ಅದಕ್ಕೆ ಮೂಲಕಾರಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ; ಉದ್ಯಮ ಸಾಹಿತ್ಯಗಳೆರಡೂ ಜನಾಂಗದ ಭಾವೋನ್ನತಿಯ ಫಲ, ಜೀವದ ಚಿಹ್ನೆ. ನಮ್ಮ ಹಿಂದಿನ ಮತ್ತು ಈಗಿನ ಸ್ಥಿತಿಗಳೇ ಇದಕ್ಕೆ ಉದಾಹರಣೆ.

ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಬರೆಯುವುದರಿಂದ ಕವಿಗೂ ಅದನ್ನು ಓದುವುದರಿಂದ ಅವನ ದೇಶೀಯರಿಗೂ ಭಾವಪರಿಶುದ್ದಿ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳು ಲಭಿಸುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ “ಕವಿಯು ಜನಾಂಗಕ್ಕೆ ರಾಗಸಂಸ್ಕಾರದಲ್ಲಿ ಗುರುವಾಗುವನು.”

ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಜನಾಂಗವೂ ತನ್ನ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಜೀವಂತ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಬರಬೇಕು. “ಯಾವ ಜನಾಂಗವು ತನ್ನ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನ ಒಳ್ಳೆಯ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟಿಕೊಂಡಿಲ್ಲವೋ ಆ ಜನಾಂಗವು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದಲ್ಲಿ ಭಂಗವನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ”.

ಹೀಗೆ ಮೊದಲ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಕೃತ ಲಾಕ್ಷಣಿಕರು ಹೇಳುವಂಥೆಯೇ ಕಾವ್ಯಲಕ್ಷಣ, ಕಾರಣ ಇವು ವಿವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ಆದರೆ ಅವರ ಪ್ರತಿಪಾದನ ಕ್ರಮವೇ ಬೇರೆ, ನಾನಾ ಸಾಹಿತ್ಯಗಳನ್ನು ಓದಿ ಬುದ್ಧಿವಿಕಾಸವನ್ನೂ ವಿಷಯ ಬಾಹುಳ್ಯವನ್ನೂ ಸಂಪಾದಿಸಿದ ಮll ಶ್ರೀನಿವಾಸರಂಥವರ ಪ್ರತಿಪಾದನ ಕ್ರಮವೇ ಬೇರೆ.

</section>

ಅವರು “ವಾಕ್ಯಂ ರಸಾತ್ಮಕಂ ಕಾವ್ಯಂ” ಎಂದು ಸೂತ್ರರೂಪವಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದನ್ನೇ ಇವರು ವಿವರಣ ಮಾಡಿ “ನಮ್ಮವರು ಸಾಹಿತ್ಯ ಎಂದರೆ ಮಾನವ ಜೀವನದ ಚಿದ್ಬಾಗಕ್ಕೆ ಉದ್ದೇಶವಾಗದೆ ಅದರ ಆನಂದಾನುಭವಶಕ್ತಿ ಅಥವಾ ರಾಗಭಾಗಕ್ಕಾಗಿ ರಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಕಾವ್ಯಗಳ ಸಮುದಾಯ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.” ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ಈ ವಿವರಣಕ್ಕೆ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಚಿದ್ಭಾಗಕ್ಕೆ ಉದ್ದೇಶವಾಗದಿರುವುದೆಂದರೇನು? “ಚಿತ್” ಎಂಬುದು ಜ್ಞಾನಶಕ್ತಿಗೆಲ್ಲಾ ಮೂಲಕಾರಣವಾಗಿ ಜಡದೇಹವನ್ನು ಕತ್ತಲೆಯ ಮನೆಯಲ್ಲಿಟ್ಟು ದೀಪದಂತೆ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಬೆಳಗುವ ಚೈತನ್ಯಾಂಶ ; ಇದಕ್ಕೆ ಉದ್ದೇಶವಾಗದಿರುವುದೆಂದರೇನು? ಮುಂದೆ ’ಆನಂದಾನುಭವಶಕ್ತಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವುದರಿಂದ ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ “ಬುದ್ದಿಶಕ್ತಿಗೆ ಉದ್ದೇಶವಾಗದೆ” ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದರೆ ಚೆನ್ನಾಗಿರುತ್ತಿತ್ತು. ಆನಂದಾನುಭವಶಕ್ತಿಗಾಗಿ ರಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟದ್ದು ಕಾವ್ಯವೆಂದು ಹೇಳಿಬಿಡುವುದೂ ಅಷ್ಟು ತೃಪ್ತಿಕರವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸಮಸ್ತ ಜ್ಞಾನಕ್ಕೂ ಜೀವನದಲ್ಲಿರುವ ಚಿದಂಶವು ಹೇಗೆ ಕಾರಣವೋ ಹಾಗೇ ಸಮಸ್ತ ಆನಂದಕ್ಕೂ ಜೀವನದಲ್ಲಿರುವ ಆನಂದಾಂಶವು ಕಾರಣ, ಒಂದೇ ಆನಂದವೇ ಕಣ್ಣು ಮೂಗು ಮುಂತಾದ ಬಾಹ್ಯ ಕರಣಗಳು ಮನೋಬುದ್ಧ್ಯಹಂಕಾರ ರೂಪವಾದ ಅಂತಃಕರಣ ಅಥವಾ ಚಿತ್ತ ಈ ಉಪಾಧಿಗಳ ಮೂಲಕ ನಾನಾ ವಿಧವಾಗಿ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ – ಒಳಗೆ ಬೆಳ್ಳಗೆ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಒಂದು ದೀಪವು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಬಣ್ಣಗಳುಳ್ಳ ಗಾಜುಗಳ ಮೂಲಕ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಬಣ್ಣದ್ದಾಗಿ ತೋರುವ ಹಾಗೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣು ಮೂಗು ಮುಂತಾದವುಗಳಿಂದ ಬರುವ ವೈಷಯಿಕ ಆನಂದದ ಮಾತಿರಲಿ; ಅದು ಪ್ರಕೃತವಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಸಾಹಿತ್ಯವು ಚಿತ್ರದಂತೆ ಕಣ್ಣಿನಿಂದ ನೋಡಿ ಸಂತೋಷಪಡತಕ್ಕದ್ದಲ್ಲ, ಸಂಗೀತದಂತೆ ಕವಿಯಿಂದ ಕೆಳಿದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ಸಂತೋಷಪಡಿಸತಕ್ಕದ್ದಲ್ಲ- ಇತ್ಯಾದಿ; ಅಂತರವಾದ ಆನಂದವೂ ಮನಸ್ಸು ಬುದ್ಧಿ ಅಹಂಕಾರಗಳ ಮೂಲಕ ತೋರಿಬಂದಾಗ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಚ್ಛೆ , ಸಂಕಲ್ಪ ಸಂದೇಹ ನಾಚಿಕೆ ಭಯ ಮುಂತಾದ ಭಾವಗಳೆಲ್ಲಾ ಮನೋವಿಕಾರಗಳು ಇವುಗಳನ್ನೇ ‘ರಾಗಭಾಗ’ ವೆಂದು ಶ್ರೀನಿವಾಸರು ಕರೆದಿರುವಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ಭಾವಗಳನ್ನು ಉದ್ಬೋಧಗೊಳಿಸಿ ರಸವನ್ನುಂಟುಮಾಡಿ ಆ ಮೂಲಕ ಆನಂದವನ್ನು ತರುವ ಶಬ್ಧಸಮುದಾಯವು ಕಾವ್ಯವೆಂಬುದನ್ನು ಯಾರಾದರೂ ಒಪ್ಪಬೇಕಾದ ಮಾತು. ಆದರೆ ಮೇಲಣ ಲಕ್ಷಣವಾಕ್ಯದಿಂದ ಆನಂದಾನುಭವ ಶಕ್ತಿಗಾಗಿ ರಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟದ್ದು ಕಾವ್ಯವೆಂದು ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ. ಭಾವೋದ್ಭೋದದಿಂದ ಉಂಟಾದ ರಸಾನಂದವೆಂದು ಹೇಳದೆ ಹೀಗೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಹೇಳಿಬಿಟ್ಟರೆ ಬುದ್ಧಿಯ ಮೂಲಕವಾಗಿ ಪಡೆಯಬಹುದಾದ ಶಾಸ್ತ್ರಾನಂದವನ್ನೂ (ಉದಾಹರಣೆ: ಗಣಿತಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಒಳ್ಳೆಯ ಒಂದು ಲೆಕ್ಕ ಮಾಡಿದಾಗ), ಯಾರಾದರೂ ನಮ್ಮನ್ನು ಹೊಗಳಿದರೆ ನಾವು ಉಬ್ಬಿಹೋಗಿ ಪಡೆಯುವ ಅಹಂಕಾರಿಕ ಸಂತೋಷವನ್ನೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಸಂತೋಷಗಳೇ ಬೇರೆ; ಕಾವ್ಯಕ್ಕೆ ಅಸಾಧಾರಣ ಲಕ್ಷಣವಾದ ಆನಂದವೇ ಬೇರೆ.

ಮುಂದೆ “ನಾವು ಹಿಂದಿನವರು ಸಾಹಿತ್ಯವೆಂದು ಗಣಿಸದೆ ಇದ್ದ ಸಣ್ಣಕೃತಿಗಳನ್ನೂ ಜನಜನಿತವಾದ ಸಾಂಗತ್ಯಗಳನ್ನೂ ಇತರ ಕೇವಲ ಪಾಮರಕೃತ ಪಾಮರಾರ್ಹವಾದ ಪದ್ಯಗಳನ್ನೂ ಕೂಡ ಸಾಹಿತ್ಯವೆಂಬ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇವೆ” ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಂದೇಹವು ಬರುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿನವರು ಸಣ್ಣ ಕೃತಿ ಸಾಂಗತ್ಯ ಮುಂತಾದವುಗಳನ್ನು ಏನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಿದ್ದರು? ಅವುಗಳನ್ನು ಕಾವ್ಯಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಬಹಿಷ್ಕಾರಹಾಕಿ ಓಡಿಸಿಬಿಡುತ್ತಿದ್ದರೇನು? ಹಾಗೆ ತೋರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವುಗಳನ್ನು ಉತ್ತಮಕಾವ್ಯಗಳೆಂದು ಗಣಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವವುಗಳ ಯೋಗ್ಯತೆಯ ಮೇಲೆ ಖಂಡಕಾವ್ಯವೆಂದೋ ಕ್ಷುದ್ರಕಾವ್ಯವೆಂದೋ ದುಷ್ಟಕಾವ್ಯವೇಂದೋ ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಆರೋಗ್ಯದೃಢಕಾಯನೂ ಸುಂದರನೂ ವಂಶೋದ್ಧಾರಕನೂ ಆದ ಮಗನೂ ಮಗನೇ, ರೋಗದಿಂದ ನರಳುತ್ತಿರುವ ಮಕ್ಕಳೂ ಮಕ್ಕಳೇ; ಆದರೆ ಅವರಿಗೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವುಂಟು.

ಪ್ರಾಯಶಃ ಶ್ರಿನಿವಾಸರು ಶಾಸ್ತ್ರಕಾರರಂಥೆ ನಿರ್ದುಷ್ಟವಾದ ನಿಷ್ಕೃಷ್ಟವಾದ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಬರೆಯಬೆಕೆಂದು ಹೊರಟಿರಲಾರರು. ಸಾಹಿತ್ಯವೆಂದರೇನು ಎಂಬುದು ಹೇಗಾದರೂ ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಬರಲೆಂಬುದು ಅವರ ಉದ್ದೇಶವಿರಬಹುದು. ಅವರ ವಾಕ್ಯಗಳಿಂದ ಈ ಉದ್ದೇಶವೇನೋ ನೆರವೇರಿದೆ.

ಕಾವ್ಯಕಾರಣ

ಕವಿಯ ಆವೇಶವು ಕಾವ್ಯಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಣವೆಂದೂ, ಅವನ ದೇಶೀಯರಲ್ಲಿರುವ ‘ಬುದ್ಧಿಸ್ಫೂರ್ತಿ’ ‘ರಾಗಸ್ಫೂರ್ತಿ’ ಮುಂತಾದವುಗಳು ಪರಂಪರಾಕಾರಣವೆಂದೂ ಶ್ರೀನಿವಾಸರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ಹಾಲು ಉಕ್ಕಿದರೆ ಅದು ಹೊರಗೆ ಸುರಿಯುವಂತೆ ಕವಿಗೆ ಆವೇಶವು ಬಂದರೆ ಕಾವ್ಯವು ಹೊರಸೂಸುವುದೆಂಬುದು ಸರಿಯೇ; ಆದರೆ ಉಕ್ಕುವುದಕ್ಕೆ ಅದು ಹಾಲಾಗಿರಬೇಡವೇ? ನೀರು ಕಾದರೆ ಉಕ್ಕುವುದಿಲ್ಲ. ತುಪ್ಪ ಕಾದರೆ ಉಕ್ಕುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪೂರ್ವಜನ್ಮ ಸಂಸ್ಕಾರ ಲಬ್ಧವಾಗಿ ಭಗವಂತನಿಂದ ದತ್ತವಾಗಿ ಬಂದ “ಪ್ರತಿಭೆ”ಯು ಕವಿತ್ವ ಬೀಜವೆಂದು ಪೂರ್ವಿಕರು ಹೇಳಿದರು; ಬೀಜವಿದ್ದರೆ ಅದು ಸರಿಯಾದ ಸನ್ನಿವೇಶದಲ್ಲಿ ಫಲಕಾರಿಯಾಗುವುದು. ಹಾಗಲ್ಲದೆ “ಜನಾಂಗದಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ಬುದ್ಧಿರಾಗಗಳ ಚಟುವಟಿಕೆಯು ಹೆಚ್ಚಿದ್ದರೆ ಅದರ ಫಲವಾಗಿ ಅದರಲ್ಲಿ ಕವಿಯೊಬ್ಬನು ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಬರೆಯುವನು ” ಎಂದು ಹೇಳಿದರೆ ಅದರ ಮೇಲೆ- ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪುರುಷರೆಲ್ಲರೂ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರಾಗಿ ಒಂದೊಂದು ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಬದಲಾಗಿ ಎಲ್ಲರೂ ಮಹಾಕವಿಗಳೇಕಾಗಲಿಲ್ಲ? ಭಾಸ್ಕರಾಚಾರ್ಯನು ಕಾಳಿದಾಸನೇಕಾಗಲಿಲ್ಲ? ಬುದ್ಧಿಸ್ಫೂರ್ತಿಯು ಮಂಕಾಗದೆ ಬರುತ್ತಿರುವ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಜನರಂಥ ಪ್ರಬಲ ಜನಾಂಗದಲ್ಲಿ, ಬಂಗಾಳಿಗಳಂಥ ಜನರಲ್ಲಿ ಷೇಕ್ಸ್ಪಿಯರ್ ಒಬ್ಬನೇ ಹುಟ್ಟಲು ಕಾರಣವೇನು? ಬಂಕಿಮಚಂದ್ರನು ಒಬ್ಬನೇ ಹುಟ್ಟಲು ಕಾರಣವೇನು? ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿದ್ದ ಜನಾಂಗಸ್ಫೂರ್ತಿ ಮುಂತಾದವುಗಳು ಮಂಕಾದುವು. ಈಚೆಗೆ ಆ ಜನರೇ ತುಕ್ಕುಹಿಡಿದು ಹೋದರು ಎನ್ನೊಣವೇ? ಎಂದು ಮುಂತಾದ ಪ್ರಶ್ರೆಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ.

ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ ವಿದ್ಯಾವ್ಯಾಸಂಗಾದಿಗಳೂ ಪ್ರತಿಭೆಯಿದ್ದರೇ ಕಾವ್ಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತವೆ- ಅಥವಾ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಬಹುದಾದ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಉತ್ತಮಗೊಳಿಸಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುತ್ತವೆ. ವಿದ್ಯಾಸಂಸ್ಕಾರದಿಂದ ಆಗುವ “ಬುದ್ಧಿಸ್ಫೂರ್ತಿ” ಮುಂತಾದವುಗಳು ಮಳೆಯ ಹಾಗೆ; ಸುವೃಷ್ಟಿಯಾದರೆ ಸುಭಿಕ್ಷವಾಗುತ್ತದೆ; ನಿಜ; ಆದರೆ ಪೈರು ಆಗುವುದಕ್ಕಿಂತ ಮುಂಚೆ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬೀಜಹಾಕಿರಬೇಕು; ಯಾವ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಎಂಥ ಬೀಜವಿದ್ದರೆ ಅಂಥ ಗಿಡವು ಅಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಲವಲವಿಕೆ ಹುಟ್ಟಿದರೆ ಅದು ಬಹುಮುಖವಾಗಿ ತೋರಿ ನಾನಾ ವಿಧದಲ್ಲಿ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಈಗಿನ ಬಂಗಾಳಾದೇಶವನ್ನು ಇದಕ್ಕೆ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿ ಹೇಳಬಹುದು- ಶ್ರೀ ರಾಮಕೃಷ್ಣ ವಿವೇಕಾನಂದರು ಹುಟ್ಟಿದ್ದು ಅಲ್ಲಿಯೇ, ಬೋಸ್ ಮತ್ತು ಠಾಕೂರರು ಹುಟ್ಟಿದ್ದೂ ಅಲ್ಲಿಯೇ, ಹಗಲು ಹೊತ್ತೇ ಭಯಂಕರವಾದ ಡಕಾಯಿತಿಗಳು ನಡೆಯುವುದೂ ಅಲ್ಲಿಯೇ, ಬಾಹ್ಯ “ಚರಿತ್ರೆಯೂ ಸಾಹಿತ್ಯವೂ ಈ ಸಾಮನ್ಯ ಕಾರಣದ ಫಲ”ವೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಿಗೂ ಇದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ.

ಇದರಿಂದಲೇ ಒಂದು ದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಸ್ಥಿತಿ ಅಭಿವೃದ್ದಿ ಅದರ ಸ್ವರೂಪಗಳಿಗೆ ಆ ದೇಶದ ಜನರು ಎಷ್ಟುಮಟ್ಟಿಗೆ ಕಾರಣರಾಗಬಹುದು ಎಂಬುದು ಗೊತ್ತಾಗುವುದು. ಈ ಉಪನ್ಯಾಸದ ಉದ್ದಕ್ಕೂ, ಕಾವ್ಯವು ಪ್ರಯತ್ನ ಸಾಧ್ಯವೆಂದೂ ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಯತ್ನ ಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡಿ ಬೆಳೆಸದೆ ಇದ್ದರೆ ಆ ಜನರು ಕರ್ತವ್ಯಹೀನರೆಂದು ಹೇಳಬೇಕಾಗುತ್ತದೆಂದೂ ಅಭಿಪ್ರಾಯವು ಬರುತ್ತದೆ. ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಆದರೆ ಪಂಡಿತರಾಗಬಹುದೇ ಹೊರತು ಕವಿಗಳಾಗುವುದು ಸಾಧ್ಯವಲ್ಲ; ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಘನವಿದ್ವಾಂಸರಾಗಿದ್ದರೂ ಒಂದು ಶ್ಲೋಕವನ್ನೂ ಬರೆಯಲಾರದೆ ಶುಷ್ಕರೆಂಬ ದೂಷಣೆಗೆ ಈಡಾದ ಎಷ್ಟೋ ಜನರಿದ್ದಾರೆ. ಅಲ್ಲದೆ ರಾಜಕೀಯ ಮುಂತಾದ ಬಾಹ್ಯಚರಿತ್ರೆಯು ಸಮಯಾನುಸಾರವಾಗಿ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹೇಗೆ ಒದಗಿಸಿಕೊಡಬಲ್ಲುದೋ ಮತ್ತು ಕಾವ್ಯಕ್ಕೆ ಮೂಲಕಾರಣವಾಗಲಾರದೋ ಹಾಗೆ ಬಾಹ್ಯವಾದ ಜನಾಂಗದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯೂ ಒಂದು ಗಿಡಕ್ಕೆ ಕಸಿಮಾಡಿದಂತೆ ಅಥವಾ ಗೊಬ್ಬರ ಹಾಕುವಂತೆ ಸಹಾಯವಾಗಬಹುದೇ ಹೊರತು ಮೂಲ ಕಾರಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೆಂಬುದು ನಮ್ಮ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ಪ್ರಕೃತಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನಾವು ಉದ್ಯಮಶೀಲರಾಗದೆ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡದೆ ಅನೇಕ ವಿಚಾರಗಳಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ಬಿದ್ದಿರುವುದು ನಿಜ; ಪುರುಷ ಪ್ರಯತ್ನದ ಅವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನೂ ಬೆಲೆಯನ್ನೂ ನಾವು ಅರಿಯದೆ ಇಲ್ಲ; ಆದರೆ ಸಾರಸ್ವತ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುಗುಣವಿಲ್ಲದೆ ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡುವುದು ಬರಿಯ ಕ್ಲೇಶ. ಭಗವಂತನು ಎರಡು ಕೈಗಳಿಂದಲೂ ಕವಿತಾ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ದಯಪಾಲಿಸಿರುವ ಶ್ರೀನಿವಾಸರಂಥವರು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುವುದು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ.

ಕಾವ್ಯದ ಫಲ ಮತ್ತು ಉದ್ದೇಶ

“ಕವಿಯು ಜನಾಂಗಕ್ಕೆ ರಾಗಸಂಸ್ಕಾರದಲ್ಲಿ ಗುರುವಾಗುವನು” ಎಂಬುದು ಒಪ್ಪತಕ್ಕ ಮಾತೇ. ಮಾನವನ ಸಣ್ಣ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಮಹಾ ತರಂಗಗಳನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಿ ಅಲ್ಲೊಲಕಲ್ಲೋಲ ಮಾಡಿಬಿಡುವ ಮಹಾಕವಿಗೆ ಅಸಾಧ್ಯವಾದದ್ದೂ ಒಂದು ಉಂಟೇ? ಅಡ್ಡದಾರಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದ ಎಷ್ಟೋ ಜನರು ರಾಮಾಯಣ ಭಾರತ ಪಠನದಿಂದ ಉತ್ತಮಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನಾವು ನೋಡಿದ್ದೇವೆ. “ನಾನೃಷಿಃ ಕುರುತೇ ಕಾವ್ಯಂ” ಎಂಬುದು ಹಿಂದೂಗಳ ಮತ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮಹಾಕವಿಗಳು “ರಾಗ ಸಂಸ್ಕಾರ” ವಷ್ಟರಲ್ಲಿಯೇ ಅಲ್ಲ, ಸಾಮಾನ್ಯವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪೂಜ್ಯರು; ಅವರನ್ನು ನಾವು ಸರ್ವಜ್ಞರೆಂದೇ ಭಾವಿಸಿ ಗೌರವಿಸುತ್ತೇವೆ; ವ್ಯಾಸ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳೂ ಇದಕ್ಕೆ ಉದಾಹರಣೆ. ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯಿರತಕ್ಕವರು ತಮ್ಮ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವನ್ನು ಯಾವ ಕಡೆಗೆ ತಿರುಗಿಸಿದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ಮಹಾಪುರುಷರೆನ್ನಿಸಿಕೊಳ್ಳುವರು.

ಹೀಗೆ ’ರಾಗಸಂಸ್ಕಾರ’ವು ಸತ್ಕಾವ್ಯಗಳ ಫಲವಾಗುವುದೆಂಬುದು ನಿರ್ವಿವಾದವೂ ಪ್ರಮಾಣಸಿದ್ಧವೂ ಅನುಭವಸಿದ್ಧವೂ ಆಗಿದೆ. ಆದರೆ ಕಾವ್ಯಗಳ ಉದ್ದೇಶವೇನು ? ಎಂದರೆ , ಕವಿಯು ಕಾವ್ಯಗಳನ್ನು ಬರೆಯುವನೇಕೆ? ಭಾವಾತಿಶಯದಿಂದ ಬರುವ ಆವೇಶವೆಂಬುದು ಒಂದು – ಆಗ ಕವಿಯ ಕೈಮೀರಿ ಅದು ಉಕ್ಕಿಹೊಗುವುದು ಎಂದು ಭಾವ; ಇದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಸುಖವಾಗಬಹುದು; ಇದು ಕವಿಯ ಮಾತಾಯಿತು; ಅವನು ತನ್ನ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಓದಿ ಜನರು ಆನಂದವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿ ಸುಖಪಡಲಿ ಎಂದು ಬರೆಯುವನೇ ‘ರಾಗಸಂಸ್ಕಾರಾದಿ’ಗಳ ಮೂಲಕ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಪಡೆಯಲಿ ಎಂದು ಬರೆಯುವನೇ? ಈ ವಿಚಾರವು ಮುಂದೆ ಒಂದು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿನ “ಚಿತ್ರಕಲೆಯು ಚಿತ್ರದಿಂದಲೂ ಶಿಲ್ಪವು ವಿಗ್ರಹದಿಂದಲೂ ತರುವ ಸುಖವನ್ನೂ ಜ್ಞಾನವನ್ನೂ ಸಾಹಿತ್ಯವು ಮಾತಿನಿಂದ ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ.” ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಕಾವ್ಯದ ಉದ್ದೇಶವು ಆನಂದವೆಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುವುದು.

ಈ ಉಪನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಸಂಗಿಕವಾದ ಜೀವನದ ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ಉದ್ದೇಶ, ಕವಿಯು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಅರಿಯಬಹುದಾದ ರೀತಿ, ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕವಿಸಮಯಕ್ಕೆ ಇರುವ ಸ್ಥಾನ, ಬರೆದ ವಿಷಯಗಳನ್ನೇ ಕುರಿತು ಬರೆಯುವುದರ ಔಚಿತ್ಯ, ಗ್ರಂಥದ ಉಪಯೋಗಶಂಕೆ ಕಾವ್ಯಚೌರ್ಯ ಮುಂತಾದ ಸಂಗತಿಗಳೂ ಬಂದಿವೆ. ಇವುಗಳ ವಿಚಾರವಾಗಿ ಒಂದೊಂದು ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಬಹುದು:- “ಪರಮಾತ್ಮವು ಸಚ್ಚಿದಾನಂದ ಸ್ವರೂಪ... ಪರಮಾತ್ಮಾಂಶವಾದ ಅಣುಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ಆಕರನಾಗಿರುವ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲೂ ಈ ಮೂರು ಅಂಗಗಳು ಸೇರಿವೆ. ಇರವೂ ಅರಿವೂ ಆನಂದವೂ ಮನುಷ್ಯನ ಜೀವನದ ಮುಖ್ಯ ತತ್ವಗಳು. ಈ ಮೂರನ್ನೂ ಸಾಧಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಬುದ್ದಿಯನ್ನೂ ರಾಗಗಳನ್ನೂ ಸಲಕರಣೆಗಳನ್ನಾಗಿ ಕೊಟ್ಟಿದೆ.” ಇವುಗಳಲ್ಲಿ “ಇರವೂ ಅರಿವೂ ಆನಂದದಿಂದಲೇ ಸಫಲ.” ಆಧ್ದರಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನ ಸರ್ವಪ್ರವೃತ್ತಿಯೂ ಸುಖವನ್ನೇ ಉದ್ದೇಶ್ಯವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿದೆ.

ಇಲ್ಲಿ ಗ್ರಂಥಕರ್ತರು ಭಾರತೀಯ ಮತ್ತು ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ದಾರ್ಶನಿಕ ಮತಗಳನ್ನೂ ಸ್ವಾನುಭವವನ್ನೂ ಸೇರಿಸಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಇದು ಭಕ್ತಿ ಮಾರ್ಗಾನುಯಾಯಿಗಳಿಗೆ ಸಮ್ಮತವಾಗುವ ಹಾಗೆ ಇತರರಿಗೆ ಆಗಲಾರದೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಈ ಮೂರು ಅಂಶಗಳೂ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಆಗಲೇ ಇರುವಾಗ ಅವುಗಳನ್ನು ಬುದ್ಧಿರಾಗಗಳ ಮೂಲಕ ಹೊಸದಾಗಿ ಸಾಧಿಸಬೇಕಾದದ್ದು ಏಕೆ? ರೂಪವನ್ನು ನೊಡಿ ಅನುಭವಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಕಣ್ಣು ಹೇಗೋ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಕೇಳಿ ಸುಖಪಡುವುದಕ್ಕೆ ಕಿವಿ ಹೇಗೋ ಹಾಗೇ ಇವು (ಬುದ್ಧಿರಾಗಗಳು) ಕಾರಣಗಳೆಂದು ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಪಟ್ಟರೆ- ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಇರುವುದನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿ ಸುಖಪಡಲಿ; “ ತನ್ನ ಜೀವನವು ಅನಂತವಾಗಬೇಕು, ಅದು ಅನಂತವಾದ ಸುಖದಿಂದ ಕೂಡಬೇಕು” ಎಂಬ ಆಸೆಯೇಕೆ? ಎಂದು ಮುಂತಾದ ಆಕ್ಷೇಪಣೆಗಳು ಈ ಮತದ ಮೇಲೆ ಹುಟ್ಟುವುದು . ಮತ್ತು “ಕವಿಯು ಹಾಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ವ್ಯಕ್ತಸೌಂದರ್ಯದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವುದರ ಮೂಲಕ ಆ ಸೌಂದರ್ಯದ ತಿಳಿವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿಕೊಂಡು ತನ್ನ ಅನುಭವ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸುಂದರವಾದ ಈ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮನ್ನು ಹಿಡಿದಿರುವ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪಸ್ವಲ್ಪವಾಗಿ ತಿಳಿದು ಕೊನೆಗೆ ತನ್ನದಾಗಿ ಪಡೆಯುವನು” ಎಂಬುದೂ ಸರ್ವಸಮ್ಮತವಾಗಿರಲಾರದು. ಹಾಗಾದರೆ ಮಹಾಕವಿಗಳು ತತ್ವ ಜ್ಞಾನಿಗಳಾಗುವುದಿಲ್ಲವೇ?- ಎಂದು ಕೇಳಬಹುದು. ಅದು ನಮ್ಮ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಲ್ಲ; ಮಹಾಕವಿಗಳು ಋಷಿಸಮಾನರೆಂದು ಹಿಂದೆಯೇ ಹೇಳಿದ್ದೇವೆ. ಅವರಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮಾನುಭವವು ಆಗುವುದು ಸುಲಭ; ಆದರೆ ಅವರ ಮಾರ್ಗವು ಕೇವಲ “ವ್ಯಕ್ತಸೌಂದರ್ಯ”ದ ಅಭಿಧ್ಯಾನವಲ್ಲ.

ಅಲ್ಲದೆ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ “ವ್ಯಕ್ತಸೌಂದರ್ಯ”ವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವ ಪುಣ್ಯವು ಅನೇಕ ಕವಿಗಳ ಪಾಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ; ಅಂಥವರಿಗೆ ದೇವರು ಬಲತಾಯಿಯಂತೆ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬರುವನು; ಅವರಲ್ಲಿ ಹೃದಯವು ಹಿಂಡಿ “ಶೋಕವೇ ಶ್ಲೋಕವಾಗುತ್ತದೆ.” ಅನೇಕವೇಳೆ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಕವಿಯೊಬ್ಬನು ಹೇಳಿರುವಂತೆ-

Our sincerest laughter

With some pain is fraught

Our sweetest songs are those that tell of saddest thought

ಇಂಥ ಕವಿಗಳಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅನುಭವವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ಹೇಳಬೇಕು. ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಸೌಂದರ್ಯದ ಅನುಭವ ಮತ್ತು ವರ್ಣನೆಗಳಿಂದ ಮಾತ್ರವೇ ಅಲ್ಲದೆ ಸುಖ ದುಃಖ ಮೋಹಾತ್ಮಕವಾದ ಯಾವುದನ್ನೇ ಆಗಲಿ ಒಳಹೊಕ್ಕು ನೋಡುತ್ತ ಹೋದರೆ ಕೊನೆಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆಂದು ಹೇಳಬೇಕು.

ಶ್ರೀನಿವಾಸರ ಹಾಡು ಕತೆ ನಾಟಕ ಮುಂತಾದ ಕಾವ್ಯಗಳನ್ನು ಓದಿದರೆ ಅವರು ಆಧುನಿಕ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ನೂತನ ರೀತಿ ಪಕ್ಷಪಾತಿಗಳೆಂದೂ ನೂತನ ರೀತಿ ನಿರ್ಮಾಪಕರೆಂದೂ ಯಾರಿಗಾದರೂ ತೋರಿಬರುವುದು. ಇಂಥವರಲ್ಲಿ ಪ್ರಬಲವಾದ ಕವಿಸಮಯ ಪಕ್ಷಪಾತವು ಯರಿಗಾದರೂ ಆಶ್ಚರ್ಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡತಕ್ಕದ್ದೇ ಸರಿ; “ ಕವಿಸಮಯ” ಶಬ್ದಕ್ಕೆ ಲಕ್ಷಣ ಗ್ರಂಥಕಾರರು ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಅರ್ಥವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರೆ “ಕವಿಸಮಯವೆನ್ನುವುದು ಹೆಚ್ಚಿದಷ್ಟೂ ಜನರಲ್ಲಿ ರಸಿಕತೆಯ ಸಾಮಗ್ರಿ ಹೆಚ್ಚಿತೆಂದು ಹೇಳಬಹುದು” “ಕವಿಸಮಯವು ಜನರಲ್ಲಿ ವಾಡಿಕೆಯಾದಷ್ಟೂ ಒಳ್ಳೆಯದೆ” ಎಂಬ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ನಾವು ಒಪ್ಪಲಾರೆವು. “ಚಳಿಯೊಡ್ಡು ಜಾರೆ...” ಎಂದು ವಸಂತಾಗಮದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಬರೆದವನ “ಮನಸ್ಸು ಸರ್ವದಾ ಸ್ಫುರವಾಗಿರಬೇಕು. ಅವನ ಸರ್ವೇಂದ್ರಿಯಗಳೂ ಈ ಪ್ರಪಂಚದ ವಿವಿಧ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದಿರಬೇಕು” ಎಂಬ ತೀರ್ಮಾನವನ್ನು ನಾವು ಒಪ್ಪಲಾರೆವು; “ನಗೆಮೊಗಮಿಂದುವಂ ನಗೆ ಕುರುಳ್ ಮುಗಿಲಂ ನಗೆ ಶಂಖಮಂಗಳಂ ...”

ಎಂಬ ಪದ್ಯಕ್ಕಿಂತಲೂ ಸುಂದರವಾದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಕವಿಸಮಯದ ಬಾಧೆಯಿಲ್ಲದ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿಯಾಗಲಿ ತೋರಿಸುವುದು ಯಾರಿಗೂ ಸುಲಭವಲ್ಲ, ಎಂಬುದನ್ನು ಒಪ್ಪಲಾರೆವು. ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತವಾಗಿ ಹೇಳಬೇಕೆಂದರೆ ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ “ಕವಿಸಮಯದ ಬಾಧೆ’ಯು ಸಹಿಸಲಾರದಷ್ಟಾಗಿದೆ; ಕವಿಶಿಕ್ಷೆಯನ್ನು ಬೋಧಿಸುವ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿರುವ ವರ್ಣನಾಂಶಗಳೂ ಉಪಮಾನಗಳೂ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಪಟ್ಟಿಗಳನ್ನು ಬಾಯಿಪಾಠ ಮಾಡಿ ಒಪ್ಪಿಸಿದ ಕವಿಬ್ರುವರ ”ಕವಿತೆ“ಗಳು ನಮ್ಮ ತಲೆಚಿಟ್ಟು ಹಿಡಿಸಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ “ನಗೆ ಮೊಗಮಿಂದುವಂ…” ಎಂಬಂಥ ಪದ್ಯವು ಶಾನುಭೊಗರ ತಖ್ತೆಯಂತೆ ನಮಗೆ ತೋರುತಗ್ತದೆ. ಕವಿಸಮಯದ ಬಾಧೆಯಿಲ್ಲದೆ ”ಎಣಿಸೆ ನಖಂಗಳಿಂದುಡಿಯದಿರ್ದ ಚಿಗುರ್ “ ಮುಂತಾದ ಪದ್ಯಗಳು ಜ್ಞಾಪಕಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತವೆ. ಮೇಲಿನ ಪದ್ಯದಲ್ಲಾಗಲಿ ”ನದೀ ನದ ವಿಶೇಷದಿಂ...." ಎಂಬ ಪದ್ಯದಲ್ಲಾಗಲಿ ಇರುವ ರಮಣೀಯತೆಗೆ ಈ ಕವಿಸಮಯವಾಗಲಿ ಅರ್ಥಸಂಪತ್ತಾಗಲಿ ಕಾರಣವಲ್ಲ – ಅವುಗಳಲ್ಲಿರುವ ವರ್ಣಸ್ವರೂಪ ಪದಗುಂಫನ ಶೈಲಿ ಮುಂತಾದವುಗಳು ಕಾರಣ.

“ಹಿಂದಿನವರು ಬರೆದದ್ದನ್ನೇ ಬರೆದರು ಎನ್ನುವುದು ಸಾಧುವಾದ ಆಕ್ಷೇಪವಲ್ಲ” ಏಕೆಂದರೆ “ಬರೆಯುವುದು ಬರೆಯುವನ ಸಂಸ್ಕಾರಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಜನಾಂಗದ ಸಂಸ್ಕಾರಕ್ಕಾಗಿಯೂ” ಆಗಿದೆ. ಅಲ್ಲದೆ “ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಹೆತ್ತು ಸಾಕಿ ಆಗಬೇಕಾದ ಸಂಸ್ಕಾರವು ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಹೇಗೆ ಅವಶ್ಯಕವೋ ಹಾಗೆ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಬರೆಯುವ ಸಂಸ್ಕಾರವು ಪ್ರತಿ ತಲೆಮರಿಗೂ ಪ್ರತಿ ಜನಾಂಗಕ್ಕೂ ಬೇಕು” ಎಂದು ಶ್ರೀನಿವಾಸರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಬರೆಯುವ ಸಂಸ್ಕಾರಕ್ಕಿಂತಲೂ ಓದುವ ಸಂಸ್ಕಾರವು ಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳಿದರೆ ಹೆಚ್ಚು ನಿಜವಾಗುವುದೆಂದು ನಮಗೆ ತೋರುವುದು . ಬರೆಯುವ ಸಂಸ್ಕಾರವೂ ಬೇಕಾಗಿದ್ದಿರಬಹುದು; ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಮಕ್ಕಳು ಪಡೆಯುವುದಕ್ಕೆ ಬೇಕಾದ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವಷ್ಟು ಧಾರಾಳವಾಗಿ ಕವಿತಾ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಕೊಡಲಿಲ್ಲ. ಜನಸಾಮಾನ್ಯರು ಮದುವೆಯಾಗಿರುವ ಪ್ರತಿಭಾ ಜಾತಿಯಲ್ಲಿ ಬಂಜೆಯರೇ ಹೆಚ್ಚು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಗಿಡವೂ ತನಗೆ ಸಂಸ್ಕಾರವಾಗಬೇಕೆಂದು ಮುಕ್ಕಿರಿದಾದರೂ ಹಣ್ಣು ಬಿಡಬೇಕೆಂದರೆ ಸಾದ್ಯವೇ? ಅಲ್ಲದೆ ಈಗ, ತಮಗೆ ಕವಿತಾಶಕ್ತಿ ಇದೆ ಎಂಬ ಭ್ರಾಂತಿಯಿಂದ ನೀರಸವಾದ ಕಗ್ಗಗಳನ್ನು ಬರೆದು ಪಾಠಕರನ್ನು ಪೀಡಿಸುತ್ತಿರುವವರೇ ಬಹಳವಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇಂಥ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನೂ ಬರೆಯುವ ಸಂಸ್ಕಾರವನ್ನು ಅವಶ್ಯಕವಾಗಿ ಪಡೆಯಲೇಬೇಕೆಂಬ ವಾದವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಬರೆಯುವುದಕ್ಕೆ ಹೊರಟರೆ ಆಗ ಅಕ್ಷರ ಕಲಿತವರ ಸ್ಥಿತಿಯು ಬಲು ಶೋಚನೀಯವಾಗುವುದು.

ರಾಮಾಯಣ ಭಾರತಾದಿ ಕಥೆಗಳ ಮೇಲೆ ಕಾವ್ಯಗಳನ್ನು ಬರೆಯುವುದರ ಔಚಿತ್ಯದ ವಿಚಾರವಾಗಿ ಶ್ರೀನಿವಾಸರು ಹೇಳುವುದನ್ನು ನಾವೂ ಒಪ್ಪುವೆವು. ಈ ಭಾಗವು ಬಹು ರಸವತ್ತಾಗಿಯೂ ಉತ್ಸಾಹಪೂರ್ಣವಾಗಿಯೂ ಇದೆ. ರಾಮಾಯಣ ಭಾರತಗಳನ್ನು ನೆನೆಸಿಕೊಂಡರೆ ಯಾರಿಗಾದರೂ ಆಗತಕ್ಕದ್ದು ಹಾಗೆ ತಾನೆ. ಇದೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ಹೆಗ್ಗುರುತು. ವ್ಯಾಸ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳು ಈ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಬರೆದು ಕಾಳಿದಾಸ ಮುಂತಾದ ಕವಿಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನು ಕೊಂಡುಕೊಂಡು ಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಇನ್ನು ನಮ್ಮಂಥವರ ಮಾತೇನು? ಆದ್ದರಿಂದಲೇ “ಸಿಹಿ” ಎಂದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಆಶ್ರಯವಾಗಿ ಸಕ್ಕರೆಯು ಜ್ಞಾಪಕಕ್ಕೆ ಬರುವಂತೆ ಕಾವ್ಯಸಾಮಗ್ರಿಯೆಂದರೆ ಹಿಂದಿನವರಿಗೆ ಈ ಮಹಾಕಾವ್ಯಗಳು ಜ್ಞಾಪಕಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದುವು. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಬರುವಂಥ ಕೆಲವು ಸನ್ನಿವೇಶಗಳೂ ಪಾತ್ರಗಳೂ ಪ್ರಪಂಚದ ಮತ್ತೆ ಯಾವ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲೂ ಬರುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ಧಾರಾಳವಾಗಿ ಹೇಳಬಹುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವು “ಅವರ ರಾಗ ಸಂಸ್ಕಾರಕ್ಕೆ” ಮಾತ್ರವೇ ಅಲ್ಲ, ಒಂದು ವಿಧದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರ ರಾಗ ಸಂಸ್ಕಾರಕ್ಕೂ ಸಾಕಾಗುವುವು. ದೇಶ ಕಾಲ ಭೇದಗಳನ್ನನುಸರಿಸಿ ಬೇಕಾಗಬಹುದಾದ ಪದಾರ್ಥ ವಿಶೇಷಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಪ್ರಾಣಧಾರಣೆಗೆ ಬೇಕಾದ ಸಾಮಗ್ರಿಯು ಅನ್ನ ನೀರುಗಳಲ್ಲಿರುವಂತೆ ಮಾನವ ಹೃದಯದ ಹಸಿವು ತೃಷೆಗಳನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸುವ ಸಾಮಗ್ರಿಯು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಹೇರಳವಾಗಿ ದೊರಕುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅವುಗಳನ್ನು ಅಥವಾ ಅವುಗಳ ಭಾವಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ನೀರಸವಾಗಿ ಬರೆದರೆ ಅಂಥವುಗಳನ್ನು ಏಕೆ ಬರೆಯುವರೆಂಬ ಆಕ್ಷೇಪಣೆಯು ಬಂದೇ ಬರುವುದು, ಬರಲೇಬೇಕು. ಮತ್ತು ಕಾಲಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಅಂಥ ಕಾವ್ಯಗಳು ಅದೃಶ್ಯವಾಗುವುದೂ ಸಹಜ; ಮಹಾಭಾರತ ರಾಮಾಯಣಗಳಿಗಿಂತಲೂ “ಮೇಘ ಸಂದೇಶ”ವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಬರೆದ ಸಂದೇಶಕಾವ್ಯಗಳ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ನೊಡಿದರೆ ಇದರ ತತ್ತ್ವವು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಗೊತ್ತಾಗುವುದು.

ಇದರಿಂದ ಬರೆದ ಕಾವ್ಯಗಳೆಲ್ಲವೂ ಆದರಣೀಯವಾಗಲಾರವೆಂಬುದೂ “ಇದರ ಉಪಯೋಗವೇನು?” ಎಂದು ಆಕ್ಷೇಪಿಸುವುದು ಇಂಥ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಯವೆಂಬುದೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಬರಿಯ “ಧೋರಣೆಯಿಂದ” ಆಡುವವರ ಮಾತನ್ನು ಯಾವಗಲೂ ಗಣನೆಗೆ ತರಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ”ಬರೆದ ಪುಸ್ತಕ ಯಾರಿಗಾದರೂ ಉಪಯೋಗಕ್ಕೆ ಬರಬಹುದು“ ಎಂದು ಹೊರಕ್ಕೆ ಬಂದ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನೆಲ್ಲಾ ಮೆಚ್ಚುವುದಕ್ಕಾಗುತ್ತದೆಯೇ? ಕೆಲವು ಗ್ರಂಥಗಳು “ವೇಷದ ಮಾತಲ್ಲ”ದೆ “ನಿಜವಾದ ಮಾತೇ” ಆಗಿದ್ದರೂ ಅವು ಪಸಾರೆಯ ಅಂಗಡಿಗೆ ಮಾತ್ರ “ಉಪಯೋಗಕ್ಕೆ ಬರಬಹುದು.” ಹಿಗೆಂದು ಪಸಾರೆಯ ಅಂಗಡಿಯ ಉಪಯೋಗಕ್ಕಾಗಿ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಬರೆಯುವುದು ನ್ಯಾಯವೇ? ಬರೆದರೆ ಅಂಥವುಗಳನ್ನು ಆಕ್ಷೇಪಿಸದಿರುವುದಕ್ಕಾಗುವುದೋ ? ಆಕ್ಷೇಪಿಸಿದರೆ ತಪ್ಪಾಗುವುದೋ ? ಕವಿಯು ತನ್ನ ಶಕ್ತಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಅಭಿರುಚಿಗಳನ್ನನುಸರಿಸಿ ತಾನು ಅವಶ್ಯಕವಾಗಿ ಬರೆಯಬೇಕಾಗಿರುವ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಬರೆಯುವನೋ, ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಇದು ಇಂಥವರ ಉಪಯೋಗಕ್ಕೆ ಎಂದು ಮೊದಲೇ ನಿಷ್ಕರ್ಷೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡು - ಬಟ್ಟೆಯ ಯಂತ್ರವು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಅಳತೆಗಳ ಪಂಚೆಗಳನ್ನು ನೇಯುವಂತೆ- ಬರೆಯುವನೋ? ಹಾಗಿದ್ದರೆ ಉದ್ದಿಷ್ಟರಾದವರು ಓದಿಯೇ ಓದುತ್ತಾರೆ. ಹಾಗೆ ಅವರು ಓದಲಿ ಬಿಡಲಿ, ಮಿಕ್ಕವರು ಅವುಗಳನ್ನು ಅಲಕ್ಷ್ಯಮಾಡಿದರೆ ಕವಿಯು ಅಂಥವರಲ್ಲಿ ಅಸಮಾಧಾನವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದು ಅನ್ಯಾಯವಾಗುವುದು. ಆದರೆ “ದೇವದೇವನ ಮಾಯೆಯ ಮೂಲತಂತ್ರವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಯತ್ನಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಕವಿಯು ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಉಪಯೋಗವುಂಟು ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಉಪಯೋಗವಿಲ್ಲ." ಎಂದು ತಿಳಿಯಬಲ್ಲನು; ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ; ಅಂಥ ಮಹಾಕವಿಯ ಕವಿತೆಗಳಲ್ಲಿ ಆಕ್ಷೇಪ ತೆಗೆಯುವ ಶಕ್ತಿ ಯಾರಿಗಿದೆ? ಬರುವ ಕಷ್ಟವೆಲ್ಲಾ ನರಕವಿಗಳ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ.

ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ವೇಳೆ ಪರಸ್ಪರ ಸಾದೃಶ್ಯವಿರುವುದುಂಟು- ಇದು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿರಬಹುದು; ಅಥವಾ ಒಂದರಿಂದ ಮತ್ತೊಂದು ಉಪಕೃತವಾಗಿ ಬಂದದ್ದಿರಬಹುದು. ಈ ಎರಡನೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಕವಿಗೆ ಅಪಕರ್ಷವೇ? – ಎಂಬುದು ಒಂದು ವಿಚಾರ. “ಹೀಗೆ ಬಂದಿರುವ ಭಾವದ ಮೂಲವನ್ನು ಹುಡುಕಿ ನಿರ್ಧರಿಸುವೆನೆನ್ನುವವನು ಒಂದು ಹೂವಿನ ಇಷ್ಟು ಭಾಗವು ತನ್ನ ಗಾಡಿಯಲ್ಲಿ ತಂದ ಗೊಬ್ಬರದಿಂದ ಬಂದಿತೆಂದು ಹೇಳುವವನಂತಾಗುವನು; ಹೇಳಿರುವುದು ಸರಿಯೇ ಎಂಬ ಸಂದೇಹಕ್ಕಲ್ಲದೆ ಸರಿಯಾದರೆ ತಾನೆ ಏನು ಎಂಬ ಆಕ್ಷೇಪಕ್ಕೂ ಅವನು ಒಳಗಾಗುವನು ”ಎಂದು ಇಂಥ ವಿಮರ್ಶಕರ ವಿಚಾರವಾಗಿ ಶ್ರೀನಿವಾಸರು ಒಂದು ವಿಧವಾದ ಅಸಹನವನ್ನು ತೋರಿಸುವರು. ಶಕ್ತಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳನ್ನು ತೂಗುವುದಕ್ಕೆ ಹೊರಡುವವನು ಇಂಥ ಕೆಲಸ ಮಾಡಬೇಕಾಗುವುದು- ಇದು ಬೂದಿಯ ಗೊಬ್ಬರ ಹಾಕಿ ಬೆಳೆಸಿದ್ದು , ಇದು ಕುದುರೆಯ ಗೊಬ್ಬರ ಹಾಕಿಬೆಳೆಸಿದ್ದು, ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಹೂಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸುಮಾರಾಗಿಯೂ ಮತ್ತೊಂದು ಹೊರವಾಗಿಯೂ ಇದೆ, ಗೊಬ್ಬರವೇ ಹಾಕದಿದ್ದರೆ ಈ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬಿಡುತ್ತಿದ್ದ ಹೂವು ಪೀಚಾಗುತ್ತಿತ್ತು ಎಂದು ತೋಟಗಾರನು ಹೇಳುವ ಹಾಗೆ. ಇದರ ಹೊರವನ್ನು ನಿಷ್ಕೃಷ್ಟವಾಗಿ ಆಳೆಯುವುದಕ್ಕೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಯಂತ್ರಗಳಿಲ್ಲ, ಅಂಥ ಯಂತ್ರಗಳ ಅವಶ್ಯಕತೆಯೂ ಇಲ್ಲ. “ಸರಿಯಾದರೆ ತಾನೇ ಏನು” ಎಂಬುದು ಆಕ್ಷೇಪಣೆಯಲ್ಲವೇ? ಇದು ಪೂರ್ವಜನ್ಮದಿಂದ ತಂದದ್ದು, ಇದು ಈ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಸಂಪಾದಿಸಿದ್ದು ಸಾಲ ತಂದದ್ದು ಅಥವಾ ಕಳವು ಮಾಡಿದ್ದು ಎಂದು ಗೊತ್ತಾಗುವುದು. ಈ ಅಂಶಗಳಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ಸತ್ತ್ವವೂ ಯೋಗ್ಯತೆಯೂ ನಿರ್ಣೀತವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೇ?

ಮುಂದಿನ ಮೂರು ಉಪನ್ಯಾಸಗಳಲ್ಲಿ ವಿಪ್ರತಿಪತ್ತಿ ಇರಬಹುದಾದ ಅಂಶಗಳು ಕಡಿಮೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವುಗಳ ಮೇಲೆ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ವಿಚಾರವು ಅನಾವಶ್ಯಕ; ಅಲ್ಲದೆ ಮೊದಲ ಉಪನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಪರಿಚಿತವಾದ ವಿಷಯಗಳು ಅಲ್ಲಿಯೂ ಬಹುವಾಗಿ ತಲೆದೋರುವುದರಿಂದ ಮಿಕ್ಕ ಉಪನ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಅವಲೋಕನ ಮಾಡಿಬಿಡಬಹುದು.

ಎರಡನೆಯ ಉಪನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿ “ರಾಗ”ಗಳ ಸ್ವರೂಪ , ಸ್ವಭಾವ, ಕಾರ್ಯ, ಇವುಗಳಿಗೆ ಇರುವ ಪರಸ್ಪರ ಭೇದ, ಅವುಗಳಿಂದ ಆತ್ಮಕ್ಕೆ ಸಂಸ್ಕಾರವುಂಟಾಗುವ ಬಗೆ ಇವೆಲ್ಲಾ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವಿವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಇವುಗಳ ವಿಸ್ತಾರ ವಿವರಣೆಯು ಸ್ವಲ್ಪಮಟ್ಟಿಗೆ ಅವಶ್ಯಕವೇ; ಏಕೆಂದರೆ ಮll ಶ್ರೀನಿವಾಸರು “ರಾಗ” ಶಬ್ದಕ್ಕೆ ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಅರ್ಥವು ಅಪೂರ್ವವಾದದ್ದು; ಅದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳದಿದ್ದರೆ ಅವರ ಗ್ರಂಥದ ಬಹುಭಾಗವೇ ಅರ್ಥವಾಗಲಾರದು. ಈ ಉಪನ್ಯಾಸದ ಸಾರಾಂಶವೇನೆಂದರೆ:-

“ಆತ್ಮವು ಈ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಪಡೆಯಬೇಕಾದ ಸಂಸ್ಕಾರವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಕ್ಕೆ ಬುದ್ಧಿಯೂ ರಾಗವೂ ಎರಡು ಸಾಧನಗಳು. ಈ “ರಾಗದ ಸಂಸ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಸಾಹಿತ್ಯವು ಮುಖ್ಯ ಫಲವೂ ಮುಖ್ಯ ಸಾಧನವೂ” ಆಗಿದೆ. “ಬುದ್ದಿಯು ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಸರಿ ತಪ್ಪು ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಇರುವ ಸಾಧನವು. ರಾಗವರ್ಗವು ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಕಷ್ಟಸುಖದ ಅನುಭವಕ್ಕಾಗಿ ಇರುವ ಸಾಧನವು” “ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ರಾಗಗಳೂ ಬುದ್ಧಿಯೂ ಎರಡೂ ಬೇಕು”. ರಾಗವನ್ನು ಬುದ್ದಿಯು ತಿದ್ದಬೇಕು; ಬುದ್ಧಿಯ ಫಲವನ್ನು ರಾಗವು ಪಡೆಯಬೆಕು. “ಬುದ್ಧಿಯ ಕೆಲಸವೆಲ್ಲ ಸಾರ್ಥಕವಾಗುವುದು ರಾಗದಿಂದಲೇ”. ಬುದ್ಧಿಯ ಕೆಲಸವಾದ ಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ರಾಗದ ಕೆಲಸವಾದ ಸಾಹಿತ್ಯದಿಂದಲೇ ಸಫಲತೆ. ಆದರೆ “ರಾಗದ ತೃಪ್ತಿಯೂ ಬುದ್ಧಿಯ ತೃಪ್ತಿಯೂ ಒಂದೇ ಫಲಕ್ಕೆ ಸಾಧನಗಳು”. ಏಕೆಂದರೆ “ಸತ್ಯವೇ ಸೌಂದರ್ಯ, ಸೌಂದರ್ಯವೇ ಸತ್ಯ,” “ಬುದ್ಧಿಗೆ ಗೋಚರವಾದಾಗ ಸತ್ಯವೆಂದು ಕಾಣು”ವುದೇ “ರಾಗಕ್ಕೆ ಗೋಚರವಾದಾಗ ಸೌಂದರ್ಯವೆಂದು ಕಾಣುವುದು” ಇತ್ಯಾದಿ.

ನಮ್ಮ ಲಾಕ್ಷಣಿಕರು ವೇದ ಶಾಸ್ತ್ರ ಪುರಾಣ ಕಾವ್ಯ ಎಲ್ಲಾ ಒಂದೇ ವಿಷಯವನ್ನು ಬೇರೆ ಬೇರೆ “ಸಂಮಿತಿ”ಯಿಂದ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತವೆಂಬುದಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆಂದೂ ವೇದಶಾಸ್ತ್ರಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಬರದೇ ಇರತಕ್ಕ ಎಷ್ಟೋ ಸಂಗತಿಗಳು ಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತವೆಂದೂ, ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾವ್ಯಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ದೋಷವನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಮll ಶ್ರಿನಿವಾಸರು ಈ ಉಪನ್ಯಾಸವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದನ್ನು ಸಮರ್ಥನ ಮಾಡಿರುವುದೂ ಸ್ವಲ್ಪ ವಿಚಿತ್ರವಾಗಿದೆ. ವೇದವು ಪ್ರಭುಸಮ್ಮಿತವೆಂದೂ, ಪುರಾಣಗಳು ಮಿತ್ರಸಮ್ಮಿತವೆಂದೂ, ಕಾವ್ಯವು ಕಾಂತಾಸಮ್ಮಿತವೆಂದೂ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಾಚೀನರು ಅವುಗಳ ಪ್ರತಿಪಾದನ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಅವುಗಳಿಗೆ ಪರಸ್ಪರ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಹೇಳಿದರೇ ಹೊರತು ಅವುಗಳ ವಿಷಯೈಕ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಹೊರಟಹಾಗಿಲ್ಲ.

ಮುಂದೆ ಕೀಟ್ಸ್ ಕವಿಯ “ಸತ್ಯವೇ ಸೌಂದರ್ಯ, ಸೌಂದರ್ಯವೇ ಸತ್ಯ” ಎಂಬ ಸೂತ್ರಾರ್ಥವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ “ಸತ್ಯ ಸೌಂದರ್ಯ ಎನ್ನುವ ಮಾತುಗಳಿಗೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಎಲ್ಲರೂ ಒಪ್ಪುವ ಅರ್ಥವನ್ನಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಕವಿಯ ಮಾತನ್ನು ಸರಿ”ಯೆಂದು ಸಾಧಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಆಗುತ್ತದೆಯೆ? ಸತ್ಯ ಸೌಂದರ್ಯಗಳು ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ದೆಶೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದಲ್ಲವೆಂಬುದು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಕಾಣತಕ್ಕದ್ದೇ. ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಿಯಾದ ಕವಿಯು, ಇವು ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ದಶೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಎಂದು ಹೇಳಿದಂತಿದೆ. ದೀಪದಲ್ಲಿ ಬೆಳಕಾಗಿಯೂ ಒಲೆಯಲ್ಲಿ ಶಾಖವಾಗಿಯೂ ಉಪಾದಿಭೇದದಿಂದ ಬೇರೆಬೇರೆಯಾಗಿ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬರುವ ತೇಜಸ್ಸು ಒಂದೇ ಎಂದು ಹೇಳುವ ಹಾಗೆ. ವೇದಾಂತದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶವಿರತಕ್ಕವರಿಗೆ ಈ ಮತದಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಪಾತವಿಲ್ಲದಿರಲಾರದು. ಈ ಅರ್ಥವನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡರೆ “ಇದಿಷ್ಟನ್ನು ಮಾತ್ರ ನಾವು ಬಲ್ಲೆವು; ಇದರ ಮೇಲೆ ಇನ್ನೇನನ್ನೂ ತಿಳಿಯಬೇಕಾದದ್ದಿಲ್ಲ” ಎಂಬ ಮಾತಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಉಪಪತ್ತಿ ಬರುತ್ತದೆ. “ಯತೋ ವಾಚೋ ನಿವರ್ತಂತೇ ಅಪ್ರಾಪ್ಯ ಮನಸಾ ಸಹ,” “ಯಸ್ಮಿನ್ ವಿಜ್ಞಾತೇ ಸರ್ವಮಿದಂ ವಿಜ್ಞಾತಂ ಭವತಿ” ಮುಂತಾದ ಉಪನಿಷದ್ವಾಕ್ಯಗಳು ಜ್ಞಾಪಕಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ.

"ಬುದ್ದಿಯ ಕೆಲಸವೆಲ್ಲ ಸಾರ್ಥಕವಾಗುವುದು ರಾಗದಿಂದಲೆ” ಎಂಬ ಪಕ್ಷವನ್ನೂ ಎಲ್ಲರೂ ಒಪ್ಪಲಾರರು. ಇದನ್ನು ಶ್ರೀನಿವಾಸರೇ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ಸ್ವಪಕ್ಷವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿ ಸಿದ್ಧಾಂತ ಮಾಡಿರುವ ಕ್ರಮವು ಈ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಸಂಶಯಗಳನ್ನು ದೂರ ಮಾಡುವಂತಿಲ್ಲ.

“ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿರಬೇಕಾದ ಉದ್ದೇಶವೂ ನೀತಿಯೂ” ಎಂಬುದು ಮೂರನೆಯ ಉಪನ್ಯಾಸ. ಇದರ ಸಾರಾಂಶವೇನೆಂದರೆ: - ಉತ್ತಮ ಸಾಹಿತ್ಯವು ಕವಿಯ ಆವೇಶದಿಂದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಉಕ್ಕಿಬರುವುದರಿಂದ ಅವನು ಯಾವ ಸ್ಫುಟವಾದ ಉದ್ದೇಶವನ್ನೂ ಎಂದರೆ ನೀತಿಯನ್ನೂ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಬರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅದು ಅವನ ಮನೋಭಾವದ ಫಲವಾದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಸಂಸ್ಕಾರ ಗುಣವು ಅದರಲ್ಲಿ ತೋರಿಯೇ ತೋರುವುದು. ಉತ್ತಮ ಕವಿಗೆ ಉತ್ತಮ ಸಂಸ್ಕಾರವಿರುವುದರಿಂದ ಅವನ ಗ್ರಂಥವು ನೀತಿ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಒಂದು ವೇಳೆ ”ನಮಗೆ ನೀತಿ ಎಂದು ತೋರದ ವಿಷಯವನ್ನು ಅವನು ನೀತಿಯೆಂಬಂತೆ ವಿವರಿಸಿದರೂ ನಾವು ಅದಕ್ಕೆ ಮನ್ನಣೆಯನ್ನು ಕೊಡಬೇಕು." ಅಲ್ಲದೆ ಅನೇಕ ವೇಳೆ ನೀತಿಯು ಒಂದೇ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ನಾನಾವಿಧವಾಗಿ ತೋರಬಹುದಾದ್ದರಿಂದ ಇಂಥ ನೀತಿಯೇ ಉದ್ದಿಷ್ಟವಾದದ್ದೆಂದು ಹೇಳುವ ಹಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ.

“ನೀತಿಯೆನ್ನುವುದು ಬುದ್ಧಿಗೆ ಸಮ್ಮತವಾದ ನಿಯಮವು; ಸಾಹಿತ್ಯದ ರಸವು ರಾಗವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸಮ್ಮತವಾದ ವಸ್ತುಲಕ್ಷಣವು. ಸಾಹಿತ್ಯವು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ನೆರವೇರಿಸಿದರೆ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಒಪ್ಪಬಹುದಾದ ಫಲ ಬರುವುದೇ ಹೊರತು ಬೇರೆಯಲ್ಲ. ಎಂದರೆ ಅದು ನೀತಿಗೆ ವಿರೋಧವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಸತ್ಯವೂ ಸೌಂದರ್ಯವೂ ಒಂದೇ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿಯೇ ಇದು ಅಡಕವಾಗಿದೆ.”- ಇತ್ಯಾದಿ.

ಈ ಉಪನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಕವಿಯು ಏನಾದರೂ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಬರೆಯುವನೇ, ಅದರಲ್ಲಿ ನೀತಿಯಿರುತ್ತದೆಯೇ ಇರಬೇಕೇ ಎಂಬ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಪಾಠಕರ ಪಕ್ಷವೂ ವಿಚಾರಕ್ಕೆ ಬಂದಿದೆ. ಆದರೆ ಈ ವಿಷಯವಾಗಿ ಹಿಂದಿನಿಂದ ಬಂದಿರುವ ವ್ಯಾಜ್ಯವು ಅವರ ವಿಚಾರದಿಂದ ತೀರ್ಮಾನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಇವರು ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಉತ್ತಮ ಕವಿಯ ಉತ್ತಮ ಕಾವ್ಯಗಳನ್ನು ವಿಚಾರಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆಯೇ ಹೊರತು ಕಾವ್ಯಸಾಮಾನ್ಯವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿಲ್ಲ. ಕಾವ್ಯಸಾಮಾನ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಉದ್ದೇಶವಿರಬೇಕೇ ನೀತಿಯಿರಬೇಕೇ, ಇದ್ದರೆ ಎಷ್ಟುಮಟ್ಟಿಗೆ ಎಂಬುದು ವಿಚಾರಮಾಡಬೇಕಾದದ್ದು. ಷೇಕ್ಸ್ಪಿಯರ್, ಬೈರನ್, ಕಾಳಿದಾಸ, ಮಾಘ ಮುಂತಾದ ಉತ್ತಮ ಕವಿಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡರೂ ಇವರ ಕೆಲವು ಪದ್ಯಗಳನ್ನು ಓದುತ್ತಿರುವಾಗ ಇಂಥವುಗಳನ್ನು ಚಿಕ್ಕವಯಸ್ಸಿನವರು ಓದದಿರುವುದು ಉತ್ತಮ ಎನ್ನಿಸುತ್ತದೆ- ಆದರೂ ಅವುಗಳಿಂದ ಸುಖಪಡೆಯದವರು ಅಪರೂಪ. ಅಲ್ಲದೆ ಉತ್ತಮ ಕವಿಯಾದವನು ಕೂಡ ಎಂಥ ಆವೇಶಪಾರವಶ್ಯದಲ್ಲಿಯೇ ಇರಲಿ- ತನ್ನ ಕಾವ್ಯವಸ್ತುವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿ ಸುಖಪಟ್ಟು ಆ ಸುಖವು ಇತರರಿಗೆ ದೊರೆಯಲಿ ಎಂದು ತನ್ನ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಬರೆಯುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಆನಂದವೇ ಕಾವ್ಯಸಾಮಾನ್ಯದ ಉದ್ದೇಶ್ಯವೆಂದು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು, ಮಂಗಳಾಕಾಂಕ್ಷಿಯಾದ ಪಾಠಕನು ಬರಿಯ ಪ್ರಿಯವಾದದ್ದನ್ನೇ ಹುಡುಕಿಕೊಂಡು ಹೋಗಬಾರದು, ಪಥ್ಯವಾದದ್ದನ್ನೂ ಹಿತವಾದದ್ದನ್ನೂ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು ; ಮಂಗಳಾಕಾಂಕ್ಷಿಯಾದ ಕವಿಯು ತನ್ನ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ “ಪ್ರಿಯ” ವನ್ನು “ಪಥ್ಯ”ದಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಬಿಡಬಾರದು ಎಂದು ಹೇಳುವುದು ಮೇಲೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ. ನೀತಿಪೂರ್ಣವಾಗಿದ್ದು ಅನೇಕರಿಗೆ ಬೇಸರವಾಗುವ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಎಷ್ಟೋ ಜನರು ಆದರದಿಂದ ಓದಿ ಸುಖಪಡುತ್ತಾರಲ್ಲ- ಎಂದು ಕೇಳಬಹುದು; ಅವರಿಗೆ ಉಂಟಾಗುವುದೂ ಸುಖವೇ; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಆ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ; ಅವರ ಮನೋಧರ್ಮವೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಅಸಾಮಾನ್ಯವಾದದ್ದೇ.

“ಸಾಹಿತ್ಯದ ಸಾಮಗ್ರಿ ರೂಪಾದಿಗಳು” ಎಂಬುದು ನಾಲ್ಕನೆಯ ಉಪನ್ಯಾಸ. ಇದರಲ್ಲಿ ಕಾವ್ಯದ ಸಾಮಗ್ರಿಯು ಬಾಹ್ಯವಸ್ತುಗಳಲ್ಲವೆಂದೂ ಕವಿಯ ಪ್ರತಿಭಾ ದರ್ಪಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಫಲಿಸಿದ ಅವುಗಳ ಪ್ರತಿಬಿಂಬವೆಂದೂ ಹೇಳಿ, ಅನಂತರ ಕಾವ್ಯಗಳು ವಿಷಯವನ್ನನುಸರಿಸಿ ಪಡೆಯತಕ್ಕ ರೀತಿಗಳು ಅಥವಾ ರೂಪಭೆದಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ರೀತಿಗಳನ್ನೂ ಆಧುನಿಕ ಗ್ರಂಥ ಭೇದಗಳನ್ನೂ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ವಿಭಾಗ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಇದು ಬಹು ಮಟ್ಟಿಗೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೂ ಇದೆ. ಈ ವಿಭಾಗ ಕ್ರಮವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ತಿಳಿಸಬಹುದು:-

ಕಾವ್ಯವು ವ್ಯಂಜಕಕಾವ್ಯ, ವರ್ಣನಾ ಕಾವ್ಯ ಎಂದು ಎರಡು ವಿಧ; ಇವು “ಅನೇಕ ರೂಪವನ್ನು ಹೊಂದಬಹುದು”

“ಯವುದಾದರೂ ಒಂದು ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕವಿಗೆ ಬಂದ ಆಲೋಚನೆಯನ್ನು ಕವಿಯು ಸುಮ್ಮನೆ ಆಲೋಚನೆಯಾಗಿ ಬರೆದರೆ ಅದು ಉಪನ್ಯಾಸವಾಗುವುದು. ಅವನು ಊಹೆಯನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿ ಇದೇ ವಿಷಯವನ್ನು ಇಬ್ಬರು ಮಾತನಾಡುವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಬರೆಯಬಹುದು. ಹೀಗೆ ಬರೆಯುವುದರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಭಾವವನ್ನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ ಒಂದು ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ ಅದರಲ್ಲಿ ಇದೂ ಇದರ ಜತೆಯ ಇತರ ಭಾವಗಳೂ ಸೇರಿದರೆ ಸೇರಲಿ ಎಂದು ಬರೆದರೆ ಅದು ಒಂದು ಕತೆಯಾಗುವುದು. ಇಂಥ ಕತೆಯಲ್ಲಿ ರಸಪುಷ್ಟವಾದ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳನ್ನು ಆರಿಸಿಕೊಂಡು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಆಚರಿಸುವಂತೆ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಿ ವಿಷಯವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದರೆ ನಾಟಕವಾಗುವುದು. ಪಾತ್ರಗಳ ನಡೆನುಡಿಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ ಅವುಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತ ಸನ್ನಿವೇಶ ಸನ್ನಿವೇಶಕ್ಕೆ ನಡುವೆ ವಿವರಣವನ್ನು ಕೊಡಬೇಕೆಂದರೆ ಕಾದಂಬರಿಯಗುವುದು. ಮಾನವ ಚರಿತ್ರೆಯ ಗಂಭೀರಾವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಅರಿತವರು ಬರೆದರೆ ನಾಟಕವೂ ನಾವಲೂ ಗೀತೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಅದ್ಭುತ ಕಾವ್ಯಗಳಾಗುವುವು..”

ಇದಾದ ಮೇಲೆ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿರುವ “ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಮಾರ್ಗ ಸಿದ್ಧಾಂತಮಾರ್ಗ” ಎಂದು ಎರಡು ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಿ ಇವುಗಳು ಯಾವ ಯಾವ ಸಾಹಿತ್ಯ ಭೇದಕ್ಕೆ ಎಷ್ಟೆಷ್ಟು ಮಟ್ಟಿಗೆ ಹೊಂದುತ್ತವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸಿ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಉಪಸಂಹರಿಸುವರು.

ಈಗ ಗ್ರಂಥದ ಪ್ರತಿಪಾಧ್ಯ ವಿಷಯವು ಸ್ಥೂಲವಾಗಿ ಇಥದೆಂದು ಗೊತ್ತಾಗುವುದೆಂದು ನಂಬುತ್ತೇವೆ. ಆದರೆ ಇದಿಷ್ಟೇ ಆ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿರುವುದೆಂದು ಪಾಠಕರು ಅರಿಯಬಾರದು. ನಾವು ಅದರ ಸಾರವನ್ನೆಲ್ಲಾ ತೆಗೆದುಕೊಟ್ಟಿರುವೆವೆಂಬ ದುರಭಿಮಾನವನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿಲ್ಲ. ಒಂದು ಹೂವಿನ ಪರಿಚಯಮಾಡಿಕೊಡಬೇಕಾದರೆ ಅದನ್ನೇ ತಂದು ಮುಂದಿಟ್ಟ ಹೊರತು, ಅದೇ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬಂದ ಹೊರತು, ಅದರ ಪೂರ್ಣವಾದ ಪರಿಚಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದುವರೆಗೂ ಸಸ್ಯಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞನಂತೆ ಈ ಗ್ರಂಥಪುಷ್ಪದಲ್ಲಿರುವ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನೂ ಅವುಗಳ ಸ್ವರೂಪವನ್ನೂ ವಿವರಿಸಿ ಆಯಿತೇ ಹೊರತು ಅದರ ಸೌಕುಮಾರ್ಯ ಸೌಂದರ್ಯಾದಿಗಳನ್ನೇನು ಹೇಳಿದ ಹಾಗಾಗಲಿಲ್ಲ. ಇದು ಶಾಸ್ತ್ರಜಾತಿಗೆ ಸೇರಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ನೀರಸವಾಗಿರಬೇಕಾದ ಗ್ರಂಥ ಭೇದವಾದರೂ ಇದರಲ್ಲಿ “ಬಿನ್ನಹ” “ಸಣ್ಣಕತೆಗಳು" ಮುಂತಾದವುಗಳ ಸುಗಂಧ ಸೌಕುಮಾರ್ಯ ಸೌಂದರ್ಯಾದಿಗಳು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿಯೇ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಕೆಲವು ಉದಾಹರಣೆಗಳನ್ನು ಕೊಡುವೆವು:-

೧. ಈ (ಶಾಕುಂತಲ) ನಾಟಕವು ಸಾಹಿತ್ಯ ಪ್ರಪಂಚದ ಪರಾತ್ಪರ ಮೂರ್ತಿಯಾಗಿದೆ. (ಪು.೩)

೨. ಸಾಮಾನ್ಯ ಚೇತನವು ಜೀವನ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಿದ್ದೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವಂತೆ ಪರಾಮರ್ಶ ವಿಹೀನವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. (ಪು.೨೧)

೩. ಸರಸ್ವತಿಯ ವೀಣೆ ನುಡಿಯಬಲ್ಲ ಸ್ವರಕ್ಕೆ ಆದಿಯಿಲ್ಲ ಅಂತ್ಯವಿಲ್ಲ. (ಪು.೨೫)

೪. ಆಚಾರ್ಯರ ಶ್ಲೋಕಮಂಜರಿಯಲ್ಲಿ ಅಮರನಾಗಿರುವ ಡುಕೃಂಕರಣೆಯ ಬ್ರಹ್ಮೇತಿ ಹಿಡಿದಿದ್ದ ವೈಯಾಕರಣಿಯನ್ನು ನಾವೆಲ್ಲ ಬಲ್ಲೆವು. ಮೃತ್ಯು ಸನ್ನಿಹಿತವಾದಾಗ ಡುಕೃಂಕರಣೆಯು ರಕ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಅವರು ಅವನಿಗೆ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಹೇಳಿದರಷ್ಟೆ. ಇಂತಹ ವೈಯಾಕರಣಿಯೊಬ್ಬನನ್ನು ಬ್ರೌನಿಂಗ್ ಕವಿಯು ಒಂದು ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಈತನು ತನ್ನ ಜೀವಮಾನವನ್ನೆಲ್ಲ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಓದುವುದರಲ್ಲಿ ಕಳೆದನು; ನಂತರ ಒಂದೆರಡು ಮಾತನ್ನು ಬರೆಯುವುದಕ್ಕೆ ಆರಂಭಿಸಿದನು; ಶೋಭೆ ಬಂತು; ಒಂದು ಧಾತುವಿನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಿದನು; ಉಷ್ಣವಾಯು ಕೆರಳಿ ದೇಹವು ನರಳುತ್ತಿರುವಾಗ ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತಿನ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಗೊತ್ತುಮಾಡಿ ಮುಗಿಸಿದನು. ಲಕ್ವಬಡಿದು ಅರ್ಧ ದೇಹವು ಮೃತವಾಗಿದ್ದಾಗ ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತಿನ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಅರ್ಧವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದನು. ಇನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪವನ್ನು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಮೃತ್ಯು ಕೊಂಡೊಯ್ಯಿತು. ಇವನ ಗತಿಯೇನು ? ಸಂಸ್ಕೃತದ ಡುಕೃಂಕರಣೆಯೇ ರಕ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲವೆಂದಮೇಲೆ “ಔನ್” “ಎನ್ಕ್ಲಿಟಿಕ್ ಡೇ” ಮೊದಲಾದ ಹೂಣ ಭಾಷೆಯ ಮಾತುಗಳು ರಕ್ಷಿಸುವದುಂಟೇ ಎಂದು ನಾವು ಎನ್ನಬಹುದು. (ಪು. ೫೦-೫೧)

೫. ನಿಖಿಲನು ಶರತ್ಕಾಲದ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಶುಭ್ರವಾದ ಆತ್ಮವುಳ್ಳವನು, ಸೌಮ್ಯಮೂರ್ತಿ, ವಿಮಲೆಯು ಈ ಚಂದ್ರನ ಪೂರ್ಣಿಮೆಯ ಬೆಳ್ದಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ಕುಳಿತಿರುವ ವಿಮಲವಾದ ಸುಂದರವಾದ ಪತಂಗ.... ಸಂದೀಪನು ನಮ್ಮ ಸೀಮೆಯೆಣ್ಣೆಯ ಬುಡ್ಡಿಗಳ ಉರಿಯಂತೆ ನೀಚಸ್ವಭಾವದ ಮನುಷ್ಯ. ನಿಖಿಲನ ಬೆಳ್ದಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಪತಂಗವು ಬಂದು ಈ ಬುಡ್ಡಿಯ ದೀಪಕ್ಕೆ ತನ್ನ ಸುಖವನ್ನೆಲ್ಲಾ ಬಲಿ ಹಾಕುವುದನ್ನು ನೆನೆದರೆ ಆಗುವ ದುಃಖವನ್ನು (ಠಾಕೂರರ “ಮನೆಯ ಒಳಗೂ ಮನೆಯ ಹೊರಗೂ” ಎಂಬ) ಈ ಕತೆಯನ್ನು ಓದಿದರೆಯೇ ತಿಳಿಯಬಹುದು. (ಪು.೫೯-೬೦)

೬. ಶಿಲ್ಪದಲ್ಲಿ ಇದು (ವೀನಸ್ ವಿಗ್ರಹವು) ಮಾಘಕಾವ್ಯ (ಪು.೬೫)

೭. ವಿಷವನ್ನು ಕೂಡಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ನಾಗರಹಾವು ತನ್ನ ಸಂಸ್ಕಾರವನ್ನು ಮುಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು; ಕಚ್ಚುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಬಂದರೆ ನಾವು ಅದರ ತಲೆಯನ್ನು ಚಚ್ಚಿ ನಮ್ಮ ಸಂಸ್ಕಾರವನ್ನು ಮುಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗುವುದು. (ಪು.೭೪)

೮. ನಾವೆಲ್ಲ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿರುವುದು ತಾಯನ್ನು ತಿಳಿಯದೆ ಸುಮ್ಮನೆ ಅವಳ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ಮಗುವಿನಂಥೆ (ಪು.೮೫).

೯. ವರ್ಡ್ಸ್ ವರ್ತಿನ ಸಾರವೇ ಬೇರೆ; ಷೆಲ್ಲಿಯ ಮಾಯವೇ ಬೇರೆ. (ಪು.೯೧)

೧೦. ಸಣ್ಣ ಕತೆಯಾಗಬೇಕಾದದ್ದನ್ನು ನಾವಲಾಗಿ ಬರೆದರೆ ನೀರೂ ಜೊಂಡೂ ತುಂಬಿದ ಸೋರೆಯಂತೆ ಆಗುತ್ತದೆ. (ಪು.೯೭)

ಇಂಥ ಉದಾಹರಣೆಗಳನ್ನು ಬೇಕಾದಷ್ಟು ಕೊಡಬಹುದು; ಆದರೆ ವಿಸ್ತಾರಭಯದಿಂದ ಸುಮ್ಮನಾಗಬೇಕಾಗಿದೆ. ಇಷ್ಟಾದರೂ ಈ ಗ್ರಂಥದ ಅನೇಕ ಭಾಗಗಳು “ಸಣ್ಣಕಥೆ”ಗಳನ್ನು ಬರೆದವರೇ ಬರೆದದ್ದೇ ಎಂಬ ಪ್ರಬಲವಾದ ಸಂದೇಹವನ್ನುಂಟು ಮಾಡುವುದಾಗಿವೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಬಹು ಮಟ್ಟಿಗೆ ಗ್ರಂಥದ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ವಿಷಯವು ಕಾರಣ. ಪ್ರಾಯಶಃ ಇತರರು ಬರೆದರೆ ಇದನ್ನು ಇಷ್ಟು ಸುಲಭವಾಗಿಯೂ ಬರೆಯಲಾರರು. ಆದರೂ ಮll ಶ್ರೀನಿವಾಸರು ಮನಸ್ಸು ಮಾಡಿದ್ದರೆ ಇದನ್ನು ಇನ್ನಿಷ್ಟು ಸರಳವಾಗಿ ಬರೆದಿರಬಹುದಾಗಿತ್ತು ಎನ್ನಿಸುತ್ತದೆ. ಇನ್ನಿಷ್ಟು ಸ್ಪಷ್ಟಮಾಡಬಹುದಾಗಿತ್ತು ಎನ್ನಿಸುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಅವರ ಕೆಲವು ನೂತನವಾದ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳೂ ಪದಗಳೂ ಸರಣಿಯೂ ಕಾರಣವೆಂದು ಹೇಳಬಹುದು. ಅನೇಕ ಕಡೆ ವಿಷಯಗಳ ವಿಚಾರವು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿದ್ದರೂ ಅವರ ಸಿದ್ಧಾಂತವು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದಕ್ಕೆ ಮತ್ತೇನೇನು ಕಾರಣಗಳು ಇವೆಯೋಗೊತ್ತಾಗದು. ಅಂತೂ ಇದನ್ನು ಒಂದು ಸಾರಿ ಓದಿ ಇದರ ಸಾರಾಂಶವಿಷ್ಟು, ಇವರು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿರುವ ಸಂಗತಿ ಇಂಥದು ಎಂದು ಹೇಳಿಬಿಡುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಪಾಠಕರ ಮೇಧಾದೌರ್ಬಲ್ಯವೂ ಕಾರಣವಾಗಬಹುದು ; ವಿಷಯದ ಕಾಠಿಣ್ಯವೂ ಕಾರಣವಿರಬಹುದು; ಆದರೂ ಪ್ರತಿಪಾದನ ಕ್ರಮವು ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ಕಾರಣವಾಗಿದೆಯೆಂದು ನಾವು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಡುತ್ತೇವೆ.

ಆಧುನಿಕ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಇಂಥ ಗ್ರಂಥವು ಮೊದಲನೆಯದು ; ಶ್ರೀನಿವಾಸರ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇಂಥದು ಮೊದಲನೆಯದು; ಇಂಥ ಗ್ರಂಥಗಳಿಂದ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಸಾರವು ಹೆಚ್ಚುವುದು. ವಿಷಯವು ಭಾಷಾಭೇದದ ಯೋಚನೆಯಿಲ್ಲದೆ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಬೇಕಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಕನ್ನಡಿಗರೇ ಅಲ್ಲದೆ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಭಿರುಚಿ ಇರತಕ್ಕ ಎಲ್ಲರೂ ಈ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಓದತಕ್ಕದ್ದಾಗಿದೆ.

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ಶ್ರೀ ಸಮರ್ಥ ರಾಮದಾಸ ಸ್ವಾಮಿಗಳ ಚರಿತ್ರವು</h2>

ಯಾವುದಾದರೂ ಒಂದುದೇಶದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿ ಬಾಳಿದ ಮಹಾಪುರುಷರ ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿದರೆ ಅದು ಆ ದೇಶದ ಚರಿತ್ರೆಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುವುದುಂಟು. ಈ ಹೇಳಿಕೆಯನ್ನು ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ ಒಪ್ಪಲಾಗುವುದಿಲ್ಲವಾದರೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಬಹುಮಟ್ಟಿನ ನಿಜಾಂಶವಿದೆಯೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. “ರಾಜಾರಾಷ್ಟ್ರಸ್ಯ ಕಾರಣಂ” ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಇದೇ ಅರ್ಥ. ಈ ಹೇಳಿಕೆಯನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿಕೊಂಡರೆ ರಾಜರ ಆಳಿಕೆಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಬರೆದಿರುವ ಚರಿತ್ರೆಗಳ ಲೇಖನ ಕ್ರಮವನ್ನು ಒಪ್ಪಬಹುದು. ಯಾವುದಾದರೊಂದು ಕಾವ್ಯದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪ್ರಧಾನ ಘಟನೆಯು ಅದರ ನಾಯಕನಿಗೆ ಸಾಕ್ಷಾತ್ತಾಗಿಯೋ ಪರಂಪರೆಯಿಂದಲೋ ಸಂಬಂದಿಸಿಯೇ ಇರುವಂತೆ, ಯಾವುದಾದರೊಂದು ಚರಿತ್ರ ಭಾಗದ ಘಟನೆಗಳು ಆ ಕಾಲದ ರಾಜನಿಗೆ – ಅಥವಾ ಮಂತ್ರಿ ಮುಂತಾದ ಪ್ರಧಾನ ಪುರುಷರಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಒಬ್ಬ ಅರಸನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಕುಡಿದ ನೀರು ಅಲ್ಲಾಡದಂತಿದ್ದ ರಾಜ್ಯವು ಮತ್ತೊಬ್ಬ ವಿಪರೀತಗುಣದ ಅರಸನ ಕೈಗೆ ಬಂದಕೂಡಲೆ ಅಲ್ಲೊಲ ಕಲ್ಲೋಲವಾಗಿ ದೇಶಕ್ಷೋಭವಾಗಿರುವುದನ್ನು ನೊಡಿದ್ದೇವೆ- ಅಥವಾ ಓದಿದ್ದೇವೆ. ದುಷ್ಟಮೃಗಭರಿತವಾದ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ನೆಲಸಿ ತಮ್ಮ ತಪೋಮಹಿಮೆಯಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿ ಅರಣ್ಯವನ್ನು ಉದ್ಯಾನವನವಾಗಿ ಮಾಡುವ ತಪಸ್ವಿಯಂತೆ , ಅವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಸಿಕ್ಕಿದ ದೇಶವನ್ನು ರಾಜ್ಯತಂತ್ರ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಪುನಃ ಕಟ್ಟಿ ದೇಶಭಕ್ತಿಯನ್ನೂ ಸತ್ವವನ್ನೂ ಧರ್ಮವನ್ನೂ ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿ ಚಿರಸ್ಥಾಯಿಯಾದ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಗಳಿಸಿಕೊಂಡ ಮಹಾಪುರುಷರನ್ನೂ ನೊಡಿದ್ದೇವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಧಾನ ಪುರುಷರ ಚರಿತ್ರೆಯೇ ದೇಶದ ಚರಿತ್ರೆಯೆಂದು ಏಕೆ ಹೇಳಬಾರದು? ಈಗ ಯಾರಾದರೂ ತಿಲಕರ, ಗೋಖಲೆಯವರ ಅಥವಾ ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿಯವರ ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ಬರೆಯುವುದಕ್ಕೆ ಹೋದರೆ ಈ ಕಾಲದ ಹಿಂದೂದೇಶದ ಚರಿತ್ರೆಯ ಮುಖ್ಯಾಂಶಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ತರದೆ ಬರೆಯುವುದು ಸಾಧ್ಯವೇ? ಎಂಥವನೂ ಹತ್ತರಲ್ಲಿ ಹನ್ನೊಂದಾಗಿ ಹೋಗುವ ಈ ಪ್ರಜಾಪ್ರಧಾನ್ಯದ ಕಾಲದಲ್ಲೇ ಹೀಗಾದರೆ, ರಾಜನು ನಿಜವಾದ ರಾಜನಾಗಿದ್ದು ರಾಜ್ಯಸೂತ್ರಗಳನ್ನೆಲ್ಲಾ ತನ್ನ ಕೈಯಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಚರಿತ್ರೆಯೇ ದೇಶದ ಚರಿತ್ರೆಯೆಂದು ಹೇಳಿದರೆ ತಪ್ಪಾಗಲಾರದು, ಹೀಗಿರಲು ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ (ಕುರುಬನನ್ನು ಮಹಾಕವಿಯಾದ ಕಾಳಿದಾಸನಾಗಿ ಮಾಡಿದಂತೆ) ಅನಾಮಧೇಯರನ್ನು ಮಹಾಸತ್ವಶಾಲಿಗಳಾದ ರಾಜರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದ ವಿದ್ಯಾರಣ್ಯ ಸ್ವಾಮಿಗಳು ರಾಮದಾಸಸ್ವಾಮಿಗಳು ಇಂಥ ಮಹಾಪುರುಷರ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದೇನು?

ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆಯು ದೇಶಚರಿತ್ರೆಯೇ ಆಗದಿದ್ದರೂ ಆದೂ ಒಂದು ವಿಧವಾದ ಚರಿತ್ರೆಯೇ ಆದ್ದರಿಂದ, ಜೀವನಚರಿತ್ರ ಲೇಖಕರೂ ದೇಶಚರಿತ್ರ ಲೇಖಕರ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿಯೇ ಹೊಗಬೇಕು. ಆದರೆ ನಾವು ಪುರಾಣಿಕರು, ಚರಿತ್ರಲೇಖಕರಲ್ಲ, ಚರಿತ್ರ ಲೇಖನ ವಾಸನೆಯು ನಮಗೆ ಹಿಂದಿನಿಂದ ಬಂದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಪದವೀಧರರು ಬರೆಯುತ್ತಿರುವ ಚರಿತ್ರೆಗಳು ಸರಿಯಾದ ಬಣ್ಣಕ್ಕೆ ಬರುವುದು ಅಪರೂಪ. ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆಗಳ ಪಾಡೂ ಅಷ್ಟೇ ಆಗಿದೆ, ಹಿಂದೆ ಆದದ್ದನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು, ಆ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯ ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿ ಈಗ ನಾವು ಮಾಡಬೆಕಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಷ್ಕಾರವಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತ ಉತ್ತಮತರವಾಗಿ ಬಾಳುವುದೇ ಚರಿತ್ರವ್ಯಾಸಂಗದ ಉದ್ದೇಶ್ಯ. ಆದ್ದರಿಂದ ಚರಿತ್ರೆಯ ನಿಜವಾದ ಉಪಯೋಗವನ್ನು ಪಡೆಯಬೇಕಾದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಯಾಥಾರ್ಥ್ಯಕ್ಕೆ ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯ ಕೊಡಬೇಕು. ಚರಿತ್ರೆಗೆ ಯಾಥಾರ್ಥ್ಯವೇ ಜೀವ. ಆದರೆ ಯಥಾರ್ಥ್ಯವಾದದ್ದನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವುದು ಕಷ್ಟ. ಪುರಾಣಗಳನ್ನು ಬರೆದವರೂ ಸುಳ್ಳನ್ನು ಬರೆಯುತ್ತೇವೆಂದು ಬರೆದಿಲ್ಲ; ಅದೆಲ್ಲವೂ ನಿಜವೆಂದೇ ಅವರ ಭಾವ. ವೇದದಲ್ಲಿಯಾದರೂ “ಅರ್ಥವಾದ”ವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಾರು, ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಸಲ್ಲದು. ನಿಜವಾದ ಸಂಗತಿಯೇನೆಂದರೆ, ವಿವರ್ಣವಾದ ಯಥಾರ್ಥ್ಯದ ನಿಜಸ್ವರೂಪವನ್ನು ನಮ್ಮ ಸವರ್ಣ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅರಿಯುವುದು ಅಸಾದ್ಯ. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ ಕಣ್ಣಿನೊಳಗೆ ಒಂದೊಂದು ಬಣ್ಣದ ಗಾಜನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡೇ ಇರುತ್ತೇವೆ. ಒಬ್ಬನಿಗೆ ಹಸುರಾಗಿ ಕಂಡದ್ದು ಮತ್ತೊಬ್ಬನಿಗೆ ಹಳದಿಯಾಗಿ ಕಂಡೀತು; ಅಷ್ಟೇಯೆ. ಅದರ ನಿಜವಾದ ಬಿಳಿಯ ಬಣ್ಣವನ್ನು ನೋಡಬೇಕಾದರೆ ಆ ಗಾಜಿನ ಚೂರನ್ನು ಕಣ್ಣಿನಿಂದ ತೆಗೆದಿಡಬೇಕು. ಇದು ಒಂದು ವಿಧವಾದ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯೆ; ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಾಧ್ಯವಾದದ್ದಲ್ಲ. “ಕೃಷ್ಣನು ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ಕಾಮನಂತೆಯೂ, ಅರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಕಲ್ಪವೃಕ್ಷದಂತೆಯೂ, ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ಯಮನಂತೆಯೂ ಕಂಡನು” ಎಂದು ಒಬ್ಬ ಆಲಂಕಾರಿಕನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ಬರೆಯುವುದಕ್ಕೆ ಹೋದರೆ ಆಗುವುದು ಹೀಗೆಯೇ. ಚರಿತ್ರೆಯ ಮಾತಿರಲಿ ಮೈಸೂರು ನವರಾತ್ರಿಯ ನೋಟದಂಥ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಸಂಗತಿಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳೋಣ. ಅದರ ಅನುಭವವು ಸರ್ಕಾರದ ಒಬ್ಬ ದೊಡ್ಡ ಅಧಿಕಾರಿ, ಪೋಲೀಸಿನವನು, ಪರಸ್ಥಳದಿಂದ ಬಂದ ನೊಟಕ, ಸ್ಥಳೀಕನಾದ ಒಬ್ಬ ಬಡ ಸಂಸಾರಿ ಇವರೆಲ್ಲರಿಗೂ ಒಂದೇ ವಿಧವಾಗಿರುವುದೇ? ಹೀಗೆಯೇ ನಾನಾಮುಖವಾದ ಒಂದು ದೇಶದ ಚರಿತ್ರೆಯೇ ಆಗಲಿ ಒಬ್ಬ ಮಹಾಪುರುಷನ ಜೀವನವೇ ಆಗಲಿ ಲೇಖಕನ ಯೋಗ್ಯತಾಪಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿಸುವಷ್ಟು ಮತ್ತು ಅದರ ಗುಣವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಸಿಕ್ಕುತ್ತದೆಯೇ ಹೊರತು ಅಖಂಡವಾಗಿ ಸಿಕ್ಕುವುದು ಅಸಾಧ್ಯ. ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆಗೆ ನಾಯಕನು ಧಾರ್ಮಿಕ ಪುರುಷನಾದರೆ, ಅಂಥ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ಬರೆಯುವಷ್ಟು ಕಷ್ಟವಾದ ಕೆಲಸ ಮತ್ತೊಂದು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಧರ್ಮವು ಆಂತರಿಕವಾದುದು, ಬಾಹ್ಯವಾದದ್ದಲ್ಲ; ಆದರೆ “ಪರಾಂಚಿ ಖಾನಿ ವ್ಯತೃಣತ್ ಸ್ವಯಂಭೂಃ ” ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನು ಹೊರಗನ್ನು ನೋಡುವುದಕ್ಕೆ ಶಕ್ತಿ ಕೊಟ್ಟಂತೆ ಒಳಗನ್ನು ನೋಡಲು ಕೊಡಲಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೆ, ನಮಗೆ ಇಲ್ಲದ್ದನ್ನೂ ನಾವು ಮಾಡಬಾರದ್ದನ್ನೂ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅವರ ಆವಾಸಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಆರೋಪಿಸುವಂತೆ, ನಮಗಿಂತ ದೊಡ್ಡವರಲ್ಲಿಯೂ ಆರೋಪಿಸುವುದುಂಟು; ಅವುಗಳು ಇದ್ದರೆ ಅವುಗಳನ್ನು ಗುಣಕಾರ ಮಾಡುವುದುಂಟು, ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪುರುಷರ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ಬರೆಯುವುದಕ್ಕೆ ಹೋದರೆ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಅದ್ಭುತಕಾರ್ಯಗಳು ಬರದೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಬುದ್ಧ ಕ್ರಿಸ್ತ ಮುಂತಾದವರನ್ನು ಮೊದಲು ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಈಗಿನ ಮಠಾಧಿಪತಿಗಳವರೆಗೆ ಅದ್ಭುತಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡದಿರುವವರಾರು? ಅದ್ಭುತಕಾರ್ಯಗಳು ಲೀಲೆಗಳು ಪವಾಡಗಳು ಅವರ ಜೀವನದೊಳಗಿನ ಹೂರಣವಾಗಿ ಹೋಗಿವೆ- ಅವರ ಚರಿತ್ರೆಯಂತೂ ಈ ಭಾವವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಮಹಾಪುರುಷರ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಅದ್ಭುತಗಳು ನಡೆಯಬಹುದು ಆದರೆ ಅವುಗಳನ್ನೇ ಮುಂದುಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯ ಸಾಮಾನ್ಯನ ವ್ಯವಹಾರಕ್ಕೆ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ? “ಅವರಂತೂ ದೊಡ್ಡವರು, ಹಾಗೆ ಮಾಡಿದರು ಎಂದರೆ ನಾವೂ ಮಾಡುವುದು ಸಾಧ್ಯವೇ?”-ಎಂದು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಜೋಲುಬಿಡುವುದಾಗುತ್ತದೆಯೇ ಹೊರತು ಆ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ನಮ್ಮ ಹಣತೆಯನ್ನು ಹತ್ತಿಸಿಕೊಂಡು ನಮ್ಮ ಗುಡಿಸಲನ್ನು ಬೆಳಕುಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೆ ಅದ್ಭುತಕಾರ್ಯಗಳು ನಾಟಕಶಾಲೆಯ ಹೊರಗಡೆ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ವಾದ್ಯಗಳ ಹಾಗೆ. ಅವುಗಳ ಮುಂದೆ ಪದ್ಮಾಸನ ಹಾಕಿ ಕೊಂಡು ಪರಿಷ್ಕಾರವಾಗಿ ಕುಳಿತುಬಿಡುವವನಿಗೆ ನಾಟಕದ ನೊಟವೇ ತಪ್ಪಿಹೋಗುತ್ತದೆ.

“ರಾಮದಾಸ ಸ್ವಾಮಿಗಳ ಚರಿತ್ರೆ” ಯೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಈ ಜಾತಿಯ ಗ್ರಂಥವಾಗಿದೆ; ಆದರೂ ಇದರ ಹಿಂದೆ ಪ್ರಕಟವಾದ "ಶೇಷಾಚ ಸಾಧುಗಳ ಚರಿತ್ರೆ’ಗಿಂತ ಉತ್ತಮ. ಈ ಸಾಧುಗಳ ಸತ್ಸಂಗವು ದೊರೆತವರಿಂದ ಅವರ ಜೀವನ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಬಲ್ಲೆವು. ಆದರೆ ಯಾವ ಘಟನೆಗಳಿಂದ ಅವರಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ಪೂಜ್ಯತೆಯುಂಟಾಗಿದೆಯೋ ಅವು ಆ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಅದೃಶ್ಯವಾಗಿ ಅಥವಾ ಮೂಲೆಗೆ ಬಿದ್ದು ಮೊದಲಿಂದ ತುದಿಯವರೆಗೆ ಬರಿಯ ಅದ್ಭುತಗಳೇ ತುಂಬಿ ಹೋಗಿವೆ. ಈ ಗ್ರಂಥಗಳು ಜನರಂಜಕವಾಗಿರುವುದೇನೋ ನಿಜ; ಆದರೆ ವಸ್ತುತಃ ಈ ಕ್ರಮದಿಂದ ಯಾಥಾರ್ಥ್ಯಕ್ಕೆ ಎಷ್ಟು ಮಟ್ಟಿಗೆ ಗೌರವ ಕೊಟ್ಟಂತಾಯಿತು? ವ್ಯಕ್ತಿಜ್ಞಾನವು ಏಕಮುಖವಾಗಿ ಆದಂತಾಯಿತೇ ಸರ್ವತೋಮುಖವಾಗಿಯೂ ಆಯಿತೇ? ರಾಮದಾಸರು ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರೊಡನೆ ಮಾತನಾಡಿದರೋ ಬಿಟ್ಟರೋ, ಅವರ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಊಟ ಮಾಡಿದರೋ ಬಿಟ್ಟರೋ, ಅವರು ಆಂಜನೇಯನ ಅವತಾರ ಹೌದೋ ಅಲ್ಲವೋ ಇದರ ವಿಸ್ತಾರದಿಂದ ಏನು ಫಲ? ಜನಗಳಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯುಂಟಾಗಬಹುದೆಂದರೆ ಇದೇನು ಹರಿಕಥೆಯೇ? ಇಂಥ ಮರಳಿನ ಮೇಲೆ ಕಟ್ಟಿದ ಭಕ್ತಿಮಂದಿರಕ್ಕೆ , ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ಈಗಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಎಂದಿದ್ದರೂ ಅಪಾಯವೇ. ಅವರ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ದೃಢವಾದ ತಳಪಾಯಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲವಾದ ಬೇರೆ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳು ಸಿಕ್ಕದಿದ್ದರಂತೂ ಸರಿ; ಅವು ಯಥೇಚ್ಛವಾಗಿ ಸಿಕ್ಕುವಾಗಲೂ ಕಿಂಕೃತಿಯೇಕೆ? ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಅರ್ಜುನನನ್ನೂ ವಿದ್ಯಾರಣ್ಯರು ಹರಿಹರನನ್ನೂ ಉದ್ದೀಪನಗೊಳಿಸಿ ಅವರು ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವಂತೆ ಮಾಡಿ ಅವರಿಗೆ ಸಾರಥ್ಯ ಮಾಡಿದಂತೆ ರಾಮದಾಸರೂ ಶಿವಾಜಿಯನ್ನು ಕರ್ಮಪರನನ್ನಾಗಿಸಿ ಅವನಿಗೆ ಸಾರಥ್ಯಮಾಡಿದರು. ನಿಜವಾದ – ಎಂದರೆ ಸ್ವಾರ್ಥತ್ಯಾಗಪೂರ್ವಕವಾದ- ಕರ್ಮವೂ ನಿಜವಾದ ಭಕ್ತಿಯೂ ಎರಡೂ ಫಲದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಆಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುವುವು. ಆದರೂ ಈಗಿನ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಭಕ್ತಿಭೋಧೆಯು ಹರಿಕಥೆಗಳಿಗಿರಲಿ; ಮಹಾಪುರುಷರ ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆಗಳಿಂದ ಕರ್ಮೋದ್ದೀಪನವಾಗಬೇಕು. ರಾಮದಾಸರ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯಾರಣ್ಯರ ಚರಿತ್ರೆಯಿಂದಲೂ ಇದು ಆಗದಿದ್ದರೆ ಏನು ಗತಿ?

ವೇll ರಾಮಚಂದ್ರ ತ್ರ್ಯಂಬಕ ಕರ್ಪೂರರವರು ಬರೆದಿರುವ ಗ್ರಂಥವು ತಕ್ಕಮಟ್ಟಿಗೆ ದೊಡ್ಡದಾಗಿದೆ. ಬಹುವಿಷಯಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದೆ. ಆದರೆ ಅವರು ಯಾವ ಯಾವ ಆಧಾರಗಳ ಮೇಲೆ ಈ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಸಿಲ್ಲ. ಚರಿತ್ರಲೇಖನದಲ್ಲಿ ಆಧಾರಗ್ರಂಥಗಳು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿರತಕ್ಕದ್ದು ಬಹು ಮುಖ್ಯವಾದ ಸಂಗತಿ, ಅವುಗಳ ಗುಣದೋಷಗಳ ಮೇಲೆ ಚರಿತ್ರೆಯ ಗುಣದೋಷಗಳೂ ಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಶೈಲಿಯು ಸುಲಭವಾಗಿದೆ. ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಧಾರವಾಡದವರಿಗಾಗಲಿ, ಮೈಸೂರು ಮಂಗಳೂರು ಕಡೆಯವರಿಗಾಗಲಿ ವಿಶೇಷ ವೈಲಕ್ಷಣ್ಯಗಳಿರುವಂತೆ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ”ಸದ್ಬೋಧಚಂದ್ರಿಕೆ“ ”ಸದ್ಗುರು"ಗಳ ಶೈಲಿಯೇ ಹೀಗೆಂದು ಹೇಳಬಹುದು.

</section>

ಕರ್ಣಾಟ ಕದೇಶದಲ್ಲಿ ಪೌರುಷವನ್ನು ಬಿತ್ತಿ ಬೆಳೆದು, ಸಂಪತ್ತು ಸುಖಶಾಂತಿಗಳನ್ನು ತಂದು, ದೇಶವನ್ನು ಪುನರುಜ್ಜೀವನಗೊಳಿಸಿದ ಶ್ರೀ ವಿದ್ಯಾರಣ್ಯರನ್ನು ನೆನೆಸಿಕೊಂಡು ಈಗ ನಮ್ಮ ದೇಶದ ಕವಿಗಳೂ ವಿದ್ವಾಂಸರೂ ಅವರ ಮತ್ತು ಅವರ ಕಾಲದ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ವ್ಯಾಂಸಗ ಮಾಡುತ್ತ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಬರೆಯುತ್ತಿರುವುದು ಒಂದು ಶುಭಸೂಚನೆಯಾಗಿದೆ. ಈಗ ನಾಲ್ಕಾರು ವರ್ಷಗಳಿಂದೀಚೆಗೆ ಈ ವಿಷಯವಾಗಿ ಹಲವು ಗದ್ಯ ಪದ್ಯ ನಾಟಕ ಗ್ರಂಥಗಳು ಹುಟ್ಟಿ ಗೌರವವನ್ನು ಪಡೆದಿವೆ. ಇಂಥ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಬರೆದಿರುವವರಲ್ಲಿ ಮll ಡಿ.ವಿ.ಗುಂಡಪ್ಪನವರು ಗಣ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ಅವರು ಎಷ್ಟು ಶ್ರಮವಹಿಸಿ ವ್ಯಾಂಸಗ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆಂಬುದನ್ನೂ, ತಮ್ಮ ವ್ಯಾಸಂಗದ ಫಲವನ್ನು ಎಷ್ಟು ತೃಪ್ತಿಕರವಾಗಿ ಕನ್ನಡಿಗರಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾರೆಂಬುದನ್ನೂ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದರೆ ಅವರ “ಶ್ರೀ ವಿದ್ಯಾರಣ್ಯರು ಮತ್ತು ಅವರ ಕಾಲ” ಎಂಬ ಗದ್ಯ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ನೋಡಬೇಕು. ಅವರು ಈಗ್ಗೆ ಸುಮಾರು ನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ಕೆಳಗೆ ಆ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದಾಗ ಅದರ “ವಿಜ್ಞಾಪನೆ”ಯಲ್ಲಿ ಹೀಗೆಂದು ಬರೆದಿದ್ದರು:-

“ಉಪನ್ಯಾಸದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಪಕವಾಗಿ ಬಣ್ಣಿಸಲಾಗದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ತತ್ವಗಳು ಕೆಲವುಂಟು. ಅವುಗಳನ್ನು ಕಾವ್ಯದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಜನರ ಊಹಾಶಕ್ತಿಗೆ ಗೋಚರಪಡಿಸಬಹುದು. ಈ ನಂಬಿಕೆಯಿಂದ, ವಿದ್ಯಾರಣ್ಯರ ಕಾರ್ಯರೀತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸಲು ಒಂದು ನಾಟಕ ಅಥವಾ ದೃಶ್ಯ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಬರೆದಿರುವೆನು. ಈ ಉಪನ್ಯಾಸವನ್ನು ಓದುವ ಮಹಾಶಯರು, ಇದರ ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾಗವಾದ ಆ ನಾಟಕವನ್ನೂ ನೋಡಬೇಕೆಂದು ಬೇಡುತ್ತೇನೆ.”

ಆ ನಾಟಕವು ಈಗ “ಶ್ರೀ ವಿದ್ಯಾರಣ್ಯವಿಜಯ” ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ. ಬರ್ನಾರ್ಡ್ ಷಾ ಮುಂತಾದವರ (ಸೇಂಟ್ ಜೋನ್ ಇತ್ಯಾದಿ) ಕೆಲವು ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ನಾಟಕಗಳನ್ನು ನೋಡಿದವರಿಗೆ ಸ್ವತಂತ್ರ ಗ್ರಂಥಗಳಂತಿರುವ ಮುನ್ನುಡಿಗಳೂ ಪರಿಶಿಷ್ಟಗಳೂ ಹೊಸದಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿ ನಾಟಕವೇ ಮುಖ್ಯ; ಮುನ್ನುಡಿ ಪರಿಶಿಷ್ಟಗಳು- ಅವು ಎಷ್ಟೇ ದೊಡ್ಡವಾಗಲಿ- ಕೊಂಬು ಬಾಲಗಳಂತೆ ಗೌಣ, ಇಲ್ಲಿ ಅದು ತಲೆಕೆಳಕಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಗ್ರಂಥಕರ್ತರು ತಮ್ಮ ಗದ್ಯ ಗ್ರಂಥಕ್ಕೆ ಎಷ್ಟು ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯ ಕೊಟ್ಟಿರುವರೆಂಬುದು ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರೊಳಗೆ ಎಷ್ಟು ವಿದ್ವತ್ತೂ ವ್ಯಾಸಂಗವೂ ಅಡಕವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಅರಿತವರು ಯಾರೂ ಅವರೊಡನೆ ಈ ಸಂಬಂಧವಾಗಿ ವಿವಾದ ಮಾಡಲಾರರು. ಆ “ನಾಟಕ”ಕ್ಕೂ ಈ “ನಾಟಕ”ಕ್ಕೂ ಇರುವ ಪರಸ್ಪರ ಸ್ವರೂಪ ಭೇದವೂ ಈ ಸ್ಥಾನಭೇದವನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸಬಹುದು.

ಎಂಥ ಸಂಗತಿಗಳನ್ನು ನಾಟಕ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಬೇಕು ಮತ್ತು ಏಕೆ ಎಂಬುದನ್ನೂ ಪ್ರಕೃತ ಗ್ರಂಥವು ಎಷ್ಟರಮಟ್ಟಿಗೆ “ನಾಟಕ” ಅಥವಾ “ರೂಪಕ”ವೆಂಬ ಹೆಸರಿಗೆ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನೂ ಗ್ರಂಥಕರ್ತರೇ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಹೇಳುವುದೇನೆಂದರೆ:-

"ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸಂದರ್ಭಗಳ ಬಾಹ್ಯರೂಪವನ್ನು ಗದ್ಯೋಪನ್ಯಾಸ ರೂಪದ ಚರಿತ್ರೆಯು, ಅಥವಾ ಇತಿಹಾಸವು ನಿಷ್ಕೃಷ್ಟವಾದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಬಲ್ಲದು. ಆದರೆ ಅವುಗಳ ಅಂತಸ್ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಅಂತಹ ಉಪನ್ಯಾಸವೊಂದರಿಂದಲೇ ಸ್ಪಷ್ಟಗೊಳಿಸಲು ಆಗಲಾರದು . . . . . ಸ್ಥೂಲಾಂಶಗಳನ್ನು ನ್ಯೂನಾತಿರೇಕಗಳಿಲ್ಲದಂತೆ ನಿರ್ಧರಿಸಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವುದು ಗದ್ಯಪ್ರಬಂಧದ ಕೆಲಸ. ಆದರೆ ಈ ಬಾಹ್ಯವ್ಯಾಪಾರಗಳ ನಡುವೆ ಅಡಗಿಕೊಂಡಿರುವ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಂಶಗಳೂ ಕೆಲವು ಬೇರೆ ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತವೆ... ಇವುಗಳನ್ನು ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಆಯಾ ಸಂದರ್ಭಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟ ಪ್ರಮುಖ ಪುರುಷರು ಆಡಿದ ಮಾತುಗಳಿಂದಲೂ ತೋರಿದ ನಡತೆಗಳಿಂದಲೂ ಅವರ ಸಾಮಾನ್ಯ ಶೀಲಸ್ವಭಾವಗಳಿಂದಲೂ ಆಗಿನ ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನತೆಯ ಆಹಾರ ವ್ಯವಹಾರಗಳ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಅನುಮಾನಿಸಬೇಕಾಗುವುದು.

... ಹೊರಮೈಯನ್ನು... ವಚನ ಪ್ರಬಂಧದಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು ... ಆದರೆ ಒಳಮೈಯನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಕೆಲಸವು ಕಾವ್ಯದ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಸೇರಿದುದು.

... ಈ ಕೃತಿಯು ದೃಶ್ಯಕಾವ್ಯದ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದರೂ ಇದನ್ನು ’ನಾಟಕ’ ಅಥವಾ ’ರೂಪಕ’ ಎಂದು ಆ ಪದಗಳ ವಿಶೇಷಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಕರೆಯಬಹುದೋ ಇಲ್ಲವೋ ಎಂಬ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಲೇಖಕನಿಗೇ ಸಂದೇಹವುಂಟುು... ಇದು ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯರೂಪಕ ಪದ್ದತಿಯನ್ನನುಸರಿಸಿದೆಯೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುವಂತಿಲ್ಲ...

ಅದು ಹೇಗಾದರಾಗಲಿ, ನಮ್ಮ ದೇಶದಲ್ಲಿಯೂ ಇತರ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪಠ್ಯ ಕಾವ್ಯಗಳು ಮಾತ್ರವೇ ಆದ ದೃಶ್ಯಕಾವ್ಯಗಳು ಎಷ್ಟೋ ಇವೆ. ಇದು ಅವುಗಳಂತಹುದಿನ್ನೊಂದು ಆದರೂ ಆಗಬಹುದು. ಇದರ ದೃಶ್ಯತೆಯು ಸದ್ಯಃ ಮನಶ್ಚಕ್ಷುವಿಗೆ, ಚರ್ಮಚಕ್ಷುವಿಗಲ್ಲ...

ಮll ಗುಂಡಪ್ಪನವರು ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ವಿಮರ್ಶಕರು. ಆದ್ದರಿಂದ, ಸಮರ್ಥನಾದ ವೈದ್ಯನು ತನ್ನ ದೇಹಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಾವೇ ಪರೀಕ್ಷಿಸಿ ನಿರ್ಧರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ, ಅವರು ತಮ್ಮ ಕಾವ್ಯದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಾವೆ ಪರೀಕ್ಷಿಸಿ ಹೇಳಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಅವರ ನಿಧಾನವು ಸುಲಭವಾಗಿ ತಳ್ಳಿಹಾಕತಕ್ಕದ್ದಲ್ಲ. ಆದರೆ ಒಬ್ಬ ಡಾಕ್ಟರು ಹೇಳುವುದನ್ನು ಮತ್ತೊಬ್ಬನು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ- ಅಥವಾ ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ ಅಂಗೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೆ ಎಂಥ ಧನ್ವಂತರಿಗೂ ತನ್ನ ಅಂಗಾಂಗಗಳಲ್ಲಿಯೇ ತನಗೆ ಕಾಣದಿರುವ ಭಾಗಗಳುಂಟು; ಭ್ರಾಂತಿಗೆ ಅವಕಾಶವುಂಟು. ಆದ್ದರಿಂದ ಒಬ್ಬ ಅಳಲೆಕಾಯಿ ಪಂಡಿತನೂ ಧನ್ವಂತರಿಯ ನಿಧಾನವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷೆ ಮಾಡಬಾರದೇಕೆ?

“ಶ್ರೀ ವಿದ್ಯಾರಣ್ಯವಿಜಯ”ವು ಚರಿತ್ರೆ ಉಪನ್ಯಾಸ ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆ ಕಾದಂಬರಿ(?) ಇವುಗಳು ನಾಟಕ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಮ್ಮಿಳಿತವಾಗಿರುವ ಒಂದು ಕಾವ್ಯವಾಗಿದೆ. ವಸ್ತುಸ್ವರೂಪವೇ ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. “ಶ್ರೀ ವಿದ್ಯಾರಣ್ಯವಿಜಯ (ನಾಟಕ)” ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ಇದನ್ನು ನಾಟಕವೆಂದೇ ಭಾವಿಸಬೇಕೆಂಬುದು ಗ್ರಂಥಕರ್ತರ ಆಶಯವೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ,

"ಈ ಕೃತಿಯು ದೃಶ್ಯಕಾವ್ಯದ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದರೂ ಇದನ್ನು ’ನಾಟಕ’ ಅಥವಾ ರೂಪಕ’ ಎಂದು ಆ ಪದಗಳ ವಿಶೇಷಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಕರೆಯಬಹುದೋ ಇಲ್ಲವೋ ಎಂಬ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಲೇಖಕನಿಗೇ ಸಂದೇಹವುಂಟು- ಈ ಪ್ರಬಂಧವು ಒಂದು ರಾಜ್ಯದ ಕಥೆ... ಇದರಲ್ಲಿರಬಹುದಾದ ರಸವೂ ಇತರ ನಾಟಕಗಳಲ್ಲಿರುವಷ್ಟು ಮಟ್ಟಿಗೆ ಇಲ್ಲದೆ ಇರಬಹುದು. .. ಇದು ಒಂದು ಬರಿಯ ದೃಶ್ಯಚಿತ್ರಗಳ ಪರಂಪತೆ... ಅದು ‘ನಾಟಕ’ವೆಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯಾರ್ಥದಲ್ಲಿ - ಎಂದರೆ ಔಪಚಾರಿಕವಾಗಿ ಮಾತ್ರ – ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಬಹುದೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ... ಇದರ ದೃಶ್ಯತೆಯು ಸದ್ಯಃ ಮನಶ್ಚಕ್ಷುವಿಗೆ, ಚರ್ಮಚಕ್ಷುವಿಗಲ್ಲ. ... ಅವರ (ಮಹಾಜನರ) ದೃಷ್ಟಿಯು ದಯಾರ್ದ್ರವಾಗಿರಲಿ“ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಇದನ್ನು ನಾಟಕವೆಂದು ಭಾವಿಸಿಕೊಂಡು ಬಾಯಿತೆಗೆಯಬಹುದಾದ ಖಂಡನಕಾರರ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಉಡುಗಿಸಿ ಬಿಟ್ಟಿರುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಸಂಪ್ರದಾಯಸಿದ್ಧವಾದ ನಾಟಕದ ದೇಷ್ಟಿಯಿಂದ ವಿಚಾರ ಮಾಡುವಂತಿಲ್ಲ- ಮಾಡುವುದೂ ಅನ್ಯಾಯ. ಅದರೂ ಈ ”ಔಪಾಚಾರಿಕ" ನಾಟಕವನ್ನಾದರೂ ಬರೆಯುವುದಕ್ಕೆ ಅವಶ್ಯಕತೆ ಉದ್ದೇಶಗಳೇನು, ಅವು ಎಷ್ಟರ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಸಿದ್ಧಿಸಿವೆ ಎಂಬಂಶಗಳನ್ನು ಕವಿಸಮಯದ ವಾಸನೆಯನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳದೆ ವಿಚಾರ ಮಾಡಬಹುದಷ್ಟೆ.

ಒಂದು ವಸ್ತುವನ್ನು ಉಪನ್ಯಾಸವಾಗಿ ಬರೆಯದೆ, ಚರಿತ್ರೆ ಕಾದಂಬರಿಗಳಾಗಿ ಬರೆಯದೆ, ನಾಟಕರೂಪವಾಗಿ ಬರೆಯುವುದರಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವೇನೆಂದು ನೊಡೋಣ. ಉಪನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಗ್ರಂಥಕರ್ತನು ತಾನೇ ತಾನಾಗಿರುವನು; ಅವನು ಹೇಳಿದ್ದೇ ಮಾತು; ಮತ್ತೊಬ್ಬರು ಮಧ್ಯೆ ಮಾತಾಡುವಂತಿಲ್ಲ; ಅವನ ವರದಿಗೇ ಆದಷ್ಟು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಂಡು ಹೋಗಬೇಕು. ಇದಕ್ಕೆ ವಿಷಯವು ಎಷ್ಟು ಖಚಿತವಾಗಿ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿದ್ದರೆ, ಪ್ರತಿಪಾದನ ಕ್ರಮವು ಎಷ್ಟು ಸಂಗ್ರಹವಾಗಿದ್ದರೆ, ಅಷ್ಟು ಮೇಲು ಮನುಷ್ಯರ ಕೈ ಸೋಕದೆ ತಯಾರಾದ ಸೀಮೆಯ ಔಷಧಗಳಂತೆ, ಮಾನವನ ಭಾವಾನುಭಾವಗಳು ಸೋಕದೆ ಇರುವ ಶಾಸ್ತ್ರಾದಿ ಶುಷ್ಕ ವಿಷಯಗಳು ಇದಕ್ಕೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮ. ಇದಕ್ಕಿಂತ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಚರಿತ್ರೆಗಿಂತ ಕಾದಂಬರಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಕಾದಂಬರಿಗಿಂತ ರೂಪಕದಲ್ಲಿಯೂ ಮನುಷ್ಯ ಸಹವಾಸವು ಹೆಚ್ಚುತ್ತ ಹೊಗುತ್ತದೆ. ಮಾನವ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಮಾಡಿದರೆ ಅದರೆ ಅನುಭವವನ್ನು ಎಷ್ಟೆಷ್ಟುಮಟ್ಟಿಗೆ ಸ್ವತಃ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತ ಹೋದರೆ, ಅದರ ಫಲವೂ ಪರಿಣಾಮವೂ ಅಷ್ಟಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚುತ್ತ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ನಾಲ್ಕು ಮೂರಲು ಹನ್ನೆರಡು ಹೊರತು ಹದಿಮೂರಾಗಲಿ ಹತ್ತೂವರೆಯಾಗಲಿ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದನ್ನು ಕಣ್ಣಿನಿಂದ ನೋಡಿದರೂ ಒಂದೇ, ಕೈಯಿಂದ ಎಣಿಸಿದರೂ ಒಂದೇ; ಮತ್ತೊಬ್ಬರು ಹೇಳಿದರೂ ಅದೇ, ತಾವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೂ ಅಷ್ಟೇ; ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯನ ಮಾತುಕಥೆಗಳು ಕಾರ್ಯಕರಣಗಳು ಮಾತ್ರ, ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಮಾತಿನಿಂದ ಗೊತ್ತಾಗುವುದಿರಲಿ, ತಾನಾಗಿ ನೋಡಿದರೂ ಸರಿಯಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸುವುದಕ್ಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಅವರವರ ಸಂಸ್ಕಾರ ಸ್ವಭಾವ ಬುದ್ದಿಗಳಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ವಿಧವಾಗಿ ಗೋಚರಿಸತಕ್ಕವು. ಆದ್ದರಿಂದ, ಅರಿಯದ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಆನೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ ಅದನ್ನೇ ತೋರಿಸುವುದು, ಅಥವಾ ಕಡೆಯ ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ಅದರ ಚಿತ್ರವನ್ನಾದರೂ ತೋರಿಸುವುದು ಹೇಗೆ ಉತ್ತಮವೋ ಹಾಗೆಯೇ ಕವಿಯು ಒಂದು ಸನ್ನಿವೇಶವನ್ನು ತನ್ನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸದೆ ಅದರ ಕರ್ತೃಗಳೇ ಬಂದು ಅದನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುವುದು ಉತ್ತಮ. ಆಗ ತಿಂಡಿಯ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಹಸಿವಿನಿಂದ ಪೀಡಿತರಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಬದಲು, ಸಾಕ್ಷಾತ್ತಾದ ಅನುಭವದಿಂದ ಭಕ್ಷ್ಯಭೋಜ್ಯಗಳನ್ನು ತಿಂದು ಸಂತೋಷಪಡುವ ಹಾಗಾಗುವುದು. ಅದಕ್ಕೆ ಕವಿಯು ತಾನು ರಂಗಕ್ಕೆ ಬಂದು ನಿಂತು ನಾಟೀ ರಾಗ ಎಳೆಯುವುದನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿ, ಬೇಕಾದ ದೃಶ್ಯ ಪರಿಕರಗಳನ್ನೂ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನೂ ಮುಂದುಮಾಡಬೇಕು. ಅವರಿಂದ ಮಾತನಾಡಿಸಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿಸಬೆಕು. ನಾಟಕವು ಆರಂಭವಾಯಿತೆಂದರೆ ಅವನಿಗೆ (ಪಾರ್ಶಿನಾಟಕಗಳ ವಿದೂಷಕನಂತಾಗಲಿ, ತಮಿಳು ನಾಟಕಗಳ ಕೋಡಂಗಿಯಂತಾಗಲಿ) ಮಧ್ಯೆ ತಲೆಹಾಕುವುದಕ್ಕೆ ಅಪ್ಪಣೆಯಿಲ್ಲ. ಈ ನಿಷೇಧವು ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿಯೂ ವಿಕಲ್ಪವಾಗಿಯೂ ಇದ್ದು, ಕಾದಂಬರಿಯಲಿ ಹುಟ್ಟಿ ಬೆಳೆದು, ರೂಪಕದಲ್ಲಿ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿಯಾಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ. ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಜನರ ಮಾತು ಕಥೆಗಳೂ ಕಾರ್ಯಕಾರ್ಯಗಳೂ ಹೇಗೆ ಅವರ ಜೀವಸೂಚಕವೋ ಹಾಗೇ ಪಾತ್ರಗಳ ಮಾತುಕಥೆಗಳೂ ಕಾರ್ಯಾಕಾರ್ಯಗಳೂ ಅವುಗಳ ಜೀವಸೂಚಕ. ಅವುಗಳ ಜೀವವೇ ನಾಟಕದ ಜೀವ. ಅವು ಎಷ್ಟಷ್ಟು ಅನೈಸರ್ಗಿಕವಾಗಿ ಅನುಭವವಿಲ್ಲದ ವೇಷಧಾರಿಗಳಂತೆಯೋ, ಸೂತ್ರದ ಬೊಂಬೆಗಳಂತೆಯೋ, ಸೂತ್ರಗಳೂ ಇಲ್ಲದೆ ಬೊಂಬೆಗಳಂತೆಯೂ ಆಗುವುವೋ, ನಾಟಕವೂ ಅಷ್ಟಷ್ಟು ಮಟ್ಟಿಗೆ ನಿರ್ಜೀವವಾಗಿ ಹೀನವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಈ ಅಂಶದಲ್ಲಿ ನೈಪುಣ್ಯ ಒಂದಿದ್ದರೆ ನೋಟಕರಲ್ಲಿ ಸತ್ಯಭ್ರಾಂತಿಯೂ ಆತ್ಮೀಯತೆಯೂ ಉಂಟಾಗಿ ಸ್ಥಾಯಿಭಾವಗಳು ಉದ್ಬುದ್ಧವಾಗಿ, ರಸಾನುಭವವಾಗುವುದು, ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಪ್ರಾಚೀನ ಲಾಕ್ಷಣಿಕರು ಶ್ರವ್ಯಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ರೀತಿ ಗುಣ ಅಲಂಕಾರ ಮುಂತಾದವುಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯ ಹೇಳುತ್ತ ದೃಶ್ಯಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ರಸಕ್ಕೆ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದರು ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ನಾಟಕವು ಇಂದಿಗೂ ನಾನಾ ವಿಧವಾದ ರುಚಿ ಸಂಸ್ಕಾರ ಬುದ್ಧಿಶಕ್ತಿಗಳುಳ್ಳ ಜನರಿಗೂ ಆನಂದದಾಯಕವಾಗಿ “ಕಾವ್ಯೇಷು ನಾಟಕಂ ರಮ್ಯಂ” ಎಂಬ ಹೇಳಿಕೆಗೆ ಮೂಲವಾಗಿದೆ.

ರೂಪಕಕ್ಕೂ ಮಿಕ್ಕ ಕಾವ್ಯಜಾತಿಗೂ ಇರುವ ಮತ್ತೊಂದು ಭೇದವು ಬೆಟ್ಟ ಗುಡ್ಡಗಳಲ್ಲಿ ಧುಮುಕಿ ಓಡುವ ಗಿರಿನಿರ್ಝರಿಗೂ, ಮೈದಾನದಲ್ಲಿರುವ ಚಚ್ಚೌಕವಾದ ಸರೋವರಕ್ಕೂ ಇರುವ ವ್ಯತ್ಯಾಸದಂಥಹುದು. ಎರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಇರತಕ್ಕ ಜಲವಸ್ತುವು ಒಂದೇ ಆದರೂ ಒಂದರ ಸೌಂದರ್ಯ ಮತ್ತೊಂದಕ್ಕೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ನಾಟಕದ ಕಥೆಯು ವೇಗದಿಂದ ಓಡುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ನಾಟಕ ನೋಡುವುದು ಓಳ್ಳೆಯ ಮೋಟಾರು ಗಾಡಿಯಲ್ಲಿ ವೇಗದಿಂದ ಹೊರಟು ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ನೋಡಬೇಕಾದ ಭಾಗಗಳನ್ನೆಲ್ಲಾ ಬೇಗಬೇಗ ನೋಡಿಕೊಂಡು ಮನೆಗೆ ಬಂದು ಬಿಡುವ ಹಾಗೆ. ಅವುಗಳನ್ನೇ ಒಂಟೆತ್ತಿನ ಗಾಡಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಹೋಗಿ ನೊಡಿಕೊಂಡು ಬರಬಹುದು; ಆದರೆ ಅದು ಅಷ್ಟು ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೆ ಒಂದನ್ನು ನೋಡುವ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಮತ್ತೊಂದರ ಅನುಭವವು ಜೀರ್ಣವಾಗಿ ಹೋಗಿರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಸವತ್ತಾದ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳನ್ನು ಮೇಲೆ ಮೇಲೆ ಚರ್ವಣಮಾಡಲು ಸಾದ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಪಂಚಭಕ್ಷ್ಯ ಪರಮಾನ್ನದ ಔತಣವನ್ನು ಒಂದು ಸಾರಿ ಕುಳಿತು ಊಟಮಾಡದೆ ಇವತ್ತು ಒಂದು ಭಕ್ಷ್ಯವನ್ನೂ ಇನ್ನು ಮೂರು ತಿಂಗಳಿಗೆ ಒಂದನ್ನೂ ಆಮೇಲೆ ಹದಿನೈದು ದಿನ ಬಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಮತ್ತೊಂದು ವ್ಯಂಜನವನ್ನೂ (ಇತ್ಯಾದಿ, ಇತ್ಯಾದಿ) ನಾಲ್ಕಾರು ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿದ್ದು ಅವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ ಒಂದು ಔತಣದ ಊಟಕ್ಕೆ ಜಮಾಕಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದರೆ, ಲೆಕ್ಕಾಚಾರವು ಸರಿಹೋಗದೆ ಭೋಕ್ತೃಗಳಿಂದ ದೊಡ್ಡ ಆಕ್ಷೇಪಣೆ ಬರುವುದು. ಅಲ್ಲದೆ (ಮೋಟಾರಿನಲ್ಲಿಯೇ ಇನ್ನೂ ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರ ಹೋಗೋಣ!) ಸೊಗಸಾದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ನೋಡುವುದಕ್ಕೆ ಹೋದಾಗ ಮೋಟಾರಿನಲ್ಲಿ ಹೊಗುತ್ತಿದ್ದೇವೆಂದು ದೊಡ್ಡತನದ ಪರಿಜ್ಞಾನವೂ ಅದರ ವೇಗವೂ ಸೇರಿ ಬರುವ ಒಂದು ಸುಖವು , ಕುಂಟಿಕೊಂಡು ಹೋಗುವ ಒಂಟೆತ್ತಿನ ಗಾಡಿಯಿಂದ ಬರುವುದಿಲ್ಲ.

ಇವಲ್ಲದೆ ರಮಣೀಯವಾದ ವಸ್ತು, ಚಮತ್ಕಾರವಾದ ಸಂವಿಧಾನ, ರಸವತ್ತಾದ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳು, ಪಾತ್ರಗಳ ಪ್ರದರ್ಶನ, ಸಂಭಾಷಣೆಯಲ್ಲಿ ನೈಸರ್ಗಿಕತೆ, ಇವುಗಳ ಫಲವಾಗಿ ರಸೋದ್ಭೋಧ, ಇವೆಲ್ಲಾ ಕಾದಂಬರಿಯಂತೆ ನಾಟಕದಲ್ಲಿಯೂ ಇರುವುವು. ಆದರೆ ಇವೆಲ್ಲಕ್ಕೂ ಕಾದಂಬರಿಗಿಂತಲೂ ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಅತಿಶಯ ಹೆಚ್ಚಾದರೂ ನಾಟಕಕರ್ತನಿಗೆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವೂ ಅವಕಾಶವೂ ಕಡಿಮೆ. ಹೀಗೆ ಕೈಕಾಲು ಕಟ್ಟಿಸಿಕೊಂಡು ಅಲ್ಪಾವಕಾಶದಲ್ಲಿ ಅವನು ಅರಮನೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಬೇಕಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದಲೇ ನಾಟಕ ಬರೆಯುವುದು ಕಷ್ಟ. ಬರೆದರೆ ಅವನಿಗೆ ಉತ್ಕರ್ಷ.

ಈ ಉತ್ಕರ್ಷದಾಯಕವಾದ ವಿಶೇಷಲಕ್ಷಣಗಳಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ನಾಟಕವು ನಾಟಕವಾಗುವುದಿಲ್ಲ-ನಾಟಕದ ಆಕಾರವಿದ್ದರೂ ನಾಟಕದ ಅಂದವೂ ನಾಟಕದ ಫಲವೂ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಮರವನ್ನು ಕಿತ್ತು ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿದಂತೆ ಆಗುತ್ತದೆ. ಅಂಥ ನಾಟಕಕ್ಕೆ ಬದಲಾಗಿ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ವಿಷಯವನ್ನು ಉಪನ್ಯಾಸ ರೂಪದಲ್ಲೇ ಹೇಳಿ ಆಯಾ ಪಾಠಕರು ಅವರವರ ಪ್ರತಿಭೆಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಅದನ್ನು ಪುಷ್ಟೀಕರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಬಿಡುವುದು ಮೇಲು.

“ಪಠ್ಯ ನಾಟಕಗಳು” ಅಥವಾ “ಶ್ರವ್ಯರೂಪಕ”ಗಳಲ್ಲಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಶುದ್ಧ ರೂಪಕದ ಲಕ್ಷಣಗಳೆಲ್ಲಾ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ನೀತಿಕಾವ್ಯ ನರಸಿಂಹಾವತಾರ ತುಂಬುರುಗಾನ ಇವುಗಳಂತೆ ಈ ವಿರೋಧಾಭಾಸವನ್ನೂ ಅಂಗೀಕರಿಸಬಹುದು. ಇವು ಅನೇಕ ವೇಳೆ ಅಭಿನಯಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಿಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಪಠ್ಯವೆನಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆಯೇ ಹೊರತು, ಓದುವುದಕ್ಕೆ ಬಹು ಆನಂದಕರವಾಗಿರುತ್ತವೆಂದಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಇಂಥವುಗಳಲ್ಲಿ-ಅವುಗಳ ಗಾತ್ರವಿರಲಿ! ಏಕೆಂದರೆ ಗೇಟೆ, ಥಾಮಸ್ ಹಾರ್ಡಿ, ಬರ್ನಾರ್ಡ್ ಷಾ, ಇಬ್ಸೆನ್ ಮುಂತಾದ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಲೇಖಕರ ಈ ವಿಧವಾದ ಗ್ರಂಥಗಳು ಒಂದೊಂದು ಐನೂರು ಪುಟಗಳಿಂದ ಸಾವಿರ ಪುಟಗಳವರೆಗೂ ಇರುವುದುಂಟು;- ಇಂಥವುಗಳಲ್ಲಿ ಕಥೆಯು ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಇದ್ದರೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಸುಪರಿಚಿತವಾದ ರಸಗಳು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲರಿಗೂ ರುಚಿಸುವಂತ ಸರ್ವಸಾಮಾನ್ಯತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಕಥೆಯೂ ಬೇಗ ಸಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಒಂದೊಂದು ಪಾತ್ರವೂ ಒಂದೊಂದು “ಲೆಕ್ಚ್ರು ಕೊಡ್ತೇನು; ಲಾಲ್ಸ್ಬೇಕು” ಎಂದು ಹೊರಡುವುದುಂಟು. ಇದರಿಂದ ಇವುಗಳನ್ನು ಆಮೂಲಾಗ್ರವಾಗಿ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಓದುವವರೂ ಕಡಿಮೆ.

ಈ ವಿಧವಾದ ದೋಷಗಳನ್ನು – ಅಥವಾ ವೈಲಕ್ಷಣ್ಯಗಳನ್ನು “ವಿದ್ಯಾರಣ್ಯ ವಿಜಯ”ದಲ್ಲಿಯೂ ಕಂಡೇ ಬಹುಶಃ ಮll ಗುಂಡಪ್ಪನವರು ಇದನ್ನು ಮೇಲೆ ಕಂಡ ಗ್ರಂಥದ ಗುಂಪಿಗೆ ಸೇರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ನಾಟಕಕ್ಕೆ ಉಚಿತವಾದ ಅನೇಕ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳಿವೆ. ಪಾತ್ರಪ್ರತಿಪಾದನ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬೀಳುವಂಥ ವಿಶೇಷಾಂಶವೇನೂ ಇಲ್ಲ. ಈ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತಿಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯವಿದ್ದರೆ ಈ ಅಂಶಕ್ಕೆ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಗಮನ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದರೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇದು ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಅಥವಾ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಕಥೆಯಲ್ಲ- “ರಾಜ್ಯದ ಕಥೆ”. ಇದರಲ್ಲಿ ಬರುವ ಪದ್ಯಭಾಗಗಳು ಕೆಲವು ಕಡೆ ಸಣ್ಣ ಖಂಡಕಾವ್ಯಗಳಾಗುವಷ್ಟು ದೊಡ್ಡವಾಗಿವೆ. ವ್ಯಾಸಸ್ತುತಿ, ರಂಗಸ್ತುತಿ ಇವು ವಿಷಯಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಗಂಭೀರವಾಗಿಯೂ ಭಕ್ತಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿಯೂ ಇವೆ. ಭಾಷೆಯು ಶುದ್ಧವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ಮll ಗುಂಡಪ್ಪನವರ ಭಾಷೆಯು ಯಾವಾಗಲೂ ಸುಸಂಸ್ಕೃತವಾಗಿ ಕಡೆದ ಬುಗುರಿಯಂತಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಈ ಗುಣವೇ ಪ್ರಕೃತದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಕಡೆ ಅವಗುಣವೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಪಂಡಿತಪಾಮರರೆಲ್ಲರೂ ಒಂದೇ ಕಾವ್ಯ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುವುದು ಅಸಂಭವ, ಅನೈಸರ್ಗಿಕ. ಇದರಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರದ ಗಾಂಭೀರ್ಯವಿದ್ದರೂ, ಆ ಗಾಂಭೀರ್ಯವು ಚಳಿಗೆ ಘನೀಭೂತವಾಗಿ ಒಂದು ಅಖಂಡ ಸ್ಫಟಿಕ ಶಿಲಾಫಲಕದಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಸಮುದ್ರದ ಗಾಂಭೀರ್ಯವೇ ಹೊರತು ಅಲೆಗಳು ಎದ್ದು ಬಿದ್ದು “ವಿಸ್ತೃತ ಗಂಭೀರ ಭೀಕರಗರ್ತ” ಗಳನ್ನೂ “ವಕ್ರಶಿಲೋಚ್ಚಯ”ಗಳನ್ನೂ ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತ ನೊರೆಯಿಂದಕೂಡಿ ಉಕ್ಕುಕ್ಕಿಬರುವ ಹಸುರು ಸಮುದ್ರದ ಗಾಂಭೀರ್ಯವಲ್ಲ. ಲಾಕ್ಷಿಣಕರು, ಮಹಿತ್ಪರ್ವತ, ಕೈಕೊಳ್ಳತಂ- ಮುಂತಾದ ಕೆಲವು ಮುದ್ರಣ ಸ್ಖಾಲಿತ್ಯಗಳಿವೆ. ಮಹಾತ್ಮ್ಯ, ಮೂಳ್ಕುಗುಂ, ಮಾರಣೆಯ ದಿನ, ಯವ್ವನ. ಸೇರಿಕ್ಕೊಂಡರು, ದರ್ಮಿಷ್ಟ, ಆವಶ್ಯವಾಗಿ, ತಮ್ಮ ಸ್ವಮತ, ಧೃವ, ಧಾರುಣೀ - ಮುಂತಾದ ಕೆಲವು ಪ್ರಯೋಗಗಳು ವಿಚಾರಣೀಯಗಳಾಗಿವೆ. ಶಿಶಿರರು, ಸೌಭ್ರಾತೃತ್ವ, ತನುಕೋಲ, ಬುದ್ಧ್ಯರಿತ್ರ- ಮುಂತಾದವುಗಳನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಸುಲಭ ಮಾಡಬಹುದಾಗಿತ್ತು. ‘ಘರ್ಮಮುಮೋಜಮುಂ’ ಯಾವ ಬಾಧೆಯೂ ಆಗದಂತೆ ಮಹಮದೀಯರು ಬಾಳುವುದಾದರೆ ‘ವಿದೇಶಾಟನೆಯೊಳ್’ ‘ಗಾಡದಿ ವೇದಶಾಸ್ತ್ರಂಗಳು’ - ಮುಂತಾದವುಗಳನ್ನು ಬೇರೆ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದರೆ ಉತ್ತಮ. ಮೊದಲಿನಲ್ಲಿಯೂ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಬರುವ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ “ಖದ್ಯೋತ” ಶಬ್ದಕ್ಕೆ ’ಮಿಣುಕು ಹುಳು’ ಎಂದೂ ಅರ್ಥವಾಗುವುದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಲಾಕ್ಷಣಿಕರು ಒಂದು ದೊಷವೆಂದು ಎಣಿಸಿಯಾರು.

ಇನ್ನು ಫಲಶ್ರುತಿ. ವಿದ್ಯಾರಣ್ಯರು ನಮ್ಮವರು; ಕರ್ಣಾಟಕ ರಾಜ್ಯಸ್ಥಾಪಕರು; ಕರ್ಣಾಟದೇಶೋದ್ಧಾರಕರು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ಓದುವುದು ಕನ್ನಡಿಗರೆಲ್ಲರಿಗೂ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು. ಈ ಭಕ್ತಿಭಾವವಿಲ್ಲದೆ ಪ್ರಕೃತ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಓದಿದರೆ ಮತಾಭಿಮಾನವಿಲ್ಲದೆ ಮಣಿಮಂಜರಿಯನ್ನು ಓದಿದಂತೆ ಆಗುತ್ತದೆ.

</section>

ಇವು ಹೊಸದಾಗಿ ಹೊರಟ ಎರಡು ಪತ್ರಿಕೆಗಳು. ಮೊದಲನೆಯದು ಶಿವಮೊಗ್ಗದ ಹೈಸ್ಕೂಲಿನಿಂದಲೂ, ಎರಡನೆಯದು ಹಾಸನದ ಹೈಸ್ಕೂಲಿನಿಂದಲೂ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತಿದೆ. ಇದರಂತೆ ಬೆಂಗಳೂರು ತುಮಕೂರು ಮುಂತಾದ ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಹೈಸ್ಕೂಲಿನವರೂ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಪತ್ರಿಕೆಗಳನ್ನು ಹೊರಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಆ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮಾಡದಿರುವ ಸ್ಕೂಲುಗಳವರು ಇನ್ನೂ ಮಾಡಿಲ್ಲವಲ್ಲ ಎಂದು ಕೊರಗುತ್ತಲೋ ಯತ್ನಿಸುತ್ತಲೋ ಇದ್ದಾರೆ. ಸಂಘಗಳೂ ಪತ್ರಿಕೆಗಳೂ ಈಗ ಓದುವ ಹುಡುಗರಿಗೆ ಟೋಪಿ ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ, ಸ್ಕೂಲುಗಳಿಗೆ ಒಂದು ಕಿರೀಟವೆಂಬ ಭಾವವು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿರವಂತಿದೆ. ಪತ್ರಿಕಾಲೇಖನಚಾಲನಾದಿ ಕಾರ್ಯಗಳು ಹೈಸ್ಕೂಲಿನ ಹುಡುಗರಿಗೇ ಸಾಧ್ಯವಾಗಿರುವುದು ಮುಂದಿನ ಸಾಹಿತ್ಯ ಶುಭೋದಯಕ್ಕೆ ಸೂಚಕವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಇಂಥ ಪತ್ರಿಕೆಗಳ ಉದ್ದೇಶವೇನು? ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಖಚಿತವಾಗಿ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳದೆ ಅದು ಈಡೇರುವುದಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಸಾಧನಗಳನ್ನು ನಿಷ್ಕೃಷ್ಟವಾಗಿ ಏರ್ಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳದೆ ಹೋದರೆ ಮದ್ದಿನಲ್ಲಿ ಏನು ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಸುಮ್ಮನೆ ಅದನ್ನು ಹೊತ್ತಿಸಿ ಬುರುಬುರನೆ ಉರಿಸಿದಂತಾಗುವುದು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸ್ಕೂಲಿನವರೂ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಸ್ಕೂಲಿನ ಅಥವಾ ಸಂಘದ ವೃತ್ತಾಂತಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸಬಹುದು; ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿ ಕೀರ್ತಿ ಗೌರವಗಳನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸಬಹುದು. ತಮ್ಮ ನೆಂಟರಿಷ್ಟರಿಗೆ ಹೆಮ್ಮೆ ತರಬಹುದು. ಬರವಣಿಗೆಯನ್ನು ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಬಹುದು. ಜನರಿಗೆ ಹೊಸ ಹೊಸ ಸಂಗತಿಗಳನ್ನು ಹೊಸ ಹೊಸ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಿ ಜ್ಞಾನಾಭಿವೃದ್ದಿಮಾಡಿ ಆನಂದಗೊಳಿಸಬಹುದು. ಇವೇ ಮುಂತಾದವುಗಳು ಉದ್ದೇಶಗಳಷ್ಟೆ. ಆದರೆ ಕನ್ನಡ ದೇಶದ ಹೈಸ್ಕೂಲುಗಳಿಂದ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಪತ್ರಿಕೆ ಹೊರಟರೆ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ? ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಎಂಥ ಉತ್ತಮವಾದ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಲೇಖನ ಬರಲಿ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಓದಿರುವವರಿಗೆ ಅವು ಸಪ್ಪೆಸಾರು. ಬರೆದವರಿಗೆ ಅವರ ಬರಹ ಮುದ್ದಾಗಿರಬಹುದು ಅದು ಬೇರೆ ವಿಚಾರ. ಆದರೆ ಅದೇ ವಿಷಯಗಳನ್ನೇ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಬರೆದರೆ ಅದನ್ನು ಓದುವವರಿಗೆ ಎಷ್ಟೋ ಲಾಭ- ಮೂರು ಕಾಸು ಇದ್ದವನಿಗೆ ಒಂದು ಬಿಡಿಕಾಸು ಸಿಕ್ಕಿದ ಹಾಗೆ. ಇಂಗ್ಲಿಷಿನವರು ಐಶ್ವರ್ಯವಂತರು; ಅವರು ಪೌಂಡು ಷಿಲಿಂಗ್ ಪೆನ್ಸ್ ನವರು; ಇವರಿಗೆ ಬಿಡಿಕಾಸು ಮಾನ್ಯವಾಗುತ್ತದೆಯೇ ? ಪಾಯಶಃ ಅವರಲ್ಲಿ ಭೀಕ್ಷುಕನೂ ಒಂದಾಣೆಗೆ ಕಡಿಮೆಯಾದ ಭಿಕ್ಷವನ್ನು ಮುಟ್ಟನು. ಲೇಖಕರಿಗೆ ಕೀರ್ತಿ ಗೌರವಗಳು ಹೇಗಿದ್ದರೂ ಬರುತ್ತವೆ. ಮಾತೃಭಾಷೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಹೆಚ್ಚು ಸಂಭವ. ಅದರಲ್ಲಿ ಬರೆಯುವುದಕ್ಕೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲವೆಂಬುದು ನಾಚಿಕೆಕೇಡು ! ಅನ್ಯಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಬರೆದು ಜಹಗೀರಿ ಹಾಕಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕಿಂತ ಸ್ವಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಮುಲುಕಿ ತಪ್ಪು ಮಾಡುವುದು ಶ್ರೇಯಸ್ಸು. ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬರೆಯಬಲ್ಲೆವೆಂದು ಧೈರ್ಯವಿರುವವರೆಲ್ಲ ಇಂಗ್ಲಿಷಿಗೆ ಹೋಗಿಬಿಟ್ಟರೆ ಕನ್ನಡದ ಗತಿಯೇನು? ಇಂಗ್ಲಿಷಿಗೆ ಹೋಗಲಾರದವರು ಅಪ್ಪರ್ ಸೆಕೆಂಡರಿಗೂ ವಿದ್ವತ್ಪರೀಕ್ಷೆಗೂ ಹೋಗುತ್ತಿಲ್ಲವೇ ಹಾಗೆ ತಾನೆ! ಕೆಲವು ಪತ್ರಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ಲೇಖನಗಳೇನೋ ಇವೆ; ಆದರೆ ಅವು ಕೀಳುಜಾತಿಯವರನ್ನು ಬಾಗಿಲಿನ ಹತ್ತಿರ ಕೂರಿಸಿ ಅನ್ನ ಹಾಕುವ ಹಾಗೆ ಎಲ್ಲೋ ಸಂಕೋಚದಿಂದ ಬರುತ್ತಿವೆ. ‘ಅರುಣ’ ಎಂಬಂತ ಕನ್ನಡ ಹೆಸರೂ ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಸರಸ್ವತಿ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯನವರು ಇಂಥ ಚಿತ್ರಗಳೂ ಇರತಕ್ಕ ಶಿವಮೊಗ್ಗೆಯ ಪತ್ರಿಕೆಯು ಈ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಆದರ್ಶ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ. ಇಂಗ್ಲಿಷಿನಲ್ಲಿ ಬರೆಯಲೇಬಾರದೆಂಬುದು ನಮ್ಮ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಲ್ಲ. ನಮ್ಮ ದೇಶಭಾಷೆಯನ್ನರಿಯದವರಿಗೆ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸಲು ಅದನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಗತಿಯಿಲ್ಲ. ಇಂಗ್ಲಿಷಿನಿಂದ ಬಂದಿರುವ ತಪ್ಪು ತಿಳಿವಳಿಕೆ ಅಜ್ಞಾನ ಅವಿವೇಕಗಳನ್ನು ಅದರ ಮೂಲಕವೇ ನಿವಾರಣೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಅಂಥ ಕಾರ್ಯಗಳು ಹೈಸ್ಕೂಲಿನ ಮಾಸಪತ್ರಿಕೆ ಅಥವಾ ತ್ರೈಮಾಸ ಪತ್ರಿಕೆಗಳಿಗೆ ಏನಿವೆ? ಕೆಲವು ಪತ್ರಿಕೆಗಳ ಚಾಲಕರೂ ಲೇಖಕರೂ ಅನ್ಯದೇಶೀಯರು, ಬೇರೆ ಮಾತಿನವರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಷ್ಟ; ಇಂಥ ಕಷ್ಟ ಇತರ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇದೆ. ಉದಾಹರಣೆ - ಮ್ಯಸೂರಿನ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದವರಿಗೆ ನಾನಾ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಮೇಲೆ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಉಪನ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಕೊಡಿಸಬೇಕೆಂದು ಆಶೆ. ಆದರೆ ಆಯಾ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಅರಿತ ವಿಶಾರದರು ಕನ್ನಡವನ್ನು ಅರಿಯರು. ಅರಿತಿದ್ದರೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾರದಂಥವರು ಕೆಲವರು. ಅವರ ಕಷ್ಟ ಹೇಗಾದರೂ ಇರಲಿ, ಮೈಸೂರು ದೇಶೀಯರು , ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯಿರುವವರು, ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲದ ಕಡೆಯೂ ಇಂಗ್ಲಿಷನ್ನು ನೆಟ್ಟು ಕಳೆ ಬೆಳೆಸಿದರೆ ನಮ್ಮ ಹೂವಿನ ಗಿಡ ದೊಡ್ಡದಾಗಿ ಅದರಲ್ಲಿ ಹೂ ಬಿಟ್ಟೀತು ಹೇಗೆ? ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತು. ಈ ಪತ್ರಿಕೆಗಳೆಲ್ಲವೂ ಒಂದಾಗಿ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸದ ಇಲಾಖೆಯ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮವಾಗಿ ನಡೆಯಬಾರದೇಕೆ?

ಅರುಣದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀನಿವಾಸರ ಕೆಲವು ಸಣ್ಣ ಕಥೆಗಳ ಮೇಲೆ ಬರೆದಿರುವ ವಿಮರ್ಶೆಯೂ, ’ವೀರಧಾತ್ರಿಪನ್ನಾ’ ಎಂಬ ಕಥೆಯೂ ’ತಾರಗೇ’ ಎಂಬ ಪದ್ಯವೂ ಕಮಲದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ “ಗೋವಿನ ಕಥೆಯ ಅಂದ ಚೆಂದ”ಗಳೂ (ತುಮಕೂರಿನ “ಸ್ಕೂಲ್ ಪೋಕ್” ನಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ “ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಗೀತೆಗಳ” ವಿಮರ್ಶೆಯೂ) ಚೆನ್ನಾಗಿದೆ. ಪನ್ನಾಕಥೆಯ ಕೊನೆಯ ಭಾಗವನ್ನು ಓದಿದರೆ ಸಂಕಟಹತ್ತಿ ಹೊಟ್ಟೆ ಉರಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಮಗುವಿನ ಮರಣಯಾತನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಜಜ್ಜಿ ಹೋಗಿರವ ನಿರ್ಭಾಗ್ಯ ಹೃದಯವೇ ಕಾರಣವೋ ಗ್ರಂಥಕರ್ತರ ಕೌಶಲ್ಯವೇ ಕಾರಣವೋ ತಿಳಿಯದು. ಲಲಿತ ಕಲೆಗೆ ಈ ವಸ್ತುವೂ ಪ್ರತಿಪಾದನವೂ ಅತಿ ಘೋರವೆನ್ನಿಸುತ್ತದೆ.

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ಲೇಖನಗಳು-೪</h2>

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ಪ್ರಬುದ್ಧ ಕರ್ಣಾಟಕ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯ</h2>

. . . ಭಾಷಾ ಸಾಹಿತ್ಯ ವಿಚಾರಗಳು . . . ಜನರಿಗೆ ಬೇಕೇ ಬೇಡವೇ? ಸಾಹಿತ್ಯವು ಜನಗಳಿಗೆ ಬೇಕಿಲ್ಲವೆಂದು ನಾವು ನಂಬಲಾರೆವು; ಇದರಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಇರುವ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದಲೇ ಉತ್ತಮವಾದ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಬಂದಿದೆ. ತಮಗೆ ಸಮಾನವಿಲ್ಲವೆಂದು ಮೆರೆಯುವ ಚಕ್ರಾಧೀಶ್ವರರು ಹೋಗುವರು; ಅವರ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಚಕ್ರಾಧಿಪತ್ಯಗಳು ಉರುಳಿ ಹೋಗುವುವು; ಐಶ್ವರ್ಯವೂ ಭೋಗವೂ ಮಾಯವಾಗುವುವು. ಆದರೆ ಕಾಲನು ಇವೆಲ್ಲವುಗಳನ್ನು ಒಂದೊಂದಾಗಿ ತುಳಿದು ನುಚ್ಚುನೂರು ಮಾಡುತ್ತ ಹೋಗುವಾಗ ಉತ್ತಮವಾದ ಸಾಹತ್ಯ ರತ್ನಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಮನಸೋತು ಅವುಗಳನ್ನು ಆರಿಸಿ ಮಾಲೆಕಟ್ಟಿ ಕಂಠದಲ್ಲಿ ಧರಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗುವನು. ಅಲ್ಲದೆ ಸಾಹಿತ್ಯವು ಮನ್ಮಥನ ಹಸ್ತಗತವಾದ ಕುಸುಮಾಯುಧದಂತೆ ಸುಕೋಮಲವೂ ಮನೋಹರವೂ ಆದ ವಿಶ್ವವಿಜಯಿಯಾದ ಒಂದು ಅಪೂರ್ವ ಆಯುಧ. ಇದನ್ನು ಗ್ರಂಥಕರ್ತರು ಸರಿಯಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಸಿದರೆ ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಘೃಣವಾದ ಉಕ್ಕಿನ ಕತ್ತಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ಮಾಡುವ ಯುದ್ಧಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಉಪಯೋಗವೂ ಮಂಗಳವೂ ಉಂಟಾಗಬಹುದು. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ಸಮಸ್ತ ಭೋಗೈಶ್ವರ್ಯಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯವನ್ನು ಕೊಡಬಹುದು.

ಆದರೆ ಈ ಮಾತು ಉತ್ತಮವಾದ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆಯೇ ಹೊರತು ಕಾವ್ಯವೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಕಸಕಡ್ಡಿಗಳಿಗಲ್ಲ; ಭೂದೇವಿಯಲ್ಲಿಯೋ ಅಗ್ನಿದೇವನಲ್ಲಿಯೋ ಐಕ್ಯವಾಗಿ ಪಂಚತ್ವವನ್ನೈದುವುದೇ ಅವುಗಳ ಹಣೆಯಬರಹ. ಉತ್ತಮವಾದ ಸಾಹತ್ಯವೆಂದರೇನೆಂಬುದನ್ನು ಅವಕಾಶ ದೊರೆತಾಗ ವಿಚಾರ ಮಾಡುವೆವು. . .

ನಮ್ಮ ಮುಖ್ಯ ಕೆಲಸವೆಂದರೆ ಕಾವ್ಯಸೃಷ್ಟಿಗೆ ಬೇಕಾದ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಿಕೊಡುವುದು, ಮುಂದೆ ಬರುವ ಕವಿರಾಜನಿಗೆ ದಾರಿಯನ್ನು ಪರಿಷ್ಕಾರ ಮಾಡಿಕೊಡುವುದು. ಸಾಮಗ್ರಿ ಸಂಚಯಕ್ಕೆಂದು ಕೈನೀಡಿದರೆ ಒಂದುಕಡೆ ಅನಾದಿ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಒಡವೆರೆದು ಬರುತ್ತಿರುವ ಸಂಸ್ಕೃತವೂ ಮತ್ತೊಂದು ಕಡೆ ನುಗ್ಗಿನುಗ್ಗಿ ದಾರಿಮಾಡಿಕೊಂಡು ಬರುತ್ತಿರುವ ಇಂಗ್ಲಿಷೂ ಸಿಕ್ಕುವುವು. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೂ ನಮ್ಮನ್ನು ಬಿಡುವ ಹಾಗಿಲ್ಲ. ನಾವೂ ಅವುಗಳನ್ನು ಬಿಡಬಾರದು. ಸಂಸ್ಕೃತದ ಹಾಲು ಕುಡಿದು ಕನ್ನಡವು ಇಷ್ಟು ದಷ್ಟಪುಷ್ಟವಾಗಿರುವುದೆಂಬುದನ್ನೂ ಮುಂದಕ್ಕೂ ಅದರ ಆಶ್ರಯ ಆರೈಕೆಗಳಲ್ಲಿಯೇ ಬೆಳೆಯುತ್ತ ಹೋಗಬೇಕೆಂಬುದನ್ನೂ ಕನ್ನಡ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಮರೆಯದೆ ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿರುವ ಉತ್ತಮೋತ್ತಮವಾದ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಓದಲು ಯತ್ನಿಸಬೆಕು. ಸಂಸ್ಕೃತ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಸುಖವನ್ನೂ ಉಪಯೊಗವನ್ನೂ ಪಡೆಯಲಿಚ್ಛಿಸುವವರು ಕಾಳಿದಾಸನ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನಾದರೂ ಓದಬೇಕು. ಒಂದೆರಡು ರೂಪಾಯಿಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟುಬಿಟ್ಟರೆ ಬಂಗಾಳಿ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿರುವ “ಕಾಳಿದಾಸನ ಗ್ರಂಥಮಾಲೆ” ಎಂಬ ಒಂದು ಪುಸ್ತಕವು ಸಿಕ್ಕುವುದು. ಅದರಲ್ಲಿ ಕಾಳಿದಾಸನ ಕಾವ್ಯಗಳೆಲ್ಲವೂ ಅರ್ಥಸಹಿತವಾಗಿ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಈ ಪುಸ್ತಕವು ಸಾಹಿತ್ಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಎಷ್ಟು ಉಪಯೋಗಕರವಾದದ್ದೆಂದು ಹೇಳಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ಇದರಂತೆ ಬಂಗಾಳಿ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ರುತಿ ಸ್ಮೃತಿ ಉಪನಿಷತ್ತು ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರ ಮುಂತಾದ ಗ್ರಂಥಗಳ (Sacred Books of the East ನಂಥ ) ಭಾಷಾಂತರಗಳೆಲ್ಲ ದೊರಕುತ್ತವೆ. ಇಂಥ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು “ಪ್ರಬುದ್ಧ ಕರ್ಣಾಟಕ”ದ ಕೈಯಿಂದ ಮಾಡಿಸಬೇಕೆಂದಿದ್ದೇವೆ...

ಈಗೀಗ ನಮ್ಮ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬಿಬ್ಬರು ತಕ್ಕಮಟ್ಟಿಗೆ ಸ್ವಾರಸ್ಯವಾಗಿ ಬರೆಯುವ ಸ್ವತಂತ್ರ ಗ್ರಂಥಗಳು ದೃಷ್ಟಿಗೆ ಗೋಚರವಾಗುತ್ತದೆ. ಇವು ನೀರು ಬೆರೆಸಿದ ಹಾಲಿನಂತೆಯೂ ಗಿಡಕ್ಕೆ ನೀರು ಗೊಬ್ಬರಗಳಿಲ್ಲದೆ ಬಿಡುವ ಪೀಚು ಹಣ್ಣುಗಳಂತೆಯೂ ಇರುತ್ತವೆ; ಇದಕ್ಕೋಸ್ಕರ ಒಂದು ಕಡೆ ಸಸಿಗಳಿಗೆ ನೀರು ಗೊಬ್ಬರಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಿ ಕೊಡುವುದಲ್ಲದೆ, ನೀರು ಹಾಲಿನಲ್ಲಿರುವ ಜಲಾಂಶವನ್ನು ತೆಗೆದು ಅದು ಕುಡಿದರೆ ಆನಂದವನ್ನು ಕೊಡುವಂತೆ ಸಕ್ಕರೆ ಕೇಸರಿ ಯಾಲಕ್ಕಿ ಮುಂತಾದ ದ್ರವ್ಯಗಳನ್ನು ತಂದು ಸೇರಿಸುವ ಬಗೆಯನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಡಬೇಕು. ಅಂದರೆ, ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ದೊರಕುವ ಪ್ರಪಂಚದ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಾರವನ್ನು ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ತಂದು ಒದಗಿಸಿಕೊಡುವುದಲ್ಲದೆ, ಆ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನೆಲ್ಲ ತುಲನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ವಿಮರ್ಶೆಮಾಡಿ ನಮ್ಮ ಕವಿಗಳಲ್ಲಿರುವ ಗುಣದೋಷಗಳೇನು ಸತ್ಕಾವ್ಯದ ಲಕ್ಷಣಗಳೇನು ಎಂಬುದನ್ನು ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ವಿಚಾರಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಇಂಥ ವಿಷಯಗಳ ಮೇಲೆ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಬರೆದು ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಘದಲ್ಲಿ ಓದುವ ಉತ್ತಮವಾದ ಪ್ರಬಂಧಗಳೂ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಕೊಡತಕ್ಕ ಉಪನ್ಯಾಸಗಳೂ ಈ ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುವುವು...(ಪ್ರಬುದ್ಧ ಕರ್ಣಾಟಕ, ೧-೧೯೧೯)

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ಕಲ್ಕತ್ತಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ</h2>

ಮೈಸೂರಿನಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವು ಗೋಚರವಾದಾಗ ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆಯು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆಲ್ಲರಿಗೂ ದ್ವಿತೀಯ ಭಾಷೆಯಾಗಿರುವುದೆಂದೂ, ಇಲ್ಲಿ ದೇಶಭಾಷೆಗೆ ಕೊಡುವ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹವೇ ಇತರ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳಿಗೂ ಇದಕ್ಕೂ ಇರುವ ವ್ಯತ್ಯಾಸವೆಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಈ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಕಲ್ಕತ್ತಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವು ಮೇಲ್ಪಂಕ್ತಿಯಾಗಿರುವಂತೆ ನಮಗೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ ಬಂಗಾಳಿ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಕಲಿಯಲೇಬೇಕು. ಅಲ್ಲದೆ ಹಿಂದೂಸ್ಥಾನದ ಯಾವ ಇತರ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಓದಬೇಕಾದರೂ ಅವಕಾಶವಿದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಭಿಕಾರಿಯಂತೆ ಹೋಗಿರುವ ಕನ್ನಡವೂ ಒಂದು. ಅವುಗಳನ್ನು ಓದುವವರಿಗೆ ಹದಿನೈದು ರೂಪಾಯಿನ ವೇತನ; ಫೀಜು ಇಲ್ಲ. ಹೀಗಿರಲು ನಮ್ಮ ಭಾಷಾ ಸಾಹಿತ್ಯಗಳಿಗೆ ಮಹದುಪಕಾರಕವಾದ ಬಂಗಾಳಿ ಭಾಷೆಯನ್ನು ನಮ್ಮ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಪ್ರಾಸಾದದೊಳಕ್ಕೆ ಬರಗೊಡದೆ ಹೊರಗೇ ನಿಲ್ಲಿಸಿರಬಹುದೇ? ೬-೧೯೨೦.

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ಪ್ರಾಕ್ತನ ವಿಮರ್ಶ ವಿಚಕ್ಷಣ ರಾವ್ ಬಹದ್ದೂರ್ ಆರ್. ನರಸಿಂಹಾಚಾರ್ಯರು, (M.A., M.R.A.S.)

ಕನ್ನಡಿಗರಿಗೆ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಆಚಾರ್ಯರು ಮೊದಲು ಕವಿಚರಿತ್ರಕಾರರು, ಆಮೇಲೆ ಕವಿಗಳು - ಶಾಸನದ ಇಲಾಖೆಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಎಲ್ಲಕ್ಕೂ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ. ಇದರಿಂದ ಅವರು ಶಾಸನದ ಇಲಾಖೆಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಿರುವ ಕೆಲಸವು ಸ್ವಲ್ಪವೆಂದು ನಾವು ಭಾವಿಸಿರುವುದಾಗಿ ತಿಳಿಯಬಾರದು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅವರ ಕೀರ್ತಿಯು ದಿಗಂತ ವಿಶ್ರಾಂತವಾಗಿದೆ. ಇಂಗ್ಲೀಷನ್ನು ಮಾತ್ರ ಬಲ್ಲ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯರಿಗೆ ಅವರು ಶಾಸನ ತಂತ್ರ ನಿಪುಣರಾದ ಒಬ್ಬ ಘನವಿದ್ವಾಂಸರು; ಆದರೆ ಕನ್ನಡಿಗರಿಗೆ- ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ಇಂಗ್ಲಿಷನ್ನು ಅರಿಯದವರಿಗೆ- ನರಸಿಂಹಾಚಾರ್ಯರು ಕವಿಚರಿತ್ರಕಾರರು; ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯೋದ್ಯಾನಕ್ಕೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಿ ಅದರ ಪರಿಪರಿಯಾದ ಸೊಬಗನ್ನೂ ವೈಶಾಲ್ಯವನ್ನೂ ಕಾಂತಿಯನ್ನೂ ಕನ್ನಡಿಗರಿಗೆ ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟ ಮಹೋಪಕಾರಿಗಳು. ಕವಿಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ಬರೆಯದಿದ್ದರೆ ಹೊರಗೆ ಅವರ ಕೀರ್ತಿಯು ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ ಸರ್ಕಾರದ ಗೌರವವು ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಕನ್ನಡಿಗರು ಅವರನ್ನು ಪೀಡಿಸುವ ಹಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಹೀಗಿರಲು ಶಾಸನದ ಇಲಾಖೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಲಸಮಾಡುವಾಗ ಸಿಕ್ಕಿದ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳ ಜೊತೆಗೆ ತಾವು ಮೈಮುರಿದು ಗಳಿಸಿದ ಸಂಗತಿಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಿಕೊಂಡು ಅವರು ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಕವಿಚರಿತ್ರ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಬರೆಯಬೇಕೆಂದು- ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಬರೆಯಬೇಕೆಂದು - ಹೊರಟದ್ದು ಮll ಆಚಾರ್ಯರ ಲೋಕೋಪಕಾರ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಎಂದಿಗೆ ವಿದ್ವಾಂಸರೆಲ್ಲರೂ ಇಂತಹ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದಲೇ ತಮತಮಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾದ ವಿಚಾರಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮವಾದ ಅಂಶಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಮಾತೃಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಬೇಕೆಂದು ಹೊರಡುವರೋ ಅಂದಿಗೆ ನಮ್ಮದೇಶವು ಕಣ್ಣುಬಿಟ್ಟಿತೆಂದು ಹೇಳಬಹುದು. ಆರುತಿಂಗಳ ಮಕ್ಕಳೂ ತಮ್ಮ ತಾಯಿಯ ಗುರುತನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅಚ್ಚಳಿಯದಂತೆ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದು ಚಹರೆಯನ್ನು ಕಂಡರೆ ನಲಿದಾಡುವುವು. ಪ್ರಕೃತದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಜನರ ಸ್ಥಿತಿಯು ಶಿಶುಗಳ ಸ್ಥಿತಿಗಿಂತಲೂ ಕಡೆಯಾಗಿದೆ. ನಮ್ಮ ತಾಯಿಯನ್ನು ನಾವು ಗುರುತಿಸಲೂ ಆರದವರು ಆಕೆಯ ಸೇವೆಯನ್ನು ಮಾಡುವುದೆಂತು?

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ದೇಶಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಪಾಠಪ್ರವಚನಗಳು</h2>

ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯು ಕರ್ನಾಟಕ ದೇಶಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರವೇ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ. ಭರತಖಂಡದಲ್ಲಿ ದೇಶಭಾಷೆಯೆಂಬುದೆಲ್ಲೆಲ್ಲಿದೆಯೋ ಅದಕ್ಕೆ ಮೂಲೆಯ ಪಟ್ಟವು ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ಬಂದೊದಗಿದೆಯೋ ಅಲ್ಲಿ ಈ ವಿಚಾರವು ಬರುತ್ತಲೇ ಇದೆ. ದೇಶಭಾಷಾಸಾಹಿತ್ಯಗಳ ಮತ್ತು ಜನಜೀವನದ ದೌರ್ಬಲ್ಯಕ್ಕೆ ಇತರಕಾರಣಗಳ ಜೊತೆಗೆ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಈಗ ಪ್ರಚಾರದಲ್ಲಿರುವ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸದ ಪದ್ಧತಿ ಸ್ವರೂಪ ಕ್ರಮಗಳೂ ಒಂದು ಕಾರಣವೆಂದು - ಪ್ರಬಲವಾದ ಕಾರಣವೆಂದು- ವಿದ್ಯಾಪೀಠದವರು ಈಚೆಗೆ ಮಂದಟ್ಟು ಮಾಡಿಕೊಂಡು, ಈಗ ಅವಶ್ಯಕವಾಗಿ ಆಗಬೇಕಾದ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ತರುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಪ್ರೌಢತರಗತಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪಾಠಪ್ರವಚನಗಳು ದೇಶಭಾಷೆಯಲ್ಲಿಯೇ ನಡೆಯಬೇಕೆಂಬ ದೃಢ ಸಂಕಲ್ಪವುಳ್ಳ ಹೈದರಾಬಾದಿನ ಉಸ್ಮಾನಿಯಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯವು ನಮ್ಮ ಕಣ್ಣೆದುರಿಗೇ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಯಿತಷ್ಟೇ. ಈಗ ಕಲ್ಕತ್ತೆಯ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದವರು ಇನ್ನು ಮೇಲೆ ಸ್ಕೂಲ್ ಫೈನಲ್ ತರಗತಿಯವರೆಗೆ ಎಲ್ಲಾ ಪಾಠಗಳೂ ಬಂಗಾಳಿ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿಯೇ ನಡೆಯಬೇಕೆಂದು ತೀರ್ಮಾನಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ದೇಶಭಾಷೆಗೆ - ಬಂಗಾಳಿಯೊಂದಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ- ತಕ್ಕಸ್ಥಾನವನ್ನೂ ಗೌರವವನ್ನೂ ಕೊಡುವುದರಲ್ಲಿ ಬಂಗಾಳಾದೇಶವು ಮೇಲುಪಂಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ದೇಶಭಾಷೆಯನ್ನೇ ಚೆನ್ನಾಗಿ ವ್ಯಾಸಂಗಮಾಡದೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಓದಬೇಕು ಬರೆಯಬೇಕು ಎಂಬ ಅಭಿರುಚಿ ಹುಟ್ಟದೆ ಇರತಕ್ಕ ದೇಶದಲ್ಲಿ ದೇಶಭಾಷಾಸಾಹಿತ್ಯಗಳು ಬೆಳೆಯುವುದೆಂತು? ಇವುಗಳ ಫಲದ ಸಾರವು ದೇಶದ ರಕ್ತಕ್ಕೆ ಸೇರುವುದೆಂತು? ದೇಶವು ದಷ್ಟಪುಷ್ಟವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುವುದೆಂತು?

ದೇಶಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಪಾಠಗಳನ್ನು ನಡೆಸುವುದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಬಂಧಕಗಳೂ ಆಡಚಣೆಗಳೂ ಬೇಕಾದಷ್ಟು ಇವೆ- ಎಂದು ಎದುರು ಪಕ್ಷದವರು ಹೇಳುವರು. ನಿಜ, ಯಾವುದಕ್ಕೆ ಬಾಧಕಗಳಿಲ್ಲ? ಊಟಮಾಡುವುದಕ್ಕಿಲ್ಲವೇ? ಔತಣದ ಊಟಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಡಾಕ್ಟರುಗಳು ಎದುರಿಗೆ ಬಂದು ’ವಂಕಾಯಿ ವಾತಂ, ತೆಂಕಾಯಿ ಪಿತ್ತಂ’ ಎಂದು ದೊಷೋದ್ಘಾಟನಕ್ಕೆ ಕುಳಿತರೆ ದಿವ್ಯ ಭೋಜನವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಎದ್ದು ಹೋಗಿಬಿಡೋಣವೆನ್ನಿಸುವುದು. ಆದರೆ ಊಟದಲ್ಲಿ ನಾವು ಗುಣಗ್ರಾಹಿಗಳು; ವಿವೇಕಿಗಳು; ಡಾಕ್ಟರುಗಳೂ ಊಟಮಾಡಿ ತೇಗುವರು, ನಾವೂ ತೃಪ್ತಿಯಾಗಿ ಊಟಮಾಡಿ ಸುಖಪಟ್ಟುಬಿಡುವೆವು. ಹೊಟ್ಟೆ ಭಾರವಾದರೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊರಳಾಡುವೆವು. ಮುಂದೆ ಬರುವ -ಅಥವಾ ಬರಬಹುದೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿರುವ- ತೊಂದರೆಗಳನ್ನು ಯೊಚಿಸುತ್ತ ಕುಳಿತು ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ದಬ್ಬುತ್ತಿರುವುದು ವಿವೇಕಿಗಳು ಮಾಡತಕ್ಕ ಕೆಲಸವಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಮ್ಮ ದೇಶದಲ್ಲಿಯೂ ನಮ್ಮ ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಈಗ ನಾವು ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಸ್ಥಾನವು ಯಾವುದು, ಅದಕ್ಕೆ ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯವು ಎಷ್ಟರ ಮಟ್ಟಿನದು, ನಮ್ಮಲ್ಲಿಯೂ ಅದನ್ನು ಮೇಲಿನ ತರಗತಿಗಳಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಸ್ಕೂಲ್ ಫೈನಲ್ ತರಗತಿಯವರೆಗಾದರೂ ಇತರ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಗೆ ಬರುತ್ತಿರುವಂತೆ ಪಾಠ ಹೇಳುವ ಭಾಷೆಯನ್ನಾಗಿ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಬಾರದೇಕೆ? ಎಂಬುದನ್ನು ಸಕಲರೂ ಆಲೋಚಿಸತಕ್ಕದ್ದಾಗಿದೆ. . . ೧೧-೧೯೨೨

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ಪುಸ್ತಕ ಭಂಡಾರಗಳು ಮತ್ತು ಮೈಸೂರು</h2>

ನಮ್ಮ ದೇಶದ ಪ್ರಜೆಗಳು ಸರ್ಕಾರದ ಕಾಲನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ತಮ್ಮ ಕಾಲಿನ ಮೇಲೆ ನಡೆಯುವುದನ್ನು ಕಲಿತುಕೊಳ್ಳಬೇಕೆಂದು ಒತ್ತಿ ಹೇಳಿ, ಪ್ರಜೆಗಳು ಆರಂಭಮಾಡುವ ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾದ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಸರ್ಕಾರವು ಸರಿಸಮವಾದ ಉತ್ಸಾಹ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಗಳನ್ನು ಕೊಡುವುದೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ಮೈಸೂರಿನಲ್ಲಿ ನವಜೀವನವನ್ನು ತಂದವರು ಹಿಂದೆ ದಿವಾನರಾಗಿದ್ದ ಸರ್ .ಎಂ. ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯನವರು. ಮೈಸೂರು ಬೆಂಗಳೂರುಗಳ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಪುಸ್ತಕ ಭಂಡಾರಗಳು ಹುಟ್ಟಿದ್ದು ಅವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೇ. ಸಂಚಾರ ಪುಸ್ತಕ ಭಂಡಾರಗಳ ಏರ್ಪಾಡಾದದ್ದೂ ಅವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೇ. ಇಷ್ಟೆಲ್ಲಾ ಆಗಿದ್ದರೂ ಇಂದಿಗೂ ಸರ್ಕಾರದವರು ಮತ್ತು ಪ್ರಜೆಗಳು ಜ್ಞಾನ ಪ್ರಚಾರಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕಾದ ಕೆಲಸವು ಬಹಳವಾಗಿದೆ. ಜನರಿಗೆ ಜ್ಞಾನಲಾಭದಿಂದ ಆಗುವ ಲಾಭವು ಅದರ ಅಭಾವದಿಂದ ಆಗುವ ನಷ್ಟವೂ ಗೊತ್ತಾಗಿ ಆತುರವು ಹುಟ್ಟದಿದ್ದರೆ ಎಂಥ ಪುಸ್ತಕ ಭಂಡಾರಗಳಿದ್ದರೂ ಉಪಯೋಗವಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಒಂದು ಕಡೆ ಪ್ರಜೆಗಳು- ವಿದ್ಯಾವಂತರಾದವರು- ತಮ್ಮ ಅವಿದ್ಯಾವಂತರಾದ ಭ್ರಾತೃಗಳಿಗೆ ಅದರ ರುಚಿಯನ್ನು ತೋರಿಸಬೇಕು. ಸರ್ಕಾರದವರೂ ಬರೋಡಾದಲ್ಲಿರುವಂತೆ ದೇಶಭಾಷೆಗೂ ದೇಶಭಾಷಾಪುಸ್ತಕಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ಕೊಟ್ಟು ಜನರಿಗೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಆದರವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಬೆಕು. ತಾವು ಪ್ರಕಟಿಸುವ ಗ್ರಂಥಗಳು, ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ನಮ್ಮ ದೇಶಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಪಡುವ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಗ್ರಂಥಗಳು ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿಯೂ ಇರಬೇಕೆಂಬುದನ್ನು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ತಂದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಇದಕ್ಕೆ ಸರ್ಕಾರದ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ನಮ್ಮ ದೇಶ ನಮ್ಮ ಭಾಷೆಯೆಂಬ ಅಭಿಮಾನವು ಹೆಚ್ಚಬೇಕು, ಒಂದು ಉದಾಹರಣ ರೂಪವಾದ ಸೂಚನೆ:- ಈಗ ಶಾಸನದ ಇಲಾಖೆಯಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ರೂಪಾಯಿ ಲಕ್ಷಾಂತರ ರೂಪಾಯಿ ಖರ್ಚಿನಬಿಂದ ಪ್ರಕಟಿತವಾದ ಗೆಜೆಟಿಯರ್ ಶಾಸನದ ಪುಸ್ತಕಗಳು (ಅವುಗಳ ಉಪೋದ್ಘಾತಗಳು) ಶಿಲ್ಪಗ್ರಂಥಗಳು ಇವೆಲ್ಲಾ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿದ್ದಿದ್ದರೆ ಜನರಿಗೆ ನಮ್ಮ ದೇಶ ನಮ್ಮ ಶಿಲ್ಪ ನಮ್ಮ ಸಾಹಿತ್ಯ ನಮ್ಮ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಆಸಕ್ತಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲವೇ? ಹೆಚ್ಚು ಜ್ಞಾನವುಂಟಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲವೇ?

ಈ ಸಂಬಂಧವಾಗಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಸ್ವಜನದೂಷಣಮಾಡಿ ದೋಷವನ್ನೂ ದ್ವೇಷವನ್ನೂ ಕಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗಿದೆ. ಈಗ ಇರುವ ನಾಲ್ಕಾರು ಪುಸ್ತಕ ಭಂಡಾರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪಾಠಕರಿಂದ ಕೆಲವು ಅವಿವೇಕಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿವೆ. ಇದು ಕೇವಲ ಹುಡುಗರಿಂದ- ಅವಿದ್ಯಾವಂತರಿಂದ ಮಾತ್ರವೇ ನಡೆಯುತ್ತಿಲ್ಲ. ಯಾವುದಾದರೊಂದು ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಒಳ್ಳೆಯ ಚಿತ್ರಗಳಿದ್ದರೆ ಅವುಗಳನ್ನು ಹರಿದುಕೊಂಡು ಹೋಗದಿರುವುದು ಅಪರೂಪ; ಹಳೆಯ ಅಥವಾ ಶ್ಲಾಘ್ಯವಾದ ಪುಸ್ತಕಗಳಿದ್ದರೆ ಅವುಗಳನ್ನು ಹಿಂತಿರುಗಿ ಕೊಡದೆ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದೂ ಕಳೆದೆವೆಂದು ಹೇಳಿ ದುಡ್ಡುಕೊಡಲು ಹೋಗುವುದೂ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದೆ. ಇದಕ್ಕಿಂತ ಹೀನವಾದ ಕೆಲಸ ಮತ್ತೊಂದು ಇರಲಾರದು; ಈ ಬಗೆಯ ಅತ್ಯಾಚಾರದಿಂದ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನೂಪತ್ರಿಕೆಗಳನ್ನೂ ರಕ್ಷಿಸಲು ಒಬ್ಬ ಆಳು ನಿಯಮಿತನಾಗಿ ಅವನು ಎರಡು ಕಣ್ಣನ್ನು ಹತ್ತು ಕಣ್ಣು ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಕಾವಲಿದ್ದರೆ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಅವಮಾನಕರವಾದದ್ದು ಮತ್ತೊಂದಿಲ್ಲ. ಇಂಥ ಸಣ್ಣ ಚಿತ್ತ ಚಾಂಚಲ್ಯವನ್ನು ತಡೆಯಲಾರದ ನಾವು ಮಹಾರಾಜರು ದಯವಿಟ್ಟು ಒಪ್ಪಿಸಬೇಕೆಂದಿರುವ ಹೆಚ್ಚ ಹೆಚ್ಚು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನೂ ಅಧಿಕಾರವನ್ನೂ ವಹಿಸಿ ಅವುಗಳನ್ನು ನ್ಯಾಯವಾಗಿ ನಡೆಸಬಲ್ಲೆವು ಹೇಗೆ ? ನಮ್ಮಿಂದ ದೇಶಕ್ಕೆ ಉಪಕಾರವಾದೀತು ಹೇಗೆ?

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ: ಬಹುಮಾನ</h2>

ಕವಿತಾಶಕ್ತಿಯು ಸಿದ್ಧವಾಗಿ ಕವಿಯೊಡನೆಯೇ ಹುಟ್ಟಿಬರತಕ್ಕದ್ದೇ ಅಥವಾ ಸಾಧ್ಯವಾಗಿ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ ಅಭ್ಯಾಸಗಳಿಂದ ಸಂಪಾದನೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದ್ದೇ ಎಂಬ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಚ್ಯ ಮತ್ತು ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಲಾಕ್ಷಣಿಕರಿಬ್ಬರಲ್ಲಿಯೂ ವಾದವಿವಾದಗಳಿವೆ. ಕವಿತಾಶಕ್ತಿಯೊಂದೇ ಏಕೆ, ಯಾವ ಅಪೂರ್ವ ಪ್ರಜ್ಞಾಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡರೂ, ಅದು ತನಗೆ ಪಾತ್ರವಾದ ವ್ಯಕ್ತಿಯೊಡನೆಯೇ ಜನಿಸಿ ಬಂದದ್ದೆಂದೂ, ಅದರ ಸಂಪಾದನೆಗೆ ಅವನ ಪ್ರಯತ್ನವೇನೂ ಇರಲಿಲ್ಲವೆಂದೂ, ಅದರ ಅಂಶವಾದರೂ ಸ್ವತಸ್ಸಿದ್ಧವಾಗಿಲ್ಲದವರು ಅಭ್ಯಾಸದಿಂದಲೇ ಅದನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಕ್ಕೆ ಮಾಡುವ ಪ್ರಯತ್ನವು ಕಪಿಯು ಕವಾತವನ್ನು ಕಲಿಯುವಂತೆಯೂ ಗಾರ್ದಭವು ಗಾನವನ್ನು ಕಲಿಯುವಂತೆಯೂ ಆಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಬಹುದಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಆಯಾಶಕ್ತಿಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಅಂಶವಾದರೂ ಇದ್ದ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಅದಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲವಾದ ಬಾಹ್ಯ ಸಲಕರಣಿಗಳಿಂದ ಅದು ಬೆಳೆಯುವುದು ಸ್ವಭಾವ. ಬೀಜದಲ್ಲಿ ವೃಕ್ಷವು ಆಡಗಿದ್ದರೂ ಅದಕ್ಕೆ ಫಲವತ್ತಾದ ಭೂಮಿ ಮತ್ತು ನೀರುಗಳ ಆಸರೆ ಸಿಕ್ಕಿದರೆ ಅದು ದೊಡ್ಡ ಮರವಾಗುವುದು; ಎಂಥಾದ್ದೇ ಆಗಲಿ ಒಂದು ಮಾವಿನ ಗಿಡವಿದ್ದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಕಸಿಮಾಡಿ ಅದರಲ್ಲಿ ಸೊಗಸಾದ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಬಿಡಿಸಬಹುದು; ಒಂದು ಕಿಡಿ ಬೆಂಕಿ ಇದ್ದೆ ಅದಕ್ಕೆ ಬೆರಣಿಯ ಪುಡಿಯನ್ನೂ ಚೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನೂ ಹಾಕಿ ಜ್ವಾಲೆಯನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಬಹುದು; ಹಾಗಲ್ಲದೆ ಒಂದು ಕಲ್ಲನ್ನು ತಂದು ನೆಟ್ಟರೆ ಅದರಿಂದ ಗಿಡವೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ, ಕಸಿಯ ಹಣ್ಣೂ ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ಉರಿಯೂ ಬರುವುದಿಲ್ಲ.

ರಸಿಕರು ಓದಿ ನೊಡಿ ಪಡುವ ಆನಂದವೂ ರಾಜರು ಮತ್ತು ಪ್ರಜೆಗಳು ಕೊಡುವ ಧನರೂಪವಾದ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹವೂ ಹೊಸ ಕವಿಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಲಾರದಿದ್ದರೂ ಇರುವವರುನ್ನು ಪುಷ್ಟಿಗೊಳಿಸಿ ಹೆಚ್ಚು ಕೆಲಸ ಮಾಡಿಸಬಲ್ಲುದು. ನೇಮಿಚಂದ್ರನು

ಬೆಲೆಯಿಂದಕ್ಕುಮೆ ಕೃತಿ ಗಾ

ವಿಲ ಭುವನದ ಭಾಗ್ಯದಿಂದಮಕ್ಕುಂ ನೋೞ್ಪಂ l

ಬೆಲೆಗೊಟ್ಟು ತಾರ ಮಧುವಂ

ಮಲಯಾನಿಲನಂ ಮನೋಜನಂ ಕೌಮುದಿಯಂ ll

ಎಣಿಸದೆ ಗುಣಮಂ ಕಾಚಿನ

ಮಣಿಯಂ ಮಾಱುವವೋಲಹಹ ನಿನಗಂ ತನಗಂ l

ಪಣಕೆ ಕೃತಿಯೆಂಬ ಚಿಂತಾ

ಮಣಿಯಂ ಮಾರುವನ ಬುದ್ಧಿಗಾಂ ಬೆಱಗಾದೆಂ ll

ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ನೇಮಿಚಂದ್ರನು ಕವಿ. ಕವಿಗಳನ್ನು ಷೇಕ್ಸ್ಪಿಯರ್ ಮಹಾಕವಿಯು ಹುಚ್ಚರೊಡನೆ ಸೇರಿಸಿದ್ದಾನೆ. (ನಮ್ಮ ಪಾಠಕರಲ್ಲಿ ಯಾರಾದರೂ ಕವಿಗಳಿದ್ದರೆ ಅವರು ದಯವಿಟ್ಟು ಈ ಭಾಗವನ್ನು ಓದದೆ ಬಿಟ್ಟುಬಿಡಬಹುದು; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಆ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದವನು ಕವಿಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಷೇಕ್ಸ್ಪಿಯರ್ ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಹೇಗಾದರೂ ಸಮಾಧಾನ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು.) ಯಾರು ಏನೇ ಹೇಳಲಿ, ನಮ್ಮ ದೇಶದ ಪ್ರಕೃತಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ನಾನಾ ರೂಪವಾದ ಪ್ರೋತ್ಸಾವು ನಾನಾರೂಪಗಳಿಂದ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಬರಬೇಕಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ನಮ್ಮ ಶ್ರೀಮನ್ ಮಹಾರಾಜರವರೂ, ಅವರ ಸರ್ಕಾರದವರೂ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದವರೂ ಯಥೇಚ್ಛವಾಗಿ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ಪ್ರಕೃತ ಕಾಲಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಇದು ಸ್ವಲ್ಪ ಮಂಕಾಗಿದೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿಯೇ ಅಮೆಚೂರ್ ನಾಟಕ ಮಂಡಲಿ ಸಾಹಿತ್ಯಪರಿಷತ್ತು ಮುಂತಾದ ಸಂಸ್ಥೆಗಳವರು ನಾನಾ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ತಾವು ವರ್ಷ ವರ್ಷವೂ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದ ಬಹುಮಾನಗಳನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿರುವಂತಿದೆ. ಹೀಗಿರಲು ಅನಂತಪುರದ ಸರಸ್ವತೀನಿಕೇತನದವರು ೨೫೦ ರೂಪಾಯಿಗಳ ಎರಡು ಬಹುಮಾನಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತೇವೆಂದು ಮುಂದೆ ಬಂದಿರುವುದು ತುಂಬ ಸಂತೋಷಪ್ರದವಾಗಿದೆ. ೧೫-೧೯೨೩

ಮll ಎಚ್.ವಿ. ವರದರಾಜಯ್ಯಂಗಾರ್ಯರಿಗೆ ಅಭಿನಂದನೆ

ಪರೀಕ್ಷೆಯು ವಿದ್ಯಾಬುದ್ಧಿಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳನ್ನು ಅಳೆಯಬಲ್ಲ ಒಂದು ವಿಧವಾದ ಸೇರು ಅಥವಾ ಕೊಳಗದಂತೆ ಭಾವಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುತ್ತದೆಯಷ್ಟೆ. ಶಿಕ್ಷಣ ಶಾಸ್ತ್ರ ಪ್ರವೀಣರು, ಈ ಸೇರು ಒಡಕು ಸೇರು ಎಂದೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಅಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಕ್ರಮವು ತೃಪ್ತಿಕರವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೆಂದೂ ಗೊಣಗುತ್ತಲೇ ಇದ್ದಾರೆ. ಆದರೂ ಮತ್ತೊಂದು ಒಳ್ಳೆಯ ಸೇರು ಸಿಕ್ಕಿ ಅದರಲ್ಲಿ ಅಳೆಯುವ ಕ್ರಮವು ಸರಿಯಾಗಿ ಏರ್ಪಟ್ಟ ಹೊರತು ಇರುವುದನ್ನು ಬಿಡುವುದಕ್ಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ನಮ್ಮ ಕಣ್ಣಮುಂದೆ ಬಿದ್ದಿರುವ ರಾಶಿಗಳನ್ನು ಅಳೆದ ಶಾಸ್ತ್ರಮಾಡಿ ಉಪಯೋಗಿಸಿಕೊಳ್ಳದೆ ಬಿಡುವುದಕ್ಕೆ ಆಗುವಂತಿಲ್ಲ. ದೊಡ್ಡ ರಾಶಿಗಳೇನೋ ಉನ್ನತ ಗಿರಿ ಶಿಖರಗಳಂತೆ ಸ್ಥೂಲ ದೃಷ್ಟಿಗೇ ಗೊತ್ತಾಗಿಬಿಡುವುವು. ಒಂದು ಹಿಡಿ ಹೆಚ್ಚು ಕಡಿಮೆ ಇರತಕ್ಕ ಸಣ್ಣ ರಾಶಿಗಳ ನಿಷ್ಕೃಷ್ಟವಾದ ಪ್ರಮಾಣವು ಗೊತ್ತಾಗಿ ಆಗಬೇಕಾದದ್ದು ಅಷ್ಟರಲ್ಲೇ ಇದೆ. ಅಂತೂ ಇಂತೂ ಈ ಒಡಕು ಸೇರಿನಿಂದ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನವೋ ! - ಶಂಖದ ಬಾಯಲ್ಲಿ ನೀರು ಬಿದ್ದ ಹಾಗೆ, ವಸಿಷ್ಠರು ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿ ಎಂದ ಹಾಗೆ, ಅದಕ್ಕೆ ಒಂದು ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯದಾಯಕತ್ವವು ಬರುವುದು.

ಇದಕ್ಕೆ ಈಗಿನ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸಕ್ರಮವು ರೂಢಿಗೆ ಬಂದಾಗಿನಿಂದ ಎಲ್ಲಾ ವಿಧವಾದ ಉದಾಹರಣೆಗಳೂ ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಪ್ರಕೃತದಲ್ಲಿ ಮll ಎಚ್.ವಿ. ವರದರಾಜಯ್ಯಂಗಾರ್ಯರು ಒಂದು ಒಳ್ಳೆಯ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಮll ವರದರಾಜಯ್ಯಂಗಾರ್ಯರು ಈಗ ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳ ಕೆಳಗೆ ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಸಂಗಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಆಗಲೇ ಅವರು ಒಳ್ಳೆಯ ಮೇಧಾವಿಗಳೆಂದು ಎಲ್ಲರ ಗಮನಕ್ಕೂ ಬಂದಿದ್ದರು. ಅವರನ್ನು ಬಿ.ಎಸ್.ಸಿ. ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಅಳೆದಾಯಿತು. ಅನಂತರ ಅವರು ಬೊಂಬಾಯಿಗೆ ಹೋದರು. ದೀಪವನ್ನು ತಂದಿಟ್ಟರೆ ಬೆಳಕಾಗುವುದು ಎಷ್ಟುಹೊತ್ತು? ಅಲ್ಲಿ ಅವರ ವಿದ್ಯಾಬುದ್ಧಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳು ಪ್ರಕಾಶಕ್ಕೆ ಬಂದು ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ತರಗತಿಗಳಿಗೆ ಪಾಠ ಹೇಳುವುದಕ್ಕಾಗಿ ನಿಯಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು. ಕೊನೆಗೆ ಈ ವರ್ಷ ಇಂಡಿಯನ್ ಸಿವಿಲ್ ಸರ್ವಿಸ್ ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯವರಾಗಿ ಉತ್ತೀರ್ಣರಾದರು ಬೆಳೆಯುವ ಪೈರು ಮೊಳಕೆಯಲ್ಲಿಯೇ ತಿಳಿದಿದ್ದದ್ದರಿಂದ ಇಂಥ ಫಲವು ಅನಿರೀಕ್ಷಿತವಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಅತ್ಯಂತ ಸಂತೋಷದಾಯಕವೇ ಸರಿ. ಮll ವರದರಾಜಯ್ಯಂಗಾರ್ಯರು ಮೈಸೂರು ದೇಶದವರು, ಕನ್ನಡ ನಾಡಿನವರು, ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಕಾಲೇಜಿನ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು, ಪ್ರಬುದ್ಧ ಕರ್ನಾಟಕದ ಪೋಷಕರು ಮತ್ತು ಅಭಿಮಾನಿಗಳು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಜಯಸಂತೋಷಗಳಲ್ಲಿ ನಾವೂ ಭಾಗಿಗಳಾಗಿ ಸಂತೋಷಿಸಿ ಅವರನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸುತ್ತೇವೆ.

ಮll ಅಯ್ಯಂಗಾರ್ಯರು ಮುಂದೆ ದೊಡ್ಡ ಪದವಿಗೆ ಬರಬಹುದು; ಅಧಿಕಾರನಿಮಿತ್ತವಾಗಿ ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿಯೋ ಇರಬೆಕಾಗಬಹುದು; ಹೇಗಿದ್ದರೂ ಎಲ್ಲಿದ್ದರೂ, ತಾವು ಮೈಸೂರು ದೇಶೀಯರೆಂದೂ ಕನ್ನಡಿಗರೆಂದೂ ಮರೆಯದೆ ಅವುಗಳ ಗೌರವ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ದೃಷ್ಟಿಪಥದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿರಲೆಂದು ಹಾರೈಸುತ್ತೇವೆ. ೧೯-೧೯೨೫

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಒಂದು ಕಿರೀಟ</h2>

ಈ ಸಲ ಹಿಂದೂ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಭೆಯು ಕರ್ನಾಟಕಕ್ಕೆ ಬರಲು, ಕನ್ನಡವೂ ಸಭೆಗೆ ಪ್ರವೇಶಮಾಡಿತು. ಸ್ವಾಗತ ಮಂಡಲಿಯ ಅದ್ಯಕ್ಷರಾದ ದೇll ಗಂಗಾಧರರಾವ ದೇಶಪಾಂಡೆಯವರು ಅಭ್ಯಾಗತರನ್ನು ಕನ್ನಡಮಾತಿನಲ್ಲಿಯೇ ಆದರಿಸಿ ಬರಮಾಡಿಕೊಂಡರು. ಕನ್ನಡ ದೇಶವು ಶುಕಪಿಕಗಳ ತೌರೂರು; ಆದ್ದರಿಂದ ಕನ್ನಡ ದೇಶದ ಮಾತು ಸಭಿಕರಿಗೆ ಕರ್ಣಾನಂದವನ್ನುಂಟುಮಾಡಿರಬೇಕು. ಕನ್ನಡಿಗರಾದ ನಾವಾದರೂ ಹೀಗೆಂದು ಭಾವಿಸೋಣ ! ಭಾಷಾವಾತ್ಸಲ್ಯಕೃತವಾದ ಈ ಅಪರಾಧಾಭಾಸವನ್ನು ಕನ್ನಡ ಭಾಷಾನಭಿಜ್ಞರಾಗಿದ್ದ ಕೆಲವು ಸಭಿಕರು ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ಅಭಿನಂದಿಸಿರಬೇಕು. ಏನೇ ಆಗಲಿ, ಈ ದೊಡ್ಡ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಹಿಗೆ ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಕೊಟ್ಟ ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯವನ್ನು ಕನ್ನಡ ದೇಶೀಯರಿಗೆ ಹಾಕಿಕೊಟ್ಟ ಒಂದು ಮೇಲ್ಪಂಕ್ತಿಯನ್ನಾಗಿಯೂ ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆಗೆ ಇಟ್ಟ ಒಂದು ಕಿರೀಟವನ್ನಾಗಿಯೂ ನಾವು ಭಾವಿಸುತ್ತೇವೆ... ೨೧-೧೯೨೫

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ಶ್ರೇಯಾಂಸಿ ಬಹುವಿಘ್ನಾನಿ</h2>

ದೇವರು ಅನಂತಕಲ್ಯಾಣಗುಣಪರಿಪೂರ್ಣನೇ? ಹಾಗಿದ್ದರೂ ಆ ಕಲ್ಯಾಣಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಕರುಣಾಮಯತೆಯು ಒಂದಾಗಿರಲಾರದು. ಕೆಲವು ವೇಳೆ ಕ್ರೌರ್ಯವಾಗಿ ತೋರುವುದು ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಕರುಣೆಯಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುವುದರಿಂದ ಅಮೃತವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುವ ವಿಷದಂತೆ ಈ ಅಪ್ರಿಯವಾದ ಗುಣವು ಅಸದೃಶವಾದ ಮಂಗಳಗುಣವೆಂದು ಪ್ರಪನ್ನರು ಹೇಳಬಹುದು. ಇದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ವೈಷಮ್ಯ ನೈರ್ಘೃಣ್ಯಗಳು ಭಯಂಕರವಾದ ಸ್ವಪ್ನದಂತೆ ಇರುವುದೆಂದೂ ಅವು ಸ್ಥಾಯಿಯಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲವೆಂದೂ ಹೇಳಿದಂತಾಯಿತೇ ಹೊರತು ಸಾತ್ವಿಕಮಾನವ ಜೀವನದಲ್ಲಿಯೂ ಬರುವ ಕ್ಲೇಶಕಷ್ಟಗಳಿಗೆ ಅನುಭವಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೀಕ್ಷ್ಣ ದಂಷ್ಟ್ರಗಳಿಲ್ಲವೆಂದು ಹೇಳಿದಂತಾಗಲಿಲ್ಲ. ವೈದ್ಯನು ಮೊನಚಾದ ಶಸ್ತ್ರವನ್ನು ದೇಹದೊಳಕ್ಕೆ ಚುಚ್ಚಿ ರೋಗಿಗೆ ಹಿತವಾದ ಔಷದವನ್ನು ರಕ್ತಕ್ಕೆ ಮಿಶ್ರಮಾಡುವಂತೆ, ದೇವರೂ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಕಷ್ಟಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕಿಸಿ ಆಮೇಲೆ ಸುಖಕೊಡಬೇಕೆ? ಇನ್ನೊಂದು ತೊಟ್ಟು ಕರುಣೆಯ ವೆಚ್ಚವಾದರೆ ಕರುಣಾಜಲಧಿಯು ಅರಕೆಯಾಗುತ್ತದೆಯೇ?

ಗುಣದೋಷ ಸುಖದುಃಖಗಳ ಭೇದವನ್ನೂ ಜಂಜಡವನ್ನೂ ಅನುಭವ ಮಾಡದ ಜ್ಞಾನಿಗಳ ಮಾತು ನಮಗೇಕೆ? ನಾವಂತೂ ದೇವರ ಕ್ರೌರ್ಯವನ್ನು ನಿತ್ಯವೂ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿರುವೆವು. ಕಣ್ಣಾರ ನೋಡುತ್ತಿರುವೆವು. ಅವನು ಧೃಷ್ಟರಾದ ದರೋಡೆಯ ಕಳ್ಳರಂತೆ “ಯಸ್ಯಾನುಗ್ರಹಮಿಚ್ಛಾಮಿ ತಸ್ಯ ವಿತ್ತಂ ಹರಾಮ್ಯಹಂ” ಎಂದು ಹೇಳಿಹೇಳಿ ಸರ್ವಸ್ವವನ್ನೂ ಅಪಹರಿಸುವನು. ಯಾರ ಮೇಲೆ ಮಮತೆ ಹುಟ್ಟುವುದೋ ಅವರನ್ನು ಇಹಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ದಿವಸ ಬಿಡದೆ ಬೇಗಕೊಂದು ತನ್ನಲ್ಲಿಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡುಬಿಡುವನು. ದೇವತೆಗಳ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ, ಸಾತ್ವಿಕರ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ತಾಮಸರನ್ನೂ, ಹೂವುಗಳ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಹುಳು ಹುಬಟೆ ಮುಳ್ಳುಗಳನ್ನೂ ಸೃಷ್ಟಿಸಿ ಗೋಳಾಡಿಸುವನು. ಕೊನೆಗೆ ಒಂದು ಒಳ್ಳೆಯ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಕೈಹಾಕಿದರೆ ಅದನ್ನು ಸುಸೂತ್ರವಾಗಿ ನಡೆಯಗೊಡಿಸನು. ಬೇಕಾದಷ್ಟು ಅಡಚಣೆಗಳನ್ನು ತಂದು ಒಡ್ಡಿ “ಶ್ರೇಯಾಂಸಿ ಬಹು ವಿಘ್ನಾನಿ” ಎಂದು ಸಾರುವನು! ೨೩-೧೯೨೫

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ನಮ್ಮ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಕೃತದ ಸ್ಥಿತಿ, ಕನ್ನಡದ ಸ್ಥಿತಿ</h2>

ಮll ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳು* ಸ್ವದೇಶ ಪರದೇಶಗಳೆರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಗಣನೀಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ಮಾತಿಗೆ ಎಲ್ಲರೂ ಗೌರವಕೊಡುತ್ತಾರೆ. ಈ ವರ್ಷ, ಕಾಲೇಜುವ್ಯಾಸಂಗವನ್ನು ಮುಗಿಸಿಕೊಂಡು ಪಟ್ಟಾಂಚಿತರಾಗಿ ಹೊರಟ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಉಪದೇಶಮಾಡುವಂತ ಘನಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಮ್ಮ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದವರು ಇವರಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿದ್ದೇ ಅವರಲ್ಲಿ ನಮ್ಮೆಲ್ಲರಿಗೂ ಗೌರವವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಕಾದಷ್ಟು ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಇಂಥವರು ಸರ್ವಜನಾಪೇಕ್ಷಣೀಯವಾದ ಸಂಸ್ಕೃತದ ವಿಚಾರವಾಗಿ ತಮ್ಮ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದರೆ ಅದನ್ನು ನಾವು ಲಕ್ಷ್ಯಕೊಟ್ಟು ಗಮನಿಸಬೇಕೆಂದು ಹೇಳಬೇಕೆ? ಅವರು ಅಪ್ಪಣೆ ಕೊಡಿಸಿರುವ ವಿಚಾರವು ಮದ್ರಾಸಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟಿರುವುದಿಲ್ಲ; ಪ್ರಕೃತದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಮದ್ರಾಸಿನವರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಛಾಗಿ ನಾವು ಮೈಸೂರು ದೇಶದವರು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗಿದೆ. ನಮ್ಮ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರು ತಮ್ಮ ಪೂರ್ವಿಕರ ಸ್ತೋತ್ರಾರ್ಹವಾದ ಮೇಲ್ಪಂಕ್ತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಸಂಸ್ಕೃತ ವ್ಯಾಸಂಗಕ್ಕೆ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹವನ್ನೂ ಸಂಸ್ಕೃತ ವಿದ್ವತ್ತಿಗೆ ಗೌರವವನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟುಕೊಂಡು ಬರುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ ನಮ್ಮ ಸಂಸ್ಥಾನದ- ಅಷ್ಟೇಕೆ, ದಕ್ಷೀಣ ಹಿಂದೂಸ್ಥಾನದ- ಅನೇಕ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿಂದ ಪಾಂಡಿತ್ಯವನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸಿ ಪಂಡಿತರಾಗಿ ಹೋಗಿ ತಮ್ಮ ಜ್ಞಾನಜ್ಯೋತಿಯಿಂದ ಪ್ರಕಾಶವನ್ನು ಬೀರುತ್ತಿರುವುದು ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದೆ. ಇಂಥ ಹತ್ತಾರು ಮಂದಿಗಳ ಮಾತನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಮll ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿರುವಂತೆ ನಮ್ಮ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಸ್ಕೂಲುಗಳಲ್ಲಿ ಓದುವ ಬಹುಜನ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ವಿಷಯವನ್ನು ಯೊಚನೆ ಮಾಡಿದರೆ ನಮ್ಮ ಸ್ಥಿತಿಯು ಮದ್ರಾಸಿನವರ ಸ್ಥಿತಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಶೋಚನೀಯವಾಗಿದೆ-ಅಥವಾ ಆಗುವಂತಿದೆ- ಎಂದು ಹೇಳಬಹುದು. ಈಗ “ಇತೋ ಭ್ರಷ್ಟಸ್ತತೋಭ್ರಷ್ಟಃ” ಎಂಬಂತೆ ಸಂಸ್ಕೃತ ಕನ್ನಡ ಎರಡೂ ಕೈಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುವಂತಾಗಿದೆ. ಒಂದು ಕಡೆ- ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸದ ಇಲಾಖೆಯವರು ಕೆಳಗಣ (ಮಿಡಲ್) ಸ್ಕೂಲುಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಕೃತವನ್ನು ಐಚ್ಛಿಕ ಭಾಷೆಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದರು. ಇದರಿಂದ ನೂರಾರು ಹುಡುಗರು ಓದುವ ಸ್ಕೂಲುಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಕೃತವನ್ನು ಓದುವ ಹುಡುಗರು ಒಬ್ಬಿಬ್ಬರೂ ಇಲ್ಲದಂತಾಗಿದೆ; ಇಲ್ಲಿಂದ ಕಲಿತುಕೊಂಡು ಮುಂದೆ ಹೋದರೆ ತಾನೇ ಹುಡುಗರು ಹೈಸ್ಕೂಲು ತರಗತಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಕೃತವನ್ನು ಓದುವುದು? ಆದ್ದರಿಂದ ಇನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲದೊಳಗೆ ಹೈಸ್ಕೂಲಿನ ಸಂಸ್ಕೃತ ತರಗತಿಗಳಲ್ಲಿ ಪಂಡಿತರು ಬರಿಯ ಬೆಂಚುಗಳಿಗೆ ಪಾಠಹೇಳುವ ಅವಸ್ಥೆಗೆ ಬಂದು ಆ ಕಷ್ಟ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ನಿವೃತ್ತರಾಗುವ ಸ್ಥಿತಿಯು ಬರಬಹುದು. ಅಧ್ಯಯನ ಅಧ್ಯಾಪನಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಫಲಾಕಾಂಕ್ಷೆಯಿಲ್ಲದೆ ಕೇವಲ ಧರ್ಮವೆಂದು ಪ್ರವರ್ತಿಸುವ ಕಾಲವು ಹೋಗುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ ಇತರ ಕಾರಣಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಇದೂ ಸಹಾಯಮಾಡಿ ಸಂಸ್ಕೃತ ಪಾಠಶಾಲೆಗಳು ಬಡವಾಗಬಹುದು. ಹೀಗಾಗಿ, ಯಾವುದು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ “ಜೀವನವು ಜೀವಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯವೆನಿಸುವುದಿಲ್ಲವೊ” ಅಂಥ ಸಂಸ್ಕೃತವನ್ನು ಎಷ್ಟು ಜನ ಓದುವರು? ಈಗ ನಿತ್ಯ ಕರ್ಮಾದಿಗಳನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿರುವವರು ಸಂಸ್ಕೃತ ಮಂತ್ರಗಳನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವುಗಳ ಅರ್ಥವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿರಲೇಬೇಕೆಂಬ ನಿರ್ಬಂಧವೇನೂ ಇಲ್ಲದೆ ಇರುವುದರಿಂದ – ಈಗ ಪ್ರಾಕೃತವನ್ನು ಎಲ್ಲೋ ಸಾವಿರಕ್ಕೆ ಒಬ್ಬರು ವ್ಯಾಸಂಗ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಂತೆ- ಮುಂದೂ ಭಾಷಾ ಶಾಸ್ತ್ರ, ಧರ್ಮಸಾದೃಶ್ಯ ಮುಂತಾದ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಆಸಕ್ತರಾದ ಕೆಲವರು ಸಂಸ್ಕೃತವನ್ನು ವ್ಯಾಸಂಗಮಾಡಬಹುದು. ಇದು ಸ್ವಮತ ಸ್ಥಾಪನೆಗೋಸ್ಕರ ಹೇಳುವ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಲ್ಲ. ನಮ್ಮ ಹಿಂದೆ ಇತ್ತೆಂದು ನಮ್ಮ ತಾಯಿತಂದೆಗಳು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಿರುವ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನೂ, ನಮ್ಮ ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ನಾವೇ ನೊಡಿದ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನೂ ಈಗಿನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನೂ ಪರಿಶೀಲಿಸಿದರೆ ಪಟ್ಟಣವಾಸಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಗ್ರಾಮಾಂತರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಂಸ್ಕೃತ ಪಾಠ ಹೇಳುವವರೂ ಓದುವವರೂ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತ ಹೋಗಿ ದೇಶವು ಕ್ರಮೇಣ ನೀರುಬತ್ತಿಹೋಗುತ್ತಿರುವ ಕೆರೆಯ ಅಂಗಳದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ಸಂಸ್ಕೃತವೂ ಅದರ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳೂ ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತೀಯರು ಸಂಪಾದನೆ ಮಾಡಿಟ್ಟು ಹೋಗಿರುವ ಆಸ್ತಿ. ನಾವು ಅದನ್ನು ಎಂದು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಅದಕ್ಕೂ- ಈಗಾಗಲೇ ಆರಂಭವಾಗಿರುವಂತೆ – “ಭವತಿ ಭಿಕ್ಷಾಂ ದೇಹಿ” ಎಂದು ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯರ ಬಾಗಿಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ನಿಲ್ಲುವೆವೋ ಅಲ್ಲಿಗೆ ನಮ್ಮ ಅಧಃಪತನವು ಪೂರ್ಣವಾಗುವುದು. ಇಷ್ಟುದೂರ ಯೋಚಿಸದಿದ್ದರೂ ಸಂಸ್ಕೃತ ವ್ಯಾಸಂಗವು ಕಡಿಮೆಯಾಗುವುದು ಎಳೆಯ ಮಗುವಿಗೆ ತಾಯಿಯ ಹಾಲು ಕಡಿಮೆಯಾದ ಹಾಗೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಸಂಸ್ಕ್ಥತ ಪಠ್ಯಪುಸ್ತಕಗಳ ಉಪಸಭೆಯವರು ಈಗ ಎರಡು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಸಂಸ್ಕೃತವನ್ನು ಸ್ಕೂಲುಗಳಲ್ಲಿ ಪುನಃ ದ್ವಿತೀಯ ಭಾಷೆಯಾಗಿ ಇಡಬೇಕೆಂದು ಸಲಹೆ ಕೊಡುತ್ತಲೇ ಬಂದರು. ಲೋಕಲ್ ಎಗ್ಸಾಮಿನೇಷನ್ ಬೋರ್ಡಿನಲ್ಲಿಯೂ ಅದರ ಪ್ರಸ್ತಾಪ ಬಂದಿತು. ಆದರೂ ಫಲವೇನೂ ಆಗಲಿಲ್ಲ.

ಇದು ಒಂದು ಕಡೆ. ಮತ್ತೊಂದು ಕಡೆ ಮೈಸುರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ನೂತನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಕನ್ನಡಕ್ಕೂ ಈ ಗತಿಯೇ ಬರಬೇಕಾಗಿದೆ. ನಮ್ಮ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡದ ಓದನ್ನು ನಿರ್ಬಂಧವಾಗಿ ಇರಿಸುತ್ತೇವೆಂದೂ ಅದು ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಅಸಾಧಾರಣ ಧರ್ಮವೆಂದೂ ಹೇಳಿಕೊಂಡು ಹೊರಟಿದ್ದೇನು? ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಆಗುತ್ತಿರುವುದೇನು? ಪಂಚಪಾಂಡವರು ಮಂಚದ ಕಾಲಿನಹಾಗೆ ಮೂರು ಜನ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಎರಡು ತೋರಿಸಿ ಒಂದನ್ನು- ಅದು ಒಂದೂ ಅಲ್ಲ ಸೊನ್ನೆಯೂ ಅಲ್ಲ ಹಾಗೆ- ಬರೆಯುವಂತೆ ಆಗಿದೆಯಲ್ಲ! ಛಾನ್ಸೆಲರಾದ ನಮ್ಮ ಮಹಾರಾಜರವರು ಹಿಂದೆ ದೇಶಭಾಷಾ ವಾತ್ಸಲ್ಯದಿಂದಲೂ ದೂರದರ್ಶಿತೆಯಿಂದಲೂ ಕನ್ನಡದ ವ್ಯಾಸಂಗಕ್ಕೆ ಅಷ್ಟೊಂದು ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯವನ್ನು ಕೊಡಬೇಕೆಂದು ಸೂಚಿಸಿ ಈ ವಿದ್ಯಾಪೀಠವನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಿಸಿದರೂ ಘಟನಾಪ್ರವಾಹವು ಅದಕ್ಕೆ ಕೇವಲ ವಿರುದ್ದವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಿರುವುದು ಆಶ್ಚರ್ಯವಾಗಿದೆ. ನಮ್ಮ ವೈಸ್ಛಾನ್ಸೆಲರವರು ದೇಶಭಾಷಾವಾತ್ಸಲ್ಯಗಳಿಗೆ ತೌರೂರಾದ ಬಂಗಾಳಾದೇಶದವರು : ಅವರಿಗೆ ಬಂಗಾಳಿ ಭಾಷೆ ಹೇಗೋ ನಮಗೆ ಕನ್ನಡ ಹಾಗೆ; ಇದನ್ನು ಅವರಿಗೆ ಯಾರಾದರೂ ಹೇಳಿಕೊಡಬೇಕೇ? ಇಂಥ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಪ್ರಾಸಾದದಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಕ್ಷಯರೋಗ ತಗಲುವುದುಂಟೇ? ಎಂದಿಗೂ ಇಲ್ಲ. ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರು ಒಂದೊಂದು ಕಾರಣವನ್ನಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಮನಸ್ಸಿದ್ದರೂ ಮಾತನಾಡದೆ, ನಮ್ಮ ಬುಡಕ್ಕೆ ನಾವೇ ನಿಂತು ತಿದ್ದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ಪುನರ್ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಸಭೆಯಲ್ಲಿದ್ದವರು ನಮ್ಮವರೇ; ಈ ಆತ್ಮಹತ್ಯ ಸದೃಶವಾದ ತೀರ್ಮಾನವನ್ನು ಮಾಡಿದವರು ನಮ್ಮವರೇ; ನಾಳೆ ಅದನ್ನು ಸೆನೆಟ್ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಕೈಯೆತ್ತಿ ಆಶೀರ್ವದಿಸಿ ಚಿರಂಜೀವಿಯಾಗಿ ಮಾಡುವವರೂ ಅವರೇ, ನಾವು ಕೇಳಿರುವ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಸೆನೆಟ್ ಸಭಿಕರು ಕನ್ನಡದ ಪರವಾಗಿ ವಾದಿಸಿದರೆ ವೈಸ್ ಛಾನ್ಸೆಲರವರು ಅವರಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಹೋಗುವಹಾಗಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಇದು ಬೆಕ್ಕಿಗೆ ಗಂಟೆ ಕಟ್ಟುವಂಥ ಕೆಲಸ; ಎಲ್ಲ ಇಲಿಗಳಿಗೂ ಬೆಕ್ಕಿನ ಮೇಲೆ ಕಣ್ಣು. ಆದರೂ ಒಂದೂಂದೂ ಒಂದೊಂದು ನೆವ ಹೇಳಿ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಕ್ಷಯರೋಗವು ಬಂದು ಸೇರುವಾಗ ಅದು ಅದೃಶ್ಯವಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಖಾಯಿಲೆಯು ಬಂದು ನಿಂತು ಕೆಲಸವು ಎಡವಟ್ಟಾದರೆ ಅದನ್ನು ತಿದ್ದುವುದು ಕಷ್ಟವಾದೀತು. ಹಿಂದಿನ ಮೆಟ್ರಿಕ್ಯುಲೇಷನ್ ಪರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಅದು ಈಗ ಹಳಸಿದ ಹಿಟ್ಟಿನಂತಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿ ನಿತ್ಯವೂ ಒಂದೊಂದು ಮಸಾಲೆಯನ್ನು ಬೆರಸುತ್ತಲೇ ಇದೆ; ಆದರೇನು, ಇದರಿಂದ ಅಡಿಗೆ ಮಾಡುವವರಿಗೆ ಸುಖವಿಲ್ಲ, ಊಟಮಾಡುವವರಿಗೆ ಹಿತವಿಲ್ಲ. ಕನ್ನಡದ ವಿಚಾರವೂ ಮುಂದೆ ಹೀಗಾದೀತು ಎಂದು ನಮಗೆ ಭಯ. ಈಗಲೇ ಕನ್ನಡ ಓದುವವರಿಲ್ಲದೆ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಡುಕೊಂಟುಗಳನ್ನು ಏರಿಸಿಟ್ಟಂತಾಗಿದೆ ! ಮುಂದೆ ಕನ್ನಡ ಓದುಬರಹಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವರು ಇನ್ನೂ ಕಡಿಮೆಯಾದರೆ ನಮ್ಮ ಮೈಸೂರು ದೇಶವು “ಮಕ್ಕಳಿಲ್ಲ ಮರಿಯಿಲ್ಲ, ಹೆಸರು ತಾಯಮ್ಮ” ಎಂಬಂತೆ “ಕನ್ನಡ ಓದುವವರಿಲ್ಲ ಬರೆಯುವವರಿಲ್ಲ, ಹೆಸರು ಕನ್ನಡ ದೇಶ” ಎನ್ನುವ ಹಾಗಾಗುತ್ತದೆ; ಮೈಸೂರು ದೇಶವು ಕನ್ನಡ ದೇಶದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿದೆ, ಅದರ ಜಾತಿಯು ಶುದ್ಧವಾಗಿದೆ, ಸಂಕರವಿಲ್ಲ ಎಂದು ನಾವು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವುದು ಬರಿಯ ಒಣ ಹೆಮ್ಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ತಾಯಿಯ ಹಾಲು ಸಾಲದೆ ಮಗುವಿಗೆ ಹುಯ್ಯುವ ಹಾಲು ಕುಡಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ, ಇರುವ ಸ್ತನ್ಯವನ್ನೂ ಬಿಡಿಸಿ ಮಗುವನ್ನು ಉಪವಾಸ ಕೆಡವುವರುಂಟೇ? ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಬಾಯಿ ನಡೆಯತಕ್ಕ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ, ನಮ್ಮ ಜನಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸ್ವಭಾವಸಿದ್ಧವಾಗಿ ಬಂದಿರುವ ಔದಾಸೀನ್ಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಯಾವ ಯಾವುದೋ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಲೆಕ್ಕಾಚಾರಮಾಡುತ್ತ ಹಿಂದೆ ಮುಂದೆ ನೋಡಿ “ಹೋದರೆ ಹೋಗಲಿ” ಎಂದು ಉಪೇಕ್ಷೆ ಮಾಡುವುದನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಕನ್ನಡವು ಬಲಿಯುವುದಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಏರ್ಪಾಟನ್ನು ಮಾಡಿಸುವರೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇವೆ.

ಈ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ವಹಿಸಬೇಕಾದವರು ಕೇವಲ ಮೈಸೂರು ದೇಶೀಯರೇ ಅಲ್ಲ; ಇದನ್ನು ಕರ್ನಾಟಕದ ಸಕಲ ಭಾಗಗಳವರೂ ಯೋಚಿಸಿ, ಮಾಡತಕ್ಕದ್ದನ್ನು ಮಾಡಬೇಕಾಗಿದೆ. ಈಗ ಕರ್ನಾಟಕಕ್ಕೆಲ್ಲಾ ಒಂದು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವು ಬೇಕೆಂದೂ ಅದು ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವೇ ಏಕೆ ಆಗಬಾರದೆಂದೂ ವಿಚಾರವು ನಡೆಯುತ್ತಿದೆಯಷ್ಟೆ; ಇದರ ಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯಾತೆಯು ಹೇಗಾದರೂ ಇರಲಿ, ಒಂದು ವೇಳೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗಿ, ಅಷ್ಟು ಹೊತ್ತಿಗೆ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡವು ಗಗನಕುಸುಮವಾಗಿ ಇತರ ಪ್ರಾಂತಗಳ ಕರ್ನಾಟಕರು ನಮ್ಮ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದೊಳಕ್ಕೆ ಹಸಿದು ಬಂದರೆ ಗೋಕುಲಾಷ್ಟಮಿಯು ಶಿವರಾತ್ರಿಯ ಮನೆಗೆ ಊಟಕ್ಕೆ ಹೋದ ಹಾಗಾಗುವುದಿಲ್ಲವೇ?

ಕನ್ನಡವನ್ನು ಐಚ್ಛಿಕವಾಗಿ ಮಾಡಿ ಅದಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇವೆನ್ನಬಹುದು; ಇದು ಖಂಡೇರಾಯನನ್ನು ಗಿಣಿಯ ಹಾಗೆ ಸಾಕಿದಂತೆಯೇ ಹೊರತು ಮತ್ತೆ ಬೇರೆ ಅಲ್ಲ; ಈ ಅಂಶಕ್ಕೆ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯವನ್ನು ಒದಗಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಮll ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಈ ಗೋಳಾಟವನ್ನು ಮೊದಲು ಮಾಡಿದ್ದು.

ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯ ಕೊಡಲು ಇರುವ ಒಂದು ಮುಖ್ಯವಾದ ಅಡ್ಡಿಯಾವುದೆಂದರೆ- “ಮೈಸೂರು ದೇಶದಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟೊಂದು ಭಾಷೆಗಳಿವೆಯಲ್ಲ, ಇವುಗಳಿಗೆ ಅನ್ಯಾಯ ಮಾಡಿದಂತಾಗುವುದಿಲ್ಲವೇ, ಇವು ಮೂಲೆಗೆ ಬಿದ್ದು ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲವೇ?” ಎಂದು ಆಕ್ಷೇಪಿಸುತ್ತಿರುವವರ ಕೂಗು; - ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿ ಹೆಸರು ಹೇಳುವ ಮಗನಿಗೆ ಅನ್ನ ಹಾಕಬೇಕಾದರೆ ಭಿಕ್ಷಾನ್ನದ ಹುಡುಗರಿಗೆಲ್ಲಾ ಹೊಟ್ಟೆ ತುಂಬಿದೆಯೇ ಇಲ್ಲವೇ ಎಂದು ವಿಚಾರಮಾಡುವಂತ ಪ್ರಕರಣ. “ಸರ್ವೇಜನಾಸ್ಸುಖಿನೋ ಭವಂತು” ಎಂಬ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಬುದ್ದಿಯು ಸ್ತುತ್ಯವಾದದ್ದೇ; ಆದರೆ ಕನ್ನಡ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯ ಕೊಡದೆ ಹೋದರೆ ಮೆಕ್ಸಿಕೋ ದೇಶದವರೋ ನ್ಯೂಜೀಲ್ಯಾಂಡ್ನವರೋ ಕೊಡುತ್ತಾರೇಯೇ? ಅಲ್ಲದೆ ಎಷ್ಟು ದೇಶಭಾಷೆಗಳಿಗಾದರೂ ಏಕೆ ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯ ಕೊಡಬೇಕು? ಈಗ ಮೈಸೂರು ದೇಶದಲ್ಲಿ ಅವರವರ ಮನೆಯ ಮಾತು ಯಾವುದಾದರೂ ಆಗಿರಲಿ - ಕನ್ನಡವನ್ನು ಅರಿಯದವರು ಎಷ್ಟು ಜನರಿದ್ದಾರೆ? ಬಹು ಸ್ವಲ್ಪ. ನಮ್ಮ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ಕನ್ನಡವನ್ನು ಕಲಿಯಬೇಕೆಂದು ನಿರ್ಬಂಧಪಡಿಸಿದರೆ ಇಂಥವರ ಮಕ್ಕಳೂ ಮೊದಲಿನಿಂದ ಕನ್ನಡವನ್ನೇ ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ. ಬೇಕಾದರೆ, ಇಂಥವರೆಲ್ಲರೂ ತಕ್ಕಷ್ಟು ಕನ್ನಡವನ್ನು ಕಲಿಯಲು ಸಾಕಾದಷ್ಟು ಅವಕಾಶ ಕೊಟ್ಟು ೧೯೩೫ನೆಯ ಇಸವಿಯಿಂದ ಕನ್ನಡವನ್ನು ನಿರ್ಬಂಧವಾಗಿ ಎಲ್ಲರೂ ಓದಬೇಕು ಎಂದು ವಿಧಿಸಬಹುದು. ಇದರಿಂದ ನಮ್ಮ ದೇಶದ ತಮಿಳರೂ ತೆಲುಗರೂ ತಮ್ಮ ಮಾತನ್ನೇನೂ ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ತಮ್ಮ ಮಾತಿನಮೇಲೆ ಅಷ್ಟು ಮಮತೆ ಇದ್ದರೆ ಮನೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಓದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಸಾಲದಿದ್ದರೆ ತಮಿಳು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವನ್ನೋ ಆಂಧ್ರ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವನ್ನೋ ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾರೆ ! ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಇವರ ಭಾಷೆಗಳನ್ನು ಐಚ್ಛಿಕವಾಗಿಡೋಣ; ಅಂಥ ಆಸಕ್ತಿ ಇರುವವರು ಅವುಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಪಂಡಿತರಾಗಲಿ ! ಭಾಷಾವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಹೊಸ ಹೊಸ ವಿದ್ಯಾಪೀಠಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತಿರುವಾಗ ನಮ್ಮ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯ ಕೊಡದಿದ್ದರೆ ಅಸ್ವಾಭಾವಿಕವೂ ದೇಶ ಕಾಲ ವಿರುದ್ದವೂ ಆಗುತ್ತದೆ. ಕಳೆ ಕೀಳದಿದ್ದರೆ ಪೈರು ಹೇಗೆ ಬೆಳೆದೀತು? ೨೮-೧೯೨೫.

</section>

ಹಿಂದಿನ ಸಂಚಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಮೈಸುರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಪ್ರಾಸಾದದ ಹೊಸಲಿನ ಮೇಲೆ ನಿಲ್ಲಿಸಿದ್ದ ಕನ್ನಡವನ್ನು ಒಳಕ್ಕೆ ಕರೆದಂದು ಅದಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾದ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಗೌರವಿಸಬೇಕೆಂದು ಗೋಳಾಡಿದೆವಷ್ಟೆ. ಈಚೆಗೆ ನಡೆದ ಸೆನೆಟ್ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಒಳಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಕೂರಿಸಬೇಕೆಂದು ತೀರ್ಮಾನವಾಯಿತು. ಅದಕ್ಕೆ ಸಿಂಹಾಸನ ದೊರೆಯದಿದ್ದರೂ ಕೂರ್ಚಾಸನವಾದರೂ ದೊರೆಯಿತು. ಆ ತೀರ್ಮಾನದ ಪ್ರಕಾರ ಇಂಟರ್ ಮೀಡಿಯೆಟ್ ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ಕನ್ನಡ ಭಾಷಾ ಸಾಹಿತ್ಯಗಳ ವ್ಯಾಸಂಗವೂ ಅವಶ್ಯಕವೆಂದೂ, ಬಿ.ಎ. ಮುಂತಾದ ಮಿಕ್ಕ ಎಲ್ಲಾ ಮೇಲ್ತರಗತಿಯ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಿಗೂ ಕನ್ನಡ ಪಠ್ಯಪುಸ್ತಕಗಳ ವ್ಯಾಸಂಗದ ಮೇಲೆ ಉಪನ್ಯಾಸ ಲೇಖನಗಳು ಇರತಕ್ಕದ್ದೆಂದೂ ನಿಶ್ಚಿತವಾಯಿತು. ಆರ್ಯದ್ರಾವಿಡ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳಿಗಿಂತ ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ ಬೇರೆಯಾದ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯುಳ್ಳ ಮಹಮ್ಮದೀಯ ಪ್ರಜೆಗಳ ಅನುಕೂಲಕ್ಕಾಗಿ ಉರ್ದುವು ಇರಬಹುದೆಂದೂ ಒಪ್ಪಲಾಯಿತು. ಹೊಸಲಿನ ಮೇಲೆ ನಿಲ್ಲಿಸಿದ್ದನ್ನು ಹೊರಕ್ಕೆ ತಳ್ಳಿ ಉಪವಾಸ ಕೆಡವಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ನಿರ್ನಾಮ ಮಾಡುವ ಹೆದರಿಕೆ ಇಲ್ಲದೆ ಇಷ್ಟರಮಟ್ಟಿಗೆ ಆಯಿತಲ್ಲಾ ಎಂಬುದಿಷ್ಟೇ ಸಂತೋಷ. “ಜೀವನ್ ಭದ್ರಾಣಿ ಪಶ್ಯತಿ! ” ೨೫-೧೯೨೩.

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ಸರಸ್ವತಿಯ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಕಳವು</h2>

ಕರ್ನಾಟಕ ಕಲಾಪ್ರಾಸಾದದ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದ್ದ ಕಲಶಗಳಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡದೊಡ್ಡ ಎರಡು ಸುವರ್ಣ ಕಲಶಗಳು ಬಿದ್ದುಹೋದುವು! ಕಾಲನು ಸರಸ್ವತಿಯ ಕಂಠಾಭರಣದಿಂದ ಎರಡು ಅಮೂಲ್ಯವಾದ ರತ್ನಗಳನ್ನು ಕಳವು ಮಾಡಿಬಿಟ್ಟನು. ಒಂದು ದೃಶ್ಯ ಜಗತ್ತನ್ನೂ ಮತ್ತೊಂದು ಶ್ರವ್ಯ ಜಗತ್ತನ್ನೂ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದದ್ದರಿಂದ, ಈಗ ಕಲಾ ಪ್ರಪಂಚವೇ ಕಣ್ಣು ಕಿವಿಗಳಿಲ್ಲದಂತಾಗಿ ಶೂನ್ಯವೆನಿಸುತ್ತಿದೆ. ಈ ವರ್ಷದ ಗೋಕುಲಾಷ್ಟಮಿಯಲ್ಲಿ ಜೀವವಿರಲಿಲ್ಲ; ಕೃಷ್ಣನ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಕಳೆಯಿರಲಿಲ್ಲ; ಅವನ ಮುರುಳಿಯು ಮೌನವನ್ನವಲಂಬಿಸಿತು. ವಿನಾಯಕನನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ಅಳುತ್ತಿರುವ ವಿದೂಷಕನ ಜ್ಞಾಪಕ ಬರುತ್ತಿತ್ತು. ಅವನಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿ ಹುಟ್ಟಲಿಲ್ಲ; ಭಕ್ತಿ ಹುಟ್ಟಲಿಲ್ಲ. ಈ ಸಲದ ನವರಾತ್ರಿಯೂ ಹಾಗೆಯೇ- ಶಾರದೆಯ ವೀಣಾನಾದವು ನಿಂತು ಹೋಯಿತು. ರತ್ನಾವಳಿಯಿಂದ ರಂಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ ದೃಶ್ಯಪ್ರಪಂಚವು ಅದೃಶ್ಯವಾಯಿತು !

ಇದುವರೆಗೆ ಮೈಸೂರು ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಚಾತುರ್ಮಾಸವು ಸಂಗೀತೋದ್ಯಾನಕ್ಕೆ ವಸಂತ ಋತುವಿನಂತಿರುತ್ತಿತ್ತು. ಗೋಕುಲಾಷ್ಟಮಿಯು ಆರಂಭವಾಯಿತೆಂದರೆ ಶೇಷಣ್ಣನವರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತದ ಸಮಾರಾಧನೆಗೆ ಆರಂಭ. ಆ ಸಮಾರಾಧನ ಪರಂಪರೆಗೆ ಆಹ್ವಾನವಿಲ್ಲದೆ ಹೋಗುವುದು ಸಾರ್ವತ್ರಿಕವಾದ ಶಿಷ್ಟ ಸಂಪ್ರದಾಯ. “ಹಣ್ಣಿಲ್ಲ ಕಾಯಿಲ್ಲ, ಬಾ ನನ್ನ ಗುಡಿಗೆ; ತೀರ್ಥವಿಲ್ಲ ಪ್ರಸಾದವಿಲ್ಲ ಹೋಗು ನಿನ್ನ ಮನೆಗೆ” ಎಂದು ಭಕ್ತಾದಿಗಳಿಗೆ ದೇವರು ಹೇಳುತ್ತಾನಂತೆ. ಶೇಷಣ್ಣನವರಿಗೆ ದೇವರ ಈ ಸಂಕುಚಿತ ಸ್ವಭಾವವಿರಲಿಲ್ಲ. ಕೈಬೀಸಿಕೊಂಡು ತಮ್ಮ ಮಂದಿರಕ್ಕೆ ಬರುವವರಿಗೆ ಅವರು ಅದೆಂತಹ ಪ್ರಸಾದವನ್ನು ವಿನಿಯೋಗ ಮಾಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು ! ಅದರ ಮಾಧುರ್ಯವನ್ನು ಸವಿದು ಮೈಸೂರಿನಲ್ಲಿ ಅನೇಕರು ರಸಜ್ಞರಾದರು. ಸಂಗೀತವನ್ನು ಕೇಳಬೇಕೆಂದು ಯಾರಾದರೂ ಅವರ ಮನೆಗೆ ಹೋದರೆಂದರೆ ಶೇಷಣ್ಣನವರು ಹಿಡಿದಿದ್ದ ಕೆಲಸವನ್ನಾದರೂ ಬಿಟ್ಟು ಅವರನ್ನು ತೃಪ್ತಿಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಮಂಡಲಿಗಂತೂ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಂಗೀತ ಶಾಖೆಯನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸಿದ್ದರೂ ಅದು ಶೇಷಣ್ಣನವರ ಮಂದಿರದಷ್ಟು ಶಿಕ್ಷಣದಾಯಕವಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ವಿನಾಯಕನ ಹಬ್ಬ ಬಂದಿತೆಂದರೆ ಅವರನ್ನು ಕರೆಯದಿದ್ದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಮಂಡಲಿ ಯಾವುದು? ಎಲ್ಲಿಗೇ ಆಗಲಿ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಒಪ್ಪಿ ಬಂದು ಅವರು ಆನಂದವನ್ನು ಸೂಸದಿದ್ದ ಸ್ಥಳವಾವುದು? ನವರಾತ್ರಿ ಬಂದಿತೆಂದರೆ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ವಿದ್ವತ್ತನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ನಾನಾದೇಶದ ಸಂಗೀತಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು, ಕಲಾಭಿಜ್ಞರು, ಶೇಷಣ್ಣನವರ ಮಂದಿರದಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ತಮ್ಮ ಕಾಣಿಕೆಯನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಇದರ ಒರೆಯ ಮೇಲೆ ಅವರವರ ಬಣ್ಣವು ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತಿದ್ದದ್ದರಿಂದ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ ತಮ್ಮ ಕೌಶಲ್ಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳ ಉತ್ತಮೋತ್ತಮವಾದ ಭಾಗದಿಂದ ಒಂದೊಂದು ತುಂಡನ್ನು ಅಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಪಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಶೇಷಣ್ಣನವರ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ಈ ಸಮರ್ಪಣೆಯ ಪ್ರಸಾದವು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ದೊರೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಇದು ಮೈಸೂರಿನವರಿಗೆ ಏನು ಕೊಟ್ಟರೂ ಮತ್ತೊಂದು ಕಡೆ ಲಭ್ಯವಾಗದ ಅಮೂಲ್ಯವಸ್ತು. ಅವರ ಈ ವಿಧವಾದ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದಲೂ ಔದಾರ್ಯದಿಂದಲೂ ಮೈಸೂರಿನ ಪ್ರಜೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಜಾತಿಯ ಜಿಪುಣತೆಯೂ ಧೋರಣೆಯೂ ಬಂದುವು. ಸಂಗೀತವೆಂದರೆ ಎಷ್ಟು ಆಸೆಯೊ, ಅಷ್ಟು ಅಲಕ್ಷ್ಯ; ಶೇಷಣ್ಣನವರೆಂದರೆ ಎಷ್ಟು ಗೌರವವೋ ಅಷ್ಟು ಅನಾದರ- ಹೀಗಾಯಿತು. ಪರಸ್ಥಳದವರು ಬಂದರೆ ಮೈಸೂರಿನ ಸಭಾಸದರ ಮುಂದೆ ಘನವಾದ ಕಛೇರಿ ನಡೆಸಿ ಮೆಚ್ಚಿಸುವುದು ಕಷ್ಟವಾಯಿತು. ನಮ್ಮವರ ಸಂಗೀತವನ್ನು ದುಡ್ಡು ಕೊಟ್ಟು ಕೇಳಬೇಕೆಂಬ ಸಂಸ್ಕಾರವು ಹುಟ್ಟದೆ ಹೋಯಿತು.

ಕರ್ನಾಟಕ ನಾಟಕರಂಗವು ಇನ್ನೂ ಅನಾಗರಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಬಂದವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಒಂದನ್ನೊಂದಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿ ನೋಡುತ್ತ ಹೋದರೆ ಹಾಗೆ ತಾನೆ! ಆದರೆ ಮೈಸೂರಿನವರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಮದಕರಿಯ ನಾಟಕವೆಂದರೆ “ವರದಾಚಾರೀ ನಾಟಕ” ವೆಂದು ಸಿದ್ಧವಾಗಿ ಹೋಗಿತ್ತು. ನಿಜವಾಗಿಯೂ ನೋಡಿದರೆ, ವರದಾಚಾರ್ಯರು ಅಪರಿಮಿತವಾದ ಸಮಬಲದಿಂದ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಒದಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರಬಹುದಾದ ರಂಗಪರಿಕರಗಳನ್ನು ಹೊರತು ಮಿಕ್ಕ ಕಲಾಕೌಶಲ; ಚಮತ್ಕಾರಗಳೆಲ್ಲದರಿಂದಲೂ ರಂಗವನ್ನು ವಿಭೂಷಿಸಿದ್ದರು. ನಾಟಕ ರಂಗವು ಇಷ್ಟು ಉತ್ತಮ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಬಂದದ್ದಕ್ಕೂ, ಅಭಿನಯದ ಮಟ್ಟವು ಇಷ್ಟು ಎತ್ತರವಾದದ್ದಕ್ಕೂ ನಾಟಕದ ಹಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಈ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ವಿಶೇಷವು ಬರುವುದಕ್ಕೂ ಎಷ್ಟು ಮಟ್ಟಿಗೆ ಅವರ ಅಭಿರುಚಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳು ಕಾರಣವೆಂಬುದನ್ನು ಈಗ ಸುಮಾರು ಮುವ್ವತ್ತು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಮೈಸೂರಿನಲ್ಲಿ ನಾಟಕವನ್ನು ನೊಡುತ್ತಿರುವವರು ಬಲ್ಲರು. ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ಮುಂತಾದ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಸೊಗಸಾದ ಹೊಸದೊಂದು ರೂಪಕವು ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಬರುವುದು ಆರಂಭವಾಯಿತೆಂದರೆ ಅದು ಒಂದೇ ನೂರಾರು ಸಲ ನಡೆಯುವುದುಂಟು. ಹೀಗೆ ನೂರಾರು ಸಲವಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಹತ್ತಾರು ಸಲವಾದರೂ ಒಂದೇ ನಾಟಕವನ್ನು ಪರದರ್ಶಿಸುವ ಅವಶ್ಯಕತೆಯೂ ವರದಾಚಾರ್ಯರ ಯಾಜಮಾನ್ಯದಲ್ಲಿಯೇ ಆರಂಭವಾದದ್ದು. ಅವರ ಪ್ರಹ್ಲಾದ ಚರಿತ್ರೆಯು ಈ ಗೌರವವನ್ನು ಪಡೆದದ್ದು ಅನೇಕರಿಗೆ ಇನ್ನೂ ಜ್ಞಾಪಕವಿದೆ. ಜನಗಳಿಗೆ ಆಗ ಅದೊಂದು ಹುಚ್ಚು ಹಿಡಿದು ಹೋಗಿತ್ತು. ಆ ನಾಟಕವನ್ನು ನೊಡದವರೂ ಅದರ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಅರಿಯದವರೂ ಅಪ್ರಯೋಜಕರೆನ್ನಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು.

ಶೇಷಣ್ಣನವರೂ ವರದಾಚಾರ್ಯರೂ ಅವರವರ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕವನ ಮಾಡುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಸ್ವರ್ಗ ಗಮನದಿಂದ ಸಂಗೀತ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೂ ನಾಟ್ಯಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೂ ನಷ್ಟವಾದಂತೆ ಕ್ನಡನ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೂ ನಷ್ಟ ಸಂಭವಿಸಿದೆ.

ಕಲ್ಪವೃಕ್ಷಗಳು ಇರುವವರೆಗೂ ಫಲಬಿಟ್ಟು ಬಿದ್ದುಹೋದುವು. ಆದರೆ ಅವುಗಳ ಬುಡದಲ್ಲಿ ಮೊಳಕೆಗಳು ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿವೆ. ಅವುಗಳ ಯೋಗಕ್ಷೇಮವನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತ ಅವು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಬರುವಂತೆ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಕೊಟ್ಟು ಋಣಮುಕ್ತರಾಗುವುದು ಕನ್ನಡಿಗರ - ಮೈಸೂರಿನವರ- ಧರ್ಮ.

ಈ ಸಲದ ವಸ್ತು ಕೋಶದ ತುಂಬ ಬರಿಯ ಚರಮವಾಕ್ಯಗಳೇ ಆದುವು. ಚರಮವಾಕ್ಯಗಳಾದರೂ, ಮೇಲೆ ಕಂಡಂಥ ಮಹನೀಯರ ಸ್ಮರಣೆಯು ಶುಭರಕವೆಂದೇ ನಮ್ಮ ಭಾವನೆ. ಅವರ ಹಾಗೆ ಬಾಳಿ ಸತ್ತವರ ಸಾವು ಒಂದು ಸಾವೇ? ಅವರು ಸ್ವರ್ಗಸ್ಥರಾಗಿದ್ದರೂ ಕೀರ್ತಿಶೇಷರಾಗಿ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತಾರೆ. ಅಚ್ಚಕಸ್ತೂರಿಯೂ ಪಚ್ಚಕರ್ಪೂರವೂ ಕರಗಿಹೋದರೆ ಅದೃಶ್ಯವಾಗುವುವೇ ಹೊರತು ನಷ್ಟವಾಗಿ ಹೋದಂತಾಯಿತೇ? ೨೭-೧೯೨೬

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ಅರ್ಧನಾರೀಶ್ವರ ಚಿತ್ರ</h2>

ಈ ಚಿತ್ರವನ್ನು ನೋಡಿದ ಕೂಡಲೆ ಕಾಳಿದಾಸನ ಒಂದೆರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಜ್ಞಾಪಕಕ್ಕೆ ಬಂದುವು . ಇವು ಪರಶಿವನ ಸ್ವಭಾವ ವರ್ಣನೆಯೂ ಹೌದು, ಕಾಳಿದಾಸನ ಗುಣವರ್ಣನೆಯೂ ಹೌದು. ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ- ಸಂಸ್ಕೃತ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ- ಇಂಥ ಮನೋಹರವಾದ ವಚನಗಳು ಅಪೂರ್ವ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವುಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸುವೆವು.

ಕಾಳಿದಾಸನ ನಾಟಕಗಳ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಬರುವ ಮಂಗಳ ಶ್ಲೋಕಗಳೆಲ್ಲ ಈಶ್ವರಸ್ತುತಿ ರೂಪವಾಗಿದೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ

ಏಕೈಶ್ಚರ್ಯೇ ಸ್ಥಿತೋಪಿ ಪ್ರಣತಬಹುಫಲೇ ಯಸ್ಸ್ವಯಂ ಕೃತ್ತಿವಾಸಾಃ

ಕಾಂತಾಸಮ್ಮಿಶ್ರದೇಹೋಪ್ಯವಿಷಯಮನಸಾಂ ಯಃ ಪುರಸ್ತಾದ್ ಯತೀನಾಂ l

ಅಷ್ಮಾಭಿರ್ಯಸ್ಯ ಕೃತ್ಸ್ನಂ ಜಗದಪಿ ತನುಭಿರ್ಬಿಭ್ರತೋ ನಾಬಿಮಾನಃ

ಸನ್ಮಾರ್ಗಾಲೋಕನಾಯ ವ್ಯಪನಯತು ಸ ವಸ್ತಾಮಸೀಂ ವೃತ್ತಿಮೀಶಃ ll

ಎಂಬುದು ಒಂದು. ಇದರಲ್ಲಿ ಎರಡನೆಯ ಪಾದವು ಅರ್ಧನಾರಿಶ್ವರನ ವರ್ಣನೆಯಾಗಿದೆ. ಕಾಂತೆಯನ್ನು ತನ್ನ ದೇಹದಲ್ಲಿಯೇ ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರೂ ಶಿವನು ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಮನಸ್ಸು ಕೊಡದೆ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುವ ಸಂಯಮಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಗ್ರಗಣ್ಯನಾಗಿ ಆರ್ಯ ದರ್ಮಾನುಯಾಯಿಗಳಿಗೆ ಉಚ್ಛಾದರ್ಶನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಈ ವಿಧವಾದ ಸಂಯಮವನ್ನೇ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣನು ಸಂಗರಾಹಿತ್ಯ, ನಿಷ್ಕಾಮಕರ್ಮ, ಎಂದು ಭಗವದ್ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಬೋಧಿಸಿರುವುದು. ತಾಮಸೀವೃತ್ತಿಯು ಹೋಗಿ ಜ್ಞಾನದಾಯಕವಾದ ಸತ್ವಗುಣವು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಾಗಬೇಕಾದರೆ ವಿಷಯ ದಾಸತ್ವವು ಹೋಗಬೇಕು. ವಿಷಯ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಔದಾಸೀನ್ಯದಿಂದಿರಬಲ್ಲ ಸಂಯಮವಿರಬೇಕು. ಇದು

ಶಬ್ದಾದೀನ್ ವಿಷಯಾನ್ ಭೋಕ್ತುಂ ಚರಿತುಂ ದುಶ್ಚರಂ ತಪಃ l

ಪರ್ಯಾಪ್ತೋಸಿ ಪ್ರಜಾ ಪಾತುಂ ಔದಾಸೀನ್ಯೇನ ವರ್ತಿತುಂ ll

ಎಂದು ರಘುವಂಶದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿರುವಂತೆ ದೇವಾದಿ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಸಾಧ್ಯ. ಆದರೂ ಮನುಷ್ಯನು ಪಶುಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಮನುಷ್ಯನಾಗಿ, ನರಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿ, ದಿವ್ಯಗುಣಕ್ಕೆ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಬೇಕಾದರೆ ಸಂಯಮದಿಂದಲೇ. ಎಷ್ಟೆಷ್ಟು ಮಟ್ಟಿಗೆ ಸಂಯಮವನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸಿದರೆ ಅಷ್ಟಷ್ಟು ಮಟ್ಟಿಗೆ ಮನುಷ್ಯನು ದೇವರಾಗುವನು.

ಅರ್ಧನಾರೀಶ್ವರ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಬಲಗಡೆ ಕಂಠಾಭರಣವಾಗಿಯೂ ನಾಗಮುರಿಗೆಯಾಗಿಯೂ ಸರ್ಪಗಳು ಇವೆಯಷ್ಟೆ. ಇವು ಹೆಡೆಬಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಸ್ತ್ರೀಭಾಗದಿಂದ ವಿಮುಖವಾಗಿರುವುದನ್ನೂ ಕಂಕಣ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನಾಗಾಭರಣಗಳು ಇಲ್ಲದಿರುವುದನ್ನೂ ನೊಡಿದರೆ

ಹಿತ್ವಾ ತಸ್ಮಿನ್ ಭುಜಗವಲಯಂ ಶಂಭುನಾ ದತ್ತಹಸ್ತಾ

ಕ್ರೀಡಾಶೈಲೇ ಯದಿ ಚ ವಿಚರೇತ್ ಪಾದಚಾರೇಣ ಗೌರೀ l

ಭಂಗೀಭಕ್ತ್ಯಾ ವಿರಚಿತವಪುಃ ಸ್ತಂಬಿತಾಂತರ್ಜಲೌಘಃ

ಸೋಪಾನತ್ವಂ ಕುರು ಮಣಿತಟಾರೋಹಣಾಯಾಗ್ರಯಾಯೀ ll

ಎಂಬ ಮೇಘಸಂದೇಶದ ಶ್ಲೋಕವು ಜ್ಞಾಪಕಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಶ್ಮಶಾನವಾಸಿಯಾದ ಶಿವನೂ ಪಂಚಾಗ್ನಿ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದ ಪಾರ್ವತಿಯೂ ಈಗ ಪೂರ್ವಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹಿಮಾಲಯದಲ್ಲಿ ಬೆಳ್ಳಿಯ ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲೆ ತಂಪಾಗಿದ್ದುಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಶಿವನು ಶಂಕರನ ಸೌಮ್ಯರೂಪವನ್ನು ಧಾರಣೆ ಮಾಡಿ ಕುಸುಮ ಕೋಮಲೆಯಾದ “ಗೌರಿ”ಯ ಕೈ ಹಿಡಿದು ಆಯಾಸವಾಗದಂತೆ ಅವಳನ್ನು ಹೆಜ್ಜೆ ಇಡಿಸುತ್ತಾ ಕ್ರೀಡಾ ಶೈಲದಲ್ಲಿ ಸಂಚಾರ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಗೌರಿಯು ಬಹುಭೀರು. ಅವಳು ಅಂಜಿಕೊಂಡಾಳೆಂದು ಶಿವನು ಎಷ್ಟೋ ಪ್ರೇಮದಿಂದ ತನ್ನ ನಾಗಕಂಕಣಗಳನ್ನು ತೆಗೆದು ಹಾಕಿ ಅವಳಿಗೆ ಕರಾವಲಂಬನವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಸಂತೋಷದಿಂದ ತಿರುಗಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಮೃದುವಾದ ಆಕಾರ ರೂಪ ಭಾವಾದಿಗಳಿಗೆ ತಕ್ಕ ಸನ್ನಿವೇಶ. ಗೌರಿಯು ಸುಲಭವಾಗಿ ಹತ್ತುವುದಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲವಾಗುವಂತೆ ಮೇಘವು ಅವರ ಮುಂದೆ ಘನೀಭೂತವಾಗಿ ಮೆಟ್ಟಿಲು ಮೆಟ್ಟಿಲಾಗಿ ನಿಂತು ಜಗತ್ಪಿತೃಗಳ ಪಾದಧೂಳಿಯಿಂದ ಪುನೀತವಾಗಬೇಕೆಂದು ಯಕ್ಷನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶುಭ್ರವಾದ ಹಿಮಾಲಯದ ಮೇಲೆ ರಜತಾದ್ರಿ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ’ಗೌರಿ’ಯನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಾ ಮಂಜಿನ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳನ್ನು ಹತ್ತುತ್ತಿರುವ ಜ್ಯೋತಿರ್ಮಯನಾದ ಶಂಕರನನ್ನು ನೊಡಿ ! ರಸಿಕನಾದ ಕಾಳಿದಾಸನು ವಿರಹಿಯಾದ ಯಕ್ಷನೊಡನೆ ನಮಗೆ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿ ಅವನ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಗೌರೀಶಂಕರರ ನಿರಾತಂಕವಾದ ಪ್ರೇಮ ಸಂಸಾರದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮನ್ನು ಅತಿಥಿಗಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿರುವನು. ಆ ಸನ್ನಿವೇಶವು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಿತವಾದ ಕೂಡಲೆ ಆತ್ಮವು ಸ್ನಿಗ್ಧವೂ ಶೀತಲವೂ ಶಾಂತವೂ ಆಗುವುದು. ೨೮-೧೯೨೬

ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ರಜತಮಹೋತ್ಸವ

ಈಗ ಕೆಲವು ದಿವಸಗಳಿಂದ ಕನ್ನಡಿಗರ ಕಿವಿ ಕಣ್ಣು ಮನಗಳಲ್ಲಿ ತಾನೇ ತಾನಾಗಿ ತುಂಬಿಕೊಂಡಿರುವುದು, ಶ್ರೀಮನ್ನಾಲ್ವಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜವೊಡೆಯರ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ರಜತಮಹೋತ್ಸವ. ಕನ್ನಡಿಗರ ಪುಣ್ಯೋದಯದಿಂದ ಮ್ಯಸೂರು ದೇಶದಲ್ಲಿ ಬಹುಕಾಲಕ್ಕೆ ಲಭ್ಯವಾದ ಈ ಮಹೋತ್ಸವದಲ್ಲಿ ಉತ್ಸಾಹ ಪಡದವರಿಲ್ಲ; ಸಂಭ್ರಮ ಸಡಗರ ಪಡದವರಿಲ್ಲ; ಆನಂದ ಪಡದವರಿಲ್ಲ; ಭರತಖಂಡದ ಯಾವ ಪತ್ರಿಕೆಯನ್ನೇ ನೋಡಲಿ ಅದರ ವರ್ಣನೆ ! ಉತ್ಸವವು ಕಳೆದು ಒಂದು ತಿಂಗಳಾದರೂ ವರ್ಣನೆಗಳೂ ಪ್ರಶಂಸೆಗಳೂ ಇನ್ನೂ ಬರುತ್ತಲೇ ಇವೆ- ಸೊಗಸಾದ ಸಂಗೀತದ ಕಛೇರಿ ನಿಂತಮೇಲೂ ಬಹಳ ಹೊತ್ತು ಕಿವಿ ಮನ ಹೃದಯಗಳಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ, ಆದರೆ ಮಧುರತರವಾಗಿ, ನಾದಗೊಡುತ್ತಿರುವ ಗಾನದಂತೆ.

ಈಗ್ಗೆ ನಲವತ್ತನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ಕೆಳಗೆ ಶ್ರಿಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರು ಜನ್ಮಿಸಿದಾಗ ಅವರೊಡನೆಯೇ ಹೊಸಗನ್ನಡದ ಕಲಾಸಾಹಿತ್ಯಾದಿಗಳು ಹುಟ್ಟಿದುವೆಂದೂ, ಅವರು ವರ್ಧಿಸುತ್ತ ಬಂದ ಹಾಗೆಲ್ಲಾ ವರ್ಧಿಸುತ್ತ ಬಂದುವೆಂದೂ ಹೇಳಬಹುದು. ಅವರು ರಾಜ್ಯಸೂತ್ರವನ್ನು ಧರಿಸಿದಾಗಿನಿಂದಂತೂ ಅದು ಇನ್ನೂ ಸ್ಪಷ್ಟತರವಾಗಿ ಗೋಚರವಾಗುತ್ತ ಬಂದಿದೆ. “ನವೇ ತಸ್ಮಿನ್ ಮಹೀಪಾಲೇ ಸರ್ವಂ ನವಮಿವಾ ಭವತ್” ಎಂದು ಶ್ರೀರಾಮನ ಮುತ್ತಾತನ ವಿಚಾರವಾಗಿ ಕಾಳಿದಾಸನು ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದನ್ನು ಸುಮಾರು ೧೫೦೦ ವರ್ಷಗಳ ಮೇಲೆ ನಮ್ಮ ಪ್ರಭುಗಳ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡಿಗರು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಂಡಂತಾಯಿತು. ಒಂದೇ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಹೇಳಬೇಕೆಂದರೆ, ಹೊಸಗನ್ನಡ ಜಗತ್ತಿಗೆ ಶ್ರೀ ಮುಮ್ಮಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ವೊಡೆಯರವರ ಆಳಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಉಷಃಕಾಲ ತೋರಿ, ಶ್ರೀ ಮಚ್ಛಾಮರಾಜ ವೊಡೆಯರವರ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಅರುಣೋದಯವಾಗಿ, ಶ್ರೀ ಮನ್ನಾಲ್ವಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜವೊಡೆಯರವರ ಉದಯದೊಡನೆ ಸೂರ್ಯೋದಯವಾಯಿತೆಂದು ಹೇಳಬಹುದು. ಈ ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಅಂದಚಂದಗಳು ಬೆಳಗುತ್ತಿರಲು, ನಾವು ಕಣ್ಣನ್ನು ಪಡೆದು, ಅವುಗಳನ್ನು ನೊಡಿ ನಲಿಯುವವರಾಗಿದ್ದೇವೆ. ನಾವು ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಬರೆಯಬಲ್ಲವರಾಗಿರುವುದೂ, ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಸುಮಾರು ಐವತ್ತು ಲಕ್ಷ ರೂಪಾಯಿಗಳಂತೆ ವೆಚ್ಚಮಾಡಿ, ಶ್ರಿಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರ ಸರ್ಕಾರದವರು ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ವಿದ್ಯಾದಾನದ ಫಲವೆಂಬುದನ್ನು ಕೃತಜ್ಞತೆಯಿಂದ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ತಂದುಕೊಳ್ಳುತ್ತೇವೆ. ಕನ್ನಡದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೇ ಎಂದು ಏರ್ಪಡಿಸಿದ್ದ “ಭಾಷೋಜ್ಜೀವಿನೀ” ಪಾಠಶಾಲೆ , ದಕ್ಷೀಣದೇಶಕ್ಕೆಲ್ಲಾ ಸಂಸ್ಕೃತ ವಿದ್ವಾಂಸರನ್ನು ಸಂಪಾದನೆ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿರುವ “ಸಂಸ್ಕೃತ ಮಹಾಪಾಠಶಾಲೆ”, ಮೈಸೂರಿನ ಭಾಷಾ ಸಾಹಿತ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಮೈಸೂರಿಗೆ ಬೇಕಾದ ಜ್ಞಾನವಿಶೇಷಾದಿಗಳು ಇವುಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲು ಏರ್ಪಟ್ಟ “ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ”, ಪ್ರಜಾಸಾಮಾನ್ಯರ ಅಂಧಕಾರವನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸಿ ಅವರನ್ನು ದೃಷ್ಟರನ್ನೂ ಪುಷ್ಟರನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಸಾವಿರಾರು ಸ್ಕೂಲುಗಳೂ ಇವು “ಕನ್ನಡದ ಕಣ್ಣದು-ಮೈಸೂರು” ಎಂದು ಹೇಳುವ ಹಾಗೆ ಮಾಡಿವೆ. ಶ್ರಿಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರು ಈ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಅಧಿಷ್ಠಾತೃ ದೇವತೆಯಾಗಿ ಸಂಸ್ಥಾನದ ವಿದ್ಯಾರಥದ ಸಾರಥ್ಯವನ್ನು ಕೈಕೊಂಡು ನಡೆಸಲು, ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ಪೂರ್ವ ಪಶ್ಚಿಮ ಜ್ಞಾನಭಾಂಡಾರಗಳೆರಡೂ ದೊರೆತವು. ಕನ್ನಡಿಗರು ಅವುಗಳನ್ನು ಸೂರೆಗೊಂಡರು. ಇವುಗಳೊಡನೆ ಇಂಗ್ಲಿಷಿನ ಪ್ರಾಬಲ್ಯದ ಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ತೇಲಿಹೋಗುತ್ತಿರುವಾಗ, ಮೈಸೂರು ದೇಶದವರೆಲ್ಲರಿಗೂ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಇರಬೇಕಾದ ಮಮತೆಗೆ ಮೇಲ್ಪಂಕ್ತಿ ಹಾಕಿಕೊಟ್ಟಂತೆ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ವಿಶೇಷ ಸಂದರ್ಭ ಬಂದಾಗ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಭಾಷಣಮಾಡುವ ಪದ್ದತಿಯನ್ನು ಆಚರಣೆಗೆ ತಂದರು. ಇದರಿಂದ, ಮೈಸೂರಿನವರಾದರೂ ಕನ್ನಡದ ಶತ್ರುಗಳಾಗಿದ್ದವರ ರೆಕ್ಕೆಪುಕ್ಕಗಳು ಉದುರಿ ಹೋದುವು; ಕನ್ನಡದ ಅಭಿಮಾನಿಗಳಿಗೆ ಚತುರ್ಭುಜವಾಯಿತು. ಇಂಗ್ಲಿಷಿನ ಸಾರವನ್ನು ಸೆಳೆದುಕೊಂಡರೂ ತನ್ನನ್ನು ತಾನು ಮರೆಯಬಾರದೆಂಬುದನ್ನು ಉದಾಹರಣೆಯಿಂದ ಕನ್ನಡಕ್ಕೂ ಕನ್ನಡಿಗರಿಗೂ ಹೇಳಿಕೊಟ್ಟಂತಾಯಿತು.

ಕನ್ನಡವು ಕಣ್ಣುಬಿಟ್ಟಿದ್ದು ಈ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೇ ! ಕಾವ್ಯಮಂಜರೀ ಕಾವ್ಯಕಲಾನಿಧಿಗಳಿಂದ ಹಳಗನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯವು ಹೊರಪಟ್ಟು, ಕರ್ನಾಟಕ ಗ್ರಂಥಮಾಲೆ ಕರ್ಣಾಟಕ ಚಂದ್ರಿಕೆ ಮುಂತಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯವು ಹುಟ್ಟಿದ್ದು ಈ ಪ್ರಭುಗಳ ಕಾಲದಲ್ಲಿ. ಈ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೇ, ವಿದೇಶೀಯರಾದರೂ ವಿಲಕ್ಷಣ ಜ್ಞಾನಶಕ್ತಿ ಸಂಪನ್ನರಾದ ರೈಸ್ ಕಿಟ್ಟಲ್ ಮುಂತಾದ ಮಹನೀಯರು ಕನ್ನಡ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಸೋಪಾನವನ್ನು ಕಟ್ಟಿ ಮೈಸೂರು ದೇಶದ ಪ್ರಾಚೀನ ಚರಿತ್ರೆ ಸಾಹಿತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಆಮೂಲಾಗ್ರವಾಗಿ ಶೋಧಿಸಿ ಕನ್ನಡಿಗರಿಗೆ ಆತ್ಮಗೌರವವನ್ನೂ ಸಮಾನಸ್ಕಂಧರಲ್ಲಿ ಸನ್ಮಾನವನ್ನೂ ತಂದರು. “ಪಂಪ ಭಾರತ” “ಕವಿರಾಜಮಾರ್ಗ” “ಶಬ್ದಾನುಶಾಸನ” ಮುಂತಾದ ಗ್ರಂಥಗಳೂ ಶಾಸನರಾಶಿಗಳೂ ಹೊರಕ್ಕೆ ಬಂದು, ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಗೆ ಮೂಲವಾಗಿ, “ಕವಿಚರಿಗೆ”ಯಂಥ ದೊಡ್ಡ ಗ್ರಂಥಗಳು ಬರುವಂತಾಯಿತು. ಇದರಿಂದ ಕನ್ನಡಕ್ಕೂ ಹೆಮ್ಮೆಪಡಬಹುದಾದಷ್ಟು ವಿಸ್ತಾರವೂ ಘನವೂ ಆದ ಸಾಹಿತ್ಯವಿದೆಯೆಂದು ತಿಳಿದುಬಂದಿತು.

ಹೊಸಗನ್ನಡವು ಬಂದು ಎಷ್ಟೋ ದಿನವಾಗಿದ್ದರೂ, ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಂಸರ್ಗದಿಂದ ಬಂದ ನವೀನಮಾರ್ಗದ ಹೊಸಗನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯವು ವಿಧವಿಧವಾದ ರೂಪನ್ನು ತಾಳಿ ವಿಜೃಂಭಿಸಲಾರಂಭಿಸಿರುವುದೂ ಈ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೇ! ಗದ್ಯವು ಹುಟ್ಟಿ, ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತೀಯ ಕಾವ್ಯ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಅಪರಿಚಿತವಾದ ಸರಳವೂ ಶುದ್ಧವೂ ಹೃದ್ಯವೂ ಆದ ಗದ್ಯವು ಹುಟ್ಟಿ, ಆದರಲ್ಲಿ ಚರಿತ್ರೆ ಜೀವನಚರಿತ್ರೆ ಪ್ರಬಂಧ ವಿಮರ್ಶೆ ಮುಂತಾದ ಗ್ರಂಥಭೇದಗಳು ರೂಪುಗೊಂಡುವು. ಹಳಗನ್ನಡ ಗದ್ಯದ ತೊಡರು ಶೈಲಿ ಹೋಗಿ, ಹೊಸ ವಿಷಯಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಹೊಸ ಶೈಲಿ ಒದಗಿ, ಆರ್ಯಕೀರ್ತಿಯು ಗಂಡುಶೈಲಿಯಿಂದ ಹಿಡಿದು ವೆಂಕಟಾಚಾರ್ಯರ ನವೀನ ಕಾದಂಬರೀಶೈಲಿ, ಪುಟ್ಟಣ್ಣನವರ ಮನೆಮಾತಿನ ಶೈಲಿ, ಶ್ರೀನಿವಾಸರ ಸಣ್ಣ ಕಥೆಯ ಸುಖಶೈಲಿಯವರೆಗೆ ವಿಂಗಡಿಸಲಾರದಷ್ಟು ವಿಧವಿಧವಾದ ಶೈಲಿಗಳು ಬಂದುವು. ಜಲಪಾತಗಳಂತೆಯೂ, ವಿಷ ಝರಿಗಳೆಂತೆಯೂ, ಕೆರೆ ಕಟ್ಟೆ ಕಾಲುವೆಗಳಂತೆಯೂ, ವಿದ್ಯುದ್ವಾಹಿನಿಗಳಂತೆಯೂ ನಾನಾ ವಿಧವಾದ ಗುಣ ಪ್ರಯೋಜನಗಳುಳ್ಳ ಪತ್ರಿಕಾಕಾರ್ಯವು ಜನ್ಮವೆತ್ತಿ ಬೆಳೆಯಿತು. ಕನ್ನಡದೇಶದ ಪತ್ರಿಕಾಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಪಿತಾಮಹರೆನ್ನಬಹುದಾದ ಮll ವೆಂಕಟಕೃಷ್ಣಯ್ಯನವರು ಕನ್ನಡ ಮಾಸಪತ್ರಿಕೆಗಳಿಗೆ ಮೂಲವಾದ “ಹಿತಬೊಧಿನಿ”ಯನ್ನು ಹೊರಡಿಸಿದರು. ಅದು ಸುಮಾರು ಮೂವತ್ತೇಳು ವರ್ಷದ ಹಿಂದಿನ ಮಾತು- ಅಲ್ಲಿಂದೀಚೆಗೆ, ನಂದಿನೀಧೇನುವಿನಿಂದ ಜನಿಸಿದ ಜನಸ್ತೋಮದಂತೆ ಪತ್ರಿಕೆಗಳು ಬಂದುವು, ಬರುತ್ತಿವೆ.

ಗದ್ಯದಂತೆ ಪದ್ಯಕಾವ್ಯ ನಾಟಕಗಳು ಹುಟ್ಟಿದವು. ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಬಸಪ್ಪ ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳ ಶಾಕುಂತಲ ನಾಟಕ ಮೊದಲು ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಸಂಸ್ಕೃತ ಇಂಗ್ಲಿಷು ತೆಲುಗು ಬಂಗಾಳಿ ಮುಂತಾದ ಭಾಷೆಗಳ ನಾಟಕಗಳ ಭಾಷಾಂತರಗಳೂ ವಿದ್ವಾಂಸರೂ ನಟ ಶ್ರೇಷ್ಠರೂ ಸ್ವಂತವಾಗಿ ಅಥವಾ ಆಧಾರದಮೇಲೆ ಬರೆದ ನಾಟಕಗಳೂ, ಇಂಗ್ಲಿಷಿನ ಆಧುನಿಕ ನಾಟಕಗಳ ಮಾದರಿಯ ಮೇಲೆ ಬರೆದ, ನಗುವಿನಿಂದ ಹೊಟ್ಟೆಯೊಡಿಸಿ ಸಂಕಟದಿಂದ ಹೃದಯವನ್ನು ಸೀಳುವ ಮತ್ತು ಅಪೂರ್ವವಾದ ಉಪಜ್ಞತೆಯುಳ್ಳ ಮll ಕೈಲಾಸಂರವರ ನಾಟಕಗಳೂ ಬಂದಿವೆ. ಪದ್ಯದಲ್ಲಿ “ಮಹತ್ವವೂ ಭಾರವತ್ವವೂ” ಉಳ್ಳ ಕಾವ್ಯಗಳು ಹೋದುವು – ಕುಕ್ಕೆ ಮೊರಗಳಲ್ಲಿ ತುಂಬುವ ತಿಂಡಿಗಳೂ ಅದನ್ನು ತಿನ್ನುವ ಉದರವೀರರೂ ಹೋದಂತೆ ಹೋದುವು; ಅಂತರಿಕ್ಷವನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತ ನಿಂತಿದ್ದ ಮಹಾವೃಕ್ಷಗಳು ಹೋದಂತೆ ಹೋದುವು. ಆ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಕಾವ್ಯಗಳು ನಗುತ್ತ ನಲಿಯುತ್ತ ಬಂದುವು:- ತಳತಳನೆ ಹೊಳೆಯುವ ಪುಟ್ಟ ದುಂಡು ತಟ್ಟೆಗಳೂ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ನಾನಾ ಬಣ್ಣಗಳ ರಸವತ್ತಾದ ನಾಜೂಕು ತಿಂಡಿಗಳೂ , ಅವುಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವುದಕ್ಕೆ ರಸಿಕಶಿರೋಮಣಿಗಳೂ ಬಂದಂತೆ ಬಂದುವು. ಹಸುರಾದ ಹುಲ್ಲುಗಾವಲಿನಿಂದಲೂ ಸುತ್ತು ಸುತ್ತಾದ ಸೀಳು ದಾರಿಗಳಿಂದಲೂ, ಕತ್ತರಿಸಿದ ಗಿಡಗಳಿಂದಲೂ ಬಗೆ ಬಗೆಯಾದ ಹೂ ಬಳ್ಳಿಗಳಿಂದಲೂ ಪರಿಶೋಭಿತವಾದ ಉದ್ಯಾನಗಳು ಬಂದಂತೆ ಬಂದುವು. ಗದ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ವೈವಿಧ್ಯ, ಜೀವಕಳೆ, ರಸಿಕತೆ, ಸರಳತೆ, ನವೀನತೆಗಳು ಬಂದುವೋ ಪದ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಹಾಗೆಯೇ, ಇನ್ನೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಅತಿಶಯವಾಗಿಯೇ ಬಂದುವು.

ಇವುಗಳಿಗೆ ಶ್ರೀಮನ್ ಮಹಾರಾಜರವರೂ ಅವರ ಸರ್ಕಾರವೂ, ತಿಳಿದಂತೆಯೂ ತಿಳಿಯದಂತೆಯೂ, ಮುಕ್ತಹಸ್ತದಿಂದ ಉತ್ತೇಜನ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಪ್ರಬುದ್ಧ ಕರ್ನಾಟಕವೂ ಹೀಗೆ ಪಡೆದಿರುವ ಸಹಾಯವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೃತಜ್ಞತೆಯಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಪಡಿಸಲಪೇಕ್ಷಿಸುವೆವು. ಅದರಂತೆ ಪ್ರಬುದ್ಧಕರ್ನಾಟಕದ ಸಂಪಾದಕವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ನಮ್ಮ ಮಿತ್ರರೊಬ್ಬರೂ ತಾವು ಬರೆದ ಒಂದು ಗ್ರಂಥಕ್ಕಾಗಿ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಿಂದ ಸನ್ಮಾನಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

ಶ್ರೀಮನ್ ಮಹಾರಾಜರವರ ರಸಿಕತೆಯಿಂದ ಸೃಷ್ಟವಾದ ಸೌಂದರ್ಯ ಪ್ರಪಂಚವು ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿಯೇ ಮುಗಿದಿಲ್ಲ. ಅದು ಸಾಕ್ಷಾತ್ತಾಗಿ, ಪ್ರಕಾಶವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿರುವುದು ಲಲಿತಕಲಾ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ- ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಸಂಗೀತಾದಿಗಳಲ್ಲಿ. ಈ ಇಪ್ಪತ್ತೈದು ವರ್ಷಗಳೊಳಗೆ ಮೃಸೂರು ನಗರ ಒಂದರಲ್ಲಿಯೇ ಅರಮನೆ ಮೊದಲು ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಕಟ್ಟಿರುವ ನಾನಾ ಸೌಧಗಳೂ ವಿಶಾಲವಾದ ಬೀದಿಗಳೂ ಸುಂದರವಾದ ಉದ್ಯಾನಗಳೂ ನೋಟಕರನ್ನು ಎಲ್ಲಾ ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ಯಾವಾಗಲೂ ಸೆಳೆದು ತರುವಂತಾಗಿದೆ. “ಹೊಸದಾಗಿ ದಾನಮಾಡುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹಿಂದೆ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದನ್ನು ನಡೆಸಿಕೊಂಡು ಬರುವುದು ಶ್ರೇಯಸ್ಸು.” – ಧಾನಾಚ್ಛ್ರೇಯೋನುಪಾಲನಂ – ಎಂಬುದೊಂದು ಪ್ರಾಚೀನವಾದ ಹೇಳಿಕೆಯಿದೆ. (ಶಾಸನಗಳನ್ನು ಹಾಕಿಕೊಟ್ಟವರು ಇದನ್ನು ಬೇಜಾರಿಲ್ಲದೆ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.) ನಮ್ಮದೇಶದಲ್ಲಿ, ಭರತಖಂಡದಲ್ಲಿ ಬಹು ಪ್ರಸಿದ್ಧಗಳಾದ ವಾಸ್ತುರತ್ನಗಳನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಂಡು ಸುಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಇಡಲು ಏರ್ಪಾಡು ಆಗಿದೆ. ಇವುಗಳ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ ಶಾಸನದ ಇಲಾಖೆಯವರು ಇಂಗ್ಲಿಷಿನಲ್ಲಿ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದಾರೆ- ಕನ್ನಡಿಗರು ಕೇಳುವ ಹಾಗಾದರೆ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿಯೂ ಬರೆಯಿಸಬಹುದು. ಮಕ್ಕಳು ಅಳದಿದ್ದರೆ ತಾಯಿಯೂ ಹಾಲು ಕೊಡಳು. ಪ್ರಬುದ್ಧ ಕರ್ಣಾಟಕವು ಈ ಕೊರತೆಯನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಮಟ್ಟಿಗಾದರೂ ಹೋಗಲಾಡಿಸಬೆಕೆಂದು “ಮ್ಯಸೂರು ದೇಶದ ವಾಸ್ತು ಶಿಲ್ಪ”ವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾ ಅದರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನು ಮುಗಿಸಿರುವುದು ಕನ್ನಡಿಗರಿಗೆ ವೇದ್ಯವಾಗಿದೆ. ಚಿತ್ರಕಲೆಯಲ್ಲಿ ರಾಜಾರವಿವರ್ಮರು ಕೊನೆಕೊನೆಗೆ ಬರೆದ ಅನೇಕ ರಾಮಾಯಣ ಭಾರತ ದೃಶ್ಯಗಳು ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರ ಅಪೇಕ್ಷೆಯಂತೆ ಕೈಕೊಂಡವುಗಳೆಂಬುದು ಮೈಸೂರಿನವರಲ್ಲದ ಅನೇಕರಿಗೆ ತಿಳಿಯದ ವಿಷಯ. ಈಗ ಚಿತ್ರ ಕಲಾಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಜಗತ್ಪ್ರಸಿದ್ಧರೂ “ಅಭಿನವಕರ್ಣಾಟಕ ಕಲಾಸಂಪ್ರದಾಯ”ದ ಸ್ಥಾಪಕರೂ ಆಗಿರುವ ಮll ವೆಂಕಟಪ್ಪನವರು ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳವರ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿಯೇ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಪಡೆದವರು. ಕನ್ನಡಿಗರಿಗೆ ಪ್ರಬುದ್ಧ ಕರ್ಣಾಟಕದ ಮೂಲಕ ಅವರ ಪರಿಚಯವನ್ನೂ ಈಗಾಗಲೇ ಸ್ವಲ್ಪ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ. ಶ್ರೀ ಜಗನ್ಮೋಹನ ಚಿತ್ರಶಾಲೆಯ ಸ್ಥಾಪನೆಯೂ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರ ಕಲಾಸಂಪ್ರೀತಿಯಿಂದಲೇ ಉಂಟಾದದ್ದು.

ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಗಳವರ ರಸಿಕತೆಯು ಇವೆಲ್ಲಕ್ಕಿಂತಲೂ ಬಹು ಮನೋಹರವಾದ ರೂಪನ್ನು ತಳೆದಿರುವುದು ಈಗಾಗಲೇ ಭರತಖಂಡದಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ಆನಂದವನ್ನು ಬೀರಿ ಶಾಶ್ವತವಾದ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ತಂದಿರುವ ಗಾನರಚನೆಯಲ್ಲಿ. ನಮ್ಮ ಸಂಗೀತವು ಮಧುರವಾದದ್ದೇನೋ ನಿಜ; ಅದನ್ನು ಪಿಟೀಲು ತಂಬೂರಿ ಮೃದಂಗಗಳೊಡನೆ ಹಾಡುವುದೂ ರೂಢಿ; ಆದರೆ ನಾನಾ ವಾದ್ಯಗಳನ್ನು ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಹದಕ್ಕೆ ತಂದು ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಮೇಳ ಪದ್ಧತಿಯಿಂದ ಅಮೃತವರ್ಷವನ್ನು ಕರೆಯುವಂತೆ ಕಲ್ಪಿಸಿದ್ದು ಒಂದು ಅಪೂರ್ವ ವರಪ್ರಾದಾನ. ಈ ಗಾಯನದವರು ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳ ಕೆಳಗೆ ಮೊದಲು ಸಾರಿ ಹೊರಕ್ಕೆ ಬಂದು, ಸಾಯಂಕಾಲದ ತಂಪಿನಲ್ಲಿ ಸುಂದರವಾದ “ನಿಷಾತ್ ಬಾಗ್”ನಲ್ಲಿ, ವಿದ್ಯುದ್ದೀಪಗಳ ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿ, ಅಮೃತವನ್ನು ಸೂಸುವುದಕ್ಕೆ ಆರಂಭಿಸಲು, ಅದು ವಾಯುಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ನರ್ತಿಸುತ್ತ ನಲಿಯುತ್ತ ಬಂದು, ಅಲ್ಲಿ ಏನೇನೋ ನೋಡುತ್ತಾ ಏನೇನೋ ಯೋಚಿಸುತ್ತ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಜನರನ್ನು ಹೇಗೆ ತಟ್ಟನೆ ಗಂಧರ್ವ ಲೋಕಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಿ ಮೋಹದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿಸಿಬಿಟ್ಟಿತೆಂಬುದು ಅನೇಕರ ಅನುಭವದಲ್ಲಿದೆ. ಒಳ್ಳೆಯ ಕಾರ್ಯವೂ ಒಳ್ಳೆಯ ಗಾನವೂ ಮರ್ತ್ಯಲೋಕದವುಗಳಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವುಗಳನ್ನು ಎಷ್ಟು ಅನುಭವಿಸಿದರೂ ತೃಪ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದನ್ನು ಒಪ್ಪುವುದಾದರೆ ಈ ಹೊಸ ಸಂಗೀತ ಮೇಳನವು ಅಮರಲೋಕದ ಗಾನವೆಂದು ಹೇಳಬಹುದು. ಮಿಠಾಯಿ ಅಂಗಡಿಯಲ್ಲಿ ಸದಾ ಕುಳಿತಿರುವವರಿಗೆ ಸಿಹಿ ಬೇಡವಾಗಬಹುದು. ನೀರಿನಲ್ಲಿಯೇ ಓಡಾಡುತ್ತಿರುವ ಮೀನಿಗೆ ನೀರು ಬೇಕಾಗದಿರಬಹುದು. ಆದರೆ ಈ ಗಾನವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿರುವವರಿಗೆ ತೃಪ್ತಿಯಾಗದು. ಇದರ ಪ್ರಾಬಲ್ಯದಿಂದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಬ್ಯಾಂಡುವಾದ್ಯವೂ ಮಾರ್ಪಟ್ಟು ಬಾರಿಸುವವರಿಗೂ ಕೇಳುವವರಿಗೂ ಮತ್ತಾವುದೂ ರುಚಿಸದಂತಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಗೆ ಸಿನೆಮಾ ಕಂಪೆನಿಗಳೂ ಈ ಜಾತಿಯ ಬ್ಯಾಂಡುಗಳನ್ನೇ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ- ಇದನ್ನು ನೊಡುವುದಕ್ಕೆ ಹೋದರೆ , ಕಾಸಿಗೆ ಕಸ ಕೊಂಡುಕೊಂಡು ಕೊಸರಿಗೆ ಚಿನ್ನ ಸಂಪಾದಿಸಿದಂತೆ ಭಾವನೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಇದನ್ನೆಲ್ಲಾ ಯೋಚಿಸಿ ನೊಡಿದರೆ, ಮೈಸೂರಿನಲ್ಲಿ ‘ಸಂಗೀತ ಸಾಹಿತ್ಯ ಕಲಾವಿಹೀನ’ರೇ ಹುಡುಕಿದರೂ ಸಿಕ್ಕದಂತಾಗಿ ಬಿಡುತ್ತದೆಯೋ ಎನ್ನಿಸುತ್ತದೆ. ‘ರಾಜಾ ರಾಷ್ಟ್ರಸ್ಯ ಕಾರಣಂ’ ‘ಯಥಾ ರಾಜಾ ತಥಾ ಪ್ರಾಜಃ’ ಎಂಬ ಹೇಳಿಕೆಗಳ ತತ್ವವು ಇಲ್ಲಿ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬಂದಿದೆ. ಶ್ರಿಮನ್ ಮಹಾರಾಜರವರ ಧರ್ಮಪರಾಯಣತೆ, ಸದಾಚಾರ, ಪರಿಶುದ್ಧವಾದ ನಡತೆ, ಪಾಪಭೀತಿ, ಪವಿತ್ರವಾದ ಜೀವನಕ್ರಮ, ವಾತ್ಸಲ್ಯ ಇವು ‘ನಾವಿಷ್ಣುಃ ಪೃಥಿವೀಪತಿಃ’ ಎಂದು ಬಂಗಾರದ ಅಕ್ಷರದಲ್ಲಿ ಕೆತ್ತಿ ಬರೆದಿವೆ. ಇಂಥ ಪ್ರಭುಗಳನ್ನು ಪಡೆದಿರುವುದು ಪ್ರಜೆಗಳ ಒಂದು ಅಪೂರ್ವ ಪುಣ್ಯ. ಈ ಪುಣ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಜೆಗಳಾದ ನಮಗೆ ಭಗವಂತನು ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಕರುಣಿಸಲಿ ! ರಜತ ಮಹೋತ್ಸವವಾದಂತೆ ಸ್ವರ್ಣ ಮಹೋತ್ಸವವೂ, ರತ್ನಮಹೋತ್ಸವವೂ ನೆರವೇರುವಂತೆ ಅನುಗ್ರಹಿಸಲಿ ! ಆ ಉತ್ಸವಗಳಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚು ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಭರತಖಂಡವೇ ಭಾಗಿಯಾಗುವಂತೆ ದಯಪಾಲಿಸಲಿ !! ೩೧-೧೯೨೭

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ಸಮುದ್ರದ ನೆಂಟು, ಉಪ್ಪಿಗೆ ಬಡತನ</h2>

ಈಗ ಕೆಲವು ಕಾಲದಿಂದೀಚೆಗೆ ಮಂಗಳೂರು ಪ್ರಾಂತದಿಂದ ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಜೀವಕಳೆ ಹೆಚ್ಚು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬರುತ್ತಿದೆ. ಕನ್ನಡ ಪತ್ರಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಮೊದಲು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬಾಳಿದ “ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣಸೂಕ್ತಿ”ಯು ನಿಂತೇ ಹೋಗಿದ್ದರೂ ಅದರಂತೆಯೇ ಹೆಸರುಗೊಂಡು ನಿಂತು ಹೋಗಿದ್ದ “ಸುವಾಸಿನಿ”ಯು ಪುನರುಜ್ಜೀವಿತವಾಗಿದೆ. ಸುಮಾರು ಆರೇಳು ತಿಂಗಳಿಂದೀಚೆಗೆ “ಉದಯಭಾರತ” “ಕರ್ಣಾಟಕ ಕೇಸರಿ” ಮುಂತಾದ ಮಾಸಪತ್ರಿಕೆಗಳು ಹೊಸದಾಗಿ ಹೊರಟಿವೆ. ಈ ವರ್ಷ ಮಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಸಾಹಿತ್ಯಸಮ್ಮೇಳನದ ಜ್ಞಾಪಕಾರ್ಥವಾಗಿ ಆ ಉತ್ಸವದಲ್ಲಿಯೇ “ಪಂಚಕಜ್ಜಾಯ”ದ ಸಂಚಿಕೆ ಬೇರೆ ಆಗಿದೆ. ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನೊಡಿದಾಗ, ಮನಸ್ಸು ಮಾಡಿದರೆ ಮll ಪಂಜೆ ಮಂಗೇಶರಾಯರಂಥವರ ಗುರುತ್ವದಲ್ಲಿ, ಮll ಮಂ. ಅನಂತರಾವ್ ಮತ್ತು ವಿಠ್ಠಲರಾವ್ ಇಂಥವರ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಮಂಗಳೂರಿನವರೊಬ್ಬರೇ ಎಷ್ಟು ಕೆಲಸ ಮಾಡಬಲ್ಲರೆಂದು ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತದೆ... ಹೀಗೆಂದರೆ, ಇತರ ಪ್ರಾಂತದವರು ಅಲಸರಾಗಿದ್ದಾರೆಂದು ಅರ್ಥವಲ್ಲ. ಉತ್ತರಕರ್ಣಾಟಕರು ಕರ್ಮವೀರರೆಂದು ಯಾವಾಗಲೂ ಹೆಸರು ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ. ಅಲ್ಲಿ “ಜಯಕರ್ಣಾಟಕ”ದ ಜಯಘೋಷದೊಡನೆ ನವೀನ ಗ್ರಂಥಗಳ ಉದ್ಘೋಷವೂ ಹೊಸ ಹೊಸ ಪತ್ರಿಕೆಗಳ ಪ್ರಘೋಷವೂ ಕೇಳಿಬರುತ್ತಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ರಾವ್ ಸಾಹೇಬ್ ಪಿ.ಜಿ.ಹಳಕಟ್ಟಿಯವರ “ನವಕರ್ಣಾಟಕ”ವು ಆಗಲೇ ಎಲ್ಲರ ದೃಷ್ಟಿಗೂ ಗೋಚರವಾಗಿದೆಯೆಂದು ನಂಬಿದ್ದೇನೆ. ಇವಕ್ಕೆ ಕೆಲಸಮಾಡುತ್ತಿರುವವರೆಲ್ಲರೂ ಉತ್ಸಾಹಪೂರ್ಣರಾದ ಸಾಹಿತ್ಯಾಭಿಮಾನಿಗಳು. ಆದರೂ ಕ್ನನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪತ್ರಿಕೆಗಳಿಗೆ “ಭವತಿ ಭಿಕ್ಷಾಂ ದೇಹಿ” ಎಂದು ಜೋಳಿಗೆ ಹಾಕಿಕೊಂಡು ಹೊರಟು, ಹೊತ್ತಿಲ್ಲದೆ ಕಾಲವಿಲ್ಲದೆ ದೀಪಾವಳಿಯನ್ನು ಸಂಕ್ರಾತಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಸಿ, ಊಟದ ಶಾಸ್ತ್ರ ಮಾಡುವುದು ಬೇರೆ ತಪ್ಪಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲ ದೋಸೆಗೂ ತೂತಿರುವ ಹಾಗೆ ಎಲ್ಲ ಕನ್ನಡ ಪತ್ರಿಕೆಗೂ ಕಾಲು ಕುಂಟು. ನಾಲ್ಕಾರು ಜನರು ಹೊಟ್ಟೆಗೆ ಸಾಲದೆ ನಶಿಸಿ ಸಾಯುವುದು ಒಳ್ಲೆಯದೋ? ಒಬ್ಬಿಬ್ಬರು ಹೊಟ್ಟೆತುಂಬ ಊಟಮಾಡಿ ಬೆಳೆದು ಬದುಕುವುದು ಒಳ್ಳೆಯದೋ? ಹೇಗೆ ಹೇಳುವುದು ! ಹಾಗೂ ಉಂಟು ಹೀಗೂ ಉಂಟು. ಊಟ ಕಡಮೆಯಾದರೆ ಅಜೀರ್ಣದ ಭಯವಿಲ್ಲ; ಅಲ್ಲದೆ ಬಡ ಸಂಸಾರದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ಸಾಕುಸಾಲದ ಹಾಗೆ ಊಟಮಾಡುತ್ತಿರುವುದೂ ಉಂಟು; ಮಿಕ್ಕವರೆಲ್ಲರೂ ಪ್ರಾಣ ಒಪ್ಪಿಸಿ ಶಕುನಿಯನ್ನು ಬದುಕಿಸಿಕೊಂಡು ಮಹಾಭಾರತವನ್ನು ಮಾಡಿ ಮುಗಿಸಿದ್ದೂ ಉಂಟು ! ಆದರೂ ಒಂದೊಂದೆ ಕಾಲಿನ ನಾಲ್ಕು ಮಂಚಗಳಿಗಿಂತಲೂ ನಾಲ್ಕು ಕಾಲಿನ ಒಂದು ಮಂಚವೇ ಉತ್ತಮವೆನಿಸುತ್ತಿದೆ. ೩೨-೧೯೨೭

ಮಿ. ಲೂಯಿ ರೈಸ್, ಸಿ.ಐ.ಇ.

ಮಿll ಲೂಯಿ ರೈಸ್ರವರು ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯರಾದರೂ ನಮ್ಮವರು- ನಮ್ಮದೇಶದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವರು. (೧೭-೭-೧೮೩೭). ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆದು ನಾಲ್ಕಾರು ವರ್ಷ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ೧೮೬೦ರಲ್ಲಿ ನಮ್ಮದೇಶಕ್ಕೆ ಬಂದು ಇಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಅರ್ಧಶತಮಾನದವರೆಗೆ ದೇಹವನ್ನು ತೆಯ್ದವರು. ಅವರು ನಮ್ಮ ಸಂಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ಇಲ್ಲಿ ಆಗ ಇನ್ನೂ ಕಾಲೇಜುಗಳಿರಲಿಲ್ಲ. ಬೇಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ, ಇನ್ನೂ ಹುಟ್ಟಿ ಎರಡು ವರ್ಷವಾಗಿದ್ದ ‘ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಹೈಸ್ಕೂಲು’ ಮಾತ್ರ ಇತ್ತು. ಅದಕ್ಕೆ ಅವರು ಹೆಡ್ ಮಾಸ್ಟರಾಗಿ ಬಂದರು. ಆಮೇಲೆ ಕೆಲವು ಕಾಲ ಮೈಸೂರು ಮತ್ತು ಕೊಡಗು ಸೀಮೆಗಳ ಇನ್ಸ್ಪೆಕ್ಟರಾಗಿಯೂ, ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸದ ಇಲಾಖೆಯ ಮುಖ್ಯಾಧಿಕಾರಿಗಳಾಗಿಯೂ, ಹಂಟರ್ ವಿದ್ಯಾಸಮಿತಿಯ (೧೮೮೨) ಕಾರ್ಯುದರ್ಶಿಗಳಾಗಿಯೂ, ಮೈಸೂರು ಸರ್ಕಾರದ ವಿದ್ಯಾಶಾಖೆಯ ಪ್ರಥಮ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯಾಗಿಯೂ ಕೆಲಸಮಾಡಿ ಅನಂತರ ೧೮೮೫ರಲ್ಲಿ ಹೊಸದಾಗಿ ಏರ್ಪಾಟಾದ ಶಾಸನ ಸಂಶೋಧನ ಇಲಾಖೆಯ ಪ್ರಧಾನಾಧಿಕಾರಿ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಕೈಕೊಂಡು ತಮ್ಮ ಎಪ್ಪತ್ತನೆಯ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ (೧೯೦೬) ನಿವೃತ್ತರಾಗುವವರೆಗೂ ಈ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿಯೇ ಇದ್ದರು.

ಶಾಸನದ ಇಲಾಖೆಗೆ ಬರುವುದಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆಯೇ ಶಾಸನ ಸಾಹಿತ್ಯಾದಿ ಸಂಶೋಧನ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ದಕ್ಷರೆಂದು ಅವರು ಹೆಸರು ಪಡೆದಿದ್ದರು. ದೇಶಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಪಾಂಡಿತ್ಯವನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸಿ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಣಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗಲೆಲ್ಲಾ ಆಯಾ ಸ್ಥಳದ ಪುರಾಣ ಚರಿತ್ರೆ ವಿದ್ಯಾಮಾನಗಳನ್ನು ಪರಿಚಯ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಇದರಿಂದ ಅವರ ಸುಪ್ರಸಿದ್ದವಾದ ಮೈಸೂರು ಗೆಜೆಟಯರ್ನ ಎರಡು ಸಂಪುಟಗಳನ್ನು ಬರೆಯುವುದಕ್ಕೆ ಅವರಿಗೆ ಒಳ್ಳೆಯ ಸಾಧನ ಸಂಪತ್ತು ದೊರಕಿತು. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಅವರು ತೋರಿಸಿರುವ ಸಾಮಗ್ರಿಸಂಚಯ, ವಿಷಯ ಪ್ರತಿಪಾದನರೀತಿ ನೈಪುಣ್ಯಾದಿಗಳು ಅತ್ಯಾಶ್ಚರ್ಯಾವಹವಾಗಿವೆ. ಎರಡು ಸಂಪುಟಗಳ ಗಾತ್ರವನ್ನು ನೊಡಿದರೇ ನಮ್ಮಂಥವರು ಎದೆಗುಂದುವ ಹಾಗಿದೆ. ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ಅಂಥ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಹೊಸದಾಗಿ ಬರೆಯಬೇಕಾದರೆ ಅಪೂರ್ವಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಬೇಕು. ಅಂಥ ಮೇಧಾಶಕ್ತಿ , ಲೇಖನ ಶಕ್ತಿ, ಕಾರ್ಯಾಸಕ್ತಿಗಳು ಈಚೆಗೆ ಬಂದ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅಪರೂಪ. ಅಂಥವರಿಗೆ ಸರ್ಕಾರದವರು ಕೊಟ್ಟ ಸಂಬಳವು ಅವರು ಮಾಡಿದ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಅತ್ಯಲ್ಪ; ಇಂಥ ಕೆಲವರ ಅಮೋಘವಾದ ಕಾರ್ಯಕಲಾಪವನ್ನು ನೊಡಿ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯರಲ್ಲಿ ಗೌರವವೂ ಅವರಿಗೆ ನಮ್ಮ ದೇಶೀಯರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಸಂಬಳವನ್ನು ಕೊಡುವ ಸಂಪ್ರದಾಯವೂ ಬಂದಿವೆ. ಇವರೇ ೧೮೮೧ರಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರ ದೇಶದ ಮೊದಲನೆಯ ಖಾನೇಷುಮಾರಿಯ ಲೆಕ್ಕವನ್ನೂ ವರದಿಯನ್ನೂ ಮಾಡಿದವರು. ಹೀಗೆ ಅವರು ಮೈಸೂರಿನವರಿಗೆ ಅನೇಕ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿಗಳೂ ಅಗ್ರಯಾಯಿಗಳೂ ಆಗಿದ್ದರು.

ಅವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನ್ಮಮ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಸಾವಿರಾರು ಶಾಸನಗಳು ದೃಷ್ಟಿಗೂ ಅಚ್ಚಿಗೂ ಬಂದು ಹನ್ನೆರಡು ಸಂಪುಟಗಳಲ್ಲಿ ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯಾ ಕರ್ಣಾಟಿಕಾ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾದುವು. ಮೊಳಕಾಲ್ಮೂರು ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿದ್ದ ಅಶೊಕನ ಶಾಸನಗಳನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿದು ಅಶೋಕನ ಚಕ್ರಾಧಿಪತ್ಯವು ಮೈಸೂರು ಸೀಮೆಯವರೆಗೂ ಹಬ್ಬಿತ್ತೆಂದು ತಿಳಿಯಪಡಿಸಿದವರು ಅವರೇ. ಪಂಪಭಾರತ, ಪಂಪರಾಮಾಯಣ, ಶಬ್ದಾನುಶಾಸನ, ಮುಂತಾದ ಕನ್ನಡ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಶೋಧನೆಮಾಡಿಸಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಪ್ರಾಚೀನತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಿ, ಶಬ್ದಾನುಶಾಸನದ ಪೀಠಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಚರಿತ್ರೆಗೆ ಪ್ರಥಮ ಸೋಪಾನವನ್ನು ಕಟ್ಟಿದವರು ಅವರೇ. ಕನ್ನಡನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿ ಬೆಳೆದು ಅದರ ಉಪ್ಪನ್ನು ಮಣಗಟ್ಟಲೆ ತಿಂದವನೂ ಕನ್ನಡದೇಶಕ್ಕೆ ಇಷ್ಟು ಉಪಕಾರವನ್ನು ಮಾಡಿರುವುದು ಅಪರೂಪವೆಂದು ಹೇಳಿದರೆ ಅತ್ಯುಕ್ತಿಯಾಗಲಾರದು.

ಅವರು ಸುಮಾರು ಎಪ್ಪತ್ತನೆಯ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕೆಲಸವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಸೀಮೆಗೆ ಹೋಗಿ ಹ್ಯಾರೋ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆದಿರುತ್ತಿದ್ದರು. ಅಲ್ಲಿಯೂ ಕನ್ನಡದ ವಿಚಾರ ಬಂದರೆ ರಾಯಲ್ ಏಷಿಯಾಟಿಕ್ ಸೊಸೈಟಿಯ ಪತ್ರಿಕೆ ಇಂಡಿಯನ್ ಆಂಟಿಕ್ವೇರಿ ಮುಂತಾದ ಪತ್ರಿಕೆಗಳಿಗೆ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಬರೆದು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಈಗ ಆರೇಳು ವರ್ಷಗಳ ಕೆಳಗೆ ಅವರಿಗೆ ಕೈಕಾಲು ಹಿಡಿದು ನಡೆಯದಂತಾಯಿತು. ಮll ಎಸ್.ಜಿ. ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳು ಪ್ರದರ್ಶನ ಸಂಬಂಧವಾಗಿ ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿಗೆ ದಯಮಾಡಿಸಿದ್ದಾಗ ಆ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿಯೇ ರೈಸ್ ಸಾಹೇಬರು ಅವರನ್ನು ನೋಡಲು ಬಂದರಂತೆ. ಮll ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳು ತಕ್ಕ ಗೌರವದಿಂದ ಅವರನ್ನು ಬರಮಾಡಿಕೊಂಡು ಮಿಕ್ಕವರನ್ನೆಲ್ಲಾ ಕಳುಹಿಸಿಕೊಟ್ಟು ಅವರೊಡನೆ ಇಂಗ್ಲಿಷಿನಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡಲಾರಂಭಿಸಿದರಂತೆ. ಆಗ ಸಾಹೇಬರು “ಇಂಗ್ಲಿಷಿರಲಿ, ದಯವಿಟ್ಟು ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿಯೇ ಮಾತನಾಡಿ; ಅದನ್ನು ಕೇಳಬೇಕೆಂದು ಆಸೆಯಾಗಿದೆ” ಎಂದರಂತೆ. ಆಗ ಮll ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳು ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿಯೇ ಮಾತನಾಡಲು, ಎರಡು ಕಿವಿಗಳಿಂದಲೂ ಬಹು ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಆಲಿಸಿ ಸಂತೋಷಪಟ್ಟು “ಆಹಾ ಕನ್ನಡ ! ಎಷ್ಟು ಮಧುರ ! ಎಷ್ಟು ಸುಮಧುರ !!” ಎಂದು ಆನಂದಪಟ್ಟರಂತೆ. ಕನ್ನಡದ ಮೇಲೆ ಕನ್ನಡಿಗರಿಗೆ ಅಭಿಮಾನವಿದೆಯೇ?

ಅವರು ೧೯೨೭ನೆಯ ಜುಲೈ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ತೊಂಬತ್ತು ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಾಗಿದ್ದಾಗ ಸ್ವಕ್ಷೇತ್ರ ಸ್ವಗೃಹದಲ್ಲಿ ಬಂದುಮಿತ್ರರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಗಸ್ಥರಾದರು. ಅವರು ಮೈಸೂರು ದೇಶದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿಟ್ಟು ಹೋಗಿರುವ ಕೆಲಸವು ಅವರನ್ನು ಸರ್ವದಾ ನಮ್ಮ ಕಣ್ಣು ಮುಂದೆ ಮೇಲ್ಪಂಕ್ತಿಯಾಗಿರುವಂತೆ ಇಟ್ಟು ಕನ್ನಡಿಗರೆಲ್ಲರೂ ಚಿರಋಣಿಗಳಾಗಿರುವಂತೆ ಮಾಡಿದೆ.

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ಕಥೆ ಬರೆಯುವವರಿಗೆ ಒಂದು ಮಾತು</h2>

...ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಕಥೆ ಬರೆಯುವವರಿಗೆ ಒಂದು ಮಾತು ಹೇಳಬೇಕೆನ್ನಿಸುತ್ತದೆ. ಇದುವರೆಗೆ ನಾಲ್ಕಾರು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಸ್ಪರ್ಧೆಗೆ ಬಂದ ನೂರಾರು ಕಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಹತ್ತಕ್ಕೆ ಎಂಟರೊಳಗೆ ಇರತಕ್ಕ ವಸ್ತುವು, ಮದುವೆ-ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯರೀತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಕೋರ್ಟುಷೀಪ’ನ್ನು ಬೆಳೆಸಿ ಪ್ರಣಯವನ್ನೂ ಭ್ರಮೆಯನ್ನೂ ಸೂಸಿ ಅದ್ಭುತ ಸುಖದಲ್ಲಿಯೋ ಹುಚ್ಚಿನಲ್ಲಿಯೋ ಮರಣದಲ್ಲಿಯೋ ಮುಗಿಯುವ ಮದುವೆ,- ಮತ್ತು ಇದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟ ಹಾಗೆಯೇ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿಯೋ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಸು ಮಾಡುವುದು. ಒಂದು ವಿಧದಲ್ಲಿ ನೋಡಿದರೆ ಇದು ನೈಜವಾಗಿ ತೋರುವುದು; ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ ಅವರವರ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬಂದ ಸಂಗತಿಗಳನ್ನು ತಾನೇ ಬರೆದಾರು, ಮತ್ತು ಬರೆಯಬೇಕು? ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಆದರ್ಶ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿಯೋ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿಯೋ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬರತಕ್ಕದ್ದು - ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬರತಕ್ಕದ್ದು – ಈ ಎರಡು ವಿಷಯಗಳು. ಆದರೆ ಈ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಬರೆಯುವವರು ಕಾಲೇಜಿನ ವಿದ್ಯಾಥಿಗಳು; ಇವೊತ್ತು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಾಗಿದ್ದು ನಾಳೆ ಕುಟುಂಬಿಗಳೂ ಪ್ರಜೆಗಳೂ ಅಧಿಕಾರಿಗಳೂ ಆಗತಕ್ಕವರು. ಇಂಥವರಿಗೆ ಮತ್ತಾವ ಅನುಭವವೂ ಇಲ್ಲವೇ ? ಕಣ್ಣೀರು ಬರುವ, ಹೃದಯ ಉಬ್ಬುವ, ಆವೇಶ ಹುಟ್ಟಿಸುವ ಮತ್ತಾವ ಸಂಗತಿಳೂ ಕಣ್ಣಿಗೇ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲವೇ? ಯಾವುದನ್ನೂ ಯೋಚಿಸಲಾದರೂ ಬೇಡವೇ? ಮದುವೆಯೆಂದರೆ ವಿಶೃಂಖಲವಾದ ಪ್ರತಿಭಾಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಹೊರತು, ಗೊಣಗುತ್ತ ತಿಂದು ತೇಗುವ ಅತಿಥಿಗಳು ಹೊರತು ಅದು ಹೆಣ್ಣು ಗಂಡು ಮೊದಲಾಗಿ ಎಲ್ಲರೂ ಈಗ ನಾನಾ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ದೀರ್ಘವಾಗಿ ಚಿಂತಿಸತಕ್ಕ ಸಂಗತಿಯಾಗಿದೆ, ಪ್ಯಾಸುಮಾಡುವುದರ ಬೆರಗೂ ಸಾಯಂಕಾಲದ ಬೆಳಕಿನಂತೆ ಮಂಕಾಗುತ್ತಾ ಬರುತ್ತಿದೆ. ಸರ್ವವಿದಿತವಾದ ನಿತ್ಯಗಟ್ಟಲೆಯ ನೀರಸವೂ ನಿಷ್ಫಲವೂ ಆದ ಇಂಥ ವಸ್ತುವನ್ನು ರಸವತ್ತಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕಾದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ದೇವದತ್ತವಾದ ಪ್ರತಿಭೆಯುಳ್ಳವನೂ ಅನುಭವಶಾಲಿಯೂ ಆದ ಕವಿವರ್ಯನಾಗಬೇಕು. ವಿದ್ಯೆ ವಿವಾಹ ಇವೆರಡನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಉಳಿಯುವುದು ಸಂನ್ಯಾಸ ತಾನೆ? – ಎಂದು ಆಕ್ಷೇಪಿಸಬಹುದು. ಸಂನ್ಯಾಸವೋ ವಿನ್ಯಾಸವೋ, ದೇಶದಲ್ಲಿ ನೂರಕ್ಕೆ ತೊಂಬತ್ತೊಂಬತ್ತು ಜನ ವಿದ್ಯಾವಂತರಾದ ಯುವಕರು ಸ್ವತಂತ್ರವಾದ ಸಾಹಿತ್ಯಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಮೂರು ಹೊತ್ತೂ ಅಸಾಧ್ಯ ಆದರ್ಶ ವಿವಾಹಕಲ್ಪನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ಯಾಸಿನ ಪ್ರಬಲಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿಯೂ ಮುಳುಗಿದ್ದರೆ ಗಡ್ಡೆ ಹತ್ತುವುದು ಹೇಗೆ? ೩೩-೧೯೨೮.

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ಮೈಸೂರು ಮತ್ತು ಕನ್ನಡ</h2>

ಮೈಸೂರು , ಕರ್ಣಾಟಕದ ತಿರುಳು; ಇಲ್ಲಿಯ ತಾಯಿಮಾತು ಕನ್ನಡ; ದೇಶಭಾಷೆ ಕನ್ನಡ; ಆದ್ದರಿಂದ ಆದಕ್ಕೆ ಮೈಸೂರಿನಲ್ಲಿ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿಯಾದ ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯವು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೂ ಸ್ವತಸ್ಸಿದ್ಧವಾಗಿಯೂ ಇರಬೇಕಾದದ್ದು; ಹೀಗಿರುವಾಗ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಇನ್ನು ಮೇಲೆ ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯ ಕೊಡಬೇಕು, ಕನ್ನಡದ ಮೂಲಕ ಶಿಕ್ಷಣವಾಗಬೇಕು, ಎಂದು ಈಗಲೂ ಇನ್ನೂ ಹೋರಾಡುತ್ತ ಅದರಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತ ಇದ್ದೇವಷ್ಟೆ; ಊಟ ಮಾಡುವವನು ಹೊಟ್ಟೆಗೆ ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯ ಕೊಡಬೇಕು, ಬಾಯಿಮೂಲಕವೇ ಅದಕ್ಕೆ ಆಹಾರವನ್ನು ಅಗಿದುಕೊಡಬೇಕು ಎಂದು ಯಾರಾದರೂ ಹೊಡೆದಾಡುತ್ತಾರೆಯೇ ? ಹಾಗಿಲ್ಲದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ – ಎಂದರೆ ಕೃತಕಾಹಾರವನ್ನು ಬೇರೆದಾರಿಯಿಂದ ತುಂಬುವಾಗ – ಅದು ಎಂಥ ದೌರ್ಬಲ್ಯದ ಮತ್ತು ಪ್ರಬಲವ್ಯಾಧಿಯ ನಿದರ್ಶಕವಾಗಿದೆಯೆಂದು ಹೇಳಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ.

ಅಂತೂ ಈಗ ಹಲವು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯ ಕೊಡಬೇಕು ಎನ್ನುತ್ತ ಆ ಉದ್ದೇಶವೂ ಒಂದಾಗಿ ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವ ವಿದ್ಯಾನಿಲಯವು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಯಿತು. ಒಟ್ಟಿಗಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಕ್ರಮ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಅದರ ಆ ಉದ್ದೇಶವೂ ತಕ್ಕ ಮಟ್ಟಿಗೆ ನೆರವೇರುತ್ತಿದೆ— ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಎಂ.ಎ. ಪರೀಕ್ಷೇಯನ್ನು ಇಟ್ಟಾಯಿತು. ಅದಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಗೌರವ ಸ್ಥಾನವುಳ್ಳ ಮಹೋಪಾಧ್ಯಾಯರನ್ನೂ ಅಧ್ಯಾಪಕರನ್ನೂ ಗೊತ್ತು ಮಾಡಿಯಾಯಿತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇಂಥ ಇನ್ನೂ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ದೊಡ್ಡ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳು ಹುಟ್ಟುವುದರಲ್ಲಿವೆ; ಅದನ್ನು ಇತರ ದೊಡ್ಡ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಿ ಮಿಕ್ಕ ವ್ಯಾಸಂಗ ವಿಷಯಗಳೊಡನೆ ಅದಕ್ಕೆ ಸಹಪಂಕ್ತಿ ದೊರೆಯುವಂತೆ ಏರ್ಪಾಡುಗಳೂ ಆಗಿವೆ, ಆಗುವುದರಲ್ಲಿವೆ. ಆದರೆ ಎಲ್ಲವೂ ಆದ್ಯಂತವಾಗಿ ಕ್ನನಡದಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಿದೆಯೆಂದು ಹೇಳುವಂತಿಲ್ಲ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಕನ್ನಡವನ್ನು ನಿರ್ಬಂಧ ಭಾಷೆಯಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಹೊರಟು, ಒಂದು ವಿಧದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸಿದಂತಾಯಿತು; ಏಕೆಂದರೆ ಅದನ್ನು ಮೊದಲಿಗಿಂತಲೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೆಚ್ಚುಮಂದಿ ಓದಬಹುದಾದರೂ ಅದನ್ನು ಎಲ್ಲರೂ ಲಕ್ಷ್ಯಕೊಟ್ಟು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವ್ಯಾಸಂಗ ಮಾಡುವುದು ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಇಂಟರ್ ಮೀಡಿಯಟ್ ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿಯೇ ನಿಂತು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿಂದ ಮೇಲೆ ಕನ್ನಡದ ಓದು ಇದೆ ಎಂದುಕೊಂಡರೂ ಅದು ಕೆಲವು ಹೊಸಕನ್ನಡ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ಮೇಲೆ ಮೇಲೆ ಓದಿ ಆ ವಿಚಾರವಾಗಿ ಒಂದೊ ಎರಡೋ ಪ್ರಬಂಧಗಳನ್ನು ಬರೆಯಬಲ್ಲ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುವಷ್ಟು ಮಾತ್ರ ; ಈಗ ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳ ಕೆಳಗೆ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಪ್ರಶ್ನಪತ್ರಿಕೆಗಳನ್ನೂ ಇಂಥ ಪ್ರಬಂಧ ರಚನೆಯನ್ನೂ ಹೋಲಿಸಿ ನೋಡಿದರೆ, ಹೊಲ ಉತ್ತು ಬೆಳೆ ತೆಗೆಯುತ್ತಿದ್ದವನು ರೆಕ್ಕೆ ಪಡೆದು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸ್ವೇಚ್ಛೇಯಾಗಿ ಹಾರುವುದನ್ನು ಕಂಡಂತಾಗುವುದು. ಮತ್ತೆ ಕೆಲವು ಮೇಲಿನ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಿಗೆ ಹೆಸರು ಮಟ್ಟಿಗೆ ಕನ್ನಡವಿದ್ದರೂ ಅದು ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ಇಲ್ಲ. – ಗೋಕುಲಾಷ್ಟಮಿಯಲ್ಲಿ “ದೇವರ ನೈವೇದ್ಯಕ್ಕೆ” ಎಂದು ಮಾಡಿಟ್ಟ ತಿಂಡಿಯ ಹಾಗೆ; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಪ್ರದರ್ಶನಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ನೋಡುವುದಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಇಟ್ಟ ಬೆಲೆಯುಳ್ಳ ವಸ್ತುಗಳ ಹಾಗೆ. ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಬೆಂಬಲವಾಗಿದ್ದ ಸಂಸ್ಕೃತವು ಈ ನೆಪದಲ್ಲಿ ಮೂಲೆಗೆ ಬಿತ್ತು. ಕನ್ನಡವೊಂದೇ ಉಳಿಯಬೇಕು ಎಂದು ಹೊರಟಾಗ ಮಿಕ್ಕವು ದೊಡ್ಡದೋ ಚಿಕ್ಕದೋ ಒಳ್ಳೆಯದೋ ಕೆಟ್ಟದ್ದೋ – ಉಳಿಯುವುದು ಹೇಗೆ? ಉಳಿದರೂ ಅವಕ್ಕೆ ಅದೇ ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯ ಕೊಡುವುದು ಹೇಗೆ? ಆದರೆ ಹೀಗೂ ಆಗಲಿಲ್ಲ.

ಈ ವಿಚಾರವನ್ನು ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಅಧಿಕಾರಿಗಳೂ ವಿದ್ವಾಂಸರೂ ದೀರ್ಘವಾಗಿ ಆಲೋಚನೆಮಾಡಿ ತೀರ್ಮಾನಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅವರನ್ನು ಆಕ್ಷೇಪಿಸುವುದು ನಮ್ಮ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಲ್ಲ. ಆದರೆ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಭಾಷಾ ಸಾಹಿತ್ಯಗಳ ಒಮ್ಮುಖವಾದ ಬೆಳವಣಿಗೆ, ಐಕಮತ್ಯ ಶ್ರೇಯಸ್ಸುಗಳ ಮೂಲಕ ದೇಶದ ಪುರೋಭಿವೃದ್ಧಿ, ಇವುಗಳನ್ನು ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಇಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಅಂಶಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸಲಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತೇವೆ.

ಈ ಸಾರಿ ಪ್ರಜಾಪ್ರತಿನಿಧಿಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡದ ವಿಚಾರ ವಿಮರ್ಶೆಗೆ ಬಂದಾಗ ಚರ್ಚೆನಡೆದು ಶಿಕ್ಷಣ ಸಚಿವರು “ನಾಡಿನ ಅಭ್ಯುದಯಕ್ಕೆ ಮಾತೃಭಾಷೆಯ ಮೂಲಕ ಕೊಡುವ ಶಿಕ್ಷಣವೇ ಮೂಲ. ಆದರೆ ಮುಸಲ್ಮಾನ ಬಂಧುಗಳನ್ನು ಒತ್ತಾಯಪಡಿಸದೆ ಅವರಾಗಿ ಅವರೇ ಕನ್ನಡ ಕಲಿಯುವಂತೆ ಮಾಡಬೇಕು” ಎಂದು ಅಪ್ಪಣೆ ಕೊಡಿಸಿದಂತೆಯೂ ಮೇಲೆ ಕಂಡ ವಿಚಾರವನ್ನು ವಿಮರ್ಶೆಮಾಡಲು ಸಮಿತಿಯು ಏರ್ಪಾಡಾಗಬೇಕೆಂದು ಎಲ್ಲರೂ ಒಪ್ಪಿದಂತೆಯೂ ಕೇಳುತ್ತೇವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ತೋರಿದ ಕೆಲವು ಭಾವಗಳನ್ನು ಅಸಂಕುಚಿತವಾದ ಮತ್ತು ದೇಶಾಭ್ಯುದಯದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮಹಾಜನರ ಮುಂದೆ ಇಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ.

ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನೂ ಅವನವನ ಯೋಗಕ್ಷೇಮವನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದದ್ದು ಅವನ ಕರ್ತವ್ಯ:- ಆದರೆ ಅವನ ಕರ್ತವ್ಯವು ಅಷ್ಟಕ್ಕೇ ಮುಗಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ತನ್ನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವಿದ್ದಂತೆಯೇ ತನ್ನ ಕುಟುಂಬದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿಯೂ ತಾನು ಮಾಡಬೇಕಾದ ಕರ್ತವ್ಯವಿರುತ್ತದೆ. ಬೇಕಾಗಿಯೋ ಬೇಡವಾಗಿಯೋ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡ ತನ್ನ ಹೆಂಡತಿ ಮಕ್ಕಳನ್ನು, ಅವರಿಂದ ಸುಖವಿರಲಿ ಇಲ್ಲದಿರಲಿ, ಕಾಪಾಡಬೆಕು, ಸಂತೋಷಪಡಿಸಬೇಕು, ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ಸುಖವಾಗಿದ್ದರೆ ತಾನು ಮನೆಗೆ ಬಂದಾಗ ಎಂದಾದರೂ ಸುಖವುಂಟಾಗುವ ಸಂಭವವೂ ಉಂಟು. ತನ್ನ ಸುಖವಿರಲಿ; ಅಂತು ತನ್ನನ್ನು ಸೇರಿದವರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ತಾನು ಮಾಡಬೇಕಾದ ಕರ್ತವ್ಯವೊಂದಿದೆ; ಇದಕ್ಕೆ ಸ್ವಸ್ವಾರ್ಥವೂ ಅಡ್ಡಿ ಬರಬಾರದು; ಹಾಗೇ ತನ್ನ ನಾಡಿನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಉಚ್ಚತರವಾದ ಕರ್ತವ್ಯವೂ ಇದೆ; ಇದಕ್ಕೆ ಸ್ವಸ್ವಾರ್ಥವೂ, ಸ್ವಕುಟುಂಬಸ್ವಾರ್ಥವೂ ಅಡ್ಡಿಬರಬಾರದು, ತಾನು ತನ್ನ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಹೇಗೋ ತನ್ನ ಕುಟುಂಬವು ನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಹಾಗೆ, ಆ ಕುಟುಂಬಗಳನ್ನು ಅವುಗಳಿಂದ ಸುಖವಿರಲಿ ಇಲ್ಲದಿರಲಿ, ಅವು ಅಜ್ಞವಾಗಿರಲಿ ಅವಿವೇಕಿಯಾಗಿರಲಿ, ಅವುಗಳನ್ನು ಮಕ್ಕಳಂತೆ ಕಾಪಾಡುವುದು ತಂದೆಯಂಥ ರಾಜನ ಧರ್ಮ, ಆದರೆ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಂಡತಿಮಕ್ಕಳು ಗುದ್ದಾಡಿ ಒಬ್ಬರ ಮಾತನ್ನು ಒಬ್ಬರು ಕೇಳದೆ ಯಜಮಾನನ ಮಾತು ನಡೆಯದಂತಾದರೆ ಯಾರಿಗೆ ಸುಖವುಂಟು? ಆದ್ದರಿಂದ, ಮನೆಯ ಸಂಸಾರದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ವಿವೇಕಿಗಳಾಗಿ ತಮ್ಮ ಕುಟುಂಬದ ಶ್ರೇಯಃಕಾಂಕ್ಷಿಗಳಾದ ತಾಯಿತಂದೆಗಳೊಡನೆ ಮಧುರಭಾವದಲ್ಲಿ ಕಲೆತು ಕುಟುಂಬದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನೂ ಆ ಮೂಲಕ ತಮ್ಮ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನೂ ಪಡೆಯುವಂತೆ, ರಾಜ್ಯಸಂಸಾರದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಕುಟುಂಬದವರೂ ಜಾತಿಗಳವರೂ ಸರ್ಕಾರದೊಡನೆ ಮಧುರ ಭಾವದಲ್ಲಿ ಕಲೆತು ಆ ಮೂಲಕ ಒಟ್ಟು ದೇಶದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನೂ ಅದರ ಮೂಲಕ ಒಂದೊಂದು ಪಂಗಡದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನೂ ಕೋರಬೇಕು. ದೇಹಾರೋಗ್ಯ ಚೆನ್ನಾಗಿದ್ದರೆ ತಾನೇ ಕೈಕಾಲುಗಳು ಕೆಲಸಮಾಡುವುದು ? ತಲೆಯಲ್ಲಿ ನೋವೋ ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಛಳುಕೋ ಇದ್ದರೆ ಕೈಕಾಲು ಕೆಲಸಮಾಡುವುದು ಹೇಗೆ? ಅವಕ್ಕೆ ತ್ರಾಣವಿದ್ದೀತು ಹೇಗೆ?

ಮೈಸೂರಿನ ತಾಯಿಮಾತು, ಕನ್ನಡ, ದೇಶಭಾಷೆ ಕನ್ನಡ, ರಾಜಭಾಷೆ ಕನ್ನಡ – ಎಂದೆವು. ಇದನ್ನು ಯಾರೂ ಅಲ್ಲವೆನ್ನುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮೈಸೂರಿನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪ್ರಜೆಗೂ, ಅವನು ಯಾವ ವರ್ಣಾಶ್ರಮದವನಾಗಲಿ, ಜಾತಿಕಸಬಿನವನಾಗಲಿ, ದೇಶಾಭ್ಯುದಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅದನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡು ಬಲಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಕರ್ತವ್ಯ- ತನ್ನ ದೇಶಕ್ಕೆ, ತನ್ನ ರಾಜನಿಗೆ, ತಾನು ಮಾಡಬೇಕಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಕರ್ತವ್ಯ ಜಾತಿ ಮತಗಳಿಗೂ, ಕಸಬು ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳಿಗೂ, ಸಂಸ್ಕೃತಿ ವ್ಯವಹಾರಗಳಿಗೂ ಇದಕ್ಕೂ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ. ಹಣೆತುಂಬ ವಿಭೂತಿಯನ್ನೋ ಗಂಧವನ್ನೋ ಬಳಿದುಕೊಳ್ಳಲಿ, ನಾಲ್ಕು ನಾಲ್ಕು ಸಲ ಸ್ನಾನಮಾಡಲಿ, ಒಂದೊಂದು ಗೊಡೆಯ ತುಂಬ ಹೂವು ತುಳಸಿಗಳನ್ನು ದೇವರಿಗೆ ಪೂಜೆಮಾಡಲಿ, ದಿನಕ್ಕೆ ಹತ್ತು ಸಲ ನಮಾಜುಮಾಡಲಿ, ಅದು ಅವರವರ ಸ್ವಂತ ವಿಚಾರವಾಯಿತು. ಮತ ಧರ್ಮ ಆಚಾರ ಇವೆಲ್ಲ ಅವರವರ ಗೃಹಕೃತ್ಯದ ಹಾಗೆ; ಧರ್ಮಾನುಷ್ಠಾನದಿಂದ ಅವನವನು ಮಾತ್ರ ಉದ್ದಾರವಾಗಬಹುದೇ ಹೊರತು ಅವನವನ ಹೆಂಡತಿಮಕ್ಕಳನ್ನೂ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುವಂತಿಲ್ಲ. ಇವೆಲ್ಲ ಒಟ್ಟು ನಾಡಿಗೆ ಸಂಬಂಧಪಡತಕ್ಕವಲ್ಲ; ಒಬ್ಬ ನೌಕರನು ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹಿಟ್ಟು ತಿಂದನೇ ಚಿರೋಟಿ ತಿಂದನೇ ಉಪವಾಸ ಮಾಡಿದನೇ ಎಂದು ಸರ್ಕಾರದವರು ವಿಚಾರ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ – ಅದು ಅವನವನ ಯೋಗಕ್ಷೇಮ. ಹಾಗೇ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರು ಒಂದೊಂದು ಕಸಬನ್ನು ಅನುಸರಿಸಬಹುದು ; ಆದರೆ ಎಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ ದೇಶಕ್ಕೆ ಅದರಿಂದ ಲಾಭವೇ ನಷ್ಟವೇ ಎಂದು ನೋಡಬೇಕು. ಇದರಂತೆ ವ್ಯವಹಾರಕ್ಕಾಗಿ- ಬೇಂಗಳೂರಿನಂಥ ಊರಿನಲ್ಲಿ – ತಮಿಳು ತೆಲುಗು ಉರ್ದು ಕನ್ನಡ ಇಂಗ್ಲಿಷು ಮುಂತಾದ ನಾನಾ ಭಾಷೆಗಳೂ ಬೇಕಾಗಬಹುದು. ದೇವರು ಕೊಟ್ಟ ಒಂದೇ ಬಾಯಲ್ಲಿ ಈ ಹಲವು ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡಬೇಕು. ಆದರೂ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ತಾಯಿಯೊಡನೆ ನಮ್ಮ ಮಕ್ಕಳೊಡನೆ ಆಡುವುದು ಒಂದೇ ಮಾತು. ತಾನು ಇಂಗ್ಲೀಷು ಕಲಿತ ಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ತನ್ನ ತಾಯಿಯೋ ಮಕ್ಕಳೋ ತನ್ನೊಡನೆ ಇಂಗ್ಲಿಷು ಮಾತನಾಡಲಾರರೆಂದು ದೂರುವುದು ಅನ್ಯಾಯ. ಹಾಗೇ ದೇಶಕ್ಕೆಲ್ಲಾ ಒಂದು ಮಾತು ಇರಬೇಡವೇ ? ಇದರಿಂದ ದೇಶವು ಮುಂದಕ್ಕೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲವೇ? ಇಂಡಿಯಾ ದೇಶಕ್ಕೆಲ್ಲಾ ಒಂದು ಭಾಷೆಯಿಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಎಷ್ಟು ಅಡಚಣೆಯಾಗಿದೆ ! ಬಂಗಾಳಾ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಬಹು ಸಂಖ್ಯೆಯ ಜನರು ಮಹಮ್ಮದೀಯರು ; ಅವರೆಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ ದೇಶಭಾಷೆಯಾದ ಬಂಗಾಳಿಯನ್ನು, ಓದಿ ಬರೆದು ಅದಕ್ಕೆ ಒತ್ತಾಸೆ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದರಿಂದ ಅದರ ಸಾಹಿತ್ಯವು ಅಷ್ಟು ಪುಷ್ಟವಾಗಿದೆ; ಆ ಕೀರ್ತಿಯು ರವೀಂದ್ರನಾಥರಂಥ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಗೆ ಎಷ್ಟರ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತದೆಯೋ ಅಷ್ಟು ಮಟ್ಟಿಗೆ ನಾನಾ ಜಾತಿ ಮತಗಳಿಗೆ ಸೇರಿದ್ದರೂ ದೇಶಭಾಷಾವತ್ಸಲರಾದ ಬಂಗಾಳಾ ದೇಶೀಯರಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಹೈದರಾಬಾದಿನಲ್ಲಿ ಉರ್ದು ದೇಶಭಾಷೆಯಾಗಿ ರಾಜಭಾಷೆಯಾಗಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ ; ಅಲ್ಲಿನ ಕನ್ನಡಿಗರು ಕನ್ನಡಮಾತನಾಡಬಲ್ಲರು ; ಆದರೆ ಅನೇಕರಿಗೆ ಅದನ್ನು ಬರೆಯುವುದಕ್ಕೆ ಬರದು, ಓದುವುದಕ್ಕೆ ಬರದು ; ಅದನ್ನು ಓದಬೇಕಾದರೆ, ಕುರುಡರಿಗೆ ಗುಳ್ಳೆಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು ಚುಚ್ಚಿಕೊಟ್ಟಂತೆ , ದೇವನಾಗರಿಯಲ್ಲಿಯೋ ಉರ್ದುವಿನಲ್ಲಿಯೋ ಬರೆದುಕೊಡಬೇಕು; ಇದರಿಂದ ಆ ದೇಶದ ರಾಜ್ಯಾಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಭಾಷೆಯ ತೊಡಕುಗಳಿಂದ ಬರತಕ್ಕ ಎಷ್ಟು ತೊಂದರೆಗಳು ನಿವಾರಣೆಯಾಗಿವೆ ! ಉರ್ದುಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಅಷ್ಟುಗ್ರಂಥಗಳು ಹುಟ್ಟಿರುವುದಕ್ಕೂ ದೇಶಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಶೀಕ್ಷಣಕೊಡತಕ್ಕ ಉಸ್ಮಾನಿಯಾ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿಯಂಥ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಕ್ಕೂ ಇದು ಎಷ್ಟು ಸಹಾಯಕಾರಿಯಾಗಿದೆ! ಹಾಗೇ ಸಂಸ್ಕೃತವೂ ; ನ್ಯಾಯವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ , ಇಂಡಿಯದ ಭಾಷೆ - ಉತ್ತರ ಇಂಡಿಯಕ್ಕಾದರೂ - ಸಂಸ್ಕೃತ; ಅದನ್ನು ರಾಜಕೀಯವಾದ ಇಂಗ್ಲೀಷಿಗೂ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕವಾದ ಇತರ ಭಾಷೆಗಳಿಗೂ ಮಾರುಕೊಟ್ಟಿಲ್ಲವೇ ? ಸಂಸ್ಕೃತಕ್ಕೆ ಉತ್ತೇಜಕವಾಗಿ ಪಾಠಶಾಲೆಗಳೂ ಪಾಠಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ವೇತನಗಳೂ ಇವೆ ಎನ್ನಬಹುದು ; ಕನ್ನಡವು ಸಾರ್ವತ್ರಿಕವಾದಾಗ ಹಾಗೇ ಬೇಕಾದರೆ ಉರ್ದು ಕಾಲೇಜುಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಬೇಕಾದಷ್ಟು ವೇತನಗಳನ್ನು ಇಡಬಹುದು. ನಾಳೆ ಹಿಂದಿಯು ಅಖಿಲಭಾರತೀಯ ದೇಶಭಾಷೆಯೆಂದು ಏರ್ಪಟ್ಟು ಅದರಿಂದ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಒಕ್ಕಟ್ಟು ಬಂದು ಮಂಗಳವುಂಟಾಗುವಂತಿದ್ದರೆ ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಅದರದರ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿರಿಸಿ ಹಿಂದಿಯನ್ನು ಮುಂದು ಮಾಡೋಣ ! ಇವೊತ್ತು, ಮೈಸೂರಿನ ದೇಶಭಾಷೆ ರಾಜಭಾಷೆಯಾದ ಕನ್ನಡವನ್ನು ಎತ್ತಿಹಿಡಿಯುವುದು ಎಲ್ಲಾ ಮೈಸೂರು ಪ್ರಜೆಯ ಕರ್ತವ್ಯವೂ ಅಲ್ಲವೇ?

ಆದರೆ ಈಚೆಗೆ ಇಸ್ಲಾಂ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯು ಬೇರೆಯೆಂದೂ ಮಹಮ್ಮದೀಯರಿಗೆ ಕನ್ನಡ ಕಲಿಯುವುದು ಕಷ್ಟವೆಂದೂ ಒಂದು ಭಾವನೆಯುಂಟಾಗಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ಉರ್ದು ಇವೆರಡರಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರೂ ಒಂದು ಒತ್ತಾಯವಾದ ದ್ವಿತೀಯ ಭಾಷೆಯಾಗಿರಬೇಕು ಎಂದು ವಿಧಾಯಕವಾಗಿದೆ. ಅದನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಮಿಕ್ಕ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕನ್ನಡವೆಂದರೆ ಕನ್ನಡ ಒಂದೇ ಅಲ್ಲ, ಕನ್ನಡ ಉರ್ದು (ಈ ಎರಡೂ) ಎಂದು ಅರ್ಥವಾಗುವ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಉರ್ದುಭಾಷೆಯೂ ಒಡವೆರೆದು ಬರುತ್ತಿದೆ. ಈಗ ಕೆಲವು ದಿನಗಳ ಕೆಳಗೆ ನಡೆದ ಒಂದು ಗಣ್ಯ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಹಾಗೆ ಮಾಡಬೇಕು, ಹೀಗೆ ಮಾಡಬೇಕು, ಎಂದು ವಿಚಾರ ನಡೆಯುತ್ತ ತೀರ್ಮಾನವಾಗುವ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಒಬ್ಬ ಮಹಮ್ಮದೀಯ ದೊಡ್ಡ ಮನುಷ್ಯರು ಎದ್ದು ನಿಂತುಕೊಂಡು ’ಕನ್ನಡ’ ಎಂದರೆ ’ಉರ್ದು’ವೂ ಸೇರುತ್ತದೆ ತಾನೆ? – ಎಂದರು. ಎಲ್ಲರೂ ನಗುತ್ತ ’ಹೌದು’ ಎಂದರು.

ಇಸ್ಲಾಂ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯು ಭಿನ್ನವಾಗಿರಬಹುದು. ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಆ ಭಾಷೆಯ ಮೂಲಕವೇ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕೆ ? ಈಗ ಗ್ರೀಕ್ ಜೈನ ಸಂಸ್ಕೃತ ಮುಂತಾದ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳನ್ನು ನಾವು ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಮೂಲಕ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿಲ್ಲವೇ ? ಹಾಗೆಯೇ ಇಸ್ಲಾಂ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನೂ ಉರ್ದುವಿನಲ್ಲಿಯೇ ಎಲ್ಲೋ ಕೆಲವು ಮಹಮ್ಮದೀಯರು ಓದುವುದಕ್ಕಿಂತ ಅವುಗಳನ್ನು ಕನ್ನಡಿಸಿ ಎಲ್ಲರೂ ಓದುವಂತಾದರೆ ಎಷ್ಟು ಲಾಭ! ಆಗಲೂ ಉರ್ದು ತಿಳಿದವರು ಮೂಲ ಓದುವುದಕ್ಕೇನೂ ಅಡ್ಡಿ ಇಲ್ಲ. ತಮಿಳರು ಹೀಗೆ ವೇದವನ್ನು ತರ್ಜುಮೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡರು; ಉಪನಿಷತ್ತು ಗೀತಾದಿಗಳನ್ನು ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ ಓದುವುದು ನಿಂತು ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಓದುವುದು ಮೊದಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಈಗ ಮೌll ಮಹಮ್ಮದಾಲಿಯವರಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾದ ಸಟಿಪ್ಪಣವಾದ ‘ಕೊರಾನ್’ ಮೂಲ ಭಾಷಾಂತರಗಳಂಥ ಗ್ರಂಥಗಳು ಬಂದರೆ ಅದನ್ನು ಮಹಮ್ಮದೀಯರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಇತರರು ಓದುವರೆಂದು ಹೇಳಬಲ್ಲೆವು ; ಆ ಪುಸ್ತಕದ ಕಾಗದ ಮುದ್ರಣ ಬೈಂಡುಗಳ ಸೌಂದರ್ಯವೂ ಆ ಭಾಷಾಶೈಲಿಯ ಸೊಗಸೂ ಇವೆರಡೇ ಸಾಕು ವಿದ್ಯಾವಂತರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುವುದಕ್ಕೆ ! ಆದ್ದರಿಂದ ಮಹಮ್ಮದೀಯರು ತಮ್ಮ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ದೇಶ ಭಾಷೆಯಾದ ಕನ್ನಡದಲ್ಲೇ ಓದುವಾಗ – ಅವರಿಗೆ ಆಗ ಉರ್ದು ಗೊತ್ತಿರುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳೋಣ – ಉಭಯರಿಗೂ ಅದರಿಂದ ಎಷ್ಟು ಉಪಕಾರವಾಗುವುದು! ಮತ ಪ್ರಸಾರಣೆಗಾದರೂ ಧರ್ಮಗ್ರಂಥವು ದೆಶಭಾಷೆಗೆ ಬರುವುದು ಪ್ರಥಮ ಸೋಪಾನವೆಂಬುದನ್ನು ಕ್ರೈಸ್ತಪಾದ್ರಿಗಳು ಹೇಳಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಧರ್ಮೋಪದೇಶಕರ ಮೂಲತತ್ವಗಳು, ಎಲ್ಲಾ ದೇಶದಲ್ಲಿಯೂ ಎಲ್ಲಾ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ, ಒಂದೇ ಅರ್ಥ ಕೊಡತಕ್ಕವು, ಒಂದೇ ಉದ್ದೇಶ ಉಳ್ಳವು ! ಆದ್ದರಿಂದ ಕೋರಾನ್ ಮುಂತಾದ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಹಿಂದೂಗಳು ಓದುವುದರಿಂದ ಪರಸ್ಪರ ಮಧುರಭಾವವು ಹೆಚ್ಚಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಏನೇನೂ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಇಂಗ್ಲೀಷು ಓದಿದವರಲ್ಲಿ ಬೈಬಲ್ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಅದರ ಧರ್ಮತತ್ತ್ವಗಳಿಗೂ ಉದಾತ್ತ ಭಾವಗಳಿಗೂ ಗೌರವಿಸದವರಿಲ್ಲ. ಮತ್ತು, ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಭೇದವಿರುವುದಾದರೆ ಆ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಪಠ್ಯ ಪುಸ್ತಕಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಿ ಎಲ್ಲರೂ ಓದೋಣ ! ಮಿಷನ್ ಸ್ಕೂಲಿನಲ್ಲಿ ಪಾದ್ರಿಗಳು ತಮ್ಮ ರೀಡರುಗಳನ್ನು ಇಟ್ಟು ಅದರಲ್ಲಿ ಬೈಬಲ್ ಪಾಠಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿಲ್ಲವೇ? ಬೈಬಲನ್ನು ಬೇರೆ ಪಾಠ ಹೇಳುತ್ತಿಲ್ಲವೇ ? - ಹಾಗೆ. ಸಾಲದಿದ್ದರೆ, ಧಾರ್ಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯಕೊಟ್ಟು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ ಹಿಂದು ಮಹಮ್ಮದೀಯ ಕ್ರೈಸ್ತ ಧರ್ಮಗಳೆಲ್ಲವನ್ನೂ ತಕ್ಕ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಓದುವಂತೆ ಮಾಡಬಹುದು. ಮತ್ತೊಂದು ಧರ್ಮವನ್ನು ಓದುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಪತಿತನಾಗುವನೆಂಬ ಕಾಲವು ಹೋಯಿತು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಿಷಯವನ್ನೂ ತುಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಸವಿಮರ್ಶವಾಗಿ ಓದುತ್ತಿರುವಾಗ ಇದಕ್ಕೆ ಯಾರೂ ಹಿಂದೆಗೆಯರು. ಇತರರೊಡನೆ ಹೋಲಿಸಿ ನೋಡಿಕೊಂಡರೆ ನಮ್ಮ ನಿಜಸ್ವರೂಪವು ಗೊತ್ತಾಗುವ ಹಾಗೆ, ನಮ್ಮನ್ನು ನಾವು ಕನ್ನಡಿಯಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ನೋಡಿಕೊಂಡರೂ ಗೊತ್ತಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅಷ್ಟೇಕೆ, ಶುದ್ಧ ವೈದಿಕರಾದವರೂ ದರ್ಶನಗಳನ್ನು ಓದುವಾಗ ಚಾರ್ವಾಕ ಮುಂತಾದ ನಾಸ್ತಿಕ ದರ್ಶನಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಸಂಗ ಮಾಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲವೇ ?

ಹಿಂದೂ ಮುಸಲ್ಮಾನರು ಜಾತಿಯಲ್ಲಿ ಬೇರೆಯಾದರೂ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಒಂದು ; ಭಾರತೀಯ ಮುಸಲ್ಮಾನರಾರೂ ವರ್ಷಕ್ಕೊಂದು ಸಾರಿ ತುರ್ಕಿಗೋ ಈಜಿಪ್ಟಿಗೋ ಅರೇಬಿಯಾಕ್ಕೋ ಹೋಗಿಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಮುದುಕರಾಗುವವರೆಗೆ ದುಡಿದು ಪೆನ್ಷನ್ ಪಡೆದು ಬೇರೆ ಖಂಡಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹಿಂದೂ ಮುಸಲ್ಮಾನರಿಬ್ಬರೂ ಭಾರತೀಯರು. ನಮ್ಮನ್ನು ಇಂಡಿಯಾದಿಂದ ಹೊರಗೆ ಜನರು ವ್ಯವಹರಿಸುವುದು ಹಾಗೇ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾವು ಇರಬೇಕಾದದ್ದೂ ಹಾಗೇ; ಇಂದಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಮುಂದಾದರೂ ನಾವು ಒಂದಾಗಬೇಕು ; ಅದಕ್ಕೆ ಹತ್ತಿರವಾದ, ಸುಖ ಶಾಂತಿದಾಯಕವಾದ ದಾರಿಯನ್ನು ಹುಡುಕಬೇಕು; ಒಂದು ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಒಡಕು ಹುಟ್ಟಿದರೆ ಅದು ನಿಲ್ಲುವುದು ಕಷ್ಟ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗ ರಾಜಕೀಯ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮುಂತಾದ ವಿಚಾರಗಳಲ್ಲಿ ಐಕಮತ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ಭಾಷಾಸಾಹಿತ್ಯ ವಿಚಾರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಐಕಮತ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಬೇಕಾದದ್ದು ಎಲ್ಲರ ಕರ್ತವ್ಯ.

ಮಹಮ್ಮದೀಯರು ಕನ್ನಡ ಕಲಿಯುವುದು ಕಷ್ಟವೆಂಬುದೂ, ಎರಡು ಮೂರು ಭಾಷೆ ಕಲಿಯುವುದು ಇನ್ನೂ ಕಷ್ಟವೆಂಬುದೂ ಮತ್ತೊಂದು ವಾದ. ಕನ್ನಡವೇಕೆ, ಯಾವುದನ್ನು ಕಲಿಯುವುದೂ ಕಷ್ಟ; ಮಹಮ್ಮದೀಯರಿಗೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಎಲ್ಲವೂ ಕಷ್ಟವೇ! - ಮರಗೆಲಸ ಸುಲಭವೇ, ವ್ಯವಸಾಯ ಸುಲಭವೇ, ಲೆಕ್ಕ ಸುಲಭವೇ? ಒಂದು ಮಠದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಹಿಂದೂ ಹುಡುಗನಿಗೆ ಮೇಷ್ಟರು ’ಶ್ರೀ’ ಕಾರವನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಟ್ಟರೂ ಅವನು ಅದನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸಲಾರದೆ “ಚೀಳೀ” ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದುದನ್ನು ನಾನೇ ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ. ಇನ್ನೂ, ಯೂರೋಪಿಯನ್ನರು ಕನ್ನಡ ಕಲಿಯಲಾರರು, ಅವರು ಎಷ್ಟು ಶ್ರಮಪಡಲಿ ಮಹಮ್ಮದೀಯರಷ್ಟು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕಲಿಯಲಾರರೆಂಬುದು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ತಿಳಿದ ವಿಷಯ. ಎರಡು ಭಾಷೆಗಳೂ ಗೊತ್ತಿರುವಾಗ ಒಂದೇ ವಿಷಯವನ್ನು ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಕಲಿತರೂ ಶ್ರಮ ಒಂದೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಇಷ್ಟರ ಮೇಲೆ ಗ್ರಾಮಾಂತರಗಳಲ್ಲಿರುವ ಮಹಮ್ಮದೀಯರನ್ನು ಮಹಮ್ಮದೀಯರೆಂದು ತಪ್ಪಿಲ್ಲದೆ ಗುರುತಿಸಬಲ್ಲವರಾರು ? ಅವರಿಗೆ ಕನ್ನಡ ಬರುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ಹೇಳುವವರಾರು ? ಅವರು ಹಿಂದೂಗಳೊಡನೆ ಬೆರೆತು ಹೋಗಿದ್ದಾರೆ; ಅವರು ಆಡುವ ಕನ್ನಡಕ್ಕೂ ಹಿಂದೂ ರೈತರು ಆಡುವ ಕನ್ನಡಕ್ಕೂ ಸ್ವರ ಉಚ್ಚಾರಣೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಭೇದವೂ ಇಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೆ ನಮ್ಮ ಸಹಪಾಠಿಗಳಲ್ಲಿ, ಸರ್ಕಾರದ ನೌಕರರಲ್ಲಿ, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟೋ ಜನ ಮಹಮ್ಮದೀಯರು ಸೊಗಸಾದ ಕನ್ನಡ ಬರೆದು ಓದಿ ಆಡಿ ಸನ್ಮಾನಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ರನ್ನನ ಗದಾಯುದ್ಧದಂಥ ಹಳಗನ್ನಡವನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಸೊಗಸಾಗಿ ಉಚ್ಚರಿಸಿ ಮೈಸೂರಿನಲ್ಲಿಯೂ ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿಯೂ ಅಭಿನಯಿಸಿದ ಇಬ್ಬರು ಮಹಮ್ಮದೀಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಉದಾಹರಣೆಯೇ ಇದಕ್ಕೆ ನಿದರ್ಶನವಾಗಿಲ್ಲವೇ ?

ಎರಡು ಮೂರುಭಾಷೆಗಳನ್ನು ಕಲಿಯುವುದು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಕಷ್ಟ ; ಆದರೆ ವ್ಯವಹಾರಕ್ಕೆ ಅವಶ್ಯಕತೆ ಬಂದರೆ ಈಗ ತಮಿಳು ತೆಲುಗು ಹಿಂದಿ ಇಂಗ್ಲೀಷು ಮುಂತಾದ ಮೂರು ನಾಲ್ಕು ಭಾಷೆಗಳನ್ನು ಅವಿದ್ಯಾವಂತರೂ ಕಲಿಯುವುದಿಲ್ಲವೇ? ಕನ್ನಡವು ಶಿಕ್ಷಣಭಾಷೆಯಾಗಿ ಗ್ರಂಥಗಳೂ ಶಿಕ್ಷಣವೂ ವ್ಯವಹಾರವೂ ಅದರಲ್ಲಿಯೆ ನಡೆಯುವುದಾದರೆ ಹೆಚ್ಚು ಭಾಷೆಯನ್ನು ಕಲಿಯುವುದರ ಅವಶ್ಯಕತೆಯು ಕಡಿಮೆಯಾಗಿಯೋ ತಪ್ಪಿಯೋ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲವೇ?

ಮಿಕ್ಕ ಎಲ್ಲಾ ಜನರನ್ನೂ ಅವರ ಮಾತನ್ನೂ ಅಟ್ಟಿಬಿಟ್ಟು ಕನ್ನಡವನ್ನು ಏಕನಾದ ತಂಬೂರಿಯ ತಂತಿಯಂತೆ ನಿಲ್ಲಿಸಬೇಕೆಂಬುದು ನಮ್ಮ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಲ್ಲ; ಎಲ್ಲವೂ ಬೇಕು, ಎಲ್ಲರೂ ಬೇಕು; ಆದರೆ ಅವರು ವೀಣೆಯ ತಂತಿಗಳಂತೆ ಸೇರಿ ಮಧುರವಾದ ಗಾನವನ್ನು ಬೀರಿ ದೇಶಕ್ಕೆ ಗೌರವವನ್ನೂ ಸುಖವನ್ನೂ ತರಬೇಕು. ಹಾಗಲ್ಲದೆ ಒಂದು ತಂತಿ ಹೆಚ್ಚು ಕಡಿಮೆಯಾದರೆ- ವೀಣೆಗೆ ಎಷ್ಟು ದಂತದ ಕೆಲಸಮಾಡಿದ್ದರೇನು- ಅಪಸ್ವರ ಹೊರಡುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲಾದರೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಬಿರುಕು ಬಂದಿತೆಂದರೆ ವೀಣೆ ಹೋಗಿ ಸೋರೆಬುರುಡೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಭಿನ್ನಭಾವಗಳಿಗೆ ಅವಕಾಶ ಕೊಡಬಾರದು. ಮೈಸೂರು ಮೈಸೂರೇ ಆಗಿರಬೇಕೆಂದೂ, ಅದು ವೀಣೆಯಂತಿರಬೇಕೆಂದೂ ಈ ಒಡಕು ಸೋರೆಬುರುಡೆಯಾಗಬಾರದೆಂದೂ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಿರತಕ್ಕವರೆಲ್ಲರೂ, ಅವರು ಹುಟ್ಟುಕನ್ನಡಿಗರಾಗಿರಲಿ, ಅಲ್ಲದಿರಲಿ, ತಾವು ಮೈಸೂರಿನ ಪ್ರಜೆಗಳು ಎಂಬ ಉಚ್ಛಭಾವದಿಂದ, ಹೆಮ್ಮೆ ಮಮತೆಗಳಿಂದ, ದೇಶದ ಒಟ್ಟು ಶ್ರೇಯೋಭಿವೃದ್ಧಿಯಿಂದಲೇ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಶ್ರೇಯೋಭಿವೃದ್ಧಿಯೆಂದು ನಿಶ್ಚಯಮಾಡಿಕೊಂಡು, ಈ ಸಂಗತಿಯನ್ನು ನಿಸ್ಸ್ವಾರ್ಥಬುಧ್ದಿಯಿಂದಲೂ ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತವಾಗಿಯೂ ವಿಚಾರಮಾಡಿ ಆಚರಣೆಗೆ ತರುವರೆಂದು ನಂಬುತ್ತೇವೆ. ೩೬-೧೯೨೮.

</section>

ಈಗ ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳ ಕೆಳಗೆ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಬಿ.ಎಂ. ಶ್ರೀಕಂಠಯ್ಯನವರು ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಸಂಘದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿದ್ದಾಗ ಅದರ ವಾರ್ಷಿಕೋತ್ಸವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ನಾಟಕವನ್ನು ಆಡುವುದಕ್ಕೆ ಮೊದಲಾಯಿತು. “ಗದಾಯುದ್ಧ ನಾಟಕ”ಕ್ಕೆ ಅಗ್ರಪೂಜೆಯು ದೊರೆಯಿತು. ಅದು ಪ್ರಾಚೀನ ಕನ್ನಡ ಕವಿಶ್ರೇಷ್ಠರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನಾದ ರನ್ನನ ಕಾವ್ಯಕಾನನದಲ್ಲಿ ಬಿಟ್ಟಿದ್ದ ಹೂಗಳನ್ನೆಲ್ಲಾ ಕೊಯ್ದು ಕುಶಲತೆಯಿಂದ ಕಟ್ಟಿದ ಕುಸುಮ ಮಾಲೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರ ಭಾಷೆಯು ಹತ್ತನೆಯ ಶತಮಾನದ ಹಳಗನ್ನಡವಾದರೂ ಅದು ಬಲು ಜನರ ಮೆಚ್ಚಿಗೆಗೆ ಪಾತ್ರವಾಯಿತು. ಹಳಗನ್ನಡವೆಂದರೆ ಹೆದರಬೇಕಾಗಿಲ್ಲವೆಂದೂ, ನಾಟಕವು ರಸವತ್ತಾಗಿ, ಅದರ ದೃಶ್ಯತೆಯು ಚೆನ್ನಾಗಿ, ಅದನ್ನು ಅಭಿನಯಿಸುವವರು ಕುಶಲರಾಗಿದ್ದರೆ ರನ್ನನ “ರಸಘಟ್ಟಿ”ಯು ಈ ರೂಪದಲ್ಲಿ ತನಗೆ ಸಲ್ಲಬೇಕಾದ ಉಚ್ಚಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದೆಂದೂ ಧೈರ್ಯವಾಯಿತು. ಆದರೆ ಲಂಕಾದಹನಗಳನ್ನೂ ರಾಜಸೂಯ ಯಾಗಗಳನ್ನೂ ಬೆರಗಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಿರುವವರಿಗೆ ಇದು ಬರಸಿಡಿಲಿನ ಹಾಗೆ ಬಂದೆರಗಿತು. (ಸಿಡಿಲು ಬಿದ್ದ ಕಲ್ಲುನೆಲವು ಫಲವತ್ತಾಗುವುದೆಂದು ಎಲ್ಲಿಯೋ ಓದಿದ ಜ್ಞಾಪಕವಿದೆ.) ಸಾಹಿತ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಮll ಶ್ರೀಕಂಠಯ್ಯನವರ ಈ ಬರಸಿಡಿಲುಗಳು ಎಷ್ಟು ಫಲಕಾರಿಗಳಾಗಿವೆ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಅವರ “ಇಂಗ್ಲಷ್ ಗೀತೆಗಳು” ಈಗಾಗಲೇ ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿಯೂ ಹಬ್ಬಿ ನಾನಾ ವಿಧವಾದ ವಿಮರ್ಶೆ ವ್ಯಾಸಂಗ ಅನುಕರಣಗಳಿಗೆ ಮೂಲವಾಗಿರುವುದೇ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ. ಅದು ಇನ್ನೂ ಗುಡುಗುಡು ಶಬ್ದಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಅವರು ’ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನ್’ ಎಂಬ ಅಂಥ ಇನ್ನೊಂದು ಸಿಡಿಲನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿ ಹೊಸಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇದು ಕಥೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಗದಾಯುದ್ದದ ದ್ವಿತೀಯ ಭಾಗದಂತಿದೆ. ಈ ನಾಟಕವನ್ನು ಕಳೆದ ಫೆಬ್ರವರಿ ಹತ್ತನೆಯ ತಾರೀಖಿನ ದಿವಸ ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಸಂಘದವರು ಮಹಾರಾಜರವರ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದರು. ಇದರ ಭಾಷೆಯೂ ಹಳಗನ್ನಡ. ಆದರೆ ಈ ಕಥೆಗೂ ಕಥೆಯ ಪ್ರಾಚೀನತೆಗೂ ಅದರ ಗಾಂಭೀರ್ಯಕ್ಕೂ ರಸಕ್ಕೂ ಈ ಬಿಗಿಯಾದ ಹಳಗನ್ನಡವು ಹೊಂದಿಕೊಂಡು ಪ್ರೇಕ್ಷಕರನ್ನು ಮಹಾಭಾರತಕಾಲದ ಬನವಾಸಿಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಿ ನಿಲ್ಲಿಸುವಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಭಾವಪ್ರವಣರಾದ ಪ್ರಾಚೀನ ಸಂಪ್ರದಾಯಾನುಯಾಯಿಗಳಿಗೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಬರುವ ಸಿಡಿಲ ಪೆಟ್ಟು ಏನೆಂದರೆ – ಚಿರಜೀವಿಯೂ ಭಾರತ ವೀರನೂ ಆದ ಆಶ್ವತ್ಥಾಮನು ಆತ್ಮಹತ್ಯ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು. ಆದರೆ ಶೂರರು ಸತ್ತರೆ ಅವರಿಗೆ ಅಮರತ್ವವಾಗಲಿ ಚಿರಜೀವಿತ್ವವಾಗಲಿ ಹೋಗುವುದೇನು? ಕರ್ಣ ಸಾಯಲಿಲ್ಲವೇ ? ಕೃಷ್ಣ ಸಾಯಲಿಲ್ಲವೇ ? ಅವರು ಎಂದೊ ಎಲ್ಲಿಯೋ ನಾಲ್ಕು ದಿನವಿದ್ದು ಜೀವವನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೂ ಈಗ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಎಲ್ಲರ ಬಾಯಿ ಮನಸ್ಸು ಹೃದಯಗಳಲ್ಲಿ ಮನೆಮಾಡಿಕೊಂಡು ಆಧಿಪತ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಿಲ್ಲವೇ ? ಇಹಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟು ಸಾವುಗಳೇ ಮೊದಲು ಕೊನೆಗಳಲ್ಲ........೩೮-೧೯೨೯

ಶ್ರೀಮಾನ್ ಬಿ.ಎಂ. ಶ್ರೀಕಂಠಯ್ಯನವರಿಂದ ರಚಿತವಾದ “ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನ್” ನಾಟಕವನ್ನು... ಮೈಸೂರಿನ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಸಂಘದವರು ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ * ಅಭಿನಯಿಸಿ ಉತ್ಸವವನ್ನು ವಿಜೃಂಭಣೆಗೊಳಿಸಿದರು.... ಇವರ ಅಭಿನಯ ಕೌಶಲದಿಂದ “ಭಾಷೆಹಳಗನ್ನಡ” ಎಂಬ ಗೊಣಗಾಟವು ಬಹಳಮಟ್ಟಿಗೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿ ಹೋಯಿತು. ಆದರೆ ಚಿರಜೀವಿಯಾದ ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನು ಸತ್ತುಹೋದನೆಂಬ ಗೊಣಗಾಟ ಮಾತ್ರ ತಪ್ಪಿಲ್ಲ. ಇದಕ್ಕೆ ಈಗಾಗಲೇ ಉತ್ತರ ಕೊಟ್ಟಿರುವೆವು. ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿಗೆ ಬರೆಯಬೇಕಾದ ಅವಶ್ಯಕತೆಯೇನೂ ತೋರುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಗೊಣಗಾಟಕ್ಕೆ ನಮ್ಮ ಸಂಪ್ರದಾಯ ಪ್ರೀತಿಯೂ ಅದರಿಂದ ಬಂದ ಒಂದು ದೌರ್ಬಲ್ಯವೂ ಕಾರಣವೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ. ನಮ್ಮ ಮಿತ್ರರೊಬ್ಬರು ಹೇಳಿದ ಹಾಗೆ, ಸಂಪ್ರದಾಯವೆಂಬುದು ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಎಷ್ಟರಮಟ್ಟಿಗೆ ಹೆಪ್ಪುಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ಹೋಗಿದೆಯೆಂದರೆ, “ಹೊಸ ಚಿಪ್ಪಿಗ ಗೋಣಿ ಹೊಲಿದ” ಎಂದರೆ ನಾವು “ಛೆ! ಛೆ!! ಹೊಸ ಅಗಸ ಗೋಣಿ ಒಗೆದ" ಎಂದು ಇರಬೇಕು ಎನ್ನುವೆವು. ಇದೇನು ಪ್ರಮಾದ ? ಇನ್ನೂ ಹಾಗೆ ನೋಡಿದರೆ, ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನು ಚಿರಜಿವಿಯಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಭೀಷ್ಮದ್ರೋಣರಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ತೋರಿಸಿದ ಅಪೂರ್ವಸಾಹಸವೇನು ಎನ್ನಿಸುತ್ತದೆ. ಅವನು ಚಿರಜೀವಿಯಾಗಿದ್ದು ಇದುವರೆಗೆ ನಾವು ಅವನಿಂದ ಮಾಡಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ಉಪಯೋಗತಾನೇ ಏನು? ಕೃಷ್ಣ ಸತ್ತುಹೋದನೆಂದು ಅವನ ಹೆಸರನ್ನು ಎತ್ತದಿರುವ ಭಾರತೀಯನು ಯಾರಾದರೂ ಇದ್ದಾನೆಯೇ ? ಪ್ರಾಯಶಃ ಕೌರವಪಕ್ಷದ ಕೆಲವರಿಗೆ ಹೊರತು ಮಿಕ್ಕ ಯಾರಿಗೆ ಕೃಷ್ಣ ಸಾಯಲಿ ಎನ್ನಿಸುತ್ತದೆ ? ಅಂಥವನನ್ನು ಪುರಾಣ ಕರ್ತನೇ ಒಬ್ಬ ಬೇಡನಿಂದ ಕೊಲ್ಲಿಸಿ ದುರ್ಮರಣಕ್ಕೆ ಈಡುಮಾಡಲಿಲ್ಲವೇ ? ಒಂದೊಂದು ಸಾರಿ, ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನು ದ್ರೌಪದಿಯ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಕೊಂದ ಪಾಪಕ್ಕಾಗಿ, ದುರ್ಯೋಧನನೂ ಹೇಸಿದ ಪಾಪಕ್ಕಾಗಿ, ತಕ್ಕ ಶಿಕ್ಷೆ ಪಡೆಯಲಿಲ್ಲವೆನಿಸುತ್ತದೆ. ಇಂಥವನ ಚಿರಜಿವಿತ್ವದಿಂದ ಅವನಿಗೇನು ಸ್ವರ್ಗಸುಖವೇ? ನಮಗೆ ತಾನೇ – ಅಭ್ಯಂಜನದ ದಿವಸ ಎಣ್ಣೆಯಲ್ಲಿ ಅದ್ದಿ ತೊಡೆಯಮೇಲೆ ಕೂರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕಿಂತ – ಏನು ಉಪಯೋಗವೋ ಗೋತ್ತಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅಮೃತವನ್ನು ಕುಡಿದ ವೇದದೇವತೆಗಳು ಎಷ್ಟು ಜನ ಪುರಾಣ ಕಾಲಕ್ಕೇ ಸತ್ತು ಹೋಗಲಿಲ್ಲ ? ಅವರನ್ನು ನೆನಸಿಕೊಂಡು ಅತ್ತವರು ಯಾರು? ಈಗಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಭಾಗಕ್ಕೆ ಯಾವ ದೇವತೆಗಳೂ ವೀರಶೂರರೂ ಇರುವಂತಿಲ್ಲ ! ನಮಗೆ ಯಾವ ದೇವರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಶೂರರಲ್ಲಿ, ವೀರಶ್ರದ್ಧೆಯಿದೆ ? ಈ ಚಿರಜೀವಿಹನನ ದೋಷವು “ಈಗಿನ ಕಾಲದ ಹುಡುಗರು ಕ್ರಾಪು ಬಿಡಿಸಿಕೊಂಡು ಕೆಟ್ಟುಹೋದರು !” ಎಂದು ವೈದಿಕರು ಆಕ್ಷೇಪಿಸುವ ಹಾಗೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ. ಪುರಾಣದ ಚಿರಜೀವಿಗಳ ಪಟ್ಟಿಯು ಸ್ವಲ್ಪ ಮೋಟಾದರೆ ಬಂದ ಕುಂದೇನು? ಅಲ್ಲದೆ ಬದುಕಿ ಸತ್ತವರೂ ಉಂಟು, ಸತ್ತು ಬದುಕಿದವರೂ ಉಂಟು.

ಮll ಶ್ರೀಕಂಠಯ್ಯನವರು ಈಗಿನ ಕನ್ನಡ ಆಚಾರ್ಯ ಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು. ಈ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಬರೆದವರು ಅವರು ಎಂದಮೇಲಾದರೂ ಸ್ವಲ್ಪ ತಾಳ್ಮೆ ಬೇಡವೇ? ಕಾವ್ಯವಿಮರ್ಶೆಗೆ ಯಾರನ್ನೂ ಯಾರೂ ಅಡ್ಡಿ ಮಾಡಲಾರರು; ಆದರೆ ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ದೊಡ್ಡದು , ಪೂಜ್ಯ, ಪವಿತ್ರ, ಎಂಬ ಭಾವವಿಲ್ಲದೆ, ಮೂಲ ಹೇಗಿದೆ, ಭಾಷಾಂತರಕರಣದ ಕಷ್ಟ ಸುಖಗಳೇನು, ಹಳಗನ್ನಡವನ್ನೇಕೆ ಬರೆದರು, ಗದ್ಯದಲ್ಲೇಕೆ ಬರೆಯಲಿಲ್ಲ, ಹೊಸ ಛಂದಸ್ಸನ್ನೇಕೆ ಅವಲಂಬಿಸಿದರು, ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನನ್ನೇಕೆ ಕೊಂದರು, ಇದು ಸಾಹಿತ್ಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಲಾಭವೇ ನಷ್ಟವೇ, ಎಂಬುದನ್ನು ವಿಚಾರ ಮಾಡದೆ ವೆಂಕ ಶೀನ ನಾಣ ಮಹಾಶಯರೂ , ಇಲ್ಲದ ಸಲ್ಲದ ಉದ್ದೇಶಗಳನ್ನು ಆರೋಪಿಸಿ ಮನಬಂದಂತೆ ಮಾತನಾಡುವುದು ಸೂಕ್ತವಾಗಿ ತೋರುವುದಿಲ್ಲ. ೪೧-೧೯೩೦.

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ಕೀರ್ತನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಹಿತ್ಯಗುಣ</h2>

...ಕೀರ್ತನೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯೇ ಆತ್ಮ, ರಾಗವೇ ಪ್ರಾಣ. ಕೆಲವು ಆಧುನಿಕ ರೂಪಕಗಳು ಶುದ್ಧ ದೃಶ್ಯಗಳಾಗಿರುವಂತೆ ಇವು ಶುದ್ಧ ಶ್ರಾವ್ಯಗಳು. ಇವುಗಳ ಮನೋಹರತ್ವವು ಹೇಳುವವರ ಮತ್ತು ಕೇಳುವವರ ಭಕ್ತಿಶ್ರದ್ಧೆಗಳು, ಮನೋಧರ್ಮ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು, ಸಂಗೀತಜ್ಞಾನ ಶಾರೀರ ಸೌಖ್ಯಗಳು, ಸಲಕರಣ ಸಂದರ್ಭ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳು ಮುಂತಾದವುಗಳ ಮೇಲೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಇವುಗಳಿಂದೆಲ್ಲಾ ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನು ಬೇರ್ಪಡಿಸಿ ಅದನ್ನು ಅವುಗಳ ಶಬ್ದರಸಾತ್ಮಕವಾದ ಶುದ್ಧ ಸಾಹಿತ್ಯವೆಂದು ಬೆಲೆ ಕಟ್ಟುವುದು ಅನ್ಯಾಯವಾದೀತು; ಹಾಗೆ ನೋಡಿದರೆ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕವು ನೀರಸವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ; ಕೀರ್ತನೆಗಳ ಮಾತಿರಲಿ, ಜೈಮಿನಿಭಾರತ ಮುಂತಾದ ಎಷ್ಟೋ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಬರುವ ಸ್ತೋತ್ರಭಾಗಗಳೂ ಹಾಗೇ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಕೀರ್ತನೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಾವ್ಯ ಗುಣ ಗೀತಗುಣಗಳೆರಡೂ ಸೇರಿದರೆ ಸಂತೋಷ; ಆಗ ರತ್ನವನ್ನು ಕುಂದಣದಲ್ಲಿಟ್ಟಂತೆ ಆಗುತ್ತದೆ: ಹಾಗಲ್ಲದೆ ಒಂದು ಒಳ್ಳೆಯ ಗುಣವಾದರೂ ಇದ್ದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಬೆಲೆ ಅದಕ್ಕೆ ಇದ್ದೇ ಇದೆ; ಬಂಗಾರದಲ್ಲಿ ಇಮಿಟೇಷನ್ ಹರಳುಗಳನ್ನಿಟ್ಟು ಒಡವೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲವೇ? ಹಾಗೇ ಬಂಗಾರವೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಡಿಮೆಯ ಬಣ್ಣದ್ದಿರಬಹುದು ; ಅದರಲ್ಲಿ ಒಳ್ಳೆಯ ಕಲ್ಲನ್ನಿಟ್ಟರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಬೆಲೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆಯೇ? ಜ್ಞಾನವು ಕರ್ಮಗಳನ್ನೆಲ್ಲಾ ದಹಿಸಿ ಬೂದಿಮಾಡುವುದಂತೆ ; ಹಾಗೇ ಭಕ್ತಿಯು ಕಸವನ್ನು ರಸವತ್ತಾಗಿ ಮಾಡಬಲ್ಲುದು. ಗೊಬ್ಬರವು ಗಿಡದಲ್ಲಿ ಸೇರಿ ಸುಂದರವಾದ ಹೂವುಗಳನ್ನು ಮಧುರವಾದ ಹಣ್ಣಗಳನ್ನೂ ಬಿಡಿಸುತ್ತಿರುವ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಗೊಬ್ಬವೆಂದು ಅಲ್ಲಗಳೆಯಬಹುದೇ ? ಹಾಗೇ ಕೀರ್ತನೆಗಳು ದುಃಖವನ್ನು ತಳ್ಳಿ ಸುಖವನ್ನು ತಂದು ಜನಜೀವನವನ್ನು ಉತ್ತಮಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕಾವ್ಯಗುಣವನ್ನೂ, ಪದಮೈತ್ರಿಯನ್ನೂ ಹುಡುಕುತ್ತ ಅವುಗಳನ್ನು ಅಲ್ಲಗಳೆಯುವುದು ವಿವೇಕವೇ? ೪೦-೧೯೨೯

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ಕನ್ನಡಮಾತು ಒಂದಾಗಬೇಕು, ಶುದ್ಧವಾಗಿರಬೇಕು</h2>

ಕನ್ನಡಮಾತು ಒಂದಾಗಬೇಕು, ಶುದ್ಧವಾಗಿರಬೇಕು, ಎಂದು ಈಗ ಕನ್ನಡಿಗರೆಲ್ಲರೂ ಯೋಚಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರಷ್ಟೆ. ಈ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಸ್ಥೂಲವಾಗಿಯಾದರೂ ಮಹಾಜನರ ಮುಂದೆ ಇಡಬೇಕೆಂದು “ಕನ್ನಡ ಮಾತಿನ ಮಾದರಿ”ಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿತು. ಏಳನೆಯ ಶತಮಾನದಿಂದ ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಶತಮಾನದವರೆಗೆ ಕನ್ನಡ ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡ ಕೆಲವು ಗದ್ಯ ಮಾದರಿಗಳೂ ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶತಮಾನಕ್ಕೆ ಬಸವೇಶ್ವರರ ಕೆಲವು ವಚನಗಳೂ ಆಧುನಿಕ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುವುದಕ್ಕೆ “ಒಕ್ಕಲಿಗರೂ ಒಕ್ಕಲುತನವೂ” ಎಂಬ ಪತ್ರಿಕೆಯಿಂದ ಮತ್ತು “ಟೊಳ್ಳು ಗಟ್ಟಿ”ಯಿಂದ ಕೆಲವು ವಾಕ್ಯಗಳೂ, ಓದಲ್ಪಟ್ಟುವು. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪದ್ಯಕ್ಕಿಂತಲೂ ಗದ್ಯವೂ, ಪುಸ್ತಕದ ಗದ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಶಾಸನಗಳ ಗದ್ಯವೂ, ಆಡುವ ಮಾತಿಗೆ ಹತ್ತಿರವಿರುತ್ತದೆ ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂಥ ಗದ್ಯಮಾದರಿಗಳನ್ನೇ ಆರಿಸಿಕೊಂಡಿತ್ತು. ಭಾಷಾಶುದ್ಧಿ ಏಕೀಕರಣಗಳನ್ನು ಕುರಿತು ಯೋಚಿಸುವವರು ಪುಸ್ತಕದ ಮಾತನ್ನು ಗೌರವಿಸಿ ಆಡುವ ಮಾತನ್ನು ಅಲಕ್ಷಿಸಬಾರದು. ಆಡುವ ಮಾತು ಹೊಳೆಯ ನೀರಿನಂತೆ ಸಜೀವವಾಗಿ ಹರಿಯತಕ್ಕದ್ದು. (ಅದಕ್ಕೆ ನಮ್ಮ ಅನುಕೂಲಕ್ಕಾಗಿ ಬೇಕಾದರೆ, ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟೆಗಳನ್ನೂ ಸೋಪಾನಗಳನ್ನೂ ಕಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು.) ಆದ್ದರಿಂದ ಅದಕ್ಕೆ, ನ್ಯಾಯವಾಗಿ, ಎಂದೋ ನೀರು ಇಂಗಿಹೋದ ಕೆರೆಯ ಅಂಗಳಕ್ಕೂ ನಿಂತ ನೀರಿಗೂ ಬರುವ ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯ ಬರಬೇಕು. ಸ್ವರ್ಗಸ್ಥರಾದವರ ಹೆಸರು ನಿಲ್ಲುವಂತೆ ಪ್ರತಿಮಾಗೃಹಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿಸಿ, ಮುದುಕರಿಗೆ ಮುಪ್ಪಿನ ವೇತನಗಳನ್ನು ಕೊಡಿಸಿ, ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಅಲಕ್ಷ್ಯ ಮಡೋಣವೇ ? ಇವೊತ್ತು ಆಡುವಮಾತು ಬರೆಯುವ ಮಾತು ಎಂದೋ ಬರೆದ ವ್ಯಾಕರಣವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಬೇಕೆಂದು ನಿರ್ಬಂಧಪಡಿಸುವುದು ಯುಕ್ತವಾಗಿ ತೋರುವುದಿಲ್ಲ . ಈ ನಿಯಮವು ಮೃತಭಾಷೆಗಿರಲಿ; ಏಕೆಂದರೆ ಕಲ್ಲಿನಿಂದ ಕಲ್ಲನ್ನು ಉಜ್ಜಿ ನಯಮಾಡುವ ಹಾಗೆ ಆ ಮೃತಭಾಷೆಗೆ ಆ ಮೃತ ವ್ಯಾಕರಣದ ಸಹಾಯವೇ ಬೇಕು. ಆ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಹೊಸದಾಗಿ ಕಲಿಯುವವರಿಗೂ ಅದು ಅವಶ್ಯಕ; ಬದುಕಿರುವ ಮಾತಿಗೆ ನಮ್ಮ ನಮ್ಮ ಜೀವ ಒಡವೆರೆದು ಬರುವಂತೆ, ವ್ಯಾಕರಣವೂ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಬರುತ್ತದೆ. ಇನ್ನೂ ನಾವು ಬದುಕಿರುವಾಗಲೇ, ನಮ್ಮ ಪಿಶಾಚಿಯೊಂದು ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡು ನಮ್ಮನ್ನು ಹೆದರಿಸುವಂತೆ, ಕನ್ನಡ ವ್ಯಾಕರಣವೆಂಬುದು ಬರೆಯಬೇಕೆನ್ನುವ ಅನೇಕ ಕನ್ನಡಿಗರನ್ನು ಬೆದರಿಸುತ್ತಿದೆ. ಆಯಾ ಮಾತಿನ ಮಕ್ಕಳು ಮಾಡುವ “ತಪ್ಪುಗಳು”, ಅವರ “ಸೋಮಾರಿತನ” ಇವೇ ಮಾತಿನ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳೆಂದು ಭಾಷಾಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಕನ್ನಡಿಗರು ಆಡುವ ಕನ್ನಡಮಾತನ್ನು ತಪ್ಪೆಂದು ಹೇಳುವುದು ಹೇಗೆ? ಹಿಂದಿನದೇ ಸರಿಯೆಂದರೆ, ಎಷ್ಟು ಹಿಂದಿನದು ಸರಿ? ಮತ್ತು ಏಕೆ? ಇದು ಉಗ್ರಪಕ್ಷದ ವಾದವಿರಬಹುದು ; ಆದರೆ ಈ ಕಾಲವು ಶಾಸ್ತ್ರಯುಗ, ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಯುಗ; ಆದ್ದರಿಂದ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿಯೂ, ವಿಚಾರಮಾಡುತ್ತ ಮುಂದುವರಿಯಬೇಕು. ರಾಜ್ಯನೀತಿಯನ್ನನುಸರಿಸಿ, ಪ್ರಜಾಸಾಮಾನ್ಯದ ಹಕ್ಕು ಬಾದ್ಯತೆಗಳನ್ನು – ಅಷ್ಟಾಗಲಿ ಇಷ್ಟಾಗಲಿ - ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವಂತೆ ಭಾಷಾಶುದ್ಧಿಗಾಗಿ ಹೊಡೆದಾಡುವವರು ಭಾಷಾಶಾಸ್ತ್ರತತ್ವವನ್ನೂ ಗಣನೆಗೆ ತಂದುಕೊಂಡು, ಆಡುವ ಮಾತಿಗೆ ಶುದ್ಧಿಯನ್ನೂ ಪ್ರಾಬಲ್ಯವನ್ನೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವ ಕಾಲವು ಬರಬೇಕೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ.

ಈಗಾಗಲೇ ಹಲವು ಕಾರಣಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಕರಣದ ವ್ಯಾಸಂಗವು ಹಿಂದೆ ಬಿದ್ದಿದೆ. ಪುಸ್ತಕಗಳು ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಬರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿವೆ. ಎಷ್ಟೋ ಪತ್ರಿಕೆಗಳು ಇಂಥ ಮಾತಿನಲ್ಲಿಯೆ ಒಂದೆರಡು ಪುಟಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿವೆ; ಅದನ್ನು ಪಾಠಕರೂ ಓದಿ ಸಂತೋಷಪಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಪ್ರವಾಹವನ್ನು ತಡೆಯುವುದು ಎಷ್ಟು ಸಾದ್ಯವೋ, ತಡೆಯುವುದರಿಂದ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನವೋ ಯೋಚಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ. ಸಾಹಿತ್ಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೆ ಭಾವ ಶೈಲಿ ವಿಷಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಇವುಗಳು ಮುಖ್ಯವೇ ಹೊರತು ’ಶುದ್ಧಿ’ಯನ್ನು ತರಬಹುದಾದ ಹಲ ಕೆಲವು ವ್ಯಾಕರಣ ರೂಪಗಳು ಮುಖ್ಯವಲ್ಲ.

ಭಾಷೆಯ ಏಕೀಕರಣವು ಈಗಿನ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನೋಡಿದರೆ ಅಸಾಧ್ಯವಲ್ಲವೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ. ಒಂದೊಂದು ವೇಳೆ ಏಕೀಕರಣಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಭೇದವೆಲ್ಲಿದೆ? – ಎನ್ನಿಸುತ್ತದೆ. ಮೈಸೂರಿಗೂ ಮಂಗಳೂರಿಗೂ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಭೇದವೆಣಿಸುವಷ್ಟು ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿಲ್ಲ. ಉತ್ತರ ಕರ್ಣಾಟಕದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಆಡುವ ಕನ್ನಡಕ್ಕೂ ಮೈಸೂರಿನ ಕನ್ನಡಕ್ಕೂ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ, ನಿಜ, ಆದರೆ ಇವುಗಳನ್ನು ಕನ್ನಡ ತೆಲುಗುಗಳಂತೆ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಎಂದು ಹೇಳುವಷ್ಟು ಪರಸ್ಪರ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿಲ್ಲ – ಅವರು ಆಡಿದ ಮಾತು ನಮಗೆ ತಿಳಿಯದಷ್ಟು ಭೇದವಿಲ್ಲ. ಈ ಅಲ್ಪ ಸ್ವಲ್ಪ ಭೇದವಿದ್ದರೆ ಆಗುವುದೇನು ನಷ್ಟ? ಅದು ಹೋದರೆ ಬರುವುದೇನು ಲಾಭ? ಒಂದು ಕುಟುಂಬದಲ್ಲೇ ಒಬ್ಬರಿಗೊಬ್ಬರು ಎಷ್ಟೋ ಅಂಶಗಳಲ್ಲಿ ಬೇರೆಬೇರೆಯಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಇದರಿಂದ ಅವರು ಅನ್ಯರಾಗುತ್ತಾರೇನು? ಮಿತ್ರಭಾವದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಪಕ್ಕಕ್ಕೂ ಎಷ್ಟು ಅಂಶಗಳು ಒಂದೇ ಆಗಿವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನೋಡಿಕೊಂಡು ಒಂದಾಗಬೇಕೆ ಹೊರತು, ಇರಬಹುದಾದ ಒಂದೆರಡು ಸಣ್ಣ ಭೇದಗಳನ್ನೇ ಮುಂದಿಟ್ಟು ಒತ್ತುತ್ತ ಹೋಗಬಾರದು. ಇದರ ಮೇಲೆ, ಯಾವ ಮಾತನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಿ, ಅದು ವಾಯುವಿಹಾರದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರದೇಶವು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿದ್ದರೆ, ವಿಸ್ತಾರ ನಿಮಿತ್ತಕವಾದ ವ್ಯತ್ಯಾಸವು ಎಂದಿಗೂ ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಕಬ್ಬಿನ ತುಂಡು ಒಂದು ಬೆಟ್ಟುದ್ದ ಇದ್ದರೆ ಅದರ ರುಚಿ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಒಂದೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ ; ಅದೇ ಒಂದು ಜಲ್ಲೆಯಾಗಿದ್ದರೆ ಬುಡ ಮದ್ಯ ತುದಿಗಳ ಆಕಾರ ರುಚಿಸ್ವರೂಪಗಳೇ ಬೇರೆಬೇರೆಯಾಗುತ್ತವೆ. ಹೀಗಿರಬಹುದಾದ ಅಲ್ಪ ಸ್ವಲ್ಪ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳು ಈಗ ಗೋಚರವಾಗುವುದು ನಿಂತು ಹೋಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚು ಬಳಕೆಯೇ ಕಾರಣ. ಭಾಷೆಯ ಏಕೀಕರಣದಿಂದ ಜನರಲ್ಲಿ ಬಳಕೆ ಸ್ನೇಹಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗುವುವೆಂದು ಹೇಳುವುದಕ್ಕಿಂತಲೂ, ಜನರಲಿ ಬಳಕೆ ಸ್ನೆಹಗಳಿಂದ ಭಾಷೆಯ ಏಕೀಕರಣವು ಹೆಚ್ಚಾಗುವುದೆಂದು ಹೇಳುವುದು ಸರಿಯೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ. ೪೧-೧೯೩೦.

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ಗಾನವಿಶಾರದ ಬಿ.ಕೃಷ್ಣಪ್ಪನವರ ಸಂಗೀತ</h2>

ಕರ್ಣಾಟಕದಲ್ಲಿ “ಗಾನ ವಿಶಾರದ”ರ ಗಾನವನ್ನು ಕೇಳದವರು, ಕೇಳಿ ಅರಿಯದವರು, ಅಪರೂಪ; ಅವರ ಸಂಗೀತವು ತುಂಬು ಸಂಗೀತ, ದೊಡ್ಡ ಸಂಗೀತ, ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಸಂಗೀತ, ಘನವಾದ ಸಂಗೀತ. ಕೆಲವರ ಗಾನ ಎಳೆಯ ತಳಿರಿನ ಹಾಗೆ, ಎಸಳು ಹೂವಿನ ಹಾಗೆ, ಹೊಂಬಣ್ಣದ ಹಣ್ಣಿನ ಹಾಗೆ. ಮll ಕೃಷ್ಣಪ್ಪನವರದು ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಒಳಕೊಂಡ ದೊಡ್ಡ ಕಲ್ಪವೃಕ್ಷ ! ಅವರ ಗಾನವೈಭವದಲ್ಲಿ ಸರ್ವಾವಯವಸಾಮಂಜಸ್ಯ ಮಾಧುರ್ಯಗಳುಳ್ಳ ಅಗಾಧವಾದ ಉನ್ನತ ಮೂರ್ತಿಯೂ ಅದರಲ್ಲಿ ರೆಪ್ಪೆಯ ಕೂದಲನ್ನು ಬಿಡಿಸುವಬಂಥ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕೆಲಸಗಳೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಗೋಚರಿಸುತ್ತವೆ. ಆ ದಿನ ಅವರ ಗಾನವು ಚಚ್ಚೌಕವಾದ “ಕಛೇರಿ” ಯಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶವಿರಲಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಕನ್ನಡಸಾಹಿತ್ಯದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅದಕ್ಕೆ ಒಂದು ಅಡ್ಡಗಟ್ಟು ಬಂದಿತ್ತು; ಕೇವಲ ದಾಸರ ಕೀರ್ತನೆಗಳನ್ನೇ ಹಾಡಬೇಕೆಂಬುದು ಸ್ವಾಗತ ಮಂಡಲಿಯವರ ಅಪೇಕ್ಷೆಯಾಗಿತ್ತು. ದಾಸರ ಕೀರ್ತನೆಗಳನ್ನು – ತ್ಯಾಗಯ್ಯನವರ ಕೆಲವು ಕೀರ್ತನೆಗಳಂತೆ –ಘನವಾಗಿ, ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ, ಹಾಡುವುದೆಂದರೆ, ಎಲೆ ಅಡಕೆಯ ಚೀಲದಲ್ಲಿ ಸವರನ್ನುಗಳನ್ನು ತುಂಬಿ ಅದನ್ನು ದೊಡ್ಡ ಬಂಗಾರದ ಥೈಲಿಯಾಗಿ ಮಾಡುವಂಥ ಕೆಲಸ. ನಮ್ಮ ಅನುಭವದಲ್ಲಿ ಈ ಅಸಾಧ್ಯ ಕಾರ್ಯಸಾಧನೆಯನ್ನು ಮಾಡಬಲ್ಲವರು ಮll ಕೃಷ್ಣಪ್ಪನವರೊಬ್ಬರೇ ! ಸಂಗೀತವು ಅಂದು ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ಮಾಡಿದ ಸಹಾಯವು ಸಮಾನ್ಯವಲ್ಲ. ೪೪-೧೯೩೦.

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ಈಗಿನ ಯುವಕ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು</h2>

ಸಾಹಿತ್ಯಲೇಖನ, ನಾಟಕಾಭಿನಯ, ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹ, ಇವು ಯಾವುದನ್ನು ನೋಡಿದರೂ, ಈಗಿನ ಯುವಕ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಂದ ಎಷ್ಟು ಮಟ್ಟಿನ ಮತ್ತು ಎಂಥೆಂಥ ಕೆಲಸ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವುದೆಂಬುದು ಆಶ್ಚರ್ಯವಾಗುವಂತಿದೆ. ಕಾಲೇಜಿನ ಉಚ್ಚ ತರಗತಿಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು, ಬಿ.ಎ., ಎಂ.ಎ. ಪರೀಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟವರು - ಸಮ್ಮೇಳನ ಮಂದಿರದ ಬಾಗಿಲು ಕಾಯುವುದು, ಅಡಿಗೆ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ತರ್ಕಾರಿ ಹೆಚ್ಚುವುದು, ಈ ಕೆಲಸಗಳಿಂದ ಮೊದಲು ಮಾಡಿಕೊಂಡು, ಕವಿತೆಗಳನ್ನೂ ಉಪನ್ಯಾಸಗಳನ್ನೂ ಬರೆದು ಓದುವುದು, ನಾಟಕಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿ ವೇಷ ಹಾಕಿ ಆಡಿ ತೋರಿಸುವುದರವರೆಗೆ, ಯಾವ ಕೆಲಸವನ್ನೂ ಕೀಳು ಮೇಲೆಂದು ಭಾವಿಸದೆ, ಯಾವ ಕೆಲಸವೂ ಬಾರದೆನ್ನದೆ, ಆಯಾಸವೆನ್ನದೆ, ಬೇಸರಪಡದೆ- ಮಾಡಿದ ಕೆಲಸವನ್ನು ನೋಡಿದರೆ , ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಈಗ ಯಾವ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಮಹಾಕಾರ್ಯವಾದರೂ ತರುಣರ ಕೈಗೆ ಬಿದ್ದರೆ ಗೆದ್ದು ಹೋಗಬಹುದೆನ್ನಿಸುತ್ತದೆ.೪೪-೧೯೩೦.

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ಕನ್ನಡದ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಸ್ಥಾನ</h2>

ಕನ್ನಡದ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಸ್ಥಾನವಾವುದಿರಬೇಕೆಂಬ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಅನೇಕರಿಗೆ ಶಂಕೆಗಳೂ ಸಂದೇಹಗಳೂ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳೂ ಇವೆ. ಇದು ಆಶ್ಚರ್ಯ. “ಶ್ರೀ” ಯವರೇ ಹಿಂದೆ ಒಂದು ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅಪ್ಪಣೆ ಕೊಡಿಸಿದಂತೆ ಕ್ನನಡದ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡವು ಯಜಮಾನಿಯಾಗಿರಬೇಕು - ಮಿಕ್ಕಿದ್ದು ಹಕ್ಕಿದ್ದನ್ನು ತಿಂದುಕೊಂಡು ಚಾಕರಿಮಾಡಿಕೊಂಡಿರುವ ಕೀಳು ಜಾತಿಯ ಪರಿಚಾರಿಕೆಯಂತಿರಬಾರದು. ಧೃಷ್ಟರಾದ ನೆಂಟರಿಷ್ಟರು ಮನೆಗೆ ಬಂದು ತುಂಬಿಕೊಂಡರೆ ಸೇವಾಶೀಲಳಾದ ಸಾತ್ವಿಕಸತಿಗೆ ಅನೇಕ ವೇಳೆ ಆಗುವುದು ಹೀಗೆಯೇ. ಯಜಮಾನಿ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿದ್ದರೆ ತಾನೇ ಯಜಮಾನ, ಮಕ್ಕಳು ನೆಂಟರು ಇಷ್ಟರು, ಹೋಗುವವರು ಬರುವವರು? ಅವಳಿಗೆ ಗೌರವವಿದ್ದರೆ ತಾನೇ ಆಳು ಕಾಳು ಸುಖ ಸಂಭ್ರಮ ? ಈ ತತ್ವವನ್ನು ನಮ್ಮ ಜನಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮಿಕ್ಕ ಪ್ರಾಂತಗಳವರು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸಿದ್ದಾರೆ. - ಬಂಗಾಳಿ, ಮರಾಠಿ, ತೆಲುಗು ತಮಿಳು ಇತ್ಯಾದಿ. ಭಾಷಾಪ್ರಾಂತಗಳು ಏರ್ಪಟ್ಟು ಆ ಮೂಲಕ ಪ್ರಾಂತೀಯ ಭಾಷೆಗಳಿಗೆ ಪ್ರಧಾನ ಸ್ಥಾನ ದೊರೆಯುವುದೇನೋ ಎಂಬ ಆಶೆ ಈಗ ದೂರವಾಗುತ್ತಿದೆ. ಆದರೂ ಆಯಾ ಮಾತನಾಡುವ ಜನರು ತಮ್ಮ ಜನತೆಗೆ ತಿಳಿವಳಿಕೆ ಕೊಡಲು ತಮ್ಮ ಮಾತೇ ಏಕಮಾತ್ರ ಸಾಧನವೆಂದು ಗ್ರಹಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ, ಒತ್ತಿ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ, ಅದಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಕೊಡಬೇಕೆಂದು ಹಾರಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ; ಇಂದು ಮತ್ತು ಮುಂದೆ ಇತರ ಭಾಷೆಗಳ ವ್ಯಾಸಂಗವೇನಿದ್ದಾರೂ ಅದು ಸ್ವಭಾಷೆಯನ್ನು ಪುಷ್ಟಿಗೊಳಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧನವಾಗಬೇಕೇ ಹೊರತು ತಾನೇ ಪ್ರಧಾನವಾಗಬಾರದು ; ಸ್ವಭಾಷೆಯೂ ಜನಸಾಮಾನ್ಯಕ್ಕೆ ಉಪಯೋಗವಾಗುವಂತೆ ಹೆಚ್ಚು ಸುಲಭವಾಗಬೇಕು – ಎಂದು ಸಾರುತ್ತಿದ್ದರೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಕಳೆದ ತಿಂಗಳು ತಿರುವಾಂಕೂರಿನ ದಿವಾನರವರು ಅಲ್ಲಿನ ಶಾಸನಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಆಡಿದ ವಾಕ್ಯಗಳು ಜ್ಞಾಪಕಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತವೆ. ಅವರು - ಮಿಕ್ಕ ಭಾಷೆ ಯಾವುದಿದ್ದರೂ ಎಷ್ಟೇ ಉಪಯುಕ್ತವಾಗಿದ್ದರೂ ದ್ವಿತೀಯ ಭಾಷೆಯಾಗಲರ್ಹವಲ್ಲವೆಂದೂ ತಿರುವಾಂಕೂರಿನ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರೌಢವ್ಯಾಸಂಗಕ್ಕೆ ಮಲಯಾಳ ತಮಿಳುಗಳೇ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿರಬೇಕೆಂದೂ ತಮ್ಮ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಖಚಿತವಾಗಿ ತಿಳಿಸಿದರು. ಈಗ ಕೆಲವು ತಿಂಗಳ ಹಿಂದೆ ಸೇರಿದ ಭಾರತೀಯ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಸಮ್ಮೇಳನದಲ್ಲಿ ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಕಾಲೇಜಿನ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರ ವಿಶಾರದರಾದ ಪ್ರೊ. ವೆಂಕಟರಾವ್ ತೆಲಂಗರು ಪ್ರೌಢತರಗತಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ದೇಶ ಭಾಷೆಯನ್ನೇ ಬೋಧನ ಭಾಷೆಯನ್ನಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಸಬೇಕೆಂಬ ಅರ್ಥಕ್ಕೆ ಒಂದು ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ತಂದಿದ್ದು ಅದಕ್ಕೆ ಸಮ್ಮೇಳನದ ಸಹಾನುಭೂತಿ ದೊರೆತದ್ದು ಒಂದು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಕರವಾದ ಸಂಗತಿಯಾಗಿದೆ. ಇಂದು ಅಸಾಧ್ಯವಾಗಿ ಕಾಣುವುದು ನಾಳೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗಿ ತೋರುತ್ತದೆ, ನಾಡಿದ್ದು, ಸತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಬೇಕಾದದ್ದು, ಅಭಿಮಾನ, ಅಭಿಮಾನದಿಂದ ಬರುವ ಧನ, ಅಭಿಮಾನವಿಟ್ಟು ಕೆಲಸಮಾಡಬಲ್ಲ ಜನ. ೭೯-೧೯೩೯.

</section>

.....ಮತಧರ್ಮಗಳ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ, ಶಾಂತಿ ಭಕ್ತಿ ಜ್ಞಾನ ವೈರಾಗ್ಯಗಳೇ ಉದ್ದೇಶ ಫಲಗಳಾಗಿ ಉಳ್ಳ ಮತ ಧರ್ಮಗಳ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ, ಹಿಂದೆ ಎಲ್ಲಾ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವಾದ ವಿವಾದಗಳೂ ಕದನ ಕಾಳಗಗಳೂ ಕೊಲೆ ಕಡಿತಗಳೂ ಅಪಾರವಾಗಿ ನಡೆದುವು. ಆದರೆ ಈಗ ಮಳೆಗಾಲದ ಹೊಳೆ ತಿಳಿಯಾಗಿ, ಅಮೃತವಾಗಿ, ಪಾನಯೋಗ್ಯವಾಗುವಂತೆ, ನಾಗರಿಕತೆಯ ಫಲವಾಗಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯವಾದ ಸತ್ಯಾನ್ವೇಷಿಯಾದ ಪರಿಶೀಲನದ ಫಲವಾಗಿ, ಸರ್ವಧರ್ಮ ಸಮನ್ವಯವು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಹಬ್ಬುತ್ತಿದೆ ; ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಭಾವನೆಯುಂಟಾಗುವ, ಉದಾತ್ತ ಆದರ್ಶವನ್ನು ತೋರುವ, ಶುದ್ಧ ಜೀವನವನ್ನು ಬೋಧಿಸುವ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಧರ್ಮವೂ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಪೂಜ್ಯವಾಗುತ್ತಿದೆ, ಪ್ರತಿ ಕ್ಷೇತ್ರವೂ ಪವಿತ್ರವಾಗುತ್ತಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ನಮ್ಮನ್ನಾಳುತ್ತಿರುವ ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ಶ್ರವಣಬೆಳಗೊಳದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಜೈನಮಹಾಸಮ್ಮೇಳನದ ಆರಂಭೋತ್ಸವವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುತ್ತ ಅಪ್ಪಣೆ ಕೊಡಿಸಿದ ಈ ವಾಕ್ಯಗಳೇ ಸಾಕ್ಷಿ “ನಮ್ಮ ಪೂರ್ವಜರಾದ ನಮ್ಮ ವಂಶದ ಪೂಜ್ಯಪಾದರುಗಳಿಗೂ ಮತ್ತು ನಮಗೂ ಸಹ ಜೈನಮತ ತತ್ತ್ವಗಳಲ್ಲಿ, ವಿಶೇಷತಃ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾದವುಗಳಲ್ಲೊಂದಾದ ಅಹಿಂಸಾ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ , ಪ್ರೀತ್ಯಾದರಪೂರ್ವಕವಾದ ಮೆಚ್ಚಿಕೆ.” ಯಥಾ ರಾಜಾ ತಥಾ ಪ್ರಜಾಃ.

ಇದರ ಜೊತೆಗೆ, ಅದೇ ದಿವಸ, ಮದರಾಸಿನಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿಯ ಸಂಸ್ಕೃತ ಪಾಠಶಾಲಾ ಸ್ಥಾಪಕರ ಜಯಂತ್ಯುತ್ಸವದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಸಂಸ್ಥಾನದ ದಿವಾನ್ ಸಾಹೇಬರವರು “ನಿಜವಾದ ಭಾರತೀಯರು ಸಮಸ್ತ ಮತಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪೂಜ್ಯಭಾವನೆಯನ್ನಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದುದೇ ಅವರ ಧರ್ಮ, ಹಾಗೆ ಮಾಡಿದಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಯಾರಲ್ಲಿಯೂ ದ್ವೇಷವಿರುವುದಿಲ್ಲ ; ಸಮಸ್ತರಲ್ಲಿಯೂ ಸೌಹಾರ್ದದಿಂದ ವರ್ತಿಸುವುದೇ ಅವರ ಸಲ್ಲಕ್ಷಣವಾಗುತ್ತದೆ.” ಎಂದು ಅಪ್ಪಣೆಕೊಡಿಸಿದುದನ್ನೂ ಜೋಡಿಸಿಕೊಂಡು ಯೋಚನೆಮಾಡಿದರೆ, ಮೈಸೂರು ಪ್ರಜೆಗಳ ಮುಂದೆ ಎಂಥ ಉದಾತ್ತ ಧ್ಯೇಯಗಳೂ ಉಚ್ಚಾದರ್ಶಗಳೂ ಸಮನ್ವಯ ನೀತಿಯೂ ಇದೆ ಎಂಬುದು ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತದೆ.

ಶ್ರೀ ಗೊಮ್ಮಟಮೂರ್ತಿಯು ತನ್ನ ಭವ್ಯಾಕಾರದಿಂದ ಭೂಮ್ಯಾಕಾಶಗಳನ್ನು ಮುಟ್ಟಿರುವಂತೆಯೇ ಧ್ಯಾನ ತೋಗ ಲೋಕಕಾರುಣ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಸ್ವರ್ಗಮರ್ತ್ಯಗಳನ್ನೂ ಸಂಬಂಧಿಸಿ, ದಿವ್ಯಜೀವನಕ್ಕೆ ಏಣಿ ಹಾಕಿಕೊಟ್ಟಿದೆ; ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳಿಂದ, ಉತ್ತರ ದಕ್ಷಿಣ ಹಿಂದೂಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಗಂಟುಹಾಕಿದೆ; ಶ್ರವಣಬೆಳುಗೊಳವನ್ನು, ಐತಿಹಾಸಿಕ, ಧಾರ್ಮಿಕ ದೃಷ್ಟಿಗಳಿಂದ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ ಕಲಾದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ, ಪ್ರಪಂಚದ ಗಣ್ಯಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ಮಾಡಿದೆ. ಈ ಉನ್ನತ ಮೂರ್ತಿಯು ಅಂದಿನ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ, ಆಗಿನ ಕಾಲದ ರಾಜರ, ಕವಿಗಳ, ಜನರ ಜನಜೀವನದ, ಔನ್ನತ್ಯವನ್ನು ನೆನಪಿಗೆ ತಂದು ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಆದಿಪುರಾಣ, ವಿಕ್ರಮಾರ್ಜುನವಿಜಯ, ಚಾವುಂಡರಾಯಪುರಾಣಗಳು ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೇಗೋ ಗೊಮ್ಮಟಮೂರ್ತಿಯು ಶಿಲ್ಪದಲ್ಲಿ ಹಾಗೆ ! ಒಂದು ಅಕ್ಕಿಯ ಕಾಳಿನಲ್ಲಿ ನೂರು ಅಕ್ಷರ ಬರೆಯುವ ಕಿರುಗೆಲಸಗಳು ಅಂದಿನ ಜನರ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಬರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ ; ಅದಕ್ಕೆ ಬದಲು ಬೆಟ್ಟದ ಹಿರಿಯ ಬಂಡೆಯೇ ಬರಹದ ಹಲಗೆ, ಅದರ ಮೇಲೆ ಆಚಂದ್ರಾರ್ಕವಾಗಿರುವಂತೆ, ಕೆತ್ತಿದ ಮೊಳಮೊಳ ಉದ್ದದ ಅಕ್ಷರಗಳು ; ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲೆ ಬೆಟ್ಟವನ್ನಿಟ್ಟಂತೆ ಕಡೆದು ನಿಲ್ಲಿಸಿದ ಹನ್ನೆರಡಾಳುದ್ದದ ಭವ್ಯವಿಗ್ರಹ ! ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ, ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ, ಕಲೆಯಲ್ಲಿ, ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಈ ಮಹೋನ್ನತಿಯನ್ನು ಎಲ್ಲಿ ತರೋಣ ! ಮಹಾಪರ್ವತವನ್ನು, ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನು, ಮೊದಲು ನೋಡಿದಂದು ಆಗುವ ಚಿತ್ತದ ಔನ್ನತ್ಯವೇ, ಹೃದಯವಿಸ್ತಾರವೇ, ಈ ಮಹಾಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ದರ್ಶನ ಮಾಡುವಾಗಲೂ ಆಗುತ್ತದೆ; ಜೀವವು ರೆಕ್ಕೆ ಪಡೆದು ಮೊಟ್ಟೆಯೊಡೆದು ಹಾರಿಬರುವ ರೇಷ್ಮೆಹುಳುವಿನಂತೆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಭಾವವನ್ನೂ ಬಿಡುಗಡೆಯ ಭಾವನೆಯನ್ನೂ ಪಡೆದು ಮೇಲೆ ಹಾರುತ್ತದೆ. ಆತ್ಮಕ್ಕೆ ಇದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಸ್ಕಾರವೇನು ಬೇಕು? ೮೨-೧೯೪೦.

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ಕೀರ್ತಿಶೇಷರಾದ ಶ್ರೀಮನ್ನಾಲ್ವಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜವೊಡೆಯರ್ ಬಹದ್ದೂರ್,</h2>

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ಜಿ.ಸಿ.ಎಸ್.ಐ.,ಜಿ.ಬಿ.ಇ., ಮಹಾಪ್ರಭುಗಳವರು.</h2>

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ಕಂಬನಿ</h2>

ಇನ್ನೂ ಆರುತಿಂಗಳ ಕೆಳಗೆ, ಕಳೆದ ಸಂಚಿಕೆಯಲ್ಲಿ ತಾನೆ, ಶ್ರೀಮದ್ಯುವರಾಜ ಕಂಠೀರವ ನರಸಿಂಹರಾಜ ವೊಡೆಯರವರು ಮೃತಿಪಟ್ಟರೆಂದು “ಕಂಬನಿ”ಯನ್ನಿಡಲಾಯಿತು. ಅದಕ್ಕೆ ಮುಂದಿನ ಸಂಚಿಕೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಹಿಂದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸಿ “ಕಂಬನಿ” ಬರಹವನ್ನು ಬರೆಯುವ ಈ ಶೋಕಕರ್ತವ್ಯ ಒದಗುವುದೆಂದು ನಾವು ಕನಸು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಯೂ ನೆನಸಿರಲಿಲ್ಲ. ಈಗ ಮುವ್ವತ್ತೆಂಟು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನದ ಶ್ರೀ ಮನ್ಮಹಾರಾಜರವರಾಗಿಯೂ, ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯವು ಹುಟ್ಟಿದಂದಿನಿಂದ ಅದರ ಛಾನ್ಸೆಲರವರಾಗಿಯೂ ಇದ್ದ ಶ್ರೀ ನಾಲ್ವಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ವೊಡೆಯರ್ ಬಹದ್ದೂರ್ ಜಿ.ಸಿ.ಎಸ್. ಐ. ಜಿ.ಬಿ.ಇ. ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರು ನಮ್ಮನ್ನು ಅಗಲಿ ಹೋಗಿ ಆಗಲೇ ಒಂದು ತಿಂಗಳಾಗುತ್ತ ಬಂತು. ಕನ್ನಡನಾಡಿನ ಎರಡು ರತ್ನಕಲಶಗಳಂತಿದ್ದ ರಾಜಸೋದರರು ಇಬ್ಬರೂ ಹೀಗೆ ಆರು ತಿಂಗಳೊಳಗಾಗಿ ಪ್ರಜಾವರ್ಗವನ್ನು ತಬ್ಬಲಿ ಮಾಡಿ ಸ್ವರ್ಗಸ್ಥರಾಗುವರೆಂದು ಯಾರು ನಂಬಬಹುದಾಗಿತ್ತು ? ದಿವಂಗತರಾದ ನಮ್ಮ ಮಹಾ ಪ್ರಭುಗಳವರು ಕೆಲವು ಕಾಲದಿಂದ ಅಸ್ವಸ್ಥರಾಗಿದ್ದರೂ, ಅಶಕ್ತರಾಗಿದ್ದರೂ, ತಕ್ಕಮಟ್ಟಿಗೆ ಚೇತರಿಸಿಕೊಂಡು ರಾಜಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಎಂದಿನಂತೆ ನಡೆಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಚಿಂತಾವ್ಯಾಕುಲಗಳಿಗೆ ಸಿಕ್ಕಿದ ಅವರ ಮನಸ್ಸು, ಧೀರಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಶಾಂತವಾಗಿ ಉಳಿದಿದ್ದರೂ, ಕಳೆದ ಮಾರ್ಚಿ ತಿಂಗಳಿನಲ್ಲಿ ಏಕಮಾತ್ರ ಸೋದರರಿಂದ ವಿರಹಿತವಾದಾಗ ಜರ್ಝರಿತವಾಗಿ ಊರೆ ತಪ್ಪಿ ಸೊರಗಿ ಹೋಯಿತು. ಆದರೂ ಅವರು ಕರ್ತವ್ಯಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಯೇ ಇರುತ್ತಿದ್ದರು; ರಾಜಕಾರ್ಯ ಪ್ರಜಾಕಾರ್ಯ ದೇಶಕಾರ್ಯ ಭಾಷಾಸಾಹಿತ್ಯಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನಿರತರಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತಿದ್ದರು. ಅಂಥ ಅಶಕ್ತ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯಪರಿಷತ್ತಿನ ಬೆಳ್ಳಿಯ ಹಬ್ಬದಲ್ಲಿ ಭಾಗಿಗಳಾಗಿ ಅದನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿ ಹರಸಿದರು. “ಸಿರಿಗನ್ನಡಂ ಗೆಲ್ಗೆ” ಎಂಬುದು ಅವರು ಕನ್ನಡಿಗರ ಆ ಮಹಾಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಆಡಿದ ಕೊನೆ ಮಾತು ; ಆ ಮಾತನ್ನು ಅವರ ಬಾಯಿಂದ ಕೊನೆಯದಾಗಿ ಹೇಳಿಸುವ ಭಾಗ್ಯ ಪರಿಷತ್ತಿನದಾಯಿತು. ಈಗ ಸುಮಾರು ೨೫ವರ್ಷಗಳ ಕೆಳಗೆ ಮೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದಾಗ ಅವರು ತಮ್ಮ ಕನ್ನಡದ ಅಭಿಮಾನವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದರು; ಆ ಅಭಿಮಾನವು ಸಂತತವೂ ಅವರ ನಡೆನುಡಿಗಳಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ಕಂಡುಬರುತ್ತ ಕನ್ನಡದ ಮುನ್ನಡೆಗೆ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಕರವಾಯಿತು. ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಪಂಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಬರೆದು ಮಹಾಸ್ವಾಮಿಯವರಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಲಿ, ಬರೆದವರಿಗೆ ಒಂದು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ದೊರೆಯದೆ ಇರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಇದು ಎಷ್ಟು ಸದ್ದಿಲ್ಲದೆ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತೆಂದರೆ ಅವರ ಆ ಅಭಿಮಾನ ಔದಾರ್ಯಗಳು ಅವುಗಳ ಫಲವನ್ನು ಪಡೆದವರಿಗಲ್ಲದೆ ಹೊರಗೆ ಪ್ರಕಾಶಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಕನ್ನಡ ಭಾಷಾಸಾಹಿತ್ಯಗಳ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಪ್ರದಾಯವಾಗಿ ಬಂದ ರಾಜಾಶ್ರಯವು ಅವರ ಮೂಲಕ, ಅವರ ಸರ್ಕಾರದ ಮೂಲಕ ಸರ್ಕಾರದ ಅಧಿಕಾರಿ ಮತ್ತು ಅವರ ಕಾರ್ಯನೀತಿಗಳ ಮೂಲಕ ಈಚೆಗೆ ಎಷ್ಟು ಮಟ್ಟಿಗೆ ಪ್ರಸರಿಸಿತೆಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕಾದರೆ, ಸುಮಾರು ಐವತ್ತು ವರ್ಷಗಳ ಕೆಳಗೆ ಮೈಸೂರಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ಹೇಗಿತ್ತು ಈಗ ಹೇಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಹೋಲಿಸಿ ನೋಡಬೇಕು. ಅಂದಿಗೂ ಇಂದಿಗೂ ಅಜಗಜಾಂತರ ! ಅವರಿಗೆ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಅಭಿಮಾನವೋ ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿಯೂ ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿಯೂ ಅಷ್ಟೇ ಅಭಿಮಾನ ; ಹೀಗೆ ಕನ್ನಡ ಸಂಸ್ಕೃತಗಳ ಪೋಷಕರೆಂದು, ಸನಾತನ ಧರ್ಮದ ಏಕಾವಲಂಬನವೆಂದು, ಪ್ರಜಾವತ್ಸಲರಾದ ರಾಜರೆಂದು ಅವರು ಸರ್ವಜನ ಸಂಮಾನ್ಯರಾಗಿದ್ದರು, ಪ್ರೀತಿಪಾತ್ರರಾಗಿದ್ದರು ; ಶೀಲ ಘನತೆ ಗೌರವ ಗಾಂಭಿರ್ಯ ಸರಳತೆ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಮೇಲ್ಪಂಕ್ತಿಯಂತಾಗಿದ್ದರು. ಅವರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಚೀನ ನವೀನ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳೆರಡರ ಸಾರಸರ್ವಸ್ವವೂ ಸಮರಸವಾಗಿ ಸೇರಿತ್ತು. ಭರತಖಂಡದ ಪುಣ್ಯಕ್ಷೇತ್ರ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಬಂದಿದ್ದಂತೆಯೇ ಅವರು ಯೂರೋಪಿನ ಪರವಾಸವನ್ನೂ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಬಂದಿದ್ದರು. ಪೂಜೆ ಪುರಸ್ಕಾರ ವ್ರತ ಆಚಾರಗಳಲ್ಲಿ ನಿರತರಾಗಿರುವಂತೆಯೇ ಆಟ ಪಾಟ ವಿನೋದ ವಿಹಾರ ಸಾಮು ಕುಸ್ತಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಆಸಕ್ತರಾಗಿದ್ದರು.

ಅವರು ರಾಜರಾಗಿ ಪ್ರಜೆಗಳಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ವಾತ್ಸಲ್ಯವನ್ನಿಟ್ಟಿದ್ದರೋ ಅಷ್ಟೇ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ತಮ್ಮ ಮಂತ್ರಿಗಳಲಿಟ್ಟಿದ್ದು ರಾಜ್ಯರಥವು ಸುಸೂತ್ರವಾಗಿಯೂ ವಿಚಕ್ಷಣವಾಗಿಯೂ ನಡೆಯುವಂತೆ ನೋಡಿಕೊಂಡರು. ಅದೂ ಎಷ್ಟು ಜನ ಎಂಥೆಂಥ ಮಂತ್ರಿಗಳು ! ಸರ್ ಕೆ. ಶೇಷಾದ್ರಿ ಅಯ್ಯರ್ ಅವರಿಂದ ಮೊದಲು ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಸರ್ ಮಿರ್ಜಾ ಎಂ. ಇಸ್ಮಾಯಿಲ್ರವರವರೆಗೆ ! ಇಂಥ ಅನುಕೂಲರಾದ ಸಮರ್ಥ ಮಂತ್ರಿ ಪರಂಪರೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ದೇಶವು ಎಷ್ಟು ವಿಧವಾಗಿ ಎಷ್ಟು ಮುಖವಾಗಿ, ಮುಂದಕ್ಕೆ ಬಂದು ಮಾದರಿ ಸಂಸ್ಥಾನವೆನ್ನಿಸಿಕೊಂಡಿತು ! ರಾಜಕೀಯ, ಸಾಮಾಜಿಕ, ಆರ್ಥಿಕ, ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ, ಯಾವ ವಿಚಾರವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡರೂ, ಹಿಂದಿನ ಮೈಸೂರಿಗೆ ಹೋಲಿಸಲಿ ಇಂದಿನ ಇಂಡಿಯಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಲಿ, ಮೈಸೂರಿನವರು ಈಗ ನ್ಯಾಯವಾಗಿ ಹೆಮ್ಮೆಪಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಬಹುದಾಗಿದೆ.

ಈಗ ಸುಮಾರು ಅರ್ಧ ಶತಮಾನದಿಂದಲೂ ರಾಜರೆಂದರೆ ನಮ್ಮ ಮಹಾರಾಜರು, ರಾಜರ್ಷಿಗಳೆಂದರೆ ನಮ್ಮ ಮಹಾರಾಜರು, ಆದರ್ಶ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳೆಂದರೆ ನಮ್ಮ ಮಹಾರಾಜರು ಎಂದು ಆನಂದಪಡುತ್ತಿದ್ದೆವು. ಮಹಾರಾಜರೆಂದರೆ ಅವರ ಚಿತ್ರವೇ ನಮ್ಮ ಮುಂದೆ ಬಂದು ನಿಲ್ಲುತ್ತಿತ್ತು; ಇಂದು ಜೀವಿಸಿರುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರ ವೊಡೆಯರವರನ್ನು ನೋಡಿದ್ದವರು ಬಹು ಸ್ವಲ್ಪ ಜನ. ಮುಮ್ಮಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜವೊಡೆಯರವರನ್ನು ನೋಡಿದ್ದವರು ಇದ್ದಾರೋ ಇಲ್ಲವೋ ! ಆದ್ದರಿಂದ ಮೈಸೂರಿನ ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ದೊರೆಗಳೆಂದರೆ ಶ್ರೀ ನಾಲ್ವಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ವೊಡೆಯರೇ ಆಗಿದ್ದರು. ಅವರನ್ನು ಈಗ ನಾವು ಕಳೆದುಕೊಂಡೆವೆಂದರೆ ನಂಬಿಕೆ ಬರುವ ಹಾಗಿಲ್ಲ. ಅವರ ಭವ್ಯಮೂರ್ತಿ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಮರೆಯಾಗುವ ಹಾಗಿಲ್ಲ. ಸರ್ವೇಶ್ವವರನು ಈ ಶಾಂತಾತ್ಮರ ಆತ್ಮಕ್ಕೆ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಕೊಡಲಿ ! ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಣಿಯವರಿಗೂ ಶ್ರೀಮದ್ಯುವರಾಜರವರಿಗೂ ರಾಜವರ್ಗಕ್ಕೂ ಈ ತೀವ್ರ ಶೋಕವನ್ನು ಸಹಿಸಲು ಭಗವಂತನು ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಅನುಗ್ರಹಿಸಲಿ !

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ಶುಭಾಶಂಸನ</h2>

ಈಗ ದೇಶದ ಆಶೆಯೆಲ್ಲ ಶ್ರೀ ಜಯಚಾಮರಾಜೇಂದ್ರವೊಡೆಯರವರಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತವಾಗಿದೆ. ಇನ್ನು ಅವರೇ ನಮ್ಮ ಮಹಾರಾಜರು. ಅವರು ಶ್ರೀಮನ್ ನಾಲ್ವಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜವೊಡೆಯರವರ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದು ಅವರ ಸತ್ವವನ್ನೂ ಶಾಂತಿಯನ್ನೂ ತೇಜಸ್ಸನ್ನೂ ತುಂಬಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಹಿರಿಯರ ಆಶೀರ್ವಾದ ಅವರ ಮೇಲೆ ಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ. ಅವರನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ

ಯಾತ್ಯೇಕತೋಸ್ತಶಿಖರಂ ಪತಿರೋಷಧೀನಾಂ

ಆವಿಷ್ಕೃತಾರುಣಪುರಸ್ಸರ ಏಕತೋರ್ಕಃ ll

ಎಂಬ ಕಾಳಿದಾಸೋಕ್ತಿಯು ಜ್ಞಾಪಕಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ. ರಾತ್ರಿಯೆಲ್ಲಾ ಸ್ನಿಗ್ಧಶಾಂತವಾದ , ಇಂಪು ತಂಪಾದ, ಬೆಳಕಿನಿಂದ ಲೋಕವನ್ನು ಬೆಳಗಿ ಚಂದ್ರನು ಅಸ್ತನಾಗುತ್ತಿರುವಾಗ, ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ತೇಜೋಮಯನಾದ ಬಾಲಸೂರ್ಯನು ಉದಯಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಇದು ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಸಮಾಧಾನ: ಪುಣ್ಯ. ಈ ಸೂರ್ಯನು ಕ್ಷಣಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ತೇಜೋವಂತನಾಗಿ, ಲೋಕಕ್ಕೆ ತೇಜಸ್ಸನ್ನೂ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನೂ ಕೊಡಲಿ !

ಇಂಗ್ಲಿಷರು ಹೇಳುವಂತೆ “ಮಹಾರಾಜರು ಸ್ವರ್ಗಸ್ಥರಾದರು ! ಮಹಾರಾಜರು ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಮಂತರಾಗಲಿ!”

ತೇಜೋದ್ವಯಸ್ಯ ಯುಗಪದ್ವ್ಯಸನೋದಯಾಭ್ಯಾಂ

ಲೋಕೋ ನಿಯಮ್ಯತ ಇವಾತ್ಮದಶಾಂತರೇಷು ll k

ಕಾಳಿದಾಸ ೮೩-೧೯೪೦

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ಕನ್ನಡದ ಕೆಲಸಗಳಿಗೆ ಜನ, ಧನ, ಅಭಿಮಾನ</h2>

ಇವುಗಳಿಗೆ ಜನ, ಧನ, ಅಭಿಮಾನ, ಇವು ಮುಖ್ಯ ಸಾಧನಗಳೆಂದು ಹೇಳಿದರೆ ತಪ್ಪಾಗಲಾರದು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಧನವೇ ಮುಖ್ಯವೆಂಬುದು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಅರಿತುಕೊಂಡ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ. ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಈಗ ಅಭಿಮಾನಕ್ಕೆ ಕಡಿಮೆ ಇಲ್ಲ. ಜನರೂ ತಕ್ಕ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಇದ್ದಾರೆ – ಯಾವ ಕೆಲಸವನ್ನು ಬೇಕಾದರೂ ಮಾಡಬಲ್ಲ, ಯಾವ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಬೇಕಾದರೂ ಬರೆಯಬಲ್ಲ ಜನಗಳಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ಧನವೆಲ್ಲಿದೆ? ಕನ್ನಡಕ್ಕಾಗಿ ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ರೂಪಾಯಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ದಾನಮಾಡಿರುವ, ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಬೆಲೆಯುಳ್ಳ ಕಾಲವನ್ನೂ ದೇಹಶಕ್ತಿಯನ್ನೂ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿರುವ ಅಭಿಮಾನಿಗಳೆಂದರೆ, ರಾಜಸೇವಾಸಕ್ತ ಶ್ರೀಮನ್ ಬಿ.ಎಂ. ಶ್ರೀಕಂಠಯ್ಯನವರು, ದಿವಂಗತರಾದ ದಿವಾನ್ ಬಹದ್ದೂರ್ ಸರ್ ಕೆ.ಪಿ.ಪುಟ್ಟಣ್ಣಶೆಟ್ಟಿಯವರು ಮುಂತಾದ ತೀರ ಕೆಲವರು ಮಾತ್ರ. ಆದರೆ ಒಂದೆರಡು ಮಳೆಗೇ ಕೆರೆಯೆಲ್ಲಾ ತುಂಬಿ ಕೋಡಿ ಹರಿಯುವಷ್ಟು ನೀರು ಬರುತ್ತದೆಯೇ ? ಕನ್ನಡನಾಡಿನ ಅನೇಕ ದಾನಶೀಲರು ಕನ್ನಡ ಮಕ್ಕಳ ವಿದ್ಯಾಸಂಪಾದನೆಗೋಸ್ಕರ ಅಶನ ವಸನ ವೇತನಗಳಿಗೋಸ್ಕರ, ಲಕ್ಷಾಂತರ ರೂಪಾಯಿಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವುದು ನಿಜ. ಆದರೆ ಕನ್ನಡ ಮಾತು, ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಇವು ಮುಂದೆ ಬರಲೆಂದೇ ಸಹಾಯವನ್ನು ನೀಡಿರುವವರು ಎಷ್ಟು ಮಂದಿ ? ಹೇಗೆ ಹೇಗೆ ನೋಡಿದರೂ, ಹೇಗೆ ಸುತ್ತಿ ಬಳಸಿ ದ್ರಾವಿಡ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ ಮಾಡಿ ಬಂದರೂ, ಕೊನೆಗೆ ಮುಗಿಯುವ ಪಲ್ಲವಿ - ಧನ ! ಏಕೆಂದರೆ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಬರೆಯಲು ಶಕ್ತರಾದ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಕಷ್ಟಪಟ್ಟು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ಉಚಿತವಾಗಿ ಬರೆದರೂ, ಅಚ್ಚು ಹಾಕಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಹಣವನ್ನು ಎಲ್ಲಿ ತರಬೇಕು ? ಹೇಗೋ ಹಣವನ್ನು ಒದಗಿಸಿದರೆ ಅದು ಸ್ವಲ್ಪ ಮಟ್ಟಿಗಾದರೂ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಬರುವುದು ಹೇಗೆ? ಎಷ್ಟು ಜನ ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ ? ಎಷ್ಟು ಜನ ಓದುತ್ತಾರೆ ?ಎಷ್ಟು ಜನ ಕೊಂಡು ಓದುತ್ತಾರೆ ? ಯಾವ ಪುಸ್ತಕಪ್ರಾಕಾಶಕರು ತಾನೇ ಪಠ್ಯ ಪುಸ್ತಕಗಳೂ ಕೂಡ ಅಲ್ಪ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಮಾರಾಟವಾಗುವುದನ್ನು ಕಂಡೂ ಧೈರ್ಯಮಾಡಿ ಈ ಹಾವಿನ ಬುಟ್ಟಿಗೆ ಕೈಹಾಕುವರು ? ನಾವು ಜನಗಣತಿಯ ಲೆಕ್ಕಕ್ಕೆ ಸುಮಾರು ಎರಡು ಕೋಟಿಯಾದರೂ ಅಕ್ಷರಸ್ಥರ ಲೆಕ್ಕಕ್ಕೆ ಅದರೊಳಗೆ ಹತ್ತರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಭಾಗ. ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಓದುವವರ ಲೆಕ್ಕಕ್ಕೆ ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ಹತ್ತರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪಾಲು. ಕೊಳ್ಳುವವರು ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ದಶಮಾಂಶ. ಗ್ರಂಥಕರ್ತರಿಂದಲೂ ಪ್ರಕಾಶಕರಿಂದಲೂ ಉಚಿತವಾಗಿ ಪಡೆಯುವ ಅವರ ಸ್ನೇಹಿತರನ್ನು ಇದರಿಂದ ಕಳೆದರೆ ಉಳಿದವರ ಸಂಖ್ಯೆ ಊಹಿಸಲಾರದಷ್ಟು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಅಕ್ಷರತೆ ಮೊದಲು ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಎಲ್ಲಕ್ಕೂ ಮೇಲ್ಪಟ್ಟು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಪರೀಕ್ಷೆಯವರೆಗೂ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಸಂಪತ್ತಿ ಹೆಚ್ಚದೇ ಹೋದರೆ ಈ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಉತ್ತಮವಾಗುವ ಹಾಗಿಲ್ಲ. ಇದಕ್ಕೆ ಬೇಕಾದ್ದು ಧನ- ವಿದ್ಯೆ ಹೆಚ್ಚಿದರೆ ಅದರ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿಯೇ ನಿರುದ್ಯೋಗವು ಏರುತ್ತಾ ಹೋಗುವುದೆಂಬುದು ಕೆಲವರ ಮತ. ಆದರೆ ಇದನ್ನು ನಾವು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ. ದೇಶ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಬರಬೇಕಾದರೆ , “ನ ಹಿ ಜ್ಞಾನೇನ ಸದೃಶಂ ”! “ವಿದ್ಯಯಾ ಅಮೃತಮಶ್ನುತೇ!” ಆದರೆ ದೇಶವು ವಿದ್ಯೆಯೊಂದಕ್ಕೆ ತನ್ನ ಹಣವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಅಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಬಹು ಭಾಗವನ್ನು ಖರ್ಚುಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗುತ್ತದೆಯೇ ? ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದು ಪ್ರಾಂತವು ಸಣ್ಣದಾಗಿದ್ದು ಅದರ ಹುಟ್ಟುವಳಿಯು ಮಿತವಾಗಿದ್ದರೆ, ಅದು ಅನ್ನ ಬಟ್ಟೆಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಗಮನ ಕೊಡಬೇಕೋ ಅಮೃತಪ್ರಾಶನಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚು ಗಮನ ಕೊಡಬೇಕೋ ? ಕೊಡುವುದು ಸಾಧ್ಯವೋ ? ಇಂಗ್ಲಿಷಿನಂಥ ಭಾಷೆಯಾಗಿ, ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರ ರಸಾಯನಶಾಸ್ತ್ರಗಳಂಥ ವಿಶ್ವವ್ಯಾಪಕವಾದ ವಿಷಯಗಳಾಗಿದ್ದರೆ ಅವುಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಗ್ರಂಥಗಳು ಎಷ್ಟೇ ಸಣ್ಣ ಪ್ರಾಂತದಿಂದ ಹೊರಡಲಿ, ಯೋಗ್ಯತೆ ಒಂದಿದ್ದರೆ, ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ಹರಡಿ, ಲಕ್ಷಾಂತರ ಪ್ರತಿಗಳು ಮಾರಿ, ಬರೆದವನು ಬೆಳಕಿಗೆ ತಂದವನು, ಇಬ್ಬರೂ ಬದುಕಿ ಹೋಗುವರು. ಆದರೆ ಒಂದು ಗೇಣು ಅಗಲದ ಕರ್ಣಾಟಕದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಒಂದು ಹಿಡಿ ಜನರು ಇರುವ ಅಲ್ಪಸ್ವಲ್ಪ ಧನವನ್ನೂ ಅಭಿಮಾನವನ್ನೂ ನಾನಾ ಕಡೆಗೆ ಹರಿದು ಹಂಚಿದರೆ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಬದುಕುವುದು ಹೇಗೆ? ಇದಕ್ಕೆ ದೇಶದ ಆರ್ಥಿಕಸ್ಥಿತಿ ಉತ್ತಮವಾಗಬೇಕು ; ಜನರಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಬೇಕು, ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಏರಬೇಕು. ಆಗ ತಾನೇ ವಿಶ್ವಕೋಶಗಳೂ, ಉದ್ಗ್ರಂಥಗಳೂ ರಚಿತವಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗಿ ಫಲಕಾರಿಯಾಗುವುದು ಸಾಧ್ಯ.

ಇದು ನಿರಾಶಾವಾದವಲ್ಲ ; ಕನ್ನಡಿಗರು ತಮ್ಮ ಧನ ಅಭಿಮಾನಗಳನ್ನು ಚದರಗೊಡದೆ ಹೇಗೆ ಒಮ್ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಒಂದುಗೂಡಿಸಬೇಕೆಂದು ಹೇಳಿರುವ ಮಾತು. ೮೫-೧೯೪೧.

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ಕೀರ್ತಿಶೇಷರಾದ ಶ್ರೀ ರವೀಂದ್ರನಾಥ ಠಾಕೂರರವರು</h2>

ಶ್ರೀರವೀಂದ್ರರು ಬಂಗಾಳಿಗಳು, ಆದರೂ ಹದಿನಾರಾಣೆಯ ಭಾರತೀಯರು; ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ ; ಸಾರ್ವಲೌಕಿಕ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು. ಅವರ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳ ಔನ್ನತ್ಯವು ಬಹು ದೂರಕ್ಕೆ ಕಾಣುವ ಮಹಾಪರ್ವತಶಿಖರದ ಔನ್ನತ್ಯದಂತೆ. ಅವರು ಕೇಶವಚಂದ್ರಸೇನ, ರಾಜಾರಾಮ್ ಮೋಹನರಾಯ್, ಈಶ್ವರಚಂದ್ರ ವಿದ್ಯಾಸಾಗರ, ಬಂಕಿಮಚಂದ್ರ ಚಟ್ಟೋಪಾಧ್ಯಾಯ, ಸ್ವಾಮಿ ವೀವೇಕಾನಂದ ಈ ಮಹಾವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಪಂಕ್ತಿಗೆ ಸೇರಿ ಬಂಗಾಳಕ್ಕೆ, ಬಂಗಾಳಿಗೆ, ಆ ಮೂಲಕ ಭರತ ಖಂಡಕ್ಕೆ, ಭಾರತೀಯರಿಗೆ, ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯವನ್ನೂ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನೂ ತಂದವರು. ಅವರು ಒಂದು ಮಾತನ್ನಾಡಿದರೆ ಅದು ಪ್ರಪಂಚವೆಲ್ಲಕ್ಕೂ ಕೇಳುತ್ತಿತ್ತು ; ಒಂದು ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದರೆ ಅದರ ಬೆಳಕು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ಬೀಳುತ್ತಿತ್ತು. ಅವರು ಅಂಥ ಯೋಗ್ಯತೆ ಗೌರವ ಧೀಶಕ್ತಿ ಆತ್ಮಶಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಗಳಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಆದ್ದರಿಂದ ವಿಶ್ವಮಾನ್ಯವಾದ ನೋಬೆಲ್ ಬಹುಮಾನವು ಅವರನ್ನು ವರಿಸಿ ಬಂತು.

ರವಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯು ಹೇಗೋ ರವೀಂದ್ರರ ದೃಷ್ಟಿಯೂ ಹಾಗೇ ವಿಶ್ವವ್ಯಾಪಿಯಾದದ್ದು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಪ್ರತಿಯೊಂದನ್ನೂ ವಿಶ್ವ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೇ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು. ವಿಶ್ವಭಾರತಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು ; ಅಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವದ ನಾನಾ ಕಡೆಯಿಂದ ಸುಪ್ರಸಿದ್ದರಾದ ಪ್ರಥಮಶ್ರೇಣಿಯ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಬಂದು ತಮ್ಮ ಪೂರ್ಣಪಾಂಡಿತ್ಯದ, ಪರಿಪಕ್ವವಾದ ಬುದ್ದಿಯ, ಸಂಸ್ಕಾರಗೊಂಡ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ , ಮಧುರ ಫಲವನ್ನು ಕೊಟ್ಟುಹೋದರು. ಇದು ಎಷ್ಟು ಸ್ವಲ್ಪಕಾಲ ನಡೆಯಲಿ, ಈ ಭಾವವೂ ಏರ್ಪಾಡೂ ಯೋಜನೆಯೂ ಪ್ರಪಂಚದ ಮತ್ತಾವ ವಿದ್ಯಾಸಂಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಕಂಡದ್ದಲ್ಲ ಕೇಳಿದ್ದಲ್ಲ. ವಿಶ್ವಭಾರತಿಯ ದಯೆಯಿಂದಲೇ ನಾವೂ ಮೈಸೂರಿನಲ್ಲಿ ಸಿಲ್ವೇನ್ ಲೆವಿ ವಿನ್ಟರ್ನಿಟ್ಸ್ ಮುಂತಾದ ನಾನಾ ಜನಾಂಗಗಳ ವಿದ್ವನ್ಮಕುಟಗಳಂತಿದ್ದ ವಿದ್ವಾಂಸರನ್ನು ನೋಡುವಂತಾದದ್ದು.

ಅವರ ಜೀವನದ ಭಾವದ , ಭಾವನೆಯ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಿವರದಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದು ವಿಶೇಷತೆಯಿತ್ತು. ಅವರನ್ನು ಒಂದು ಸಾರಿ ನೋಡಿದರೆ ಸಾಕು, ಇದೊಂದು ಅಪೂರ್ವವಾದ , ಅಸಾಧಾರಣವಾದ ವ್ಯಕ್ತಿಯೆಂದು ಯಾರಿಗಾದರೂ ಮನವರಿಕೆಯಾಗುವಂತಿತ್ತು. ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಯಾವುದೊಂದು ಪದವಿಯನ್ನು ಪರೀಕ್ಷೆ ಕೊಟ್ಟು ಸಂಪಾದಿಸದಿದ್ದರೂ, ಹಾಗೆ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಪದವಿಗಳನ್ನು ಪಡೆದವರಿಗಿಂತ ಮೇಲ್ಗೈಯಾಗಿದ್ದವರು ರವೀಂದ್ರರು. ಇಂಗ್ಲಿಷಿನಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲಿಷರಿಗಿಂತ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬರೆಯಬಲ್ಲವರಾಗಿದ್ದರೂ, ಮೊದಲು ಬಂಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ ಬರೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಭಾಷಾಭಿಮಾನಿಗಳು. ಕಲ್ಕತ್ತಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಪದವೀಧರರಿಗೆ ಅವರು ಬಂಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ ಉಪದೇಶ ಭಾಷಣ ಮಾಡಿದ್ದು ಎಲ್ಲ ವಿಧದಿಂದಲೂ ಒಂದು ಅಪೂರ್ವವಾದ ಘಟನೆ.

ಅವರು ಕವಿಗಳು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ; ಗದ್ಯ, ಪದ್ಯ, ನಾಟಕ, ಪ್ರಬಂಧಗಳನ್ನು ಬರೆದದ್ದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಏನು ಸತ್ವ, ವೈವಿಧ್ಯ, ನವೀನತೆ ! ಅವರ ಸಣ್ಣ ಕಥೆಗಳು ದೊಡ್ಡ ರತ್ನಗಳು. ಸಾಹಿತ್ಯದ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಗೀತ, ಚಿತ್ರಕಲೆ, ನಾಟ್ಯ, ಮಾಧುರ್ಯ, ಸೌಂದರ್ಯ, ಸಂಪತ್ತು , ದೇಶಾಭಿಮಾನ ಹೀಗೆ ಮತ್ತಾರಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿದ್ದಾವು? ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನು ಅವರಿಗೆ ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ತನಗೆ ಎಷ್ಟು ಕೈಗಳಿವೆಯೋ ಅಷ್ಟು ಕೈಗಳಿಂದಲೂ ಧಾರಾಳವಾಗಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು.

ಅವರ ಮರಣದಿಂದ ನಮ್ಮ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೇ ನಷ್ಟ- ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಭರತಖಂಡಕ್ಕೆ. ನಮ್ಮ ದೇಶ ಈಗ ವಿಷಮ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದೆ, ದುರ್ಬಲ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಅವಲಂಬನ ಬೇಕು, ಪೋಷಣೆ ಬೇಕು, ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ಬೇಕು. ರವೀಂದ್ರರು ಇವೆಲ್ಲವೂ ಆಗಿದ್ದರು ; ಅವರು ಸ್ವರ್ಗಸ್ಥರಾದ್ದರಿಂದ ನಾವು ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಕಳೆದುಕೊಂಡೆವು.

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ರಾಜಸೇವಾಸಕ್ತ ಶ್ರಿಮಾನ್ ಬಿ.ಎಂ.ಶ್ರೀಕಂಠಯ್ಯನವರು</h2>

</section>

ರಾಜ ಸೇವಾಸಕ್ತ ಶ್ರಿಮಾನ್ ಬಿ.ಎಂ. ಶ್ರೀಕಂಠಯ್ಯ ಎಂ.ಎ., ಬಿ.ಎಲ್. ಅವರು ಕಳೆದ ತಿಂಗಳು, ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಪ್ರೊಫೆಸರ್ ಮತ್ತು ಕನ್ನಡದ ಗೌರವ ಪ್ರೋಫೆಸರ್ ಈ ಅಧಿಕಾರಗಳಿಂದ ನಿವೃತ್ತರಾದರು.....

ಶ್ರೀಮಾನ್ ಶ್ರೀಕಂಠಯ್ಯನವರು ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಪ್ರೋಫೆಸರಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾದರು. ಆದರೆ ಅವರು ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆಯುವಾಗಲೂ, ಜೊತೆಗೆ ಕನ್ನಡದ ಗೌರವ ಪ್ರೋಫೆಸರೂ ಆಗಿದ್ದರೆಂದೂ ಕನ್ನಡದ ಪ್ರೌಢತರಗತಿಗಳಿಗೆ ಉಪನ್ಯಾಸಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೆಂದೂ ಅನೇಕರಿಗೆ ತಿಳಿಯದು. ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ, ಅವರು ಉದ್ಯೋಗಕ್ಕೆ ಸೇರಿದಾಗಲೆ, ಕಾಲೇಜು ತರಗತಿಗಳಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಪಾಠ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರೋ ಅಷ್ಟು ಕನ್ನಡವನ್ನೂ – ಇಂಟರ್ ಮೀಡಿಯೆಟ್ ತರಗತಿಗೆ, ಬಿ.ಎ. ತರಗತಿಗೆ - ಪಾಠ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರೆಂದು ತಿಳಿಯದು. ಅವರ ಬೋಧನ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ತರಗತಿಗಳಿಗೆ ಕನ್ನಡದ ಉಪಯೋಗವೂ ಕನ್ನಡ ತರಗತಿಗೆ ಇಂಗ್ಲಿಷಿನ ಉಪಯೋಗವೂ ಆಗುತ್ತಿತ್ತು. ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಒಂದು ರಸವತ್ತಾದ ಅಥವಾ ಮಹತ್ತಿನ ಸಂಗತಿ ಬಂದರೆ ಅದನ್ನು ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ತರುವುದು ಹೇಗೆ ಎಂದು ಮೊದಲು ಯೋಚನೆ ಹೊರಡುತ್ತಿತ್ತು. ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಐತಿಹಾಸಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ತುಲನಾತ್ಮಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಓದಿದರೇ ನಿಜವಾದ ಬೆಲೆಕಟ್ಟುವ ವಿಮರ್ಶಬುದ್ದಿ ಬರುವುದೆಂಬುದನ್ನು ಅವರು ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟರು. ವ್ಯಾಸಂಗ ಮಾಡಿದ್ದನ್ನು ಜೀರ್ಣಿಸಿಕೊಂಡು ಉಪಯೋಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಟ್ಟವರು ಅವರು. ಸಾಹಿತ್ಯ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಸವಿದು ಆನಂದ ಪಡುವುದನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಟ್ಟವರು ಅವರು. ನಿಮ್ಮ ಓದುಮನೆಯ ಕಿಟಕಿಗಳನ್ನು ತೆರೆಯಿರಿ, ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿಂದ ಬೆಳಕು ಬಂದರೂ ಅದನ್ನು ಬರಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಿ ಸೂರ್ಯನು ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ಕಂಡರೆ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಕೈಮುಗಿಯಿರಿ ಎಂದು ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಒಂದು ವಿಶ್ವವಿಶಾಲಭಾವನೆಯನ್ನು ಬೆಳೆಸಿದವರು ಅವರು ; ಹೀಗೆ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯಸಾಹಿತ್ಯವೆಂದರೆ ಬರಿಯ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಸಾಹಿತ್ಯವಲ್ಲ, ಅವೆಲ್ಲಕ್ಕೂ ಮೂಲವಾದ, ಮೇಲಾದ ಗ್ರೀಕ್ ಸಾಹಿತ್ಯ ಇದೆ ಎಂದು ಅದನ್ನು ಶಿಕ್ಷಣ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ, ಸೃಷ್ಟಿಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ, ತಂದವರು ಅವರು. ಈ ಕೆಲಸವನ್ನು ಅವರು “ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನ್” “ಪಾರಸಿಕರು” ಗಳನ್ನು ಬರೆದು ಮಾಡಿದ್ದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಪಾಠಹೇಳಿ ಮಾಡಿದರು. ಕನ್ನಡದ ಕಡೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಹೀಗೆಯೇ ತಮಿಳಿನ ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸಿದರು - ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ತಿಳಿದ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಗ್ರೀಕ್ ಸಾಹಿತ್ಯ ತಮಿಳು ಸಾಹಿತ್ಯಗಳ ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡಿದವರು, ಅವರಂಥವರು ಇನ್ನೊಬ್ಬರಿಲ್ಲ.

ಅವರು ಬಹು ದಿವಸದಿಂದ ಮಹಾರಾಜಾಕಾಲೇಜಿನ ಕರ್ಣಾಟಕಸಂಘದ ಮತ್ತು ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಕಾಲೇಜಿನ ಕರ್ಣಾಟಕಸಂಘದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ, ಪ್ರಬುದ್ಧ ಕರ್ಣಾಟಕ ಸಂಪಾದಕ ಮಂಡಲಿಯ ಮತ್ತು ಕನ್ನಡ ಗ್ರಂಥ ಪ್ರಕಾಶನ ಸಮಿತಿಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ, ಅವುಗಳಿಗೆ ದುಡಿದಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ತಮ್ಮ ಸರ್ಕಾರಿಯ ಉದ್ಯೋಗದಿಂದ ನಿವೃತ್ತರಾಗಿ ಇವುಗಳಿಂದ ಕಳಚಿಕೊಂಡರೂ ಅವರ ಆದರ ಸ್ನೇಹ ವಿಶ್ವಾಸಗಳು ಏನೂ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿಲ್ಲ : ಅವು ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಪರಿಷತ್ತಿನ ಮೂಲಕ, ಇಮ್ಮಡಿಯಾದುವು, ಮೀಸಲಾದುವು… ೯೦-೧೯೪೨.

</section>

...ಶಿವಮೊಗ್ಗದ ಕರ್ಣಾಟಕ ಸಂಘವು ಈಗ ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಮಹತ್ತಾದ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದೆ. ಶ್ರೀಮಾನರಾದ ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳು, ಚಿದಂಬರಂ, ಕೃಷ್ಣಮೂರ್ತಿರಾವ್, ವಿಷ್ಣುಭಟ್ಟ, ಭೂಪಾಲಂ ಸಹೋದರರು ಮುಂತಾದ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ನಿವಾಸಿ ಮಹಾಜನರ ಕನ್ನಡದ ಅಭಿಮಾನವು ಈಗ ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿಯೂ ವಿದಿತವಾಗಿದೆ. ಇವರ, ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಸಂಘದ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಗಳ, ತ್ಯಾಗ ಶ್ರಮ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಫಲವಾಗಿ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರಾಂತದಲ್ಲಿ ಆಗಿರುವ ಪುನರುಜ್ಜೀವನ ಕಾರ್ಯ ಸ್ವಲ್ಪವಲ್ಲ ; ಅದು ಮೈಸೂರು ಆದ್ಯಂತಕ್ಕೂ ಕರ್ಣಾಟಕಕ್ಕೂ ಹಬ್ಬುತ್ತಿದೆ. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಸಂತೋಷ ಸಮಾರಂಭ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ನಾವು ಅವರನ್ನು ಮೈಸೂರು ಬೆಂಗಳೂರು ಕರ್ಣಾಟಕ ಸಂಘಗಳ ಪರವಾಗಿ ಅಭಿನಂದಿಸುತ್ತೇವೆ. ಅವರ ಸಂಘವು ಮಾಡಿರುವ ಕೆಲಸದ ಮಹತ್ವಕ್ಕೆ ಅನುರೂಪವಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಹಸೂಡಿ ವೆಂಕಟಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳಂಥವರ ಘನೌದಾರ್ಯವೂ ದೊರಕಿತು. ಜ್ಞಾನದಾನಕ್ಕಾಗಿ, ಕನ್ನಡಕ್ಕಾಗಿ, ಕೈತುಂಬ ಹೀಗೆ ದಾನಮಾಡಿದ ಶ್ರೀ ಶಾಸ್ತ್ರೀಗಳವರು ಮಾನ್ಯರು, ಧನ್ಯರು. ಅವರ ಔದಾರ್ಯಕ್ಕೆ, ಮಾನ್ಯತೆಗೆ, ಧನ್ಯತೆಗೆ, ಅನುರೂಪವಾಗಿ ರಾಜಗೌರವವೂ ದೊರೆಯಿತು. ಕನ್ನಡನಾಡಿನ ಪ್ರಭುಗಳೇ ಸ್ವಂತವಾಗಿ ಮಂದಿರದ ಆಂರಭೋತ್ಸವವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದರು. ಕನ್ನಡದ ಮೇಲಿನ ಈ ಅಭಿಮಾನಕ್ಕಾಗಿ ಗೌರವಕ್ಕಾಗಿ, ಮಮತೆಗಾಗಿ ನಾವು ಕನ್ನಡಿಗರ ಪರವಾಗಿ ಮಹಾ ಪ್ರಭುಗಳವರನ್ನು ವಂದಿಸುತ್ತೇವೆ.

ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ನೃಪತುಂಗನ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ರಾಜಾಶ್ರಯವೇ ಹಿರಿಯ ಬೆಂಬಲ. ಇದು ಕಾಲಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ವಿಜಯನಗರದ ರಾಜರ ಅನಂತರ ಮೈಸೂರಿನ ಒಡೆಯರನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದೆ. ಗೋದಾವರೀ ತೀರದಿಂದ ಹರಿದು ಬಂದು ಅದು ಕಾವೇರಿ ತೀರದಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯ ಕೆರೆಯಾಗಿ. ಕಾವೇರಿಯಿಂದ ಶಕ್ತಿ, ಭುಕ್ತಿ, ಬೆಳಕು ಎಲ್ಲಾ ಬರುತ್ತಿದೆ. ಇದು ನೀರಿಗೂ ಸರಿ ಮಾತಿಗೂ ಸರಿ, ಅವುಗಳ ಯೋಗಕ್ಷೇಮದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಮಹಾರಾಜರವರು ಅನವರತ ನಿರತರಾಗಿರುವುದಕ್ಕೆ ನಿದರ್ಶನವಾಗಿ ಇಂಥ ಒಂದು ಸಂಗತಿಯೇ ಸಾಕು.

ಕನ್ನಡದೇವಿಯ ಆರಾಧನೆಗಾಗಿ ಇದುವರೆಗೆ ಇದ್ದ ಮಂದಿರಗಳೆಂದರೆ, ಧಾರವಾಡದ “ಚಾಮರಾಜ ಮಂದಿರ” ಬೆಂಗಳೂರಿನ “ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಪರಿಷನ್ಮಂದಿರ.” ಇವುಗಳು ಆಳಿದ ಮೈಸೂರು ಮಹಾರಾಜರವರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಕನ್ನಡದ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಶಾಶ್ವತಗೊಳಿಸಿವೆ. ದಿವಂಗತರಾದ ನಾಲ್ವಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜವೊಡೆಯರವರು, ಯುವರಾಜ ಕಂಠೀರವ ನರಸರಾಜವೊಡೆಯರವರು, ಸರದಾರ್ ಎಂ. ಕಾಂತರಾಜ ಅರಸರವರು ಮುಂತಾದವರ ಮೇಲ್ಪಂಕ್ತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಸರ್. ಕೆ. ಪಿ. ಪುಟ್ಟಣ್ಣಚೆಟ್ಟರು, ರಾಜಸೇವಾಸಕ್ತ ಬಿ.ಎಂ. ಶ್ರೀಕಂಠಯ್ಯನವರು ಮುಂತಾದ ಅವರ ಗಣ್ಯ ಪ್ರಜೆಗಳೂ ಭಾಷಾವತ್ಸಲರೂ ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಮುಕ್ತಹಸ್ತದಿಂದ ದಾನಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಶ್ರೀಮಾನ್ ಹಸೂಡಿ ವೇಂಕಟಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳ ದಾನವು ಈ ಉನ್ನತ ಶ್ರೇಣಿಗೆ ಸೇರಿ ಸಕಲ ಸನ್ಮಾನ್ಯವಾಗಿದೆ. ಗೋದಾನ ಮಾಡಿದವರು ಹಸುವನ್ನು ಸಾಕಲೆಂದು ಮೇಲೆ ದಕ್ಷಿಣೆಯನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟಂತೆ, ಅವರು ಮಂದಿರದ ಮೇಲೆ ಅದರ ಮೂಲಧನದ ಬೀಜವಾಗಿ ಒಂದುಸಾವಿರ ರೂಪಾಯಿಗಳ ಕಾಣಿಕೆಯನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಇದು ಗಿಡವಾಗಿ, ಮರವಾಗಿ ಫಲಬಿಡಲಿ, ಶಿವಮೊಗ್ಗದ ಕರ್ಣಾಟಕ ಸಂಘವು ಇದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೆಲಸಮಾಡಿ ಇನ್ನೂ ಗಣ್ಯತೆ ಪಡೆಯಲಿ, ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ಪಡೆಯಲಿ; ಮಿಕ್ಕ ಕರ್ಣಾಟಕ ಸಂಘಗಳೂ ಹೀಗೆ ಕೆಲಸಮಾಡಲಿ, ಯೋಗ್ಯತೆ ಮಾನ್ಯತೆಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಲಿ ; ಕನ್ನಡ ಬೆಳೆಯಲಿ, ಕನ್ನಡ ಜನ ಮುಂದೆ ಬರಲಿ ಎಂದು ನಾವು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತೇವೆ. ೯೪-೧೯೪೩.

</section>

<h2 class="level2-title" epub:type="title">ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡದ ಮಾಧ್ಯಮ</h2>

ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯವು ಹುಟ್ಟುವುದಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆ ಇದ್ದ ಇಲ್ಲಿನ ಪ್ರೌಢವಿದ್ಯಾಶಾಲೆಗಳು ಮದರಾಸ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟು ಬೆಳೆದುಕೊಂಡು ಬಂದಿದ್ದುವು. ಆದರೆ ಈ ಎರಡು ಪ್ರಾಂತಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರೌಢವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಬಹುವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿತು; ಅಲ್ಲದೆ ೧೯೧೦ ರ ಸುಮಾರಿಗೆ ಮದರಾಸ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ವ್ಯಾಸಂಗಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಬದಲಾವಣೆಗಳಾಗಿ, ದೇಶಭಾಷೆಗಳ ವ್ಯಾಸಂಗ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಬಿತ್ತು. ಅವು ಐಚ್ಛಿಕ ವಿಷಯಗಳಾಗಿ ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದಂತೆ ತೋರಿದರೂ ನೂರಕ್ಕೆ ಒಬ್ಬ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯೂ ಅದನ್ನು ಆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಆರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಎಲ್ಲರೂ ಅಂತರಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪ್ರಬಂಧವನ್ನು ಬರೆದು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಮೋಕ್ಷ ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರು.

ಮಾತೃಭಾಷೆಯೂ ಅದರ ಸಾಹಿತ್ಯವೂ ಬೆಳೆಯಬೇಕಾದ ಅವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡಿದ್ದವರಿಗೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಇದು ತುಂಬ ಅತೃಪ್ತಿಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿತು. ಅಲ್ಲದೆ, ಆಯಾ ಪ್ರಾಂತಗಳ ಅಗತ್ಯಗಳೂ ಅಪೇಕ್ಷೆಗಳೂ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಾಗುತ್ತ ಮೈಸೂರಿಗೆ ಒಂದು ಸ್ವತಂತ್ರವಾದ ವಿದ್ಯಾಪೀಠ ಅವಶ್ಯವಾಯಿತು. ಅಂದು ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಗತಿಪರ ಪ್ರಧಾನರಾಗಿದ್ದ ಸರ್ ಎಂ. ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯನವರ ಸ್ಫೂರ್ತಿಯಿಂದ ದೇಶದ ಮಿಕ್ಕ ಶಾಖೆಗಳಲ್ಲಿ ನವಚೈತನ್ಯದಿಂದೊಡಗೂಡಿದ ನವೀನ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಹುಟ್ಟಿದಂತೆ, ವಿದ್ಯಾಶಾಖೆಯಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯವು ಜನ್ಮತಾಳಿತು - ಮೈಸೂರಿನ ಮಕ್ಕಳಿಗಾಗಿ “ನ ಹಿ ಜ್ಞಾನೇನ ಸದೃಶಂ” ಎಂಬ ತಲೆಮಾತನ್ನು ತಳೆದು, ಮೈಸೂರಿನ ಮಹಾರಾಜರಿಂದ ಆರಂಭವಾಯಿತು. “ಭವಿಷ್ಯಸ್ವಪ್ನವಾಗಿದ್ದದ್ದು ಸಚೇತನ ಸೃಷ್ಟಿಯಾಯಿತು.”

ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾರಾಜ ನಾಲ್ವಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರವರು ವಿಶ್ವಿವಿದ್ಯಾನಿಲಯವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾ, “ಈ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಿರುವ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ ವ್ಯಾಸಂಗಕ್ಕೆ ವಿಶೇಷ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹವನ್ನು ಕೊಡಬೇಕೆಂಬ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ತುಂಬ ಆಸಕ್ತಿ ಇದೆ. ಈಗಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಾಡಿನ ನುಡಿಗಳ ವ್ಯಾಸಂಗವನ್ನು ಸ್ಕೂಲುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಲೇಜುಗಳಲಿಯೂ ಉದಾಸೀನ ಮಾಡುತ್ತಿರುವರೆಂಬುದನ್ನು ನಾವೆಲ್ಲ ಬಲ್ಲೆವು. ನಮ್ಮ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯವು ಕನ್ನಡದ ಮತ್ತು ಮೈಸೂರಿನಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿರುವ ಇತರ ದಾಕ್ಷಿಣಾತ್ಯಭಾಷೆಗಳ, ಪೂರ್ಣವೂ ಸಂತತವೂ ಆದ ವ್ಯಾಸಂಗಕ್ಕೆ ಏರ್ಪಾಟು ಮಾಡಿರುವುದು ನನಗೆ ತುಂಬ ಸಂತೋಷವನ್ನುಂಟುಮಾಡಿದೆ." ಎಂದು ಅಪ್ಪಣೆ ಕೊಡಿಸಿದರು. ಆಗ ಮೈಸೂರು, ದೇಶಭಾಷಾವ್ಯಾಸಂಗದಲ್ಲಿ ಮದರಾಸಿಗೆ ಮೇಲ್ಗೈಯಾಗಿತ್ತು.

ಕಾಲಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಹೊಸನೀರು ಬಂದು, ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳು ಬದಲಾಗಿ, ಭಾಷೆಗಿಂತ ಭಾವ ದೊಡ್ಡದು, ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಶಾಸ್ತ್ರ ಹೆಚ್ಚಿನದು ಎಂಬ ಹೇಳಿಕೆ ಪ್ರಬಲವಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಕನ್ನಡ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಬಿತ್ತು – ಕನ್ನಡ ನಾಡಿನ ಜೀವಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿಯೇ, ಅದು ನಿಸ್ಸತ್ವವಾಗಿ ಉಳಿಯಿತು. ಇಷ್ಟು ಹೊತ್ತಿಗೆ ತನ್ನ ತಪ್ಪನ್ನು ತಿದ್ದಿಕೊಂಡ ಮದರಾಸ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯವೂ, ಹೊಸದಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಆಂಧ್ರ ಅಣ್ಣಾಮಲೆ ಮುಂತಾದ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯಗಳೂ ತಮ್ಮಲ್ಲಿ ನಾಡಿನ ನುಡಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಸ್ಥಾನ ಎಷ್ಟೋ ಮೇಲು ಎಂದು ಭಾಷಾಭಿಮಾನಿಗಳು ತಲೆ ತಗ್ಗಿಸಿ ಕೊರಗುವಂತಾಯಿತು.

ದೇಶವು ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿದು, ಸ್ವಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತ ಬಂದಮೇಲೆ ಮತ್ತೆ ಸ್ಥಿತಿಗತಿಗಳು ಬದಲಾಯಿಸುತ್ತಿವೆ. ನಾಡೆಂದರೆ ನೆಲವಲ್ಲ, ಜನ. ಅವರು ಎಚ್ಚತ್ತು ತಮ್ಮ ಮಂಗಳವನ್ನು ತಾವು ಸಾಧಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಬೇಕಾದ ಸಲಕರಣೆಗಳನ್ನು ಒಮ್ಮುಖವಾಗಿ ಅಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ತಕ್ಕ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುತ್ತ ಹೋದರೆ ಅವರನ್ನು ತಡೆಯಬಲ್ಲವರಾರು ? ತಡೆಯುವುದು ಹೇಗೆ? ಯಾವ ನಾಡಿನ ಜನ ತಿಳಿವಳಿಕೆ ಪಡೆಯಬೇಕಾದರೂ ತನ್ನ ನುಡಿಯಿಂದಲೇ ಸಾಧ್ಯ ಎಂಬ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಈಗ ನಿರಾತಂಕವಾಗಿ, ನಿರ್ವಿವಾದವಾಗಿ, ಎಲ್ಲರೂ ಒಪ್ಪಿದ್ದಾರೆ. ಯುದ್ದಾನಂತರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸಗಳಾದರೂ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕವಾಗಿ, ನಿರ್ಬಂಧವಾಗಿ ನಡೆಯಬೇಕೆಂಬುದನ್ನು ಒಪ್ಪಿದರೆ, ಅದು ಮತ್ತಾವ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆದೀತು? ಅದಿರಲಿ ; ಈಗ ಹೈಸ್ಕೂಲಿನಲ್ಲಿ ದೇಶಭಾಷೆಯೇ ಮಾಧ್ಯಮವಾಗಿರಬೇಕೆಂಬ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಎಲ್ಲರೂ ಒಪ್ಪಿದ್ದಾರೆ. ನಾವು ಕನ್ನಡವರಿಯದವರಿಗೆಂದು ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಮಾಧ್ಯಮವನ್ನು ಕೆಲವು ಕಡೆ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದೇವೆ. ದೇಶ ಭಾಷೆಯ ಮಾಧ್ಯಮದ ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಸತ್ಯವಿದ್ದರೆ, ಅದು ಮೇಲಕ್ಕೂ ಏಕೆ ಹಬ್ಬಬಾರದು ? ಇದು ದೇಶದ ಹಂಬಲ. ಇದು ಈಗ್ಗೇ ಹದಿನೈದು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೇ ಹಲವು ಪ್ರಾಂತಗಳ ಅಭಿಮತವಾಗಿದ್ದು, ಅಂತರ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯಸಮಿತಿ ಮಾತ್ರ ದೇಶವು ಈ ಸುಧಾರಣೆಗೆ ಇನ್ನೂ ತಕ್ಕಷ್ಟು ಮುಂದುವರಿದಿಲ್ಲವೆಂದು ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಆದರೆ ಆಗಿನಿಂದ ಈಚೆಗೆ ಮುನ್ನಡೆಯ ಹೊಳೆ ಎಷ್ಟೋ ದೂರ ಹರಿದಿದೆ. ಇನ್ನೊಂದು ಹೆಜ್ಜೆ ಮುಂದೆ ಹೋಗಿ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನಾಡನುಡಿಯನ್ನು ಮಾಧ್ಯಮವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕೆಂಬ ಆಸೆ ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿಯೂ ಬಲವಾಗಿದೆ ; ಅದು ದುಸ್ಸಾಧ್ಯವಾದೀತೇನೋ ಎಂಬ ಶಂಕೆ ಜನಕ್ಕೆ ತಪ್ಪಿದೆ. ಈ ವಿಚಾರವಾಗಿ ಮೈಸೂರಿನ ಪ್ರಜಾಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಗುಂಡ್ಲುಪೇಟೆಯ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಬಿ.ತಿಮ್ಮಾಜಯ್ಯನವರು ಒಂದು ಸೂಚನೆಯನ್ನು ತಂದು , ತೀವ್ರಚರ್ಚೆಯಾಗಿ, ಅದು ಹೇಗೆ ಬಹು ಸಮ್ಮತವಾದ ಒಪ್ಪಿಗೆ ಪಡೆಯಿತೆಂಬುದನ್ನು ಎಲ್ಲರೂ ಬಲ್ಲರು . ಆ ಚರ್ಚೆಯನ್ನು ಆಮೂಲಾಗ್ರವಾಗಿ ಈ ಪತ್ರಿಕೆಯ ೯೨ನೆಯ ಸಂಚಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದೆ. ಅದನ್ನು ಕನ್ನಡಿಗರೆಲ್ಲರೂ ಆದರದಿಂದಲೂ ಅಕ್ಕರೆಯಿಂದಲೂ ಓದಿದ್ದಾರೆಂದು ನಾವು ನಂಬುತ್ತೇವೆ. ಅಂದಿನ ವಿದ್ಯಾಮಂತ್ರಿಗಳು ಆ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಮುಖ್ಯಾಧಿಕಾರಿಗಳಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಿ ಕೊಟ್ಟರು. ಅದು ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೂ, ಅಲ್ಲಿಂದ ಅವರ ಸೂಚನೆಯಂತೆ ಅಂತರ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಸಮಿತಿಗೂ ಹೋಗಿ ಆ ವಿದ್ವಾನ್ಮಂಡಲಿಯು ಕಳೆದ ಡಿಸೆಂಬರ್ ತಿಂಗಳಿನಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿದ್ದ ವಿರೋಧವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಬಹುತರವಾದ ಸಮ್ಮತಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿತು. ಅದರ ಮಾತುಗಳು ಇವು:-

“ಇಂಗ್ಲಿಷನ್ನೂ , ಅವಶ್ಯಕವಾದರೆ ವಿಜ್ಞಾನಗಳನ್ನೂ, ವಿನಾಯಿಸಿ ಅಂತರ ಮತ್ತು ಪದವೀ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಿಗೆ, ಸಾಧ್ಯವಾದಷ್ಟು ಮಟ್ಟಿಗೆ ಇಂಗ್ಲಿಷಿನೊಡನೆ, ಆಧುನಿಕ ಭಾರತೀಯ ಭಾಷೆಗಳನ್ನು ಕ್ರಮೇಣ ಶಿಕ್ಷಣ ಮಾಧ್ಯಮವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು.”

ಈ ಮಾತುಗಳು ಒಳಕೊಂಡಿರುವ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ನ್ಯಾಯವಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ಹೆದರಿಕೆ ಅನಾವಶ್ಯಕ. ಇದೇ ಮಾರ್ಚಿ ತಿಂಗಳು ಮೂರನೆಯ ತಾರೀಖಿನ ದಿನ ಸೇರಿದ್ದ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಸೆನೆಟ್ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಜೆ.ಬಿ. ಮಲ್ಲಾರಾಧ್ಯರು ೧೯೪೮ ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ನಮ್ಮ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ತರಗತಿಗಳೆಲ್ಲಾ ಭಾಷೇತರ ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಕನ್ನಡವೇ ಮಾಧ್ಯಮವಾಗಿರಬೇಕೆಂದು ಒಂದು ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ತರಲು , ಅದು ಬಹುಮತದಿಂದ ಒಪ್ಪಿಗೆ ಪಡೆಯಿತು. ಅದನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿದ ಮೂವರೂ, ಜೊತೆಗೆ, ಈಗ ಹೈಸ್ಕೂಲಿನಲ್ಲಿರುವಂತೆ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಮಾಧ್ಯಮವು ಐಚ್ಛಿಕವಾಗಿರಬೇಕೆಂದು ಮಾತ್ರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಪಟ್ಟಂತಿತ್ತು . ಕನ್ನಡದ ಮಾಧ್ಯಮಕ್ಕೆ ಇರುವ ಆಕ್ಷೇಪಣೆಗಳು ಹೊಸದಾದವು ಯಾವುವೂ ಇಲ್ಲ ; ಅವಕ್ಕೆಲ್ಲಾ ಸಮಾಧಾನಗಳನ್ನು ಹೇಳಿಯಾಗಿದೆ. ಅದನ್ನು ಅರಿಯದವರಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ, ಅವು ಹಳದಾಗುವವರೆಗೆ, ಹೇಳಬೇಕಾಗಿದೆ. ಹೊಸವು ಇದ್ದರೆ, ಅವು ಹಳೆಯವಕ್ಕಿಂತ ಬಲವಾದವೇನೂ ಅಲ್ಲ, ಕನ್ನಡವು ಹೈಸ್ಕೂಲಿನಲ್ಲಿ ಮಾಧ್ಯಮವಾಗಬೇಕೆಂದು ನಿರ್ಧರವಾದ ಒಂದು ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ವಿಜ್ಞಾನ ಮೊದಲುಗೊಂಡು ಎಲ್ಲ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಗ್ರಂಥಗಳು ಹುಟ್ಟಿದ್ದು ಅನೇಕರಿಗೆ ಅಂಜನ ಹಾಕಿದಂತಾಗಿದೆ. ಈಗಾಗಲೇ ಅಂತರಶಾಲೆಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ, ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಕನ್ನಡಗ್ರಂಥ ಪ್ರಕಾಶನ ಸಮಿತಿಯ ಮೂಲಕ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಗ್ರಂಥಗಳು ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ, ಸಿದ್ದವಾಗುತ್ತಿವೆ. ಕನ್ನಡನಾಡು ಮಿಕ್ಕ ಪ್ರಾಂತಗಳಿಗಿಂತ ಎಂದೂ ಯಾವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಹಿಂದೆ ಬಿದ್ದಿರಲಿಲ್ಲ. ಈಗ ವಿದ್ಯಯಲ್ಲಿ, ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ಬೀಳುತ್ತದೆಯೇ ? ನಮ್ಮ ನೆರೆಯ ಉಸ್ಮಾನಿಯಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯವು ಈಗ್ಗೆ ಇಪ್ಪತ್ತೈದು ವರ್ಷಗಳ ಕೆಳಗೆ ಸಾಧಿಸಿದ್ದನ್ನು ನಾವು ಇಂದು ಸಾಧಿಸಲಾರೆವೇ? ಮೈಸೂರಿನವರು, ಕನ್ನಡಿಗರು, ಇಂಡಿಯದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಂತಗಳಿಗೂ ಹೋಗಿ ನಾನಾ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ದಕ್ಷರೆಂದು ಹೆಸರು ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ. ಹೀಗಿರಲು ನಮ್ಮ ನಾಡಿನ ಸೇವೆಗೆ, ಜನದ ನುಡಿಯ ಸೇವೆಗೆ, ಅವರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ತಕ್ಕಷ್ಟಿಲ್ಲವೆಂದು ಯಾರೂ ಭಾವಿಸಲಾರರು, ಕನ್ನಡ ನಾಡು ಎಂದಿಗೂ ಹಿಂದೆ ಬೀಳದು. “ಸಿರಿಗನ್ನಡಂ ಗೆಲ್ಗೆ!”. ೯೮-೧೯೪೪.

</section>

</body>

</html>